Äæ. Ð. Ð. Òîëêèí
ÍÅÄÎÂÚÐØÅÍÈ ÏÐÅÄÀÍÈß
×ÀÑÒ ÂÒÎÐÀ ÂÒÎÐÀÒÀ ÅÏÎÕÀ
I. ÎÏÈÑÀÍÈÅ ÍÀ ÎÑÒÐÎÂ ÍÓÌÅÍÎÐ
Îïèñàíèåòî íà îñòðîâ Íóìåíîð, êîåòî ùå ïîñëåäâà, å èçâëå÷åíî îò îïèñàíèÿ è ïðîñòè÷êè êàðòè, ñúõðàíÿâàíè äúëãî â àðõèâèòå íà ãîíäîðñêèòå êðàëå. Íåñúìíåíî òå ïðåäñòàâëÿâàò íèùîæíà ÷àñò îò íàïèñàíîòî íÿêîãà, òúé êàòî íóìåíîðñêèòå ìúäðåöè ñà ñúñòàâèëè ìíîæåñòâî ïðèðîäîíàó÷íè è ãåîãðàôñêè ñú÷èíåíèÿ; àëà òå, êàêòî è ïî÷òè âñè÷êè îñòàíàëè ïëîäîâå îò ðàçöâåòà íà íàóêàòà è èçêóñòâîòî â Íóìåíîð, ñà èç÷åçíàëè ïðè Ïàäåíèåòî.
Äîðè ìàëîáðîéíèòå äîêóìåíòè, ñúõðàíåíè â Ãîíäîð è Èìëàäðèñ (êúäåòî íà Åëðîíä áèëè ïîâåðåíè îöåëåëèòå ñúêðîâèùà íà íóìåíîðñêèòå êðàëå) ñà ïîñòðàäàëè îò çàãóáè èëè óíèùîæåíèå ïîðàäè íåáðåæíîñò. Çàùîòî ìàêàð ÷å øåïàòà îöåëåëè ñïîðåä ñîáñòâåíèòå èì ñëîâà "êîïíååëè" çà íèçâåðãíàòèÿ Àêàëàáåò è íèêîãà, äîðè è ñëåä âåêîâå, íå ïðåñòàíàëè äà ñå ñìÿòàò â èçâåñòíà ñòåïåí çà èçãíàíèöè, êîãàòî ñòàíàëî ÿñíî, ÷å Ïîäàðåíàòà çåìÿ å îòíåòà îòíîâî è Íóìåíîð å èç÷åçíàë íàâåêè, òî âñè÷êè îñâåí íåêîëöèíà ñìåòíàëè èçó÷àâàíåòî íà ïîñëåäíèòå îñòàòúöè îò íåãîâàòà èñòîðèÿ çà áåçïëîäíî çàíèìàíèå, íîñåùî ñàìî áåçïëîäíà ñêðúá. È ïðåç ñåòíåøíèòå åïîõè îñòàíàë øèðîêî èçâåñòåí åäèíñòâåíî ñïîìåíúò çà Àð-Ôàðàçîí è íåãîâàòà íå÷åñòèâà àðìàäà.
*
Ïî î÷åðòàíèÿ çåìèòå íà Íóìåíîð íàïîìíÿëè ïåòîëú÷íà çâåçäà èëè ïåòîúãúëíèê ñ öåíòðàëíà ÷àñò, êîÿòî áèëà øèðîêà îêîëî äâåñòà è ïåòäåñåò ìèëè îò ñåâåð íà þã è îò èçòîê íà çàïàä, à îò íåÿ ñå îòäåëÿëè ïåò ãîëåìè ïîëóîñòðîâà. Òèÿ ïîëóîñòðîâè áèëè ñìÿòàíè çà îòäåëíè îáëàñòè è íîñåëè èìåíàòà Ôîðîñòàð (Ñåâåðíè çåìè), Àíäóñòàð (Çàïàäíè çåìè), Õèÿðíóñòàð (Þãîçàïàäíè çåìè), Õèÿððîñòàð) Þãîèçòî÷íè çåìè) è Îððîñòàð (Èçòî÷íè çåìè). Öåíòðàëíàòà ÷àñò ñå íàðè÷àëà Ìèòàëìàð (Âúòðåøíè çåìè) è íÿìàëà äðóã äîñòúï äî ìîðåòî, îñâåí çåìèòå îêîëî Ðîìåíñêèÿ çàëèâ. Åäíà ìàëêà îáëàñò â Ìèòàëìàð îáà÷å áèëà îòäåëåíà îò îñòàíàëèòå è íîñåëà èìåòî Àðàíäîð, òîåñò Êðàëñêè çåìè. Â Àðàíäîð áèëè ïðèñòàíèùåòî Ðîìåíà, Ìåíåëòàðìà è ãðàäúò íà êðàëåòå Àðìåíåëîñ; è ïî âñè÷êè âðåìåíà òîâà áèëà íàé-ãúñòî íàñåëåíàòà îáëàñò íà Íóìåíîð.
Ìèòàëìàð ñå èçäèãàë âèñîêî íàä ïîëóîñòðîâèòå (àêî íå ñå áðîÿò ïëàíèíèòå è õúëìîâåòå ïî òÿõ); áèë ïîêðèò ñúñ ñòåïè è íèñêè ðèäîâå, à ãîðè ñå ñðåùàëè ðÿäêî. Íåäàëå÷ îò ñðåäàòà íà Ìèòàëìàð ñå èçâèñÿâàëà ïëàíèíà, íàðå÷åíà Ìåíåëòàðìà, òîåñò Íåáåñíà êîëîíà, ïîñâåòåíà íà ïðåêëîíåíèåòî ïðåä Åðó Èëóâàòàð. Äîëíèòå é ñêëîíîâå áèëè ïîëåãàòè è îáðàñëè ñ ëèâàäè, àëà íàãîðå ñòàâàëè âñå ïî-ñòðúìíè, à êúì âúðõà - íåïðèñòúïíè; â òÿõ îáà÷å áèë èçñå÷åí âèåù ñå ïúò, êîéòî çàïî÷âàë îò þæíîòî ïîäíîæèå è ñòèãàë ïîä ðúáà íà âúðõà îòêúì ñåâåðíàòà ñòðàíà. Çàùîòî ñàìèÿò âðúõ áèë ïëîñúê è äîðè ëåêî âäëúáíàò, òà ìîæåë äà ïîáåðå ìíîæåñòâî ëþäå; íî ïðåç öÿëàòà èñòîðèÿ íà Íóìåíîð îñòàíàë íåäîêîñíàò îò ÷îâåøêè ðúöå. Íè ñãðàäà èçäèãíàëè òàì, íè îëòàð, íè äîðè êóï÷èíà êàìúíè; è íèêàêâî äðóãî ïîäîáèå íà õðàì íå ïðèòåæàâàëè Íóìåíîðöèòå ïðåç áëàæåíèòå äíè ÷àê äî èäâàíåòî íà Ñàóðîí. Íèêîãà íå äîíåñëè òàì èíñòðóìåíò èëè îðúæèå; è íèêîé îñâåí êðàëÿ íå äðúçâàë äà èçðå÷å ñëîâî íà îíçè ñâåùåí âðúõ. À äîðè è êðàëÿò ïðîãîâàðÿë ñàìî òðè ïúòè â ãîäèíàòà: äà ñå ïîìîëè çà èäíàòà ãîäèíà íà ïðàçíèêà Åðóêèåðìå ïðåç ïúðâèòå ïðîëåòíè äíè, äà âúçõâàëè Åðó Èëóâàòàð íà ïðàçíèêà Åðóëàèòàëå â ñðåäàòà íà ëÿòîòî è äà ìó áëàãîäàðè íà ïðàçíèêà Åðóõàíòàëå, ñ êîéòî ïðèâúðøâàëà åñåíòà. Íà òèÿ òúðæåñòâà êðàëÿò ñå èçêà÷âàë ïî ïëàíèíàòà ïåøêîì, ñëåäâàí îò âåëèêî ìíîæåñòâî ëþäå, îáëå÷åíè â áåëè îäåæäè è íàêè÷åíè ñ öâåòÿ, àëà íàïúëíî áåçìúëâíè. Ïî äðóãî âðåìå âñè÷êè èìàëè ïðàâî äà èäàò äîãîðå ñàìè èëè íà ãðóïè; ñïîðåä ïðåäàíèÿòà îáà÷å òèøèíàòà áèëà òúé âåëè÷àâà, ÷å äîðè äîðè ÷óæäåíåö, íåçàïîçíàò ñ Íóìåíîð è íåãîâàòà èñòîðèÿ, íå ñìååë äà ïðîãîâîðè, àêî ñëó÷àéíî ïîïàäíåë òàì. Íèêîÿ ïòèöà îñâåí îðëèòå íå èäâàëà íàä âúðõà. Êîë÷åì ñå ïðèáëèæàâàë ÷îâåê, òðè ãîëåìè îðëè ìèãîì èçëèòàëè è ñå ñïóñêàëè âúðõó òðè êàíàðè îòêúì çàïàäíèÿ ðúá; àëà ïî âðåìå íà Òðèòå ìîëèòâè íå êàöàëè, à îñòàâàëè â íåáåñàòà è ñå ðååëè íàä íàðîäà. Íàðè÷àëè ãè Ñâèäåòåëèòå íà Ìàíâå è âÿðâàëè, ÷å ñàì òîé èçïðàùà ìîãúùèòå ïòèöè îò Àìàí äà áäÿò íàä Ñâåùåíàòà ïëàíèíà è öÿë Íóìåíîð.
Â îñíîâàòà ñè Ìåíåëòàðìà ïîñòåïåííî ñå ñëèâàëà ñ îêîëíèòå ðàâíèíè, íî îò íåÿ òðúãâàëè êàòî êîðåíè ïåò íåâèñîêè è äúëãè õðåáåòà êúì ïåòòå ïîëóîñòðîâà íà ñòðàíàòà; íàðè÷àëè ãè Òàðìàñóíäàð, òîåñò Êîðåíè íà êîëîíàòà. Âúçõîäÿùèÿò ïúò ñå ïðèáëèæàâàë êúì ïëàíèíàòà ïî áèëîòî íà þãîçàïàäíèÿ õðåáåò; à ìåæäó òîçè õðåáåò è þãîèçòî÷íèÿ èìàëî ïëèòêà äîëèíà. Íàðè÷àëè ÿ Íîèðèíàí, Äîëèíà íà ãðîáíèöèòå; çàùîòî òàì, â ïîäíîæèåòî íà ïëàíèíàòà, áèëè èçñå÷åíè ñêàëíè ïîäçåìèÿ, êúäåòî íàìèðàëè ñåòåí ïîêîé êðàëåòå è êðàëèöèòå íà Íóìåíîð.
Íî ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò Ìèòàëìàð áèëà ïîêðèòà ñ îáøèðíè ïàñèùà. Íà þãîçàïàä ñå ïðîñòèðàëè íèñêè òðåâèñòè õúëìîâå; è òàì, â Åìåðèå, ñå íàìèðàëî ñáîðèùåòî íà Ïàñòèðèòå.
Îáëàñòòà Ôîðîñòàð áèëà íàé-íåïëîäîðîäíà - êàìåíèñòà è ïî÷òè áåç äúðâåòà; ãîðè÷êè îò åëà è áîðèêà ñå òúìíååëè ñàìî ïî çàïàäíèòå ñêëîíîâå íà âèñîêèòå áúðäà, îáðàñëè ñ áóéíà ïàïðàò. Êúì Ñåâåðíèÿ íîñ ñå èçäèãàëè ñêàëèñòè ÷óêàðè è òàì âåëè÷àâàòà êàíàðà Ñîðîíòèë íàäâèñâàëà íà øåìåòíè âèñîòè íàä ìîðåòî. Ïî íåÿ âèåëè ãíåçäàòà ñè ìíîãî îðëè; è â òàçè îáëàñò Òàð-Ìåíåëäóð Åëåíòèðìî ñúãðàäèë âèñîêà êóëà, îò êîÿòî äà íàáëþäàâà äâèæåíèåòî íà çâåçäèòå.
Â ñåâåðíàòà ñè ÷àñò Àíäóñòàð ñúùî áèë ñêàëèñò è îáðàñúë ñ åëîâè ãîðè, îáúðíàòè êúì ìîðåòî. Îòêúì çàïàäà òðè ìàëêè çàëèâà ñå âðÿçâàëè âúâ âúçâèøåíèÿòà ìó; àëà òàì êàíàðèòå íàé-÷åñòî ñå èçäèãàëè äàëå÷ íàä âúëíèòå, à â òÿõíîòî ïîäíîæèå ñå ãóøåëè ñêàëèñòè ïëîùàäêè. Íàé-ñåâåðíèÿò çàëèâ íîñåë èìåòî Àíäóíèéñêè, ïîíåæå â íåãî áèëî ãîëÿìîòî ïðèñòàíèùå Àíäóíèå (Çàëåç) ñ ìíîãîëþäåí ãðàä ïîêðàé áðåãà è ìíîæåñòâî êúùè÷êè, íàêàöàëè ïî ñòðúìíèòå ñêëîíîâå çàä íåãî. Íî ïî÷òè öÿëàòà þæíà ÷àñò íà Àíäóñòàð áèëà ïëîäîðîäíà, ïî âúçâèøåíèÿòà ðàñòåëè ãúñòè áðåçîâè è áóêîâè ãîðè, à èç çàêúòàíèòå äîëèíè ñå ñïîòàéâàëè ãîðè÷êè îò äúá è áðÿñò. Ìåæäó ïîëóîñòðîâèòå Àíäóñòàð è Õèÿðíóñòàð ñå ïðîñòèðàë ãîëåìèÿò çàëèâ, íàðå÷åí Åëäàíà, òúé êàòî ãëåäàë êúì Åðåñåà; çàùèòåíè îò ñåâåðíèòå âåòðîâå è îòêðèòè êúì çàïàäíèòå ìîðåòà, çåìèòå îêîëî íåãî ñå ðàäâàëè íà ìåê êëèìàò è íàä òÿõ íàé-÷åñòî ïàäàëè äúæäîâå. Íàñðåä Åëäàíñêèÿ çàëèâ áèëî íàé-êðàñèâîòî îò âñè÷êè ïðèñòàíèùà íà Íóìåíîð, íàðå÷åíî Åëäàëîíäå; è â äðåâíèòå âðåìåíà íàòàì íàé-÷åñòî ïðèèæäàëè áúðçîõîäíèòå áåëè êîðàáè íà Åëäàðèòå îò Åðåñåà.
Ïîêðàé öåëèÿ çàëèâ, ïî ñêëîíîâåòå îêîëî íåãî è äàëå÷å íàâúòðå èç îáëàñòòà ðàñòåëè àðîìàòíèòå âå÷íîçåëåíè äúðâåòà, äîíåñåíè îò Çàïàäà; è òúé ïèùíà áèëà òÿõíàòà çåëåíèíà, òà Åëäàðèòå êàçâàëè, ÷å òèÿ ìåñòà ñà ïî÷òè òîëêîâà êðàñèâè, êîëêîòî è ïðèñòàíèùàòà íà Åðåñåà. Ãîðäîñò è ðàäîñò áèëè òèÿ äúðâåòà çà íóìåíîðöèòå, à ñïîìåíúò çà òÿõ ñå ñúõðàíèë â ìíîæåñòâî ïåñíè äúëãî ñëåä êàòî áèëè èç÷åçíàëè íàâåêè, çàùîòî ñàìî îòäåëíè ôèäàíêè óñïåëè äà ðàçöúôòÿò íà èçòîê îò Ïîäàðåíàòà çåìÿ, òà îñòàíàëè åäèíñòâåíî èìåíàòà èì: îéîëàéðå, ëàéðåëîñå, íåñàìåëäà, âàðäàðèàíà, òàíèêâåëàñå è ÿâàíàìèðå ñ íåãîâèòå êðúãëè àëåíè ïëîäîâå. Öâåòîâåòå, ëèñòàòà è êîðàòà íà òèÿ äúðâåòà ïðúñêàëè íåæíî áëàãîóõàíèå, òúé ÷å öÿëàòà îáëàñò áèëà èçïúëíåíà ñúñ ñìåñåíèòå èì àðîìàòè; çàòóé ÿ íàðè÷àëè Íèñèìàëäàð, ùî îçíà÷àâà Àðîìàòíèòå äúðâåòà. Ìàêàð è íå òúé èçîáèëíî, ìíîãî îò òÿõ áèëè çàñàäåíè è ïî äðóãè êðàèùà íà Íóìåíîð; àëà åäèíñòâåíî òàì ðàñòÿëî ìîãúùîòî çëàòíî äúðâî ìàëèíîðíå, äîñòèãàùî ïîäèð ïåò âåêà ðàñòåæ ïî÷òè ñúùàòà âèñî÷èíà, êàêòî è â Åðåñåà. Êîðàòà ìó áèëà ñðåáðèñòà è ãëàäêà, à êëîíèòå óñòðåìåíè íàãîðå êàòî íà áóê; íî ñòâîëúò íèêîãà íå ñå ðàçäâîÿâàë. Ëèñòàòà ñúùî íàïîìíÿëè òèÿ íà áóêà, àëà áèëè ïî-ãîëåìè, áëåäîçåëåíè îòãîðå è ñðåáðèñòè îòäîëó; íàåñåí íå ïàäàëè, à ñòàâàëè áëåäîçëàòèñòè. Íàïðîëåò êîðîíàòà ñå îòðóïâàëà ñ ãðîçäîâå îò çëàòíè öâåòîâå, êîèòî öúôòåëè ÷àê äî êðàÿ íà ëÿòîòî; à ùîì ñå îòâàðÿëè öâåòîâåòå, ëèñòàòà ïàäàëè, òúé ÷å ïðåç ïðîëåòòà è ëÿòîòî ãîðèòå îò ìàëèíîðíè áèëè êàòî äâîðöè ñúñ çëàòåí ïîä, çëàòíè ñâîäîâå è êîëîíè îò ñòàðî ñðåáðî<1>. Ïëîäúò íà òîâà äúðâî áèë êàòî îðåõ ñúñ ñðåáúðíà ÷åðóïêà; è øåñòèÿò íóìåíîðñêè êðàë Òàð-Àëäàðèîí ïîäàðèë íÿêîëêî ïëîäà íà êðàë Ãèë-ãàëàä îò Ëèíäîí. Òå íå ïóñíàëè êîðåí ïî îíåçè çåìè; Ãèë-ãàëàä îáà÷å äàë ÷àñò îò òÿõ íà ñâîÿòà ñðîäíèöà Ãàëàäðèåë è ïîä íåéíèòå ãðèæè ïðåêðàñíèòå äúðâåòà ðàñëè è ïðîöúôòÿâàëè èç ïîòàéíàòà ñòðàíà Ëîòëîðèåí îòâúä ðåêà Àíäóèí ÷àê äîêàòî åëôèòå íàïóñíàëè Ñðåäíàòà çåìÿ; àëà ïî ðúñò è îáõâàò íå ìîæåëè äà ñå ìåðÿò ñ ìàëèíîðíèòå âúâ âåëè÷àâèòå ãîðè íà Íóìåíîð.
Ðåêà Íóíäóèíå ñå âëèâàëà â ìîðåòî êðàé Åëäàëîíäå, à ìàëêî ïî-íàãîðå ïî íåÿ áèëî åçåðîòî Íèñèíåí, íàðå÷åíî òúé çàðàäè èçîáèëèåòî îò áëàãîóõàííè õðàñòè è öâåòÿ ïî áðåãîâåòå ìó.
Â çàïàäíàòà ñè ÷àñò Õèÿðíóñòàð áèë ïëàíèíñêà îáëàñò, ñ âèñîêè êàíàðè ïî çàïàäíîòî è þæíîòî êðàéáðåæèå; íî íà èçòîê ñå ïðîñòèðàëè òîïëè è ïëîäîðîäíè çåìè, ïîêðèòè ñ íåîáÿòíè ëîçÿ. Ïîëóîñòðîâèòå Õèÿðíóñòàð è Õèÿððîñòàð áèëè ðàçäàëå÷åíè è ïî äúëãèòå áðåãîâå ìåæäó òÿõ çåìèòå ïëàâíî ñå ñïóñêàëè êúì ìîðåòî êàêòî íèéäå äðóãàäå â Íóìåíîð. Òóê òå÷àëà íàé-ãîëÿìàòà íóìåíîðñêà ðåêà Ñèðèë (çàùîòî âñè÷êè îñòàíàëè, îñâåí Íóíäóèíå íà çàïàä, âñúùíîñò áèëè êúñè è áóéíè ïîòîöè, óñòðåìåíè êúì ìîðåòî), êîÿòî èçâèðàëà îò ïîäíîæèåòî íà Ìåíåëòàðìà â äîëèíàòà Íîèðèíàí è ñëèçàëà íà þã ïðåç Ìèòàëìàð, êúäåòî ïîñòåïåííî ñòàâàëà áàâíà è ëúêàòóøíà. Íàêðàÿ ñå âëèâàëà â ìîðåòî ñðåä áëàòà è òðúñòèêîâè íèçèíè, à ìíîæåñòâîòî é ðàçêëîíåíèÿ êðèâîëè÷åëè ìåæäó âèñîêèòå äþíè; íà ìíîãî ìèëè îò äâåòå ñòðàíè ñå ïðîñòèðàëè áåëè ïëàæîâå è íèñêè êàìåíèñòè áðåãîâå, êúäåòî æèâååëè ïðåäèìíî ðèáàðè, ÷èèòî ñåëöà ñå ãóøåëè ïî âúçâèøåíèÿòà íàä áëàòà è åçåðà, íàé-ãîëÿìîòî îò êîèòî ñå íàðè÷àëî Íèíäàìîñ.
Èç Õèÿððîñòàð ðàñòåëè â èçîáèëèå íàé-ðàçëè÷íè äúðâåòà, ìåæäó òÿõ è åäíî, íàðå÷åíî ëàóðèíêâå, êîåòî õîðàòà îáè÷àëè çàðàäè öâåòîâåòå ìó è íå ãî èçïîëçâàëè çà íèùî äðóãî. Íàðè÷àëè ãî òàêà çàðàäè äúëãèòå ïðîâèñíàëè ãðîçäîâå îò æúëòè öâåòîâå; è îíåçè, ùî áèëè ÷óâàëè îò Åëäàðèòå çà Çëàòíîòî äúðâî Ëàóðåëèí âúâ Âàëèíîð, âÿðâàëè, ÷å ëàóðèíêâå å íåãîâ ïîòîìúê, ÷èèòî ñåìåíà ñà äîíåñåíè îò Åëäàðèòå; àëà íå áèëî òúé. Ïî âðåìåòî íà Òàð-Àëäàðèîí â Õèÿððîñòàð ñúçäàëè ãîëåìè ðàçñàäíèöè, îòêúäåòî èäâàë äúðâåí ìàòåðèàë çà êîðàáîñòðîèòåëíèöèòå.
Îððîñòàð áèë ïî-ïðîõëàäåí, íî âúçâèøåíèÿòà ïî çàïàäíèÿ êðàé íà ïîëóîñòðîâà ãî îïàçâàëè îò ñòóäåíèòå ñåâåðîèçòî÷íè âåòðîâå; èç âúòðåøíèòå ìó îáëàñòè ñååëè ïðåäèìíî ïøåíèöà, îñîáåíî ïî ãðàíèöèòå ñ Àðàíäîð.
Öåëèÿò îñòðîâ Íóìåíîð èçãëåæäàë òúé, ñÿêàø áèë èçòëàñêàí íàãîðå îò ìîðåòî è ëåêî íàêëîíåí íà þãîèçòîê; íàâñÿêúäå, îñâåí ïî þæíèòå ìó êðàèùà, íàä ìîðåòî íàäâèñâàëè ñòðúìíè êàíàðè. Â íåñìåòíî ìíîæåñòâî ñå ñðåùàëè ìîðñêèòå ïòèöè ïî îíèÿ ìåñòà. Ìîðÿöèòå êàçâàëè, ÷å äîðè è äà îñëåïåÿò, ïî òÿõíàòà ãëú÷êà ïàê áèõà ðàçáðàëè êîãà íàáëèæàâàò êúì Íóìåíîðñêèòå áðåãîâå; à êîãàòî íÿêîé êîðàá ñå çàäàäÿë êúì îñòðîâà, îãðîìíè ïòè÷è ÿòà ëèòâàëè äà ãî ïîñðåùíàò ñ ðàäîñò è êðúæàëè íàä íåãî, çàùîòî íèêîé íèêîãà íå èì ïðè÷èíÿâàë çëî. Íÿêîè ïðèäðóæàâàëè ìîðåïëàâàòåëèòå â äúëãèòå ïúòåøåñòâèÿ ÷àê äî Ñðåäíàòà çåìÿ. Ñúùî òúé íåèçáðîèìè áèëè è ñóõîçåìíèòå ïòèöè èç Íóìåíîð - îò ìúíè÷êèòå êèðèíêè (äðåáíè êàòî îðåõ÷åòà, íî ñ àëåíà ïåðóøèíà è ïðîíèçèòåëíî ïèñêëèâè ãëàñ÷åòà) äî îãðîìíèòå îðëè, ïî÷èòàíè êàòî ïòèöè íà Ìàíâå, ñðåùó êîèòî íèêîé íå äðúçâàë äà âäèãíå ðúêà ÷àê äî çëîùàñòíèòå äíè, êîãàòî ñå âúçöàðèëà íåíàâèñò êúì Âàëàðèòå. Öåëè äâå õèëÿäè ãîäèíè - îò äíèòå íà Åëðîñ Òàð-Ìèíèàòóð ÷àê äî öàðóâàíåòî íà Òàð-Àíêàëèìîí, ñèí íà Òàð-Àòàíàìèð - ïðîñúùåñòâóâàëî îðëîâîòî ãíåçäî âúðõó íàé-âèñîêàòà êóëà íà êðàëñêèÿ ïàëàò â Àðìåíåëîñ; è âèíàãè èìàëî â íåãî äâîéêà îðëè, çàêðèëÿíà îò ñàìèÿ êðàë.
Âñè÷êè Íóìåíîðöè ïúòóâàëè íà êîíå; çàùîòî â Íóìåíîð è ìúæå, è æåíè ÿçäåëè ñ óäîâîëñòâèå, öåëèÿò íàðîä îáè÷àë êîíåòå è ñå îòíàñÿë êúì òÿõ ñ ãðèæèòå, êîèòî çàñëóæàâàò. Îáó÷àâàëè ãè äà ÷óâàò çîâ îòäàëå÷ è ñòàðèòå ëåãåíäè ðàçêàçâàò, ÷å êîãàòî èìàëî ãîëÿìà îáè÷ ìåæäó êîíÿ è ãîñïîäàðÿ ìó, æèâîòíîòî ìîæåëî äà áúäå ïîâèêàíî ïðè íåîáõîäèìîñò äîðè è ñàìî ñ ìèñúë. Çàòîâà ïîâå÷åòî îò ïúòèùàòà â Íóìåíîð íå áèëè ïîêðèòè ñ êàìúíè èëè ïëî÷è - èçãðàæäàëè ãè íàé-âå÷å çà êîííèöè, òúé êàòî â ðàííèòå âåêîâå ðÿäêî èçïîëçâàëè êàðóöè è êàëÿñêè, à òåæêèòå òîâàðè ñå ïðåíàñÿëè ïî ìîðå. Ãëàâíèÿò è íàé-äðåâåí ïúò, êîéòî áèë ïðèãîäåí è çà êàðóöè, âîäåë îò ãîëÿìîòî èçòî÷íî ïðèñòàíèùå Ðîìåíà êúì ïðåñòîëíèÿ ãðàä Àðìåíåëîñ, à îòòàì êúì Äîëèíàòà íà Ãðîáíèöèòå è Ìåíåëòàðìà; ïî-êúñíî, íî âñå îùå ïðåç ðàííèòå åïîõè òîçè ïúò áèë ïðîäúëæåí êúì Îíäîñòî â îáëàñòòà Ôîðîñòàð, à ïîäèð òîâà è íà çàïàä êúì Àíäóíèå. Ïî íåãî ïðåâîçâàëè íàé-äîáðèÿ ñòðîèòåëåí êàìúê îò Ñåâåðíèòå çåìè è äúðâåí ìàòåðèàë, êîèòî ñå íàìèðàë â èçîáèëèå èç Çàïàäíèòå çåìè.
Åäàèíèòå äîíåñëè ñúñ ñåáå ñè â Íóìåíîð ïîçíàíèÿ çà ìíîæåñòâî çàíàÿòè, à îñâåí ÷å ñúõðàíÿâàëè ñâîèòå óìåíèÿ è ïðåìúäðîñòè, ìíîçèíà îò òåõíèòå ìàéñòîðè áèëè èçó÷èëè èçêóñòâàòà íà Åëäàðèòå. Íî ìàòåðèàëè ìîãëè äà ïðåíåñàò ñàìî êîëêîòî çà èíñòðóìåíòè; è äúëãî âðåìå âñåêè ìåòàë â Íóìåíîð ñå ñìÿòàë çà ñêúïîöåíåí. Íà êîðàáèòå ñè íîñåëè ñúêðîâèùà îò çëàòî, ñðåáðî è áåçöåííè êàìúíè; íèùî ïîäîáíî îáà÷å íå îòêðèëè â Íóìåíîð. Îáè÷àëè íàêèòèòå çàðàäè òÿõíàòà êðàñîòà è òúêìî òàÿ îáè÷ çà ïðúâ ïúò ðàçáóäèëà â ñúðöàòà èì àë÷íîñò ïðåç êúñíèòå åïîõè, êîãàòî ïîïàäíàëè ïîä âëàñòòà íà Ñÿíêàòà, òà ñòàíàëè âèñîêîìåðíè è íåñïðàâåäëèâè â îáùóâàíåòî ñè ñ ïî-èçîñòàíàëèòå íàðîäè îò Ñðåäíàòà çåìÿ. Â äíèòå íà ñâîÿòà äðóæáà ñ åëôèòå îò Åðåñåà, ïîëó÷àâàëè â äàð çëàòî, ñðåáðî è ïðåêðàñíè êàìúíè; íî ïðåç ðàííèòå âåêîâå òåçè ñêúïîöåííîñòè ñè îñòàâàëè ãîëÿìà ðÿäêîñò ÷àê äîäåòî êðàëåòå ðàçïðîñòðåëè âëàñòòà ñè íàä áðåãîâåòå íà Èçòîêà.
Âñå ïàê òå íàìåðèëè ìåòàëíè çàëåæè â Íóìåíîð è òúé êàòî êîâàøêèòå è ìèíüîðñêèòå èì óìåíèÿ ñå ðàçâèâàëè áúðçî, ñêîðî ñå÷èâàòà îò ìåä è æåëÿçî ïîëó÷èëè øèðîêî ðàçïðîñòðàíåíèå. Ñðåä åäàèíñêèòå çàíàÿò÷èè èìàëî ìíîçèíà îðúæåéíè ìàéñòîðè, êîèòî ñ ïîìîùòà íà Íîëäîðèòå áèëè ñòàíàëè èçâúíðåäíî èçêóñíè â ñúçäàâàíåòî íà ìå÷îâå, ñåêèðè, êîïèÿ è êèíæàëè. Çà äà ñúõðàíè çàíàÿòà, Ãèëäèÿòà íà Îðúæåéíèöèòå ïðîäúëæàâàëà äà êîâå ìå÷îâå, ìàêàð ÷å ïîñâåùàâàëà ìíîãî ïîâå÷å òðóä è óìåíèÿ çà ñúòâîðÿâàíåòî íà ìèðíè èíñòðóìåíòè è ñå÷èâà. Êðàëÿò è âåëìîæèòå ïðèòåæàâàëè ìå÷îâå êàòî íàñëåäñòâî îò äåäèòå ñè<2>; ïîíÿêîãà è ñàìèòå òå ïîäàðÿâàëè ìå÷îâå íà ñâîèòå ïîòîìöè. Çà äåíÿ, â êîéòî êðàëñêèÿò ñèí ïîëó÷àâàë òèòëàòà ïðåñòîëîíàñëåäíèê, âèíàãè ñå èçðàáîòâàë íîâ ìå÷. Àëà â Íóìåíîð íèêîé íå íîñåë îðúæèå è â òå÷åíèå íà âåêîâå ìàëöèíà ìàéñòîðè èçêîâàâàëè áîéíè îñòðèåòà. Òîïîðè è êèíæàëè ñå ñðåùàëè ïî-÷åñòî, à ñòðåëáàòà ñ ëúê ïåø èëè âúðõó êîí áèëà ëþáèìî ðàçâëå÷åíèå íà Íóìåíîðöèòå. Ïî-êúñíî, ïî âðåìå íà âîéíèòå â Ñðåäíàòà çåìÿ, âðàãîâåòå íàé-ìíîãî ñå áîÿëè îò íóìåíîðñêèòå ëúêîâå. "Ìîðñêèòå õîðà - êàçâàëè òå, - ïðàùàò ïðåä ñåáå ñè ñòðàõîâèò îáëàê êàòî äúæä îò çìèè èëè ãðàäóøêà îò ñòîìàíåíè îñòðèåòà"; è ïðåç îíåçè äíè áîéíèòå îòðÿäè íà êðàëñêèòå ñòðåëöè èçïîëçâàëè êóõè ñòîìàíåíè ëúêîâå, à ÷åðíîïåðèòå èì ñòðåëè áèëè äúëãè îò âúðõà íà ïðúñòèòå äî îòñðåùíîòî ðàìî.
Íî äúëãî âðåìå åêèïàæèòå íà ìîãúùèòå íóìåíîðñêè êîðàáè ñëèçàëè íåâúîðúæåíè ñðåä ëþäåòå îò Ñðåäíàòà çåìÿ; è ìàêàð ÷å èìàëè íà áîðäà ñåêèðè è ëúêîâå, çà äà öåïÿò äúðâà è äà õîäÿò íà ëîâ ïî äèâèòå, íåçàñåëåíè áðåãîâå, òå íå ãè íîñåëè ñúñ ñåáå ñè, êîãàòî òðúãâàëè äà äèðÿò ÷îâåøêè ñåëèùà. Äúëáîêà ñêðúá ãè îáçåëà, êîãàòî Ñÿíêàòà íàäâèñíàëà íàä êðàéáðåæèåòî è ñðåä òåõíèòå ïðèÿòåëè ïëúçíàë ñòðàõ äà íå áè îíåçè, íà êîèòî ñà ðàçêðèëè òàéíàòà íà æåëÿçîòî, ñåãà äà ãî óïîòðåáÿò ñðåùó òÿõ.
Îò âñè÷êî íà ñâåòà ñíàæíèòå Íóìåíîðöè íàé-ìíîãî îáè÷àëè Ìîðåòî - äà ïëóâàò èç íåãî, äà ñå ãìóðêàò èëè äà ñå íàäïðåâàðâàò ñ ãðåáíè ëîäêè è ïëàòíîõîäíè êîðàá÷åòà. Íàé-õðàáðè ñðåä òÿõ áèëè ðèáàðèòå; ðèáà èìàëî â èçîáèëèå êðàé âñè÷êè áðåãîâå è òÿ âèíàãè çàåìàëà ïî÷åòíî ìÿñòî íà íóìåíîðñêàòà òðàïåçà; è âñè÷êè ìíîãîëþäíè ãðàäîâå ñå èçãðàæäàëè ïî êðàéáðåæèåòî. Èçìåæäó íàé-äîáðèòå ðèáàðè áèëè èçáèðàíè ìîðÿöèòå, êîèòî âåê ïîäèð âåê ïå÷åëåëè âñå ïîâå÷å ïðèçíàíèå è ïî÷èò. Ðàçêàçâàò, ÷å êîãàòî Åäàèíèòå çà ïðúâ ïúò âäèãíàëè ïëàòíà íàä Âåëèêîòî ìîðå è ïîåëè ïîäèð Çâåçäàòà êúì Íóìåíîð, ñàì Êèðäàí ïðàòèë ïî åäèí Åëäàð çà êîðì÷èÿ íà âñåêè îò åëôè÷åñêèòå êîðàáè, ùî ãè íîñåëè; è ñëåä êàòî åëôè÷åñêèòå êîðì÷èè ñè çàìèíàëè, îòêàðâàéêè ïîâå÷åòî êîðàáè, ìèíàëè äúëãè ãîäèíè, äîäåòî Íóìåíîðöèòå äðúçíàëè ñàìè äà ïîåìàò íàâúòðå â ìîðåòî. Íî ñðåä òÿõ èìàëî êîðàáîñòðîèòåëè, îáó÷åíè îò Åëäàðèòå; ñ ìíîãî òðóä è óñúðäèå òå äîðàçâèëè ïîçíàíèÿòà ñè, òà íàêðàÿ ñå îñìåëèëè äà ïëàâàò íàäàëå÷ íàä ìîðñêèòå äúëáèíè. Êîãàòî îòìèíàëè øåñòñòîòèí ãîäèíè îò íà÷àëîòî íà Âòîðàòà åïîõà, ïî âðåìåòî íà Òàð-Åëåíäèë, Êàïèòàíúò íà âñè÷êè êðàëñêè êîðàáè Âåàíòóð ïðúâ èçâúðøèë ïúòåøåñòâèå äî Ñðåäíàòà çåìÿ. Ñ ïîìîùòà íà ïðîëåòíèòå âåòðîâå îòêúì çàïàäà òîé îòâåë ñâîÿ êîðàá "Åíòóëåñå" (òîåñò "Çàâðúùàíå") ÷àê äî Ìèòëîíä; à ïðåç åñåíòà íà ñëåäâàùàòà ãîäèíà ñå çàâúðíàë â ðîäèíàòà. Îòòîãàâà ìîðåïëàâàíåòî ñòàíàëî ìå÷òà çà íàé-õðàáðèòå ìúæå â Íóìåíîð; è Ìåíåëäóðîâèÿò ñèí Àëäàðèîí, ñúïðóã íà Âåàíòóðîâàòà äúùåðÿ, ñúçäàë Ãèëäèÿòà íà Òúðñà÷èòå, êîÿòî îáåäèíÿâàëà âñè÷êè èçïèòàíè íóìåíîðñêè ìîðÿöè, êàêòî ùå áúäå ðàçêàçàíî â ñëåäâàùàòà èñòîðèÿ.
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Òîâà îïèñàíèå íà ìàëîðíèòå ñèëíî íàïîìíÿ çà äóìèòå íà Ëåãîëàñ ïðè íàáëèæàâàíåòî êúì Ëîòëîðèåí ("Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", òîì I, ñòð. 322).
 2 Òðÿáâà äà ñå îòáåëåæè, ÷å êðàëñêèÿò ìå÷ å áèë Àðàíðóò - ìå÷úò íà Åëó Òèíãîë îò Äîðèàò; Åëðîñ ãî íàñëåäèë îò ìàéêà ñè Åëâèíã. Îñâåí íåãî èìà è äðóãè íàñëåäñòâåíè ñúêðîâèùà: Ïðúñòåíúò íà Áàðàõèð; ïðîñëàâåíàòà Ñåêèðà íà Òóîð, áàùàòà íà Åàðåíäèë; è Ëúêúò íà Áðåãîð îò Áåîðîâèÿ ðîä. Ñëåä Ïàäåíèåòî îöåëÿë åäèíñòâåíî Ïðúñòåíúò íà Áàðàõèð, áàùàòà íà Áåðåí Åäíîðúêè, òúé êàòî áèë ïîäàðåí îò Òàð-Åëåíäèë íà äúùåðÿ ìó Ñèëìàðèåí è ñúõðàíåí ïðè Âëàäåòåëèòå íà Àíäóíèå, ïîñëåäíèÿò îò êîèòî, Åëåíäèë Âåðíè, èçáÿãàë â Ñðåäíàòà çåìÿ ñëåä ãèáåëòà íà Íóìåíîð. (Äîòóê áåëåæêàòà å íà àâòîðà.) Èñòîðèÿòà íà Áàðàõèðîâèÿ ïðúñòåí å ðàçêàçàíà â "Ñèëìàðèëèîí", ãëàâà 19, à ïî-íàòàòúøíàòà ìó ñúäáà - âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", ïðèëîæåíèå À. Çà "ïðîñëàâåíàòà Ñåêèðà íà Òóîð" íå ñå ñïîìåíàâà â "Ñèëìàðèëèîí", íî òÿ å îïèñàíà â îðèãèíàëà íà "Ïàäàíåòî íà Ãîíäîëèí" (1916-17 ã., âæ. Óâîäà êúì ïúðâà ÷àñò íà "Íåäîâúðøåíè ïðåäàíèÿ"), êúäåòî ñå êàçâà, ÷å Òóîð ïðåäïî÷èòàë äà íîñè â Ãîíäîëèí ñåêèðà âìåñòî ìå÷ è ÿ íàðåêúë íà ìåñòåí åçèê Äðàìáîðëåã. Â ïðèëîæåíèÿ êúì ðúêîïèñà ñïèñúê íà èìåíàòà Äðàìáîðëåã ñå ïðåâåæäà êàòî "Òîïîð-áîçäóãàí": "ñåêèðàòà íà Òóîð, êîÿòî ìîæåëà äà ïîâàëÿ êàòî áîçäóãàí è äà ñå÷å êàòî ìå÷".
II. ÀËÄÀÐÈÎÍ È ÅÐÅÍÄÈÑ
Ìîðÿøêàòà ñúïðóãà
Ìåíåëäóð áèë ñèí íà ÷åòâúðòèÿ íóìåíîðñêè êðàë Òàð-Åëåíäèë. Òîé áèë òðåòà ðîæáà íà êðàëÿ, òúé êàòî èìàë äâå ñåñòðè, íàðå÷åíè Ñèëìàðèåí è Èñèëìå. Ïî-ãîëÿìàòà ñòàíàëà ñúïðóãà íà Åëàòàí îò Àíäóíèå è òåõåí ñèí áèë Âàëàíäèë, âëàäåòåë íà Àíäóíèå, îò êîãîòî ñëåä âåêîâå ïðîèçëåçëè êðàëñêèòå ðîäîâå íà Ãîíäîð è Àðíîð â Ñðåäíàòà çåìÿ.
Êðîòúê è ñêðîìåí ïî íðàâ, Ìåíåëäóð ïðåäïî÷èòàë ïîëåòà íà ÷îâåøêàòà ìèñúë ïðåä ïîäâèçèòå è ïðèêëþ÷åíèÿòà. Îò âñå ñúðöå îáè÷àë çåìèòå íà Íóìåíîð, àëà ìîðñêàòà øèð íå ãî âúëíóâàëà; çàùîòî â ìèñëèòå ñè äîñòèãàë ìíîãî ïî-äàëå÷ îò Ñðåäíàòà çåìÿ - âëþáåí áèë â çâåçäèòå è íåáåñàòà. Èçó÷àâàë âñè÷êî, ùî ìîæåë äà ñúáåðå îò äðåâíèòå ïðåìúäðîñòè íà Åëäàðèòå è Åäàèíèòå çà Åà è ìðà÷íèòå áåçäíè îêîëî öàðñòâîòî íà Àðäà, à íàé-ãîëÿìà íàñëàäà îòêðèâàë â íàáëþäåíèÿòà íà çâåçäèòå. Òîé èçãðàäèë êóëà âúâ Ôîðîñòàð (ñåâåðíàòà îáëàñò íà îñòðîâà), êúäåòî âúçäóõúò áèë íàé-÷èñò, òà îò íåÿ íîùåì äà èçó÷àâà íåáåñíèòå ñâåòèëà è äâèæåíèåòî èì ïî íåáîñâîäà<1>.
Êîãàòî ïîëó÷èë êðàëñêèÿ ñêèïòúð, Ìåíåëäóð òðÿáâàëî äà íàïóñíå Ôîðîñòàð è äà ñå ïðåñåëè â Àðìåíåëîñ. Òîé óïðàâëÿâàë êàòî äîáúð è ìúäúð êðàë, ìàêàð ÷å âå÷íî ìå÷òàåë çà äåíÿ, â êîéòî ùå ìîæå îòíîâî äà îáîãàòÿâà ïîçíàíèÿòà ñè çà íåáåñàòà. Ñúïðóãà ìó ñòàíàëà ïðåëåñòíàòà Àëìàðèàí. Òÿ áèëà äúùåðÿ íà Âåàíòóð, Êàïèòàí íà âñè÷êè êðàëñêè êîðàáè ïî âðåìåòî íà Òàð-Åëåíäèë; è ìàêàð ÷å êàêòî ïîâå÷åòî íóìåíîðñêè æåíè íå èçïèòâàëà âëå÷åíèå êúì ìîðåòî è êîðàáèòå, ñèíúò é ñå ìåòíàë ïîâå÷å íà äÿäî ñè Âåàíòóð, îòêîëêîòî íà Ìåíåëäóð.
Ñèíúò íà Ìåíåëäóð è Àëìàðèàí áèë íàðå÷åí Àíàðäèë, à ïî-êúñíî ñòàíàë êðàë íà Íóìåíîð ïîä èìåòî Òàð-Àëäàðèîí. Èìàë äâå ïî-ìàëêè ñåñòðè - Àéëèíåë è Àëìèåë, è ïî-ãîëÿìàòà îò òÿõ ñå îìúæèëà çà Îðõàëäîð, ñèí íà Õàòîëäèð îò Õàäîðîâèÿ ðîä, êîéòî áèë áëèçúê ïðèÿòåë ñ Ìåíåëäóð; à ñèíúò íà Îðõàëäîð è Àéëèíåë áèë íàðå÷åí Ñîðîíòî è çà íåãî ùå ñòàíå äóìà ïî-êúñíî â íàøèÿ ðàçêàç<2>.
Àëäàðèîí, çàùîòî òàêà ãî íàðè÷àò âúâ âñè÷êè ïðåäàíèÿ, áúðçî èçðàñíàë è ñòàíàë ñíàæåí ìúæ, ñèëåí è ïúðãàâ êàêòî òåëîì, òàêà è äóõîì, ðóñîêîñ êàòî ìàéêà ñè, âå÷íî çàñìÿí è âåëèêîäóøåí, àëà ïî-ãîðäåëèâ è ïî-óïîðèò îò áàùà ñè. Îò ìàëúê îáèêíàë ìîðåòî è ìå÷òàåë äà îâëàäåå èçêóñòâîòî íà êîðàáîñòðîèòåë. Íå îáè÷àë ñåâåðíèòå çåìè è ïðåêàðâàë öÿëîòî ñè ñâîáîäíî âðåìå ïî êðàéáðåæèåòî, îñîáåíî îêîëî Ðîìåíà, ãëàâíîòî íóìåíîðñêî ïðèñòàíèùå ñ íàé-ãîëåìèòå êîðàáîñòðîèòåëíèöè è íàé-îïèòíèòå ìàéñòîðè. Äúëãè ãîäèíè êðàëÿò äîðè íå ïîìèñëèë äà ìó ïîïðå÷è, òúé êàòî áèë äîâîëåí, ÷å Àëäàðèîí ñàì íàìèðà ïðèëîæåíèå çà áóéíèòå ñè ìëàäåæêè ñèëè è õðàíà çà íåóìîðíèÿ ñè óì.
Àëäàðèîí áèë ëþáèìåö íà äÿäî ñè Âåàíòóð è ÷åñòî æèâååë â íåãîâèÿ äîì êðàé þæíèÿ áðÿã íà Ðîìåíñêèÿ çàëèâ. Òîçè äîì èìàë ñîáñòâåí ïðèñòàí, êðàé êîéòî âèíàãè ñòîÿëè íà êîòâà íÿêîëêî ëîäêè, çàùîòî Âåàíòóð ïúòóâàë ïî ñóøà ñàìî äîòàì, êúäåòî íå ìîæåëî äà ñå ñòèãíå ïî âîäà; òàì ìàëêèÿò Àëäàðèîí ñå íàó÷èë äà ãðåáå, à ïî-êúñíî è äà óïðàâëÿâà ïëàòíîõîäêà. Îùå êàòî þíîøà âå÷å áèë ñïîñîáåí äà êîìàíäâà ïëàâàíåòî íà èñòèíñêè êîðàá îò ïðèñòàíèùå äî ïðèñòàíèùå.
È âåäíúæ ñå ñëó÷èëî òúé, ÷å Âåàíòóð ðåêúë íà ñâîÿ âíóê:
- Àíàðäèëèÿ*, ïðîëåòòà íàáëèæàâà, à ñ íåÿ è òâîåòî ïúëíîëåòèå. - (Çàùîòî ïðåç àïðèë Àëäàðèîí ùÿë äà íàâúðøè äâàéñåò è ïåò ãîäèíè.) - Íàóìèë ñúì ñè äà ãî îòïðàçíóâàìå êàêòî ïîäîáàâà. Ìíîãî ñòàíàõà âå÷å ãîäèíèòå ìè è íå âÿðâàì, ÷å îùå äúëãî ùå íàìèðàì â ñúðöåòî ñè äúðçîñòòà äà íàïóñêàì óþòíèÿ äîì è áëàæåíèòå áðåãîâå íà Íóìåíîð; àëà ïîíå îùå âåäíúæ ùå îáÿçäÿ âúëíèòå íà Âåëèêîòî ìîðå, çà äà ñå èçïðàâÿ ñðåùó Èçòîêà è ñåâåðíèÿ âÿòúð. Òàçè ãîäèíà ùå äîéäåø ñ ìåí è ùå ïîåìåì êúì Ìèòëîíä, òà äà âèäèø âèñîêèòå ñèíè ïëàíèíè íà Ñðåäíàòà çåìÿ è çåëåíèòå ðàâíèíè íà Åëäàðèòå â òÿõíîòî ïîäíîæèå. Ñ ðàäîñò ùå òå ïîñðåùíàò òàì êðàë Ãèë-ãàëàä è Êèðäàí Êîðàáîñòðîèòåëÿ. Òðÿáâà äà ïîãîâîðèø çà òîâà ñ áàùà ñè<3>.
Êîãàòî Àëäàðèîí ñïîìåíàë çà òîâà íà÷èíàíèå è ïîèñêàë îò ñâîÿ áàùà ðàçðåøåíèå äà ïîòåãëè ùîì íàïðîëåò ïîâåÿò ïîïúòíè âåòðîâå, Ìåíåëäóð äúëãî ñå êîëåáàë. Õëàä íàòåãíàë â ñúðöåòî ìó, ñÿêàø ïðåä÷óâñòâàë, ÷å òóê ñå êðèå íåùî ïîâå÷å, îòêîëêîòî óìúò ÷îâåøêè ñúçèðà. Àëà êàòî ïîãëåäíàë ïëàìíàëîòî îò íåòúðïåíèå ëèöå íà ñèíà ñè, òîé ïîòèñíàë òðåâîãàòà è ðåêúë:
- Ïîñòúïè êàêòî ñúðöåòî òè ïîâåëÿâà, îíèÿ. Òåæêî ùå ìè áúäå áåç òåá; íî ñ êàïèòàí êàòî Âåàíòóð è ñ áëàãîñëîâèÿòà íà Âàëàðèòå ùå æèâåÿ â íàäåæäà ïàê äà òå âèäÿ. Ñàìî íåäåé äà îáèêâàø Ãîëåìèòå çåìè, çàùîòî åäèí äåí ùå áúäåø êðàë è áàùà íà òîçè îñòðîâ!
È òúé ñå ñëó÷èëî, ÷å â åäíî ñëúí÷åâî è âåòðîâèòî óòðî ïðåç âåäðàòà ïðîëåò íà ñåäåìñòîòèí äâàéñåò è ïúðâàòà ãîäèíà îò Âòîðàòà åïîõà ñèíúò íà íóìåíîðñêèÿ ïðåñòîëîíàñëåäíèê<4> îòïëàâàë îò áðåãîâåòå; è îùå ïðåäè äåíÿò äà îòìèíå, âèäÿë êàê èñêðÿùèòå çåìè ïîòúâàò äàëå÷å â ìîðåòî, à íàé-ïîñëåäåí èç÷åçíàë âðúõ Ìåíåëòàðìà, âúçïðàâåí ïðåä çàëåçà êàòî ÷åðåí ïîêàçàëåö.
Ðàçêàçâàò, ÷å Àëäàðèîí ñîáñòâåíîðú÷íî âîäèë äíåâíèê çà ñâîèòå ïúòåøåñòâèÿ è òîçè äíåâíèê äúëãî ñå ñúõðàíÿâàë â Ðîìåíà, ïðåäè äà èç÷åçíå. Çà ïúðâîòî ìó ïëàâàíå íå ñå çíàå ïî÷òè íèùî, îñâåí ÷å ñòàíàë ïðèÿòåë ñ Êèðäàí è Ãèë-ãàëàä, ÷å ïúòóâàë íàäàëå÷ èç Ëèíäîí è íà çàïàä îò Åðèàäîð, è âñè÷êî âèäÿíî ãî èçïúëâàëî ñ èçóìëåíèå. Íå ñå çàâúðíàë öåëè äâå ãîäèíè è äúëáîêà òðåâîãà îáçåëà Ìåíåëäóð. Ïðåäàíèÿòà òâúðäÿò, ÷å çàêúñíÿë, ïîíåæå æàäóâàë äà óçíàå îò Êèðäàí êîëêîòî ñå ìîæå ïîâå÷å êàêòî çà ñòðîåæà è óïðàâëåíèåòî íà êîðàáèòå, òúé è çà ãðàäåæà íà ñòåíè, ñïîñîáíè äà óñòîÿò ïðåä ÿðîñòòà íà ìîðåòî.
Âåëèêà ðàäîñò íàñòàíàëà â Ðîìåíà è Àðìåíåëîñ, êîãàòî õîðàòà çúðíàëè ãîëåìèÿ êîðàá "Íóìåðàìàð" (ùî îçíà÷àâà "Çàïàäíè êðèëå") äà ñå çàäàâà îòêúì ìîðåòî ñ ïîçëàòåíè îò çàëåçà ïëàòíà. ëÿòîòî âå÷å ïðèâúðøâàëî è íàáëèæàâàë ïðàçíèêúò Åðóõàíòàëå<5>. Êîãàòî Ìåíåëäóð ïîñðåùíàë ñèíà ñè â äîìà íà Âåàíòóð, ñòîðèëî ìó ñå, ÷å å èçðàñíàë íà ñíàãà è î÷èòå ìó áëåñòÿò îùå ïî-ÿðêî; àëà íàäàëå÷ ñå ðååë òåõíèÿò âçîð.
- Êàêâî ñè âèäÿë â ñâîèòå ïúòåøåñòâèÿ ïî äàëå÷íè çåìè, îíèÿ, òà îùå å æèâî â ïàìåòòà òè?
Íî Àëäàðèîí ãëåäàë íà èçòîê êúì íîùòà è ìúë÷àë. Íàé-ñåòíå ïðîäóìàë, àëà òúé òèõî, êàòî ÷å ãîâîðåë íà ñåáå ñè:
- Ïðåêðàñíèÿò íàðîä íà åëôèòå? Çåëåíèòå áðåãîâå? Ïëàíèíèòå â îáëà÷íè ìàíòèè? Çåìèòå, îáãúðíàòè â íåïðîíèöàåìè ìúãëè è ñåíêè? Íå çíàì.
Ñåòíå çàìëúêíàë, à Ìåíåëäóð ðàçáðàë, ÷å òóé äàëå÷ íå å âñè÷êî. Çàùîòî Àëäàðèîí ñå áèë âëþáèë âúâ Âåëèêîòî ìîðå, â ñàìîòàòà íà êîðàáà íàäàëå÷ îò âñÿêà çåìÿ, ïîíåñåí îò âåòðîâåòå ñ ïÿíà êðàé âúëíîðåçà êúì íåçíàéíè áðåãîâå è ïðèñòàíèùà; è òîçè êîïíåæ íå ãî íàïóñíàë äà êðàÿ íà äíèòå ìó.
Âåàíòóð ïîâå÷å íå íàïóñíàë Íóìåíîð; íî ïîäàðèë "Íóìåðàìàð" íà Àëäàðèîí. Ïîäèð òðè ãîäèíè Àëäàðèîí îòíîâî ïîìîëèë çà ðàçðåøåíèå äà îòïúòóâà è ñå îòïðàâèë êúì Ëèíäîí. Òðè ãîäèíè îñòàíàë ïî ÷óæáèíà; à íå ñëåä äúëãî ïðåäïðèåë îùå åäíî ïúòåøåñòâèå, ùî òðàÿëî ÷åòèðè ãîäèíè, çàùîòî ðàçêàçâàò, ÷å âå÷å íå ñå çàäîâîëèë ñàìî äà îòïëàâà äî Ìèòëîíä, à ïî÷íàë äà èçó÷àâà þæíèòå áðåãîâå ïîêðàé óñòèÿòà íà Áàðàíäóèí, Ãâàòëî è Àíãðåí, çàîáèêîëèë ìðà÷íèÿ íîñ Ðàñ Àíãðåí è ñúçðÿë îãðîìíèÿ çàëèâ Áåëôàëàñ è ïëàíèíèòå â ñòðàíàòà íà Àìðîò, ãäåòî îùå æèâåÿò åëôè îò ïëåìåòî íà Íàíäîðèòå<6>.
Ïðåç òðèéñåò è äåâåòàòà ñè ãîäèíà Àëäàðèîí ñå çàâúðíàë â Íóìåíîð ñ äàðîâå îò Ãèë-ãàëàä çà áàùà ñè; çàùîòî ïðåç ñëåäâàùàòà ãîäèíà, êàêòî îòäàâíà áèë îáÿâèë, Òàð-Åëåíäèë ïðåîòñòúïèë ñêèïòúðà íà ñèíà ñè è Òàð-Ìåíåëäóð ñòàíàë êðàë. Òîãàâà Àëäàðèîí îáóçäàë êîïíåæèòå ñè è îñòàíàë ó äîìà çà óòåõà íà ñâîÿ áàùà; è â òèÿ äíè ïðèëîæèë íà äåëî çíàíèÿòà ïî êîðàáîñòðîèòåëñòâî, ùî áèë óñâîèë îò Êèðäàí, êàòî è ñàì äîáàâèë íåìàëêî íîâîñòè, à îñâåí òóé ïðàòèë ìíîçèíà äà ñå òðóäÿò çà îáíîâÿâàíåòî íà êåéîâå è ïðèñòàíèùà, ïîíåæå âå÷íî æàäóâàë äà ñòðîè íîâè è ïî-ãîëåìè êîðàáè. Íî ñòðàñòòà ïî ìîðåòî ãî îáçåëà îòíîâî, òà ïàê è ïàê îòïëàâàë îò Íóìåíîð; è óìúò ìó ñåãà ñå íàñî÷èë êúì ïúòåøåñòâèÿ, ùî íå ìîæåëè äà ñå îñúùåñòâÿò ñàìî ñ åäèí åêèïàæ. Çàòóé ñúçäàë Ãèëäèÿòà íà Äðúçíîâåíèòå, êîÿòî ïîäèð âðåìå ñè ñïå÷åëèëà çàñëóæåíà ñëàâà; êúì òîâà áðàòñòâî áèëè ïðèâëå÷åíè íàé-õðàáðèòå è íàé-ñòðàñòíè ìîðåïëàâàòåëè, à ìëàäèòå èäâàëè ñ ìîëáà äà ãè ïðèåìàò äîðè îò íàé-âúòðåøíèòå îáëàñòè íà Íóìåíîð; è âñè÷êè åäèíîäóøíî íàðåêëè Àëäàðèîí ñ òèòëàòà Âåëèêèÿ êàïèòàí. Ïî îíîâà âðåìå, òúé êàòî íå æåëàåë äà æèâåå íà ñóøàòà â Àðìåíåëîñ, òîé çàðú÷àë äà ìó ïîñòðîÿò ãîëÿì êîðàá íàìåñòî äîì; íàðåêúë ãî "Åàìáàð" è ïîíÿêîãà ïúòóâàë ñ íåãî îò åäíî äî äðóãî íóìåíîðñêî ïðèñòàíèùå, àëà íàé-÷åñòî ãî äúðæàë íà êîòâà êðàé Òîë Óèíåí - ìàëêî îñòðîâ÷å â Ðîìåíñêèÿ çàëèâ, ñëîæåíî òàì îò Óèíåí, Ïîâåëèòåëêà íà ìîðåòàòà<7>. Âúðõó "Åàìáàð" áèë Äîìúò íà Äðúçíîâåíèòå è òàì ñúõðàíÿâàëè îïèñàíèÿòà íà õðàáðèòå ñè ïúòåøåñòâèÿ<8>; çàùîòî Òàð-Ìåíåëäóð íå îäîáðÿâàë íà÷èíàíèÿòà íà ñâîÿ ñèí è íå æåëàåë äà ñëóøà ðàçêàçè çà íåãîâèòå ïúòóâàíèÿ, ñìÿòàéêè, ÷å ÷ðåç òÿõ ñå çàðàæäàò êúëíîâåòå íà íåäîâîëñòâî è ñòðåìåæ çà îâëàäÿâàíå íà ÷óæäè çåìè.
Ïî îíîâà âðåìå Àëäàðèîí ñå îò÷óæäèë îò áàùà ñè è ïðåñòàíàë äà ãîâîðè îòêðèòî çà ñâîèòå ïëàíîâå è êîïíåæè; àëà êðàëèöà Àëìàðèàí ïîäêðåïÿëà ñèíà ñè âúâ âñÿêî íåãîâî íà÷èíàíèå è Ìåíåëäóð ãî îñòàâÿë äà âúðøè êàêâîòî æåëàå, ìàêàð è íå òâúðäå îõîòíî. Çàùîòî ðàñòÿë áðîÿò íà Äðúçíîâåíèòå, ðàñòÿëà è ÷îâåøêàòà ïî÷èò êúì òÿõ, òà ãè íàðåêëè Óèíåíäèëè, ñèðå÷ Ëþáèìöè íà Óèíåí; è âå÷å äîðè çà êðàëÿ íå áèëî ëåñíî äà óïðåêíå èëè âúçïðå òåõíèÿ Êàïèòàí â êàêâîòî è äà áèëî. Âñå ïî-ãîëåìè è ìîùíè ñòàâàëè íóìåíîðñêèòå êîðàáè â îíèÿ äíè, äîäåòî íàêðàÿ âå÷å íÿìàëî ïðå÷êà äà èçâúðøâàò äàëå÷íè ïëàâàíèÿ ñ ìíîãîáðîåí åêèïàæ è òåæúê òîâàð; è Àëäàðèîí çàäúëãî îñòàâàë äàëå÷ îò Íóìåíîð. Òàð-Ìåíåëäóð âå÷íî âúçïèðàë ñèíà ñè è íàëîæèë âúçáðàíà íàä èçñè÷àíåòî íà äúðâåòà çà êîðàáîñòðîèòåëíèöèòå; çàòóé Àëäàðèîí çàìèñëèë äà ïîäèðè äúðâåí ìàòåðèàë îò Ñðåäíàòà çåìÿ è äà èçãðàäè òàì ïðèñòàíèùå çà ïîïðàâêà íà ñâîèòå êîðàáè. Ïðè òèÿ ïúòåøåñòâèÿ ïîêðàé áðåãîâåòå ãëåäàë òîé ñ èçóìëåíèå êúì âåêîâíèòå äúáðàâè; è â óñòèåòî íà îíàçè ðåêà, êîÿòî Íóìåíîðöèòå íàðåêëè Ãâàòèð, ñèðå÷ Ðåêà íà Ñÿíêàòà, ñúçäàë Âèíÿëîíäå, ùî îçíà÷àâà Íîâî ïðèñòàíèùå<9>.
Àëà êîãàòî îòìèíàëè ïî÷òè îñåìñòîòèí ãîäèíè îò íà÷àëîòî íà Âòîðàòà åïîõà, Òàð-Ìåíåëäóð ïîâåëèë íà ñèíà ñè äà îñòàíå â Íóìåíîð è âðåìåííî äà ïðåêðàòè ïúòåøåñòâèÿòà íà èçòîê; çàùîòî æåëàåë äà ïðîâúçãëàñè Àëäàðèîí çà êðàëñêè íàñëåäíèê, êàêòî áèëî ñïîðåä îáè÷àÿ ñëåä íàâúðøâàíåòî íà òàçè âúçðàñò. Òîãàâà Ìåíåëäóð è ñèíúò ìó ñëîæèëè êðàé íà ðàçïðèòå è ïîìåæäó èì íàñòàíàë ìèð; íà ñâîÿ ñòîòåí ðîæäåí äåí, ñðåä âñåíàðîäíà ðàäîñò è ïèðøåñòâà, Àëäàðèîí áèë îáÿâåí çà êðàëñêè íàñëåäíèê è ïîëó÷èë îò áàùà ñè òèòëàòà Ïîâåëèòåë íà íóìåíîðñêèòå êîðàáè è ïðèñòàíèùà. Çà ïðàçíåíñòâàòà â Àðìåíåëîñ ïðèñòèãíàë îò çàïàäíèòå îáëàñòè íÿêîé ñè Áåðåãàð, à ñ íåãî äîøëà è äúùåðÿ ìó Åðåíäèñ. Êðàëèöà Àëìàðèàí çàáåëÿçàëà íåéíàòà õóáîñò, êàêâàòî ðÿäêî ñå ñðåùàëà â Íóìåíîð; çàùîòî ïî ïîòåêëî Áåðåãàð áèë îò Áåîðîâèÿ ðîä, ìàêàð è íå ïðÿê ïîòîìúê íà Åëðîñ êàòî êðàëåòå, çàòóé Åðåíäèñ áèëà òúìíîêîñà, èçÿùíà, ñòðîéíà è èìàëà ÿñíîñèâè î÷è êàêòî âñè÷êè îò òîçè ðîä<10>. À Åðåíäèñ âèäÿëà Àëäàðèîí äà ìèíàâà êðàé íåÿ è òúé ñå ïðåõëàñíàëà ïî íåãîâàòà êðàñîòà è äîáëåñò, ÷å âå÷å íå çàáåëÿçâàëà íèùî äðóãî. Ïî-êúñíî òÿ âëÿçëà â ñâèòàòà íà êðàëèöàòà è ñè ñïå÷åëèëà áëàãîñêëîííîñò îò êðàëÿ; àëà ðÿäêî âèæäàëà Àëäàðèîí, êîéòî ïî îíîâà âðåìå ìíîãî ñå ãðèæåë çà ãîðèòå, òà â áúäíèòå äíè äà íå ëèïñâà äúðâåí ìàòåðèàë. Íå ñëåä äúëãî ìîðåïëàâàòåëèòå îò Ãèëäèÿòà íà Äðúçíîâåíèòå ñòàíàëè íåñïîêîéíè, òúé êàòî âå÷å íå ñå çàäîâîëÿâàëè äà ïëàâàò ñàìî íà êðàòêè ïúòåøåñòâèÿ ñ íåîïèòíè êàïèòàíè; è øåñò ãîäèíè ñëåä êàòî áèë îáÿâåí çà êðàëñêè íàñëåäíèê, Àëäàðèîí ðåøèë îòíîâî äà îòïëàâà êúì Ñðåäíàòà çåìÿ. Òâúðäå íåîõîòíî äàë ðàçðåøåíèåòî ñè êðàëÿò, òúé êàòî ñèíúò ìó âå÷íî îòêàçâàë äà ñå çàñåëè â Íóìåíîð è äà ñè ïîäèðè ñúïðóãà; ùîì íàñòàíàëà ïðîëåò, Àëäàðèîí âäèãíàë ïëàòíà. Àëà êîãàòî îòèøúë äà êàæå ñáîãîì íà ìàéêà ñè, çúðíàë â íåéíàòà ñâèòà Åðåíäèñ; è êàòî âèäÿë õóáîñòòà é, óñåòèë êàêâà ñèëà ñå òàè â íåÿ.
Ðåêëà òîãàç Àëìàðèàí:
- Àëäàðèîí, ñèíå ìîé, òðÿáâà ëè ïàê äà ïîòåãëÿø? Íÿìà ëè ùî äà òå óäúðæè â òàçè íàé-ïðåêðàñíà çåìÿ íà ñâåòà?
- Íå îùå - îòâúðíàë òîé, - àëà â Àðìåíåëîñ ñå ñðåùàò êðàñîòè, êàêâèòî ÷îâåê íå áè îòêðèë íèéäå äðóãàäå, äîðè è ïî çåìèòå íà Åëäàðèòå. Íî ìîðÿêúò èìà äâå äóøè è âå÷íî âîþâà ñúñ ñåáå ñè; à êîïíåæúò ïî ìîðåòî âñå îùå ìå äúðæè â ïëåí.
Ïîâÿðâàëà Åðåíäèñ, ÷å òèÿ ñëîâà ñà îòïðàâåíè è êúì íåÿ; è îòòîãàâà îòäàëà âñåöÿëî ñúðöåòî ñè íà Àëäàðèîí, ìàêàð è áåç ãîëÿìà íàäåæäà. Â îíèÿ äíè íÿìàëî íèòî çàêîí, íèòî îáè÷àé êðàëñêèÿò íàñëåäíèê äà ñè äèðè ñúïðóãà åäèíñòâåíî ñðåä ïîòîìñòâîòî íà Åëðîñ Òàð-Ìèíèàòóð; Åðåíäèñ îáà÷å ñìÿòàëà, ÷å Àëäàðèîí ñòîè òâúðäå âèñîêî íàä íåÿ. È âñå ïàê îò îíçè ìèã íàñåòíå íå ïîãëåäíàëà ñ áëàãîñêëîííîñò íèòî åäèí ìúæ, à âñåêè ïîêëîííèê ïðîïúæäàëà.
Ñåäåì ãîäèíè îòìèíàëè, ïðåäè Àëäàðèîí äà ñå çàâúðíå ñ òîâàð îò çëàòíà è ñðåáúðíà ðóäà; è ðàçïðàâèë íà áàùà ñè çà ñâîèòå ïîäâèçè è ïúòåøåñòâèÿ. Íî Ìåíåëäóð ìó ðåêúë:
- Äà áå ñòîÿë òóê, äî ìåí, ïîâå÷å ùåøå äà ìå çàðàäâàø, îòêîëêîòî ñ êàêâèòî è äà áèëî âåñòè è äàðîâå îò Ìðà÷íèòå çåìè. Òóé å äàð, äîñòîåí çà òúðãîâöè è ìîðåïëàâàòåëè, àëà íå è çà åäèí êðàëñêè íàñëåäíèê. Ùî äà ñòîðÿ ñúñ çëàòîòî è ñðåáðîòî, îñâåí äà ãè óïîòðåáÿâàì îò ãîðäåëèâîñò òàì, ãäåòî äðóãè ìåòàëè áèõà ìè ñâúðøèëè ñúùàòà ðàáîòà? Íå îò òÿõ ñå íóæäàå êðàëñêèÿò äîì, à îò ìúæ, ùî çíàå è îáè÷à òàÿ ñòðàíà è íàðîäà, íàä êîéòî åäèí äåí ùå âëàñòâà.
- Òà íèìà íå èçó÷àâàì ëþäåòå âñåêè äåí? - çàïèòàë Àëäàðèîí. - Çíàì äà ãè âîäÿ è óïðàâëÿâàì êàêòî æåëàÿ.
- Ñàìî íÿêîè ëþäå, ùî ñà ñúãëàñíè ñ òåá - îòâúðíàë êðàëÿò. - Â Íóìåíîð èìà è æåíè ïî÷òè êîëêîòî ñà ìúæåòå; à îñâåí ìàéêà òè, êîÿ äðóãà ìîæåø äà âîäèø êàêòî æåëàåø è êàêâî çíàåø çà òÿõ? È âñå ïàê åäèí äåí òðÿáâà äà ñè íàìåðèø ñúïðóãà.
- Äà, åäèí äåí! - ðåêúë Àëäàðèîí. - Àëà íå ïðåäè äà ñå íàëîæè; à ìîæå áè è ïî-êúñíî, àêî ëè íÿêîé îïèòà äà ìå ïîäòèêíå êúì æåíèòáà. Äðóãè, ïî-ñðî÷íè äåëà ìå ÷àêàò è êúì òÿõ ñúì íàñî÷èë óìà ñè. "Ñòóäåí å æèâîòúò íà ìîðÿøêàòà ñúïðóãà", òúé êàçâà ïîñëîâèöàòà; à îíçè ìîðÿê, ùî èìà åäíà-åäèíñòâåíà öåë è íå ñå îáâúðçâà ñ áðåãà, ñòèãà ïî-íàäàëå÷ è ïî-äîáðå çíàå êàê äà ñå áîðè ñ ìîðåòî.
- Ïî-íàäàëå÷ íå îçíà÷àâà ïî-ïëîäîòâîðíî - ðåêúë Ìåíåëäóð. - À è òè íå ñå "áîðèø ñ ìîðåòî", ñèíå ìîé. Çàáðàâè ëè, ÷å Åäàèíèòå æèâåÿò òóê ïî áëàãàòà âîëÿ íà Çàïàäíèòå âëàñòåëèíè, ÷å Óèíåí å áëàãîñêëîííà êúì íàñ è Îñå óäúðæà ñâîåòî áóéñòâî? Êîðàáèòå íè ñà ïîä çàêðèëà è íå ñàìî òâîèòå ðúöå ãè íàñî÷âàò ïî ïúòÿ. Çàòóé íå áúäè ãîðäåëèâ, òà äà íå îòáëúñíåø áëàãàòà âîëÿ; è íå ñè âúîáðàçÿâàé, ÷å òÿ ùå ñå ðàçïðîñòðå íàä îíèÿ, ùî ðèñêóâàò áåç íóæäà ïî êàíàðèòå íà ÷óæäè áðåãîâå è ïî çåìèòå íà ìðà÷íè ëþäå.
- Çàùî íè å òîãàç òàÿ çàêðèëà íàä íàøèòå êîðàáè - îòâúðíàë Àëäàðèîí, - ùîì íå ùå ïëàâàò êúì äàëå÷íè áðåãîâå è íå ùå äèðÿò íåâèæäàíè ãëåäêè?
Ïîâå÷å íå ïðîãîâîðèë çà òèÿ äåëà ïðåä áàùà ñè, àëà çàäúëãî îñòàâàë íà "Åàìáàð" çàåäíî ñ äðóãè Äðúçíîâåíè è ïî÷íàë ñòðîåæà íà íîâ êîðàá, ïî-ãîëÿì îò âñè÷êè, ãðàäåíè äîòîãàâà; íàðåêúë ãî "Ïàëàðàí", ùî îçíà÷àâà "Ñêèòàëåö". Àëà âå÷å ÷åñòî ñå ñðåùàë ñ Åðåíäèñ (à çàòóé äîïðèíàñÿëà êðàëèöàòà); è êðàëÿò êàòî óçíàë, ìàëêî ñå ðàçòðåâîæèë, ìàêàð äà íå áèë íåäîâîëåí.
- Ïî-ðàçóìíî è ìèëîñúðäíî áè áèëî äà èçöåëèì Àëäàðèîí îò ñòðàñòòà êúì ïúòåøåñòâèÿ - ðåêúë òîé, - ïðåäè äà å çàâîþâàë ñúðöåòî íà êîÿòî è äà áèëî æåíà.
- Òà êàê äðóãîÿ÷å ùå ãî èçöåëèø, îñâåí ÷ðåç îáè÷? - âúçðàçèëà êðàëèöàòà.
- Åðåíäèñ îùå å ìëàäà - ðåêúë Ìåíåëäóð.
Íî Àëìàðèàí îòâúðíàëà:
- Ðîäúò íà Åðåíäèñ íå å òúé äúëãîëåòåí êàòî ïîòîìöèòå íà Åëðîñ; à ñúðöåòî é âå÷å å çàâîþâàíî<11>.
È êîãàòî áèë ïîñòðîåí îãðîìíèÿò êîðàá "Ïàëàðàí", Àëäàðèîí ïîæåëàë äà îòïëàâà îòíîâî. Ðàçãíåâèë ñå òîãàç Ìåíåëäóð, ìàêàð ÷å ïî íàñòîÿâàíå íà êðàëèöàòà íå ïðèáÿãíàë êúì êðàëñêàòà âëàñò, çà äà ãî óäúðæè. Òóê òðÿáâà äà ñïîìåíåì çà åäèí îáè÷àé: êîãàòî íóìåíîðñêè êîðàá ïîòåãëÿë ïðåç Âåëèêîòî ìîðå êúì Ñðåäíàòà çåìÿ, íÿêîÿ æåíà, íàé-÷åñòî ñðîäíèöà íà êàïèòàíà, çàêðåïâàëà âúðõó íîñà ìó Çåëåíàòà âåéêà íà çàâðúùàíåòî; à âåéêàòà ñå îòñè÷àëà îò äúðâîòî îéîëàéðå, ùî îçíà÷àâà "âå÷íî ëÿòî" - òóé äúðâî èì áèëè ïîäàðèëè Åëäàðèòå<12>, êàòî çàðú÷àëè äà êè÷àò ñ íåãî êîðàáèòå ñè â çíàê íà äðóæáà ñ Îñå è Óèíåí. Ëèñòàòà ìó áèëè âå÷íîçåëåíè, ëúñêàâè è áëàãîóõàííè; è íàé-äîáðå ðàñòÿëî ïîä ñîëåíèÿ ìîðñêè âÿòúð. Íî Ìåíåëäóð çàáðàíèë íà êðàëèöàòà è ñåñòðèòå íà Àëäàðèîí äà îòíåñàò âåéêà îò îéîëàéðå â Ðîìåíà, êúäåòî áèë çàêîòâåí "Ïàëàðàí", êàòî ðåêúë, ÷å íå ùå áëàãîñëîâè ñèíà ñè, ïîíåæå ïîòåãëÿ ïðîòèâ íåãîâàòà âîëÿ; à êàòî ÷óë çà òîâà, Àëäàðèîí ïðîäóìàë:
- Ùîì òðÿáâà äà òðúãíà áåç âåéêà è áëàãîñëîâèÿ, òî òàêà è ùå ñòîðÿ.
Íàñêúðáèëà ñå òîãàâà êðàëèöàòà; àëà Åðåíäèñ é ðåêëà:
- Òàðèíèÿ, àêî îòñå÷åø âåéêà îò åëôè÷åñêîòî äúðâî, ñ òâîå ðàçðåøåíèå ùå ÿ îòíåñà äî ïðèñòàíèùåòî; çàùîòî íà ìåí êðàëÿò íå å çàáðàíèë.
Ìîðÿöèòå ñìÿòàëè çà çëà ïîëè÷áà êàïèòàíúò äà ïîòåãëè òàêà; àëà êîãàòî âñè÷êî áèëî ãîòîâî è âå÷å ñå ãîòâåëè äà âäèãíàò êîòâà, Åðåíäèñ ïðèñòèãíàëà, ìàêàð ÷å íå îáè÷àëà øóìíàòà ñóåòíÿ ïî ãîëåìèòå ïðèñòàíè è êðÿñúêà íà ÷àéêèòå. Ñ èçíåíàäà è ðàäîñò ÿ ïîñðåùíàë Àëäàðèîí; à òÿ ìó ðåêëà:
- Íîñÿ òè Âåéêàòà íà çàâðúùàíåòî, ãîñïîäàðþ; îò êðàëèöàòà å.
- Îò êðàëèöàòà ëè? - çàïèòàë Àëäàðèîí ñ ïðîìåíåí ãëàñ.
- Äà, ãîñïîäàðþ - îòâúðíàëà òÿ, - íî ñàìî ïîìîëèõ çà ðàçðåøåíèå äà ãî ñòîðÿ. Íå ñàìî íà ñâîèòå áëèçêè ùå äîíåñåø ðàäîñò, àêî ñå âúðíåø ÷àñ ïî-ñêîðî.
Â îíçè äåí Àëäàðèîí çà ïðúâ ïúò ïîãëåäíàë Åðåíäèñ ñ îáè÷ â î÷èòå; è äîêàòî "Ïàëàðàí" áúðçàë íàïðåä ïðåç ìîðåòî, òîé äúëãî ñòîÿë íà êúðìàòà è ñå âçèðàë â áðåãà. Ðàçêàçâàò, ÷å óñêîðèë çàâðúùàíåòî ñè è îòñúñòâàë äàëå÷ ïî-ìàëêî, îòêîëêîòî áèë çàìèñëèë; à íà âðúùàíå äîíåñúë äàðîâå çà êðàëèöàòà è íåéíàòà ñâèòà, àëà íàé-ïðåêðàñåí ïîäàðúê äàë íà Åðåíäèñ - áåçöåíåí åëìàç. Õëàäíà áèëà ñðåùàòà ìåæäó êðàëÿ è íåãîâèÿ ñèí; óïðåêíàë ãî Ìåíåëäóð, ÷å íå ïîäîáàâà íà åäèí êðàëñêè íàñëåäíèê äà äàâà ïîäîáåí äàð, îñâåí àêî å â çíàê íà ãîäåæ, è íàñòîÿë Àëäàðèîí äà ðàçêðèå ñúðöåòî ñè.
- Îò áëàãîäàðíîñò ãî íîñåõ - îòâúðíàë Àëäàðèîí, - çàäåòî ñðåùíàõ òîïëî ñúðöå ñðåä ñòóäåíèíàòà íà äðóãè.
- Ñòóäåíî å îíóé ñúðöå, ùî âå÷íî áðîäè íàñàì-íàòàì, òà íå ðàçïàëâà òîïëèíà ó äðóãèòå - ðåêúë Ìåíåëäóð; è îòíîâî ïðèçîâàë Àëäàðèîí äà ñå çàìèñëè çà ñâàòáà, ìàêàð ÷å íå èçðåêúë èìåòî íà Åðåíäèñ.
Íî Àëäàðèîí íå æåëàåë äà ñëóøà, çàùîòî âå÷å çà âñè÷êî ñå âúçïðîòèâÿâàë ñðåùó îíèÿ, êîèòî ãî òëàñêàëè êúì êàêâîòî è äà áèëî; âçåë äà ñå äúðæè ïî-õëàäíî êúì Åðåíäèñ è ðåøèë äà íàïóñíå ïàê Íóìåíîð, çà äà îñúùåñòâè ïëàíîâåòå ñè âúâ Âèíÿëîíäå. Äðàçíåë ãî ñóõîçåìíèÿò æèâîò, çàùîòî íà êîðàáà íå òðÿáâàëî äà ñå ïîä÷èíÿâà íà íè÷èÿ âîëÿ, à Äðúçíîâåíèòå, ùî ãî ïðèäðóæàâàëè, èçïèòâàëè ñàìî îáè÷ è âúçõèùåíèå êúì Âåëèêèÿ êàïèòàí. Íî ñåãà Ìåíåëäóð ìó çàáðàíèë äà ïîòåãëè; à Àëäàðèîí îùå ïðåäè êðàÿ íà çèìàòà âäèãíàë ïëàòíàòà íà ôëîòèëèÿ îò ñåäåì êîðàáà è ïðÿêî êðàëñêàòà âîëÿ îòïëàâàë çàåäíî ñ ïîâå÷åòî Äðúçíîâåíè. Êðàëèöàòà íå ïîñìÿëà äà ñå âúçïðàâè ñðåùó ãíåâà íà Ìåíåëäóð; íî êúñíî ïðåç íîùòà åäíà æåíà, çàãúðíàòà ñ ïëàù, ñëÿçëà â ïðèñòàíèùåòî ñúñ çåëåíà âåéêà, äàëà ÿ íà Àëäàðèîí è ïðåäè äà èç÷åçíå â ìðàêà, èçðåêëà:
- Òóé òè èçïðàùà äàìàòà îò Çàïàäíèòå çåìè (çàùîòî òúé íàðè÷àëè Åðåíäèñ).
Ïðåä òîçè îòêðèò áóíò íà Àëäàðèîí êðàëÿò ìó îòíåë òèòëàòà Ïîâåëèòåë íà íóìåíîðñêèòå êîðàáè è ïðèñòàíèùà; îñâåí òóé ïîâåëèë äà çàòâîðÿò Äîìà íà Äðúçíîâåíèòå âúðõó "Åàìáàð", çàêðèë êîðàáîñòðîèòåëíèöèòå â Ðîìåíà è çàáðàíèë âñÿêàêâà ñå÷ çà èçãðàæäàíå íà êîðàáè. Òúé îòìèíàëè ïåò ãîäèíè; è Àëäàðèîí ñå çàâúðíàë ñ äåâåò êîðàáà, çàùîòî îùå äâà áèë ïîñòðîèë âúâ Âèíÿëîíäå è âñè÷êè áèëè íàòîâàðåíè ñ íàé-äîáúð äúðâåí ìàòåðèàë îò êðàéáðåæíèòå ãîðè íà Ñðåäíàòà çåìÿ. Âåëèê ãíÿâ ãî îáçåë, êàòî óçíàë ùî ñå å ñëó÷èëî, òà ðåêúë íà áàùà ñè:
- Àêî íå ñðåùàì íè ïðèâåòñòâèå â Íóìåíîð, íè ðàáîòà çà ðúöåòå ñè, à êîðàáèòå ìè íå áúäàò ïîïðàâåíè â òóêàøíèòå ïðèñòàíèùà, òî òîãàâà ùå ñè çàìèíà ÷àñ ïî-ñêîðî; çàùîòî âåòðîâåòå áÿõà íåìèëîñòèâè<13> è ðàáîòàòà ïî êîðàáèòå íå òúðïè îòëàãàíå. Íèìà åäèí êðàëñêè ñèí íÿìà êàêâî äðóãî äà âúðøè, îñâåí äà ñå âçèðà â æåíñêèòå ëèöà è äà ñè äèðè ñúïðóãà? Âçåõ ïðèñúðöå âñè÷êè ãîðñêè äåëà è áÿõ âíèìàòåëåí â òÿõ; ïîäèð ìåí â Íóìåíîð ùå èìà ïîâå÷å äúðâåí ìàòåðèàë, îòêîëêîòî ïðåç òâîåòî öàðóâàíå.
È âåðåí íà äóìàòà ñè, îùå ñúùàòà ãîäèíà Àëäàðèîí îòïëàâàë ñ òðè êîðàáà è íàé-õðàáðèòå îò Äðúçíîâåíèòå, àëà âå÷å áåç áëàãîñëîâèÿ è âåéêà; çàùîòî Ìåíåëäóð ðàçïðîñòðÿë âúçáðàíàòà íå ñàìî íàä æåíèòå îò ñâîÿ ðîä, íî è íàä âñè÷êè ìîðÿøêè ñúïðóãè, à îñâåí òóé ðàçïîëîæèë ñòðàæà îêîëî Ðîìåíà.
Òîçè ïúò Àëäàðèîí îòñúñòâàë òúé äúëãî, ÷å íàðîäúò ñå ðàçòðåâîæèë çà íåãî; è äîðè ñàì Ìåíåëäóð èçïèòàë áåçïîêîéñòâî âúïðåêè áëàãàòà âîëÿ íà Âàëàðèòå, ùî âèíàãè çàêðèëÿëè íóìåíîðñêèòå êîðàáè<14>. Êîãàòî îòìèíàëè äåñåò ãîäèíè ïîäèð îòïëàâàíåòî ìó, Åðåíäèñ íàé-ñåòíå ñå îò÷àÿëà, òà ðåøèëà, ÷å å ïîãèíàë èëè ñå å çàñåëèë çàâèíàãè â Ñðåäíàòà çåìÿ; ïîðàäè òóé, à è çà äà èçáåãíå ìíîæåñòâîòî ñè îáîæàòåëè, òÿ èçìîëèëà ðàçðåøåíèå îò êðàëèöàòà, íàïóñíàëà Àðìåíåëîñ è ñå âúðíàëà ïðè ðîäíèíè â Çàïàäíèòå çåìè. Àëà ñëåä îùå ÷åòèðè ãîäèíè Àëäàðèîí íàé-ïîäèð ñå çàâúðíàë è êîðàáèòå ìó íîñåëè òåæêè ñëåäè îò ãíåâà íà ìîðñêàòà ñòèõèÿ. Íàé-íàïðåä áèë îòïëàâàë êúì Âèíÿëîíäå, à îòòàì ïðåäïðèåë ãîëÿìî ïúòåøåñòâèå ïîêðàé þæíèòå áðåãîâå äàëå÷ îòâúä ìåñòàòà, äî êîèòî áèëè äîñòèãàëè íóìåíîðñêèòå êîðàáè; àëà íà âðúùàíå ñðåùíàë íåáëàãîïðèÿòíè âåòðîâå è ñòðàõîâèòè áóðè, òà åäâà ñå îòúðâàë îò êîðàáîêðóøåíèå êðàé áðåãà íà Õàðàä, à êîãàòî âñå ïàê ñå äîáðàë äî Âèíÿëîíäå, çàâàðèë ãî îïóñòîøåí îò âúëíèòå è ðàçãðàáåí îò âðàæäåáíè ïëåìåíà. Òðè ïúòè ìîùíè âåòðîâå îòêúì Çàïàäà îñóåòÿâàëè îïèòèòå ìó äà ïðåêîñè Âåëèêîòî ìîðå, à âåäíúæ ìúëíèÿ óíèùîæèëà ìà÷òàòà íà ñîáñòâåíèÿ ìó êîðàá; è ñàìî ñ öåíàòà íà ìíîãî òðóä è ñòðàäàíèÿ íàä ìîðñêàòà áåçäíà óñïÿë íàé-ñåòíå äà ñòèãíå â çàëèâèòå íà Íóìåíîð. Ãîëÿìà óòåõà áèëî íåãîâîòî çàâðúùàíå çà Ìåíåëäóð; àëà âñå ïàê ñóðîâî ãî óïðåêíàë çàäåòî ñå ðàçáóíòóâàë ñðåùó ñâîÿ áàùà è êðàë, êàòî ÷ðåç òóé çàãóáèë áëàãîâîëåíèåòî íà Âàëàðèòå è ðèñêóâàë ïðåä ãíåâà íà Îñå íå ñàìî ñåáå ñè, íî è ìúæåòå, ùî âÿðíî ìó ñëóæåëè. Óñìèðèë ñå òîãàç Àëäàðèîí è ïðèåë êðîòêî ïðîøêàòà íà Ìåíåëäóð, êîéòî ìó âúçâúðíàë òèòëàòà Ïîâåëèòåë íà íóìåíîðñêèòå êîðàáè è ïðèñòàíèùà, à êúì íåÿ äîáàâèë è çâàíèåòî Çàùèòíèê íà ãîðèòå.
Íàñêúðáèë ñå Àëäàðèîí, êàòî óçíàë, ÷å Åðåíäèñ å íàïóñíàëà Àðìåíåëîñ, àëà îò ãîðäîñò íå ïîæåëàë äà ÿ òúðñè; ïúê è íå ìîæåë äà ãî ñòîðè çà äðóãî, îñâåí äà ïîèñêà ðúêàòà é, à âñå îùå íå èñêàë äà ñå îáâúðçâà. Çàåë ñå ñ âñè÷êî, ùî áèë çàíåìàðèë ïðåç äúëãîòî ñè, ïî÷òè äâàéñåòãîäèøíî îòñúñòâèå; è ïî îíîâà âðåìå èçâúðøèë ãîëåìè äåëà ïî ïðèñòàíèùàòà, íàé-âå÷å â Ðîìåíà. Îòêðèë, ÷å ìíîãî äúðâåòà áèëè èçñå÷åíè çà ñòðîåæè è èçðàáîòêà íà íàé-ðàçëè÷íè íåùà, àëà âñè÷êî ñå âúðøåëî áåçðàçáîðíî è áåç ìèñúë äà áúäå âúçñòàíîâåíî, îíóé, ùî ñå îòíåìà; òîãàâà îáèêîëèë íàäëúæ è øèð öÿë Íóìåíîð, òà äà âèäè îöåëåëèòå ãîðè.
Êàêòî ÿçäåë åäèí äåí ïðåç äúáðàâèòå íà Çàïàäíèòå çåìè, çúðíàë æåíà, ÷èÿòî ÷åðíà êîñà ñå âååëà ïî âÿòúðà, à çåëåíèÿò é ïëàù áèë çàêîï÷àí íà øèÿòà ñúñ ñêúïîöåííà áðîøêà; ïîìèñëèë, ÷å å îò Åëäàðèòå, ùî ïîíÿêîãà ïîñåùàâàëè òèÿ ìåñòà. Àëà êàòî íàáëèæèëà, òîé ðàçïîçíàë Åðåíäèñ è âèäÿë íà áðîøêàòà êàìúêà, êîéòî é ïîäàðèë; òîãàâà îòêðèë â ñúðöåòî ñè îáè÷òà êúì íåÿ è óñåòèë êîëêî ïðàçíè ñà äíèòå ìó. Ùîì ãî çúðíàëà, Åðåíäèñ ïðåáëåäíÿëà è ïîíå÷èëà äà ïðåïóñíå íàçàä, íî òîé ÿ èçïðåâàðèë è ðåêúë:
- Ñ ïðàâî áÿãàø îò ìåí; òóé ñúì çàñëóæèë çàäåòî áÿãàõ òúé ÷åñòî è òúé íàäàëå÷! Àëà ïðîñòè ìè ñåãà è îñòàíè.
Ïîñëå ïîåëè çàåäíî êúì äîìà íà áàùà é Áåðåãàð è òàì Àëäàðèîí ðàçêðèë êîïíåæà ñè äà ñå ñãîäè ñ Åðåíäèñ; íî ñåãà Åðåíäèñ ñå êîëåáàåëà, ìàêàð ÷å ñïîðåä îáè÷àÿ íà íåéíèÿ íàðîä âå÷å é áèëî âðåìå äà ñå çàäîìè. Íå áèëà ïîìðúêíàëà îáè÷òà é êúì íåãî, íèòî ïúê ãî îòáëúñêâàëà îò ñóåòíîñò; àëà äúëáîêî â ñúðöåòî ñè ñå áîÿëà, ÷å íå ùå ïîáåäè Ìîðåòî â áîðáàòà çà Àëäàðèîí. À íèêîãà íÿìàëî äà ïðèåìå òðîõè îò îáè÷ è ïðåäïî÷èòàëà äà çàãóáè âñè÷êî; è ïîíåæå ñå áîÿëà îò ìîðñêàòà øèð è óïðåêâàëà êîðàáèòå çà èçñè÷àíåòî íà ëþáèìèòå ñè ãîðè, òÿ òâúðäî ðåøèëà äà ïîáåäè âåäíúæ çàâèíàãè Ìîðåòî è êîðàáèòå, èëè ñàìà äà áúäå ïîáåäåíà.
Íî Àëäàðèîí èñêðåíî çàêîïíÿë çà Åðåíäèñ è ÿ ñëåäâàë íàâñÿêúäå; çàíåìàðèë ïðèñòàíèùàòà, êîðàáîñòðîèòåëíèöèòå è Ãèëäèÿòà íà Äðúçíîâåíèòå, íå èçñè÷àë âå÷å äúðâåòà, à ñàìî çàñàæäàë íîâè ãîðè è ïðåç îíåçè äíè îòêðèë ïîâå÷å ðàäîñò, îòêîëêîòî â öåëèÿ ñè ïðåäèøåí æèâîò, ìàêàð äà ðàçáðàë òîâà åäâà íà ñòàðè ãîäèíè, êîãàòî ñå îçúðíàë íàçàä. Íàé-ñåòíå ñå îïèòàë äà ñêëîíè Åðåíäèñ äà îòïëàâà çàåäíî ñ íåãî íà ïúòåøåñòâèå îêîëî îñòðîâà ñ êîðàáà "Åàìáàð"; çàùîòî âå÷å áèëè îòìèíàëè ñòî ãîäèíè îòêàêòî Àëäàðèîí îñíîâàë Ãèëäèÿòà íà Äðúçíîâåíèòå è ïðåäñòîåëè ãîëåìè ïðàçíåíñòâà âúâ âñè÷êè íóìåíîðñêè ïðèñòàíèùà. Åðåíäèñ ñå ñúãëàñèëà, ïðèêðèâàéêè ñòðàõà è íåîäîáðåíèåòî ñè; ïîòåãëèëè îò Ðîìåíà è ïðèñòèãíàëè â Àíäóíèå íà çàïàäíîòî êðàéáðåæèå. Òàì Âàëàíäèë, âëàäåòåë íà Àíäóíèå è áëèçúê ñðîäíèê íà Àëäàðèîí<15>, óñòðîèë ñëàâíî ïðàçíåíñòâî; è íà òðàïåçàòà âäèãíàë íàçäðàâèöà çà Åðåíäèñ, êàòî ÿ íàðåêúë Óèíåíèåë, Ùåðêà íà Óèíåí è íîâà Âëàäåòåëêà íà Ìîðåòî. Àëà Åðåíäèñ, êîÿòî ñåäÿëà äî æåíàòà íà Âàëàíäèë, èçðåêëà âèñîêî:
- Íå ìå íàðè÷àé ñ ïîäîáíî èìå! Íå ñúì äúùåðÿ íà Óèíåí, à íåéíà ñúïåðíèöà.
Ïîäèð òóé íîâè ñúìíåíèÿ îáçåëè Åðåíäèñ, çàùîòî Àëäàðèîí ïàê îòïðàâèë ìèñëèòå ñè êúì äåëàòà â Ðîìåíà, òà ñå çàåë äà ãðàäè ìîãúùè âúëíîëîìè è âèñîêà êóëà âúðõó Òîë Óèíåí - Êàëìèíäîí ÿ íàðåêëè, ùî îçíà÷àâà Ñâåòëàòà êóëà. Íî êîãàòî âñè÷êî ïðèâúðøèëî, Àëäàðèîí ñå âúðíàë ïðè Åðåíäèñ è ïîèñêàë ðúêàòà é; à òÿ îùå íå ñå ðåøàâàëà è ìó ðåêëà:
- Ïúòóâàõ íà êîðàá ñ òåá, ãîñïîäàðþ. Ïðåäè äà òè îòãîâîðÿ, íå ùå ëè äîéäåø è òè ñ ìåí ïî ñóøàòà èç ìåñòàòà, êîèòî îáè÷àì? Òâúðäå ìàëêî ïîçíàâàø ñòðàíàòà çà ÷îâåê, êîìóòî ïðåäñòîè íÿêîé äåí äà ñòàíå íåèí êðàë.
Ïîòåãëèëè òîãàâà çàåäíî è ñòèãíàëè äî ïîëåãàòèòå òðåâèñòè õúëìîâå íà Åìåðèå, êúäåòî áèëè íàé-õóáàâèòå ïàñèùà è íàé-äîáðèòå îâ÷è ñòàäà â Íóìåíîð; âèäåëè òàì áåëèòå êúùè÷êè íà çåìåäåëöè è ïàñòèðè è ÷óëè áëååíåòî íà ñòàäàòà. È ðåêëà Åðåíäèñ íà Àëäàðèîí:
- Òóê áèõ ìîãëà äà æèâåÿ íà âîëÿ.
- Êàòî ñúïðóãà íà êðàëñêèÿ íàñëåäíèê ùå æèâååø êúäåòî ïîèñêàø - îòâúðíàë Àëäàðèîí. - À êàòî êðàëèöà ùå èìàø òîëêîç ïðåêðàñíè êúùè, êîëêîòî ïîæåëàåø.
- Êîãàòî ñòàíåø êðàë, àç ùå ñúì ñòàðà - ïðîìúëâèëà Åðåíäèñ. - À êúäå ùå æèâåå êðàëñêèÿò íàñëåäíèê äîòîãàâà?
- Ïðè ñúïðóãàòà ñè, êîãàòî èìà ñâîáîäíî âðåìå - ðåêúë Àëäàðèîí, - àêî òÿ íå ìîæå äà âçåìå ó÷àñòèå â íåãîâèòå äåëà.
- Íå ùå äåëÿ ñúïðóãà ñè ñ Ãîñïîäàðêàòà Óèíåí - âúçðàçèëà Åðåíäèñ.
- Çëå ãîâîðèø ñåãà - îòâúðíàë Àëäàðèîí. - Âñå åäíî àç äà ðåêà, ÷å íå ùå äåëÿ ñúïðóãàòà ñè ñ Ãîðñêèÿ âëàñòåëèí Îðîìå, ïîíåæå òÿ îáè÷à äèâèòå äåáðè.
- È íàèñòèíà íå ùå ÿ äåëèø - ðåêëà Åðåíäèñ, - çàùîòî àêî òè õðóìíå, ñ ðàäîñò áè èçñÿêúë âñè÷êè ãîðè â äàð íà Óèíåí.
- Ïîñî÷è ìè äúðâî, êîåòî îáè÷àø, è íèêîé íå ùå ãî äîêîñíå äîäåòî å æèâî - êàçàë Àëäàðèîí.
- Îáè÷àì âñè÷êî, ùî ðàñòå ïî òîçè îñòðîâ - îòâúðíàëà Åðåíäèñ.
Ñåòíå äúëãî ÿçäèëè ìúë÷àëèâî; à ïîäèð òîçè äåí ñå ðàçäåëèëè è Åðåíäèñ ñå âúðíàëà â äîìà íà áàùà ñè. Ñ íåãî íå ñïîäåëèëà íèùî, àëà ïðåä ìàéêà ñè Íóíåò ðàçïðàâèëà êàêâè ñëîâà ñòîÿëè ìåæäó íåÿ è Àëäàðèîí.
- Âñè÷êî èëè íèùî, Åðåíäèñ - ðåêëà Íóíåò. - Çíà÷è ñè ñå äúðæàëà äåòèíñêè. Àëà òè îáè÷àø òîçè ìúæ, à òîé å âåëèê ïî äîáëåñò, äà íå ãîâîðèì çà ïîëîæåíèåòî ìó; è íå ùå ãî èçõâúðëèø òúé ëåñíî îò ñâîåòî ñúðöå, áåç äà ñè ïðè÷èíèø âåëèêè ñòðàäàíèÿ. Æåíàòà òðÿáâà äà äåëè ëþáîâòà íà ñúïðóãà ñè ñ íåãîâàòà ðàáîòà è îãíåíèÿ ìó äóõ, èëè äà ãî ïðåâúðíå â íåùî, íåäîñòîéíî çà îáè÷. Íî íå ìè ñå âÿðâà íÿêîãà äà ïðîóìååø ïîäîáåí ñúâåò. È âñå ïàê ñêúðáÿ, ïîíåæå îòäàâíà òè å âðåìå äà ñå çàäîìèø; è ñëåä êàòî ñúì ðîäèëà êðàñèâà ðîæáà, íàäÿâàõ ñå äà äîæèâåÿ è õóáàâè âíóöè; íèòî ïúê áèõ èìàëà íåùî ïðîòèâ, àêî òÿõíàòà ëþëêà å â êðàëñêèÿ ïàëàò.
È íàèñòèíà òîçè ñúâåò íå ïîêîëåáàë ðåøåíèåòî íà Åðåíäèñ; âñå ïàê òÿ îòêðèëà, ÷å ñúðöåòî íå é ñå ïîä÷èíÿâà, à äíèòå é ñà ïóñòè - ïî-ïóñòè, îòêîëêîòî ïðåç ãîäèíèòå, êîãàòî Àëäàðèîí ñå ñêèòàë ïî ÷óæáèíà. Çàùîòî òîé âñå òúé æèâååë â Íóìåíîð, àëà äíèòå ñå íèæåëè åäèí ïîäèð äðóã, áåç òîé äà äîéäå îòíîâî íà çàïàä.
À êðàëèöà Àëìàðèàí, ñëåä êàòî óçíàëà îò Íóíåò êàêâî ñå å ñëó÷èëî è ïîíåæå ñå áîÿëà äà íå áè Àëäàðèîí ïàê äà ïîäèðè óòåõà â äàëå÷íèòå ïúòåøåñòâèÿ (çàùîòî âå÷å îòäàâíà æèâååë íà áðåãà), ïðàòèëà âåñò íà Åðåíäèñ ñ ìîëáà äà ñå çàâúðíå â Àðìåíåëîñ; è Åðåíäèñ ñå ïîä÷èíèëà, êàêòî ïîðàäè íàñòîÿâàíåòî íà Íóíåò, òúé è ïî çîâà íà ñúðöåòî ñè. Òàì äâàìàòà ñ Àëäàðèîí ñå ïîìèðèëè; è íàïðîëåò, ùîì äîøúë ïðàçíèêúò Åðóêèåðìå, çàåäíî ñ êðàëñêàòà ñâèòà ñå èçêà÷èëè äî âúðõà íà Ìåíåëòàðìà, ñâåùåíàòà ïëàíèíà íà Íóìåíîðöèòå<16>. Êîãàòî âñè÷êè îòíîâî ñëåçëè, Àëäàðèîí è Åðåíäèñ îñòàíàëè ãîðå ñàìè; âçðåëè ñå êúì îñòðîâ Çàäìîðèÿ, ùî ñå ïðîñòèðàë ïîä òÿõ â ñâîÿòà ïðîëåòíà õóáîñò è ñúãëåäàëè íåéäå äàëå÷å íà çàïàä òðúïíåùà ñâåòëèíà, ãäå áèë íåäîñòèæèìèÿò Àâàëîíå<17>, à âèäåëè è ñåíêèòå íà èçòîê íàä Âåëèêîòî ìîðå; à Ìåíåë ñå ñèíååë íàä òÿõ. Íå ðàçãîâàðÿëè, çàùîòî íèêîé îñâåí êðàëÿ íÿìàë ïðàâî äà èçðå÷å ñëîâî âúðõó Ìåíåëòàðìà; àëà êîãàòî ñëåçëè, Åðåíäèñ ñïðÿëà çà ìèã, çàãëåäàíà êúì Åìåðèå è ïî-íàòàòúê, êúäåòî áèëè ãîðèòå íà íåéíèÿ ðîäåí êðàé.
- Íå îáè÷àø ëè Éîçàÿí? - çàïèòàëà òÿ.
- Îáè÷àì ãî îò âñå ñúðöå - îòâúðíàë òîé, - ìàêàð ÷å òè ñèãóðíî ñå ñúìíÿâàø. Çàùîòî ìèñëÿ è çà áúäíèòå ìó âðåìåíà, çà íàäåæäèòå è âåëè÷èåòî íà íåãîâèÿ íàðîä; è âÿðâàì, ÷å åäèí äàð íå áèâà äà ëåæè áåç ïîëçà â ñúêðîâèùíèöàòà.
Àëà Åðåíäèñ ìó âúçðàçèëà ñ òàêèâà ñëîâà:
- Äàðîâåòå, ùî ñà äîøëè îò Âàëàðèòå, à ÷ðåç òÿõ îò Åäèíñòâåíèÿ, òðÿáâà äà áúäàò îáè÷àíè çàðàäè ñàìèòå òÿõ ñåãà è íàâåêè. Íå ñà íè ãè äàëè çà äà òúðãóâàìå, äà ïå÷åëèì è ãóáèì. Êîëêîòî è äà ñà âåëèêè, Åäàèíèòå ñè îñòàâàò ïðîñòîñìúðòíè ëþäå, Àëäàðèîí - íå ìîæåì äà æèâååì çàðàäè íåçíàéíèòå áúäíèíè, èíàê ùå çàãóáèì äíåøíîòî çàðàäè íÿêàêúâ ïðèçðàê, ùî ñàìè ñìå ñúòâîðèëè. - Ñåòíå òÿ èçâåäíúæ ñâàëèëà îò ãúðäèòå ñè ñêúïîöåííàòà áðîøêà è ãî çàïèòàëà: - Áè ëè æåëàë äà ÿ ïðîäàì, çà äà ñè êóïÿ íåùî, êîåòî õàðåñàì?
- Íå! - ðåêúë òîé. - Àëà è òè íå ÿ êðèåø â êîâ÷åæå. È âñå ïàê ìèñëÿ, ÷å ÿ öåíèø ïðåêîìåðíî âèñîêî; ïîìðúêâà íåéíàòà õóáîñò ïðåä áëÿñúêà íà î÷èòå òè.
Ïîñëå ÿ öåëóíàë ïî î÷èòå è â òîçè ìèã òÿ ïðîãîíèëà ñòðàõà ñè è ãî ïðèåëà; è òúé ñå îáðåêëè åäèí íà äðóã â ïîäíîæèåòî íà Ìåíåëòàðìà.
Âúðíàëè ñå ñëåä òóé â Àðìåíåëîñ è òàì Àëäàðèîí ïðåäñòàâèë Åðåíäèñ íà Òàð-Ìåíåëäóð êàòî íåâÿñòà íà êðàëñêèÿ íàñëåäíèê; âúçðàäâàë ñå êðàëÿò è íàñòàíàëè ïðàçíåíñòâà êàêòî â ãðàäà, òúé è ïî öåëèÿ îñòðîâ. Êàòî ãîäåæåí äàð êðàëÿò äàë íà Åðåíäèñ îáøèðíè çåìè â Åìåðèå è òàì èçãðàäèë áÿëà êúùà çà íåÿ. Àëäàðèîí ïúê é ðåêúë:
- Ìíîãî áåçöåííè êàìúíè ñúì ñáðàë â ñúêðîâèùíèöèòå ñè - äàðîâå îò êðàëå ïî äàëå÷íè çåìè, íà êîèòî íóìåíîðñêèòå êîðàáè äîíåñîõà ïîìîù. Èìà ñðåä òÿõ è çåëåíè, äîñóù êàòî ñëúí÷åâ ëú÷ ïî ëèñòàêà íà ëþáèìèòå òè äúðâåòà.
- Íå! - îòâúðíàëà Åðåíäèñ. - Èìàì ñè âå÷å ãîäåæåí äàð, ìàêàð è äà ãî ïîëó÷èõ ïðåæäåâðåìåííî.
Òîãàâà Àëäàðèîí âèäÿë, ÷å å çàðú÷àëà äà âãðàäÿò íåãîâèÿ åëìàç êàòî çâåçäà â òúíêà ñðåáúðíà ëåíòà; è ïî íåéíà ìîëáà çàêðåïèë ëåíòàòà îêîëî ÷åëîòî é. Äúëãè ãîäèíè íîñèëà òÿ òîçè êàìúê, ÷àê äîäåòî ÿ ñïîëåòÿëà ñêðúáòà; è òúé ñòàíàëà èçâåñòíà íàäëúæ è øèð êàòî Òàð-Åëåñòèðíå, Çâåçäî÷åëàòà âëàäåòåëêà<18>. Òúé çà èçâåñòíî âðåìå ìèðúò è ðàäîñòòà ñå âúçöàðèëè â Àðìåíåëîñ, â êðàëñêèÿ ïàëàò è íà öåëèÿ îñòðîâ, à äðåâíèòå êíèãè ðàçêàçâàò îùå, ÷å íåáèâàëî ïëîäîðîäèå áåëÿçàëî çëàòíîòî ëÿòî íà îíàçè ãîäèíà, îñåìñòîòèí ïåòäåñåò è îñìà îò íà÷àëîòî íà Âòîðàòà åïîõà.
Àëà ñðåä öåëèÿ íóìåíîðñêè íàðîä åäèíñòâåíî ìîðÿöèòå îò Ãèëäèÿòà íà Äðúçíîâåíèòå áèëè íåäîâîëíè. Âå÷å öåëè ïåòíàéñåò ãîäèíè Àëäàðèîí æèâååë â Íóìåíîð, áåç äà ïîâåäå åêñïåäèöèè ïî ÷óæáèíà; è ìàêàð äà èìàëî õðàáðè êàïèòàíè, îáó÷åíè ëè÷íî îò íåãî, áåç áîãàòñòâîòî è âëàñòòà íà êðàëñêèÿ ñèí ïúòåøåñòâèÿòà èì íàìàëåëè è ñòàíàëè ïî-êðàòêè, òà ðÿäêî îòèâàëè ïî-äàëå÷ îò çåìèòå íà Ãèë-ãàëàä. Îñâåí òóé äúðâåíèÿò ìàòåðèàë íå äîñòèãàë çà êîðàáîñòðîèòåëíèöèòå, çàùîòî Àëäàðèîí çàíåìàðèë ãîðñêîòî äåëî; è Äðúçíîâåíèòå ãî çàìîëèëè ïàê äà ïîäåìå ïðåæíàòà ðàáîòà. Àëäàðèîí ñêëîíèë è èçïúðâîì Åðåíäèñ ãî ïðèäðóæàâàëà èç ãîðèòå; íî äúëáîêî ñå íàñêúðáèëà êàòî âèäÿëà êàê ñåêà÷è ïîâàëÿò ìîãúùè äúðâåòà, à ïîäèð òóé ãè îêàñòðÿò è ðåæàò íà òðóïè. Íå ñëåä äúëãî Àëäàðèîí ïî÷íàë äà îáèêàëÿ ñàì è äâàìàòà âñå ïî-ðÿäêî îñòàâàëè çàåäíî.
Åòî ÷å äîøëà ãîäèíàòà, â êîÿòî âñè÷êè î÷àêâàëè ñâàòáàòà íà êðàëñêèÿ íàñëåäíèê; çàùîòî ïî îáè÷àé ãîäåæúò íå áèâàëî äà òðàå ïîâå÷å îò òðè ãîäèíè. Ïðåç åäíî ïðîëåòíî óòðî Àëäàðèîí íàïóñíàë çàëèâà Àíäóíèå è ïîòåãëèë êúì äîìà íà Áåðåãàð; çàùîòî òðÿáâàëî äà ìó ãîñòóâà, à Åðåíäèñ âå÷å áèëà ïðèñòèãíàëà òàì îò Àðìåíåëîñ ïî ïðåêèòå ïúòèùà. Êîãàòî äîñòèãíàë âúðõà íà âúçâèøåíèåòî, ùî óêðèâàëî çàëèâà îòêúì ñåâåð, òîé ñå îáúðíàë è õâúðëèë âçîð êúì ìîðåòî. Êàêòî ÷åñòî ñòàâàëî ïî òîâà âðåìå, äóõàë çàïàäåí âÿòúð, îáè÷àí îò ìîðåïëàâàòåëèòå, ùî ñå îòïðàâÿëè êúì Ñðåäíàòà çåìÿ, è ñðåùó áðåãà ïðåïóñêàëè áåëèòå ãðåáåíè íà âúëíèòå. Òîãàç èçâåäíúæ ãî îáçåë òúé ìîãúù êîïíåæ ïî ìîðåòî, ÷å ñÿêàø ãðàìàäíà ðúêà ãî ñòèñíàëà çà ãúðëîòî, äúõúò ìó ñïðÿë è ñúðöåòî ìó çàïîäñêà÷àëî. Ñ íåïîñèëíà ìúêà ñå îâëàäÿë, îáúðíàë ãðúá è ïðîäúëæèë ïî ïúòÿ; è íàðî÷íî èçáðàë äà ìèíå ïðåç ãîðàòà, êúäåòî íÿêîãà áèë âèäÿë äà ïðåïóñêà Åðåíäèñ, ïðåêðàñíà êàòî åëäàðñêà äåâîéêà; àëà òÿ íå áèëà òàì è æåëàíèåòî îòíîâî äà çúðíå ëèöåòî é ãî íàêàðàëî äà ïîáúðçà, òà îùå ïðåäè âå÷åðòà äîñòèãíàë äîìà íà Áåðåãàð.
Òÿ ãî ïîñðåùíàëà ñ ðàäîñò è Àëäàðèîí ñå ðàçâåñåëèë; íå êàçàë îáà÷å íè äóìà çà ñâàòáà, ìàêàð âñè÷êè äà ìèñëåëè, ÷å òúêìî çàòóé å äîøúë ïî Çàïàäíèòå çåìè. Äíèòå ìèíàâàëè è Åðåíäèñ çàáåëÿçàëà, ÷å òîé âñå ïî-÷åñòî çàìëúêâà ñðåä âñåîáùîòî âåñåëèå; è àêî ñå ñëó÷åëî ðÿçêî äà ïîãëåäíå êúì íåãî, ñðåùàëà óãðèæåíèÿ ìó âçîð. Èçòðúïíàëî òîãàâà ñúðöåòî é; çàùîòî ñèíèòå î÷è íà Àëäàðèîí ñåãà é ñå ñòðóâàëè ñèâè è õëàäíè, àëà âúïðåêè òóé â òÿõ ñÿêàø äîëàâÿëà íåóòîëèìà æàæäà. Òâúðäå ÷åñòî áèëà âèæäàëà ïðåäè òîçè ïîãëåä è ñå áîÿëà îò îíîâà, êîåòî âåùàåë; íî íå êàçâàëà íèùî. À Íóíåò çàáåëÿçàëà êàêâî ñòàâà è áèëà äîâîëíà; çàùîòî, êàêòî êàçâàëà, "ñëîâàòà îòâàðÿò ðàíè". Íå ñëåä äúëãî Àëäàðèîí è Åðåíäèñ çàåäíî îòïúòóâàëè çà Àðìåíåëîñ è êîëêîòî ïî-äàëå÷ îòèâàëè îò ìîðåòî, òîëêîâà ïîâå÷å ñå çàâðúùàëî ïðåæíîòî ìó âåñåëèå. Àëà âñå òúé íå ñïîäåëÿë íèùî çà áåçïîêîéñòâàòà ñè; çàùîòî íàèñòèíà ñå áîðåë è íå çíàåë ùî äà ðåøè.
Òúé îòìèíàëà ãîäèíàòà, à Àëäàðèîí íå ïðîäóìâàë íè çà ìîðåòî, íè çà ñâàòáà; íî ÷åñòî ïîñåùàâàë Ðîìåíà è îñòàâàë çàäúëãî ïðè Äðúçíîâåíèòå. Íàé-ïîäèð, êîãàòî ïî÷íàëà ñëåäâàùàòà ãîäèíà, êðàëÿò ãî ïðèçîâàë â ïîêîèòå ñè; à ñåãà ïîìåæäó òÿõ öàðÿë ïîêîé è íèùî íå ïîìðà÷àâàëî îáè÷òà èì.
- Ñèíå ìîé - ðåêúë Òàð-Ìåíåëäóð, - êîãà ùå ìå äàðèø ñ äúùåðÿòà, çà êîÿòî îòäàâíà êîïíåÿ? Âå÷å ìèíàõà íàä òðè ãîäèíè, à òóé å ïðåìíîãî. ×óäÿ ñå êàê ìîæà äà èçòúðïèø òîëêîâà äúëãî.
Íå îòâúðíàë âåäíàãà Àëäàðèîí, íî íàêðàÿ èçðåêúë:
- Ïàê ìå ñïîõîäè ñòàðàòà áîëêà, òàòêî ìîé. Ìíîãî ñà îñåìíàéñåò ãîäèíè âúçäúðæàíèå. Íå íàìèðàì âå÷å ïîêîé íè â ïîñòåëÿòà, íè âúðõó êîíÿ è ìúêà å äà óñåùàì ïîä íîçåòå ñè òâúðäàòà ñóøà.
Íàñêúðáèë ñå Òàð-Ìåíåëäóð è ñúæàëèë ñèíà ñè; àëà íå ðàçáèðàë áîëêàòà ìó, ïîíåæå ñàì òîé íèêîãà íå áèë âëþáåí â êîðàáèòå è çàòîâà ìó ðåêúë:
- Óâè! Âå÷å ñè îáâúðçàí. À ïî íóìåíîðñêèòå çàêîíè è ñïîðåä ïî÷òåíèòå îáè÷àè íà Åëäàðèòå è Åäàèíèòå åäèí ìúæ íå áèâà äà èìà äâå ñúïðóãè. Íå ìîæåø äà ñå îáðå÷åø íà Ìîðåòî, ùîì ñè ñãîäåí çà Åðåíäèñ.
Îæåñòî÷èëî ñå òîãàç ñúðöåòî íà Àëäàðèîí, ïîíåæå òèÿ ñëîâà ìó íàïîìíèëè çà ðàçãîâîðà ñ Åðåíäèñ â Åìåðèå; è ñè ïîìèñëèë (ìàêàð è ïîãðåøíî), ÷å òÿ ñå å íàãîâîðèëà ñ áàùà ìó. À áèë óïîðèò, òà âèíàãè ñå îòäðúïâàë, êîë÷åì ìó õðóìíåëî, ÷å äðóãèòå ãî òëàñêàò ïî íåæåëàí ïúò.
- Äîðè è æåíåí, êîâà÷úò êîâå, åçäà÷úò ïðåïóñêà, à ìèíüîðúò êîïàå - ðåêúë òîé. - Òîãàâà çàùî äà íå ïëàâà ìîðÿêúò?
- Àêî êîâà÷úò ñòîåøå êðàé íàêîâàëíÿòà ïî ïåò ãîäèíè, ìàëöèíà áèõà èçáðàëè òîçè çàíàÿò - îòâúðíàë êðàëÿò. - Ðÿäêî ñå æåíÿò ìîðÿöèòå è òúðïÿò òîçè æèâîò, çàùîòî òúé èì ñå íàëàãà äà ñè ïå÷åëÿò õëÿáà. Íî êðàëñêèÿò íàñëåäíèê íå å ìîðÿê ïî çàäúëæåíèå è èìà ïðàâîòî äà èçáèðà.
- Íå ñàìî çà ïðåïèòàíèå ñå áîðè åäèí ìúæ - ðåêúë Àëäàðèîí. - À è çàíàïðåä èìà îùå ìíîãî ãîäèíè.
- Íå å òúé - âúçðàçèë Ìåíåëäóð. - Òè ñìÿòàø, ÷å âñè÷êè ñà ùàñòëèâöè êàòî òåá; ïî-êðàòúê æèâîò èìà Åðåíäèñ è ïî-áúðçî òåêàò ãîäèíèòå é. Òÿ íå å îò ïîòîìöèòå íà Åëðîñ è òâúðäå äúëãî âå÷å òå ÷àêà.
- Òÿ óñòîÿ öåëè äâàíàéñåò ãîäèíè, äîêàòî êîïíååõ çà íåÿ - îòâúðíàë Àëäàðèîí. - Ñåãà èñêàì ñàìî åäíà òðåòà îò òîâà âðåìå.
- Òîãàâà íå áÿõòå ñãîäåíè - ðåêúë Ìåíåëäóð. - Àëà âå÷å íèòî òè ñè ñâîáîäåí, íèòî òÿ. È àêî å óñòîÿâàëà, ñòðóâà ìè ñå, ÷å å áèëî îò ñòðàõ ïðåä îíóé, ùî ñåãà âåðîÿòíî ùå ñòàíå, àêî íå ñå îâëàäååø. Ñèãóðíî íÿêàê ñè óñïîêîèë ñòðàõîâåòå é; è ìàêàð ÷å íå ñè êàçàë íèùî îòêðèòî, â ìîèòå î÷è ñè îáâúðçàí.
Òîãàâà Àëäàðèîí ãíåâíî èçðåêúë:
- Ïî-äîáðå äà ãîâîðÿ ñàì ñ ìîÿòà ãîäåíèöà, à íå ÷ðåç ïîñðåäíèê.
È íàïóñíàë áàùà ñè. Ñêîðî ïîäèð òóé ðàçêàçàë íà Åðåíäèñ çà êîïíåæà ñè îòíîâî äà îòïúòóâà ïî ìîðñêàòà øèð, êàòî äîáàâèë, ÷å å çàãóáèë ñúí è ïîêîé. À òÿ ñåäÿëà áåçìúëâíà è áëåäà. Íàêðàÿ ïðîäóìàëà:
- Ìèñëåõ, ÷å ñè äîøúë äà ãîâîðèì çà ñâàòáà.
- Ùå ãî ñòîðÿ - îòâúðíàë Àëäàðèîí. - Îùå ùîì ñå çàâúðíà, ñòèãà äà ìå èç÷àêàø. - Àëà âèäÿë ñêðúáòà ïî ëèöåòî é, òà ñå òðîãíàë è ìó õðóìíàëî íåùî äðóãî. - Íåêà å îùå ñåãà - ðåêúë òîé. - Ùå ñå îæåíèì ïðåäè êðàÿ íà òàçè ãîäèíà. À ñåòíå ùå èçãðàäÿ êîðàá, êàêúâòî Äðúçíîâåíèòå îùå íå ñà ñòðîèëè - äâîðåö çà òåá íàä âúëíèòå. È òè ùå îòïëàâàø ñ ìåí, Åðåíäèñ, ïîä çàêðèëàòà íà Âàëàðèòå, íà ßâàíà è Îðîìå, êîèòî îáè÷àø; ùå äîñòèãíåì çåìè, êúäåòî ùå òè ïîêàæà ãîðè, êàêâèòî íèêîãà íå ñè âèæäàëà - â òÿõ è äíåñ ïåÿò Åëäàðèòå; ãîðè, ïî-ïðîñòîðíè îò öÿë Íóìåíîð, âîëíè è äèâè îò ñàìîòî íà÷àëî íà äíèòå, èç êîèòî îùå ñå ÷óâà ìîùíèÿò ðîã íà Âëàäåòåëÿ Îðîìå.
Íî Åðåíäèñ çàïëàêàëà.
- Íå, Àëäàðèîí - ðåêëà òÿ. - Ðàäâàì ñå, ÷å íà ñâåòà âñå îùå èìà ÷óäåñà, çà êàêâèòî ðàçêàçâàø; àëà àç íèêîãà íå ùå ãè âèäÿ. Çàùîòî íå ãî æåëàÿ - íà íóìåíîðñêèòå ãîðè ñúì îòäàëà ñúðöåòî ñè. È óâè, àêî îò îáè÷ êúì òåá òðúãíà ñ êîðàá, âå÷å íå ùå ñå çàâúðíà. Òóé å íåïîñèëíî çà ìåí; ùå óìðà íàäàëå÷ îò áðåãîâåòå. Ìîðåòî ìå íåíàâèæäà; è ñåãà ñè îòìúùàâà çàäåòî òå îòêúñíàõ îò íåãî, áåç äà ñúì òâîÿ. Âúðâè, ãîñïîäàðþ! Íî èìàé ìèëîñò è íå ñå áàâè òúé äúëãî, êàêòî ïðåäè.
Ñìàÿë ñå òîãàâà Àëäàðèîí; çàùîòî êàêòî áèë îòãîâîðèë ñ áåçñìèñëåí ãíÿâ íà áàùà ñè, òúé ìó ãîâîðåëà ñåãà Åðåíäèñ, àëà îò îáè÷. Íå îòïëàâàë òàçè ãîäèíà; íî íå íàìèðàë íè ïîêîé, íè ðàäîñò.
- Íàäàëå÷ îò çåìèòå òÿ ùå óìðå! - êàçâàë òîé. - Àç ïúê ùå óìðà, àêî îñòàíà íà ñóøà. Ùîì å òúé, çà äà áúäåì íÿêîãà çàåäíî, òðÿáâà äà îòïúòóâàì ñàì è òî ÷àñ ïî-ñêîðî.
Ïðèãîòâèë ñå òîãàâà äà îòïëàâà íàïðîëåò; è Äðúçíîâåíèòå ñå âúçðàäâàëè, ìàêàð ÷å íèêîé äðóã íà îñòðîâà íå ïîäîçèðàë êàêâî ùå ñå ñëó÷è. Ñáðàëè åêèïàæ çà òðè êîðàáà è ïðåç ìåñåö Âèðåñå ïîåëè íà ïúò. Åðåíäèñ ñàìà çàêðåïèëà çåëåíà âåéêà îò îéîëàéðå âúðõó íîñà íà "Ïàëàðàí" è êðèëà ñúëçèòå ñè ÷àê äîäåòî êîðàáúò ñå èçãóáèë îòâúä ãîëåìèÿ íîâ âúëíîëîì.
Øåñò ãîäèíè îòìèíàëè ïðåäè Àëäàðèîí äà ñå çàâúðíå â Íóìåíîð. Äîðè è êðàëèöà Àëìàðèàí ãî ïîñðåùíàëà ïî-õëàäíî îò äðóã ïúò, à Äðúçíîâåíèòå áèëè çàãóáèëè õîðñêàòà ïî÷èò; çàùîòî íàðîäúò ñìÿòàë, ÷å ñå å îòíåñúë çëå êúì Åðåíäèñ. Àëà òîé íàèñòèíà áèë îòñúñòâàë ïî-äúëãî, îòêîëêîòî âúçíàìåðÿâàë, òúé êàòî çàâàðèë ïðèñòàíèùåòî Âèíÿëîíäå íàïúëíî îïóñòîøåíî è ìîðñêàòà ñòèõèÿ îñóåòèëà âñè÷êèòå ìó îïèòè äà ãî âúçñòàíîâè. Õîðàòà ïî êðàéáðåæèåòî âå÷å ñå áîÿëè îò Íóìåíîðöèòå, à íÿêîè äîðè íå êðèåëè ñâîÿòà íåïðèÿçúí; è Àëäàðèîí äî÷óë ìúëâà çà íÿêàêúâ âëàäåòåë â Ñðåäíàòà çåìÿ, êîéòî íåíàâèæäàë ïðèøúëöèòå îò êîðàáèòå. À êîãàòî ïîæåëàë äà ñå çàâúðíå êúì ðîäíèÿ êðàé, îò þã íàëåòÿë ìîãúù âèõúð, òà ãî îòíåñúë äàëå÷å íà ñåâåð. Çàäúðæàë ñå èçâåñòíî âðåìå â Ìèòëîíä, íî êîãàòî êîðàáèòå îòíîâî ïîåëè ïðåç ìîðåòî, âèõðèòå ïàê ãè ïîìåëè íà ñåâåð, êúì ñòðàõîâèòè ëåäåíè ïóùèíàöè, êúäåòî äúëãî ñòðàäàëè îò ëþòè ñòóäîâå. Íàé-ñåòíå âúëíèòå è âåòðîâåòå ñå ñìèëèëè íàä ïúòíèöèòå, àëà êîãàòî Àëäàðèîí ïîãëåäíàë ñ êîïíåæ îò íîñà íà "Ïàëàðàí" è çúðíàë â äàëå÷èíàòà Ìåíåëòàðìà, âçîðúò ìó ïàäíàë âúðõó çåëåíàòà âåéêà è âèäÿë, ÷å å ïîâåõíàëà. Óæàñ ãî îáçåë, ïîíåæå íèêîãà íå ñå áèëî ñëó÷âàëî êëîí÷å îò îéîëàéðå äà ïîâåõíå, äîäåòî ãî ðúñè ìîðñêàòà ïÿíà.
- Çàìðúçíàëî å, êàïèòàíå - ðåêúë ìîðÿêúò, êîéòî ñòîÿë äî íåãî. - Ïðåêàëåíî ñòóäåíî áåøå. Ðàäâàì ñå, ÷å íàé-ïîäèð âèäÿõìå Êîëîíàòà.
Êîãàòî Àëäàðèîí ïîäèðèë Åðåíäèñ, òÿ áèëà áëàãîñêëîííà, íî íå èçòè÷àëà äà ãî ïîñðåùíå; äúëãî ñòîÿë ïðåä íåÿ è íå íàìèðàë ùî äà êàæå.
- Ñåäíè, ãîñïîäàðþ - ðåêëà Åðåíäèñ - è íàé-íàïðåä ìè ðàçêàæè çà äåëàòà ñè. Ñèãóðíî ìíîãî ñè âèäÿë è ñòîðèë ïðåç òèÿ äúëãè ãîäèíè.
Çàãîâîðèë Àëäàðèîí êîëåáëèâî, à òÿ ñëóøàëà è ìúë÷àëà, äîêàòî òîé ðàçïðàâÿë çà âñè÷êè ïðå÷êè è èçïèòàíèÿ; à êàòî ñâúðøèë, ìó ðåêëà:
- Áëàãîäàðÿ íà Âàëàðèòå, ïî ÷èÿòî ìèëîñò íàé-ñåòíå ñå âðúùàø. Íî èì áëàãîäàðÿ è çà òóé, ÷å íå òðúãíàõ ñ òåá; çàùîòî ùÿõ äà ïîâåõíà äàëå÷ ïðåäè çåëåíàòà âåéêà.
- Íå ïî ñâîÿ, íèòî ïî ìîÿ âîëÿ ïîïàäíà òÿ â ëþòèÿ ñòóä - îòâúðíàë òîé. - Àêî ñåãà ìå ïðîïúäèø, õîðàòà íÿìà äà òå óïðåêíàò. È âñå ïàê íå áèâà ëè äà ñå íàäÿâàì, ÷å òâîÿòà îáè÷ å ïî-èçäðúæëèâà äîðè îò ïðåêðàñíèòå âåéêè íà îéîëàéðå?
- Òúé èçãëåæäà, íàèñòèíà - ðåêëà Åðåíäèñ. - Îùå íå å ñìðàçåíà äî ñìúðò, Àëäàðèîí. Óâè! Êàê äà òå ïðîïúäÿ, êàòî òå âèæäàì îòíîâî äà ñå çàâðúùàø, ïðåêðàñåí êàòî ñëúíöå ïîäèð äúëãàòà çèìà!
- Òîãàâà íåêà îòñåãà áúäå ñàìî ïðîëåò è ëÿòî! - îòâúðíàë òîé.
- È çèìàòà äà íå ñå çàâðúùà - äîáàâèëà Åðåíäèñ.
À ñåòíå çà ðàäîñò íà Ìåíåëäóð è Àëìàðèàí ñâàòáàòà íà êðàëñêèÿ íàñëåäíèê áèëà íàñðî÷åíà çà èäíàòà ïðîëåò; òàêà è ñòàíàëî. Ïðåç îñåìñòîòèí è ñåäåìäåñåòàòà ãîäèíà íà Âòîðàòà åïîõà Àëäàðèîí è Åðåíäèñ ñå âåí÷àëè â Àðìåíåëîñ è èç âñè÷êè äîìîâå áëèêíàëà ìóçèêà, à ïî óëèöèòå ïååëè ìúæå è æåíè. Ñåòíå êðàëñêèÿò íàñëåäíèê è íåãîâàòà ñúïðóãà òðúãíàëè áåç äà áúðçàò èç Íóìåíîð è â ñðåäàòà íà ëÿòîòî ñòèãíàëè äî Àíäóíèå, êúäåòî ìåñòíèÿò âëàäåòåë Âàëàíäèë èì óñòðîèë ïîñëåäíîòî ïðàçíåíñòâî; è âñè÷êè æèòåëè íà Çàïàäíèòå çåìè ñå ñáðàëè òàì îò îáè÷ êúì Åðåíäèñ è îò ãîðäîñò, ÷å áúäåùàòà êðàëèöà íà Íóìåíîð å èçáðàíà èçìåæäó òÿõ.
Â óòðîòî ïðåäè ïðàçíåíñòâîòî Àëäàðèîí íàäíèêíàë ïðåç ïðîçîðåöà íà ñïàëíÿòà, êîéòî ãëåäàë íà çàïàä êúì ìîðåòî.
- Âèæ, Åðåíäèñ! - ïðîâèêíàë ñå òîé. - Êîðàá èäâà â ïðèñòàíèùåòî; è íå å íóìåíîðñêè, à òàêúâ, íà êîéòî íèòî òè, íèòî àç ùå ñòúïèì íÿêîãà, êîëêîòî è äà èñêàìå.
Òîãàâà Åðåíäèñ ñúùî ïîãëåäíàëà è âèäÿëà âèñîê áÿë êîðàá, à â ñëúí÷åâèòå ëú÷è íàä íåãî êðúæàëè ÿòà áåëè ïòèöè; ïëàòíàòà ìó èñêðåëè êàòî ñðåáðî è ïÿíà êèïÿëà ïðåä âúëíîðåçà, äîêàòî ñå íîñåë êúì êåÿ. Òúé Åëäàðèòå èäâàëè äà ïî÷åòàò ñâàòáàòà íà Åðåíäèñ îò îáè÷ êúì ëþäåòå ïî Çàïàäíèòå çåìè, ñ êîèòî ãè ñâúðçâàëà íàé-êðåïêà äðóæáà<19>. Êîðàáúò èì áèë íàòîâàðåí ñ öâåòÿ, çà äà ðàçêðàñÿò ïðàçíåíñòâîòî è êîãàòî íàñòàíàëà âå÷åðòà, âñè÷êè ãîñòè áèëè íàêè÷åíè ñ âåíöè îò åëàíîð<20> è íåæåí ëèñóèí, ÷èåòî áëàãîóõàíèå íîñè ïîêîé íà ñúðöåòî. Îñâåí òóé äîâåëè ïåñíîïîéöè, ùî ïîìíåëè ïåñíè íà åëôè è ëþäå îò äðåâíèòå âðåìåíà íà Íàðãîòðîíä è Ãîíäîëèí; è ìíîçèíà ñíàæíè è ïðåêðàñíè Åëäàðè íàñÿäàëè ñðåä ãîñòèòå íà òðàïåçàòà. Àëà ëþäåòå îò Àíäóíèå, êàòî ãëåäàëè òàÿ áëàæåíà êîìïàíèÿ, êàçâàëè, ÷å íèêîé òàì íå å ïî-ïðåëåñòåí îò Åðåíäèñ; è êàçâàëè îùå, ÷å î÷èòå é ãðåÿò òúé ÿðêî, êàêòî ñèÿåë íÿêîãà âçîðúò íà Ìîðâåí Åëåäâåí<21>, èëè äîðè êàòî î÷èòå íà ïðèøúëöèòå îò Àâàëîíå.
À è ìíîãî äàðîâå áèëè äîíåñëè Åëäàðèòå. Íà Àëäàðèîí ïîäíåñëè ôèäàíêà ñ áåëîñíåæíà êîðà è ïðàâî, ãúâêàâî êàòî ñòîìàíà ñòúáëî; àëà îùå íÿìàëî ëèñò ïî íåÿ.
- Áëàãîäàðÿ âè - ðåêúë Àëäàðèîí. - Ñèãóðíî ùå äà å áåçöåííà íåãîâàòà äúðâåñèíà.
- Ìîæå è òúé äà å, àëà íå çíàåì - îòâúðíàëè òå. - Íèêîé íèêîãà íå å îòñè÷àë òàêîâà äúðâî. Ëåòå íåãîâèòå ëèñòà íîñÿò ïðîõëàäà, à çèìå öâÿò îòðóïâà êëîíèòå ìó. Çàðàäè òóé ãî öåíèì.
Íà Åðåíäèñ ïúê äàëè äâå ñèâè ïòèöè ñúñ çëàòíè êðà÷åòà è ÷îâêè. Òå ïååëè íåæíî åäíà äî äðóãà ñ áåçáðîé ïðåêðàñíè òðåëè, ùî íå ñå ïîâòàðÿëè è â íàé-äúëãàòà ïåñåí; àëà ùîì ãè ðàçäåëÿëè, ìèãîì ïàê ïîëèòàëè åäíà êúì äðóãà, èíàê ïðåñòàâàëè äà ïåÿò.
- Êàê äà ñå ãðèæà çà òÿõ? - ïîïèòàëà Åðåíäèñ.
- Ïóñíè ãè äà ëåòÿò íà âîëÿ - îòâúðíàëè Åëäàðèòå. - Çàùîòî íèå âå÷å ïîãîâîðèõìå ñ òÿõ è èì êàçàõìå òâîåòî èìå; è òå ùå îñòàíàò òàì, êúäåòî æèâååø. Îáè÷òà ïîìåæäó èì îñòàâà çà öÿë æèâîò, à òå æèâåÿò äúëãî. Ìîæå áè íÿêîé äåí ìíîãî òàêèâà ïòèöè ùå ïåÿò â ãðàäèíèòå íà äåöàòà òè.
Òàçè íîù Åðåíäèñ ñå ñúáóäèëà è ïðåç ïðîçîð÷åòî ÿ îáëúõíàë íåæåí àðîìàò; àëà íîùòà áèëà ñâåòëà, çàùîòî ïúëíàòà ëóíà îùå ñëèçàëà ïî çàïàäíèÿ íåáîñêëîí. Òîãàâà Åðåíäèñ ñòàíàëà îò ïîñòåëÿòà, íàäíèêíàëà íàâúí è âèäÿëà çåìèòå äà äðåìÿò, îáëåíè â ñðåáðî; à äâåòå ïòè÷êè áèëè êàöíàëè âúðõó ïåðâàçà åäíà äî äðóãà.
Êîãàòî ïðèêëþ÷èëî ïðàçíåíñòâîòî, Àëäàðèîí è Åðåíäèñ îòèøëè çà ìàëêî â íåéíèÿ äîì; è ïòèöèòå ïàê ñå çàñåëèëè âúðõó ïåðâàçà é. Íàêðàÿ äâàìàòà ñå ñáîãóâàëè ñ Áåðåãàð è Íóíåò, à ñåòíå ïîòåãëèëè îáðàòíî êúì Àðìåíåëîñ; çàùîòî ïî âîëÿòà íà Ìåíåëäóð òàì ùÿë äà æèâåå êðàëñêèÿò íàñëåäíèê è âå÷å èì áèë ïðèãîòâåí äîì ñðåä ãðàäèíà ñ âèñîêè äúðâåòà. Òàì çàñàäèëè åëôè÷åñêàòà ôèäàíêà è äâåòå ïòèöè ïååëè â íåéíèòå êëîíè.
Äâå ãîäèíè ïî-êúñíî Åðåíäèñ çà÷åíàëà è ïðåç ñëåäâàùàòà ïðîëåò ðîäèëà íà Àëäàðèîí äúùåðÿ. Êðàñèâî áèëî äåòåòî îò ñàìîòî íà÷àëî è õóáîñòòà ìó ðàñòÿëà äåí ïîäèð äåí; è äðåâíèòå ïðåäàíèÿ êàçâàò, ÷å íÿìàëî ïî-ãîëÿìà êðàñàâèöà â ðîäà íà Åëðîñ, îñâåí ïîñëåäíàòà - Àð-Çèìðàôåë. Êîãàòî äîøëî âðåìå äà é äàäàò èìå, íàðåêëè ÿ Àíêàëèìå. Âúçðàäâàëî ñå ñúðöåòî íà Åðåíäèñ, ïîíåæå ñè ìèñëåëà: "Ñèãóðíî ñåãà Àëäàðèîí ùå ïîæåëàå è ñèí, çà äà ñè èìà íàñëåäíèê; è òúé îùå äúëãî ùå îñòàíå ïðè ìåí". Çàùîòî òàéíî ïðîäúëæàâàëà äà ñå áîè îò Ìîðåòî è âëàñòòà ìó íàä ñúðöåòî íà íåéíèÿ âúçëþáåí; è ìàêàð ÷å ñå ìú÷åëà äà óêðèå òîâà, ìàêàð äà ðàçãîâàðÿëà ñ íåãî çà íÿêîãàøíèòå ìó ïðèêëþ÷åíèÿ, íàäåæäè è ïëàíîâå, ðåâíèâî äåáíåëà äàëè íÿìà ïàê äà îòèäå íà êîðàáà-êúùà èëè äà ñå çàäúðæè ïî-äúëãî ïðè Äðúçíîâåíèòå. Âåäíúæ Àëäàðèîí ÿ ïîìîëèë äà äîéäå íà "Åàìáàð", àëà âåäíàãà âèäÿë íåîõîòà â î÷èòå é, òà ïîâå÷å íå íàñòîÿâàë. È íå íàïðàçíî ñå áîÿëà Åðåíäèñ. Êîãàòî îòìèíàëè ïåò ãîäèíè, îòêàêòî áèë ñëÿçúë íà áðåãà, Àëäàðèîí ïàê ñå çàõâàíàë ñ äåëàòà ñè êàòî Çàùèòíèê íà ãîðèòå è ÷åñòî îñòàâàë äúëãè äíè íàäàëå÷ îò äîìà. Íàèñòèíà, â Íóìåíîð âå÷å èìàëî ïðåäîñòàòú÷íî äúðâåí ìàòåðèàë (íàé-âå÷å áëàãîäàðåíèå íà íåãîâàòà ïðåäâèäëèâîñò), àëà òúé êàòî è õîðàòà ñòàâàëè ïîâå÷å, âå÷íî òðÿáâàëà äúðâåñèíà çà íîâè ñòðîåæè, à è çà èçðàáîòêà íà íàé-ðàçëè÷íè ïðåäìåòè. Çàùîòî ìàêàð ÷å â îíèÿ äðåâíè äíè ìíîçèíà óìååëè èçêóñíî äà îáðàáîòâàò êàìúíè è ìåòàëè (òúé êàòî íÿêîãà Åäàèíèòå áèëè óçíàëè ìíîãî íåùà îò Íîëäîðèòå), Íóìåíîðöèòå îáè÷àëè âñè÷êî èçâàÿíî îò äúðâî - êàêòî âúâ âñåêèäíåâíèòå ñè ïîòðåáíîñòè, òúé è çà âñåâúçìîæíè óêðàøåíèÿ. Ïî îíîâà âðåìå Àëäàðèîí îòíîâî ïîëîæèë ãîëåìè ãðèæè çà áúäåùåòî, íåèçìåííî çàñàæäàë íà ìÿñòîòî íà îòñå÷åíîòî è ñúçäàë ìëàäè ãîðè íà âñÿêî ñâîáîäíî ìÿñòî, êàòî ïîäáèðàë êúäå êîå äúðâî ùå å íàé-ïîäõîäÿùî. Òî÷íî òîãàâà ñòàíàë èçâåñòåí ñ èìåòî Àëäàðèîí, êàêòî ãî çàïîìíèëè è ñðåä íîñèòåëèòå íà íóìåíîðñêèÿ ñêèïòúð. Àëà íå ñàìî Åðåíäèñ, à è ìíîçèíà äðóãè óñåùàëè, ÷å òîé íå îáè÷à äúðâåòàòà è ñå ãðèæè çà òÿõ åäèíñòâåíî çà äà îñèãóðè äúðâåñèíà çà ñâîèòå çàìèñëè.
Íå ïî-ðàçëè÷íî áèëî è ñ Ìîðåòî. Çàùîòî êàêòî îòäàâíà áèëà ðåêëà Íóíåò íà Åðåíäèñ: "Íåêà îáè÷à êîðàáèòå, äúùå ìîÿ, íàëè ñà ñúòâîðåíè îò ÷îâåøêè óì è ÷îâåøêà äåñíèöà; àëà ìè ñå ñòðóâà, ÷å íå îò âåòðîâåòå íà ìîðñêàòà øèð èçãàðÿ ñúðöåòî ìó, íèòî ïúê îò ãëåäêèòå íà äàëå÷íè çåìè, à ïëàìúêúò å â ñàìàòà ìó ìèñúë èëè â íÿêàêúâ ñúí, ùî ãî ïðåñëåäâà". È íàâÿðíî ùå äà å èìàëî èñòèíà â íåéíèòå äóìè; çàùîòî Àëäàðèîí áèë ïðîçîðëèâ ìúæ è ìèñëåë çà äíèòå, êîãàòî ëþäåòå ìó ùå ñå íóæäàÿò îò ïîâå÷å ìÿñòî è ïî-ãîëåìè áîãàòñòâà; è ìîæå áè ñ ÿñíà ìèñúë, èëè ïúê ñúâñåì íåóñåòíî, ìå÷òàåë çà ñëàâàòà íà Íóìåíîð è ìîùòà íà íåãîâèòå êðàëå, òà òúðñåë òâúðäèíè, îò êîèòî äà îáãúðíàò ïî-ïðîñòîðíè âëàäåíèÿ. Òúé ñå ñòèãíàëî äî òîâà, ÷å íå ïîäèð äúëãî îò ãîðñêèòå äåëà ïàê ñå íàñî÷èë êúì ãðàäåæà íà êîðàáè è ãî îáçåëà ìå÷òà çà ìîãúùà ëàäèÿ êàòî çàìúê ñ âèñîêè ìà÷òè è ïëàòíà êàòî îáëàöè, ùî äà íîñè áåçáðîé õîðà è çàïàñè çà öÿë ãðàä. Çàðàáîòèëè íåóìîðíî ÷óêîâå è òðèîíè â êîðàáîñòðîèòåëíèöèòå íà Ðîìåíà, òà ñðåä ìíîæåñòâîòî ïî-äðåáíè êîðàáè áàâíî âçåëè äà ñå îôîðìÿò ðåáðàòà íà âåëè÷àâ êîðïóñ; è ëþäåòå ãëåäàëè ñ èçóìëåíèå. Òóðóôàíòî ãî íàðè÷àëè, ùî îçíà÷àâà Äúðâåí êèò, àëà íå òîâà áèëî èìåòî ìó.
Ìàêàð ÷å Àëäàðèîí íå é ãîâîðåë çà òèÿ äåëà, Åðåíäèñ óçíàëà è ÿ îáçåëà òðåâîãà. Çàòóé åäèí äåí ìó ðåêëà:
- Çàùî ñà òè âñè÷êè òèÿ ãðèæè îêîëî êîðàáèòå, Ïîâåëèòåëþ íà ïðèñòàíèùàòà? Íÿìàìå ëè ñè ïðåäîñòàòú÷íî? Êîëêî ïðåêðàñíè äúðâåòà ðóõíàõà â ðàçöâåòà ñè ñàìî òàçè ãîäèíà?
Ãîâîðåëà øåãîâèòî è äîðè ñå óñìèõâàëà.
- Ìàêàð è äà èìà ïðåêðàñíà ñúïðóãà - îòâúðíàë Àëäàðèîí, - åäèí ìúæ íå áèâà äà ñòîè ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå. Òàêà å ñ äúðâåòàòà - ðàñíàò è ñåòíå ïàäàò. À àç ñàäÿ ïîâå÷å, îòêîëêîòî èçñè÷àì.
Òîé ñúùî ãîâîðåë óæ íà øåãà, àëà íå ÿ ïîãëåæäàë â î÷èòå; è ïîâå÷å íå ñè ïðîäóìàëè çà òèÿ äåëà.
Íî êîãàòî íàáëèæèëî âðåìå Àíêàëèìå äà íàâúðøè ÷åòèðè ãîäèíè, Àëäàðèîí ðàçêðèë ïðåä Åðåíäèñ æåëàíèåòî ñè ïàê äà îòïëàâà îò Íóìåíîð. Òÿ ìúë÷àëà, çàùîòî â òóé íÿìàëî íèùî íîâî çà íåÿ; è âñè÷êè ñëîâà áèëè èçëèøíè. Òîé èç÷àêàë ðîæäåíèÿ äåí íà Àíêàëèìå è íà ïðàçíèêà äúëãî èãðàë ñ íåÿ. Òÿ ñå ñìååëà âåñåëî, ìàêàð ÷å äðóãèòå áèëè íàæàëåíè; à ïðåäè äà ñè ëåãíå ìó ðåêëà:
- Êúäå ùå ìå îòâåäåø òîâà ëÿòî, òàòàíèÿ? Èñêàì äà âèäÿ áÿëàòà êúùà ñ ìíîãî îâ÷èöè íàîêîëî, çà êîÿòî ðàçêàçâà ìàìèë.
Àëäàðèîí íå îòãîâîðèë; à íà äðóãèÿ äåí íàïóñíàë äîìà ñè è èç÷åçíàë çà íÿêîëêî äíè. Êîãàòî âñè÷êî áèëî ãîòîâî, òîé äîøúë äà ñå ñáîãóâà ñ Åðåíäèñ. Íåâîëíî áëèêíàëè ñúëçè â î÷èòå é. Òóé ãî íàñêúðáèëî, àëà è ãî ðàçäðàçíèëî, ïîíåæå âå÷å áèë ðåøèë òâúðäî, òà îáóçäàë ñúðöåòî ñè.
- Õàéäå, Åðåíäèñ! - ðåêúë. - Îñåì ãîäèíè îñòàíàõ ïðè òåá. Äàæå ñ íàé-íåæíè îêîâè íå ùå îáâúðæåø íàâåêè êðàëñêèÿ ñèí, â ÷èèòî æèëè òå÷å êðúâòà íà Òóîð è Åàðåíäèë! À è íå ñúì òðúãíàë íà ãèáåë. Ñêîðî ùå ñå çàâúðíà.
- Ñêîðî ëè? - îòâúðíàëà òÿ. - Àëà ãîäèíèòå ñà áåçìèëîñòíè è íå ùå ãè çàâúðíåø ñúñ ñåáå ñè. À ìîèòå ñà äàëå÷ ïî-êðàòêè îò òâîèòå; ãäå ñà ÷åäàòà ìè, ãäå å è òâîÿò íàñëåäíèê? Òâúðäå ÷åñòî è òâúðäå çàäúëãî èçñòèâà ëåãëîòî ìè íàïîñëåäúê<22>.
- Àç ïúê íàïîñëåäúê òâúðäå ÷åñòî ñè ìèñëåõ, ÷å òúé ïðåäïî÷èòàø - ðåêúë Àëäàðèîí. - Àëà íåêà íå ñå ãíåâèì, àêî è äà íå ìèñëèì åäíàêâî. Âèæ ñå â îãëåäàëîòî, Åðåíäèñ. Õóáàâà ñè è âúçðàñòòà îùå íå å õâúðëèëà ñÿíêà ïî òâîÿ ëèê. Ïðåäîñòàòú÷íî âðåìå èìàø, òà äà ïðåæàëèø ìúíè÷êî è çà ìåí. Äâå ãîäèíè! Ñàìî çà äâå ãîäèíè òå ìîëÿ!
À Åðåíäèñ ìó îòãîâîðèëà:
- Êàæè ïî-ñêîðî: "Äâå ãîäèíè ùå âçåìà, èñêàø èëè íå èñêàø". Âçåìè ãè òîãàâà! Àëà íå ïîâå÷å. Ùîì â æèëèòå òè òå÷å êðúâòà íà Åàðåíäèë, çíà÷è òðÿáâà äà áúäåø âåðåí íà äóìàòà ñè.
Íà äðóãàòà ñóòðèí Àëäàðèîí ïîòåãëèë íàáúðçî. Âäèãíàë Àíêàëèìå îò ïîñòåëÿòà è ÿ öåëóíàë; íî ìàêàð ÷å ñå âêîï÷èëà â íåãî, òîé ÿ îñòàâèë è ïðåïóñíàë ïî ïúòÿ. Ñêîðî ãîëåìèÿò êîðàá âäèãíàë ïëàòíà îò Ðîìåíà. "Õèðèëîíäå" áèëî èìåòî ìó, ùî îçíà÷àâà Òúðñà÷ íà ïðèñòàíèùà; àëà íàïóñíàë Íóìåíîð áåç áëàãîñëîâèÿòà íà Òàð-Ìåíåëäóð; à Åðåíäèñ íèòî äîøëà íà ïðèñòàíèùåòî äà çàêðåïè Çåëåíàòà âåéêà íà çàâðúùàíåòî, íèòî ïðàòèëà íÿêîãî äà ñòîðè òóé âìåñòî íåÿ. Ñ ìðà÷íî è òðåâîæíî ëèöå ñòîÿë Àëäàðèîí íà íîñà íà "Õèðèëîíäå", êúäåòî æåíàòà íà íåãîâèÿ çàìåñòíèê áèëà çàêðåïèëà êëîí îò îéîëàéðå; íî íå ïîãëåäíàë íàçàä ÷àê äîäåòî Ìåíåëòàðìà èç÷åçíàëà íàäàëå÷ ñðåä çäðà÷à.
Ïðåç öåëèÿ òîçè äåí Åðåíäèñ ñå çàòâîðèëà íàñàìå ñúñ ñêðúáòà; àëà äúëáîêî â ñúðöåòî ñè óñåùàëà íîâàòà áîëêà íà õëàäåí ãíÿâ, ùî íàðàíèëà æåñòîêî ëþáîâòà é êúì Àëäàðèîí. Íåíàâèæäàëà Ìîðåòî; à ñåãà íå èñêàëà äà ïîãëåäíå äîðè è äúðâåòàòà, êîèòî îáè÷àëà íÿêîãà, çàùîòî é íàïîìíÿëè çà êîðàáíè ìà÷òè. Çàòóé íå ñëåä äúëãî íàïóñíàëà Àðìåíåëîñ è ñå ïðåñåëèëà íàñðåä îñòðîâà â Åìåðèå, êúäåòî âÿòúðúò âå÷íî ðàçíàñÿë íàäëúæ è øèð êðîòêîòî áëååíå íà îâöåòå.
- Ïî-ñëàäúê å çà óøèòå ìè òîçè çâóê îò ãðîçíèÿ êðÿñúê íà ÷àéêèòå - ðåêëà òÿ, êàòî ñïðÿëà ïðåä ïðàãà íà áÿëàòà êúùà, ïîäàðåíà îò êðàëÿ; à êúùàòà áèëà âúðõó ïîëåãàò ñêëîí, îáúðíàò íà çàïàä è íàîêîëî ñå ðàçñòèëàëè ïðîñòîðíè ëèâàäè áåç çèä èëè îãðàäà, êîÿòî äà ãè äåëè îò ïàñèùàòà.
Ñúñ ñåáå ñè âîäåëà Àíêàëèìå è äâåòå çàæèâåëè ñàìîòíî. Çàùîòî Åðåíäèñ íå ïîæåëàëà äà äîâåäå â íîâèÿ äîì íèêîãî, îñâåí íÿêîëêî ñëóãèíè; è âñå ñå ñòàðàåëà äà âíóøè íà äåòåòî ñîáñòâåíèòå ñè ìèñëè, íàïîåíè ñ äúëáîêî îãîð÷åíèå îò ìúæåòå. È íàèñòèíà, Àíêàëèìå ðÿäêî âèæäàëà ìúæ, ïîíåæå Åðåíäèñ íå äúðæàëà ÷èôëèê, à çà ìàëöèíàòà ñåëñêîñòîïàíñêè ðàáîòíèöè è ïàñòèðè èìàëî äîì äàëå÷å íàñòðàíè. Äðóãè ìúæå íå èäâàëè, îñâåí íÿêîé êðàëñêè ïðàòåíèê îò âðåìå íà âðåìå; è âñåêè ïðàòåíèê ãëåäàë äà òðúãíå íàçàä ÷àñ ïî-ñêîðî, çàùîòî çà ìúæåòå â êúùàòà ñÿêàø ñå òàÿë õëàä, ùî ãè çàñòàâÿë äà áÿãàò, à äîêàòî áèëè òàì, ñìååëè äà ãîâîðÿò ñàìî øåïíåøêîì.
Åäíà ñóòðèí, ìàëêî ñëåä ïðèñòèãàíåòî ñè â Åìåðèå, Åðåíäèñ ñå ñúáóäèëà îò ïòè÷è ïåñíè è ñúçðÿëà âúðõó ïåðâàçà äâåòå åëôè÷åñêè ïòèöè, êîèòî áèëà çàáðàâèëà â Àðìåíåëîñ.
- Áÿãàéòå, ñëàäêè ãëóïà÷åòà! - ðåêëà òÿ. - Íÿìà òóê ìÿñòî çà âàøàòà ðàäîñò.
Ñåêíàëà òîãàç ïåñåíòà èì è ïòèöèòå ëèòíàëè íàä äúðâåòàòà; òðè êðúãà îïèñàëè íàä ïîêðèâà è ñå îòäàëå÷èëè íà çàïàä. Ñúùàòà âå÷åð êàöíàëè â áàùèíèÿ é äîì âúðõó ïåðâàçà íà ñòàÿòà, êúäåòî áèëè ïðåñïàëè äâàìàòà ìëàäîæåíöè íà âðúùàíå îò ïðàçíèêà â Àíäóíèå; è òàì ãè îòêðèëè íà ñëåäâàùîòî óòðî Íóíåò è Áåðåãàð. Àëà êîãàòî Íóíåò ïðîòåãíàëà ðúöå êúì òÿõ, ïòèöèòå ïëåñíàëè ñ êðèëå è îòëåòåëè, à òÿ ãëåäàëà ïîäèð òÿõ, äîäåòî ñå ïðåâúðíàëè â òî÷èöè ïîä ñëúí÷åâèòå ëú÷è äàëå÷ íàä ìîðåòî, óñòðåìåíè îáðàòíî êúì çåìèòå, îòêúäåòî áèëè äîøëè.
- Çíà÷è ïàê ÿ å èçîñòàâèë - ïðîìúëâèëà Íóíåò.
- Òîãàâà çàùî íå íè å ïðàòèëà âåñò? - çàïèòàë Áåðåãàð. - Çàùî íå å äîøëà ïðè íàñ?
- Ñòèãà íè è òàçè âåñò - îòâúðíàëà Íóíåò. - Òÿ å ïðîãîíèëà åëôè÷åñêèòå ïòèöè, à òóé íå å íà äîáðî. Áåäà ïðåäâåùàâà. Çàùî, çàùî, äúùå ìîÿ? Íèìà íå ñè çíàåëà êàêâà ñúäáà òå î÷àêâà? Íî íåêà ÿ îñòàâèì íà ìèðà, Áåðåãàð, êúäåòî è äà å äíåñ. Òîçè äîì íå å âå÷å íåèí è íå ùå é äàðè èçöåëåíèå. Àëäàðèîí ùå ñå çàâúðíå. È äàíî òîãàç Âàëàðèòå äà é äàäàò ìúäðîñò... èëè ïîíå ìúíè÷êî æåíñêà õèòðîñò!
Êîãàòî äîøëà âòîðàòà ãîäèíà îò çàìèíàâàíåòî íà Àëäàðèîí, ïî ìîëáà íà êðàëÿ Åðåíäèñ çàïîâÿäàëà êúùàòà â Àðìåíåëîñ äà áúäå ïîäãîòâåíà è óêðàñåíà; íî ñàìàòà òÿ íå ïîêàçâàëà ñ íèùî, ÷å ñìÿòà äà ñå çàâúðíå. À íà êðàëÿ ïðàòèëà ñëåäíèÿ îòãîâîð: "Àêî ìè ïîâåëèø, ùå äîéäà, àòàð àðàíèÿ. Íî äëúæíà ëè ñúì ñåãà äà áúðçàì? Íå ùå ëè èìàì ïðåäîñòàòú÷íî âðåìå, êîãàòî çúðíàò ïëàòíàòà ìó äàëå÷å íà èçòîê?". À çà ñåáå ñè äîáàâèëà: "Íèìà êðàëÿò èñêà äà ÷àêàì íà êåÿ êàòî ìîðÿøêî ìîìè÷å? Áèõ æåëàëà, àëà îòäàâíà âå÷å íå ñúì òàêàâà. Ñâúðøè òàçè ïåñåí è íå ùå ñå çàïåå îòíîâî."
Íî ãîäèíàòà îòìèíàëà, à ïëàòíàòà íå ñå ïîÿâèëè; ïðåâàëèëà è ñëåäâàùàòà ãîäèíà, òà äîøëà åñåíòà. Òîãàâà Åðåíäèñ ñòàíàëà ìðà÷íà è ìúë÷àëèâà. Çàïîâÿäàëà äà çàòâîðÿò êúùàòà â Àðìåíåëîñ è âå÷å íèêîãà íå íàïóñêàëà ñâîÿ äîì â Åìåðèå çà ïîâå÷å îò íÿêîëêî ÷àñà. Êîëêîòî îáè÷ çàïàçâàëà îùå, îòäàâàëà ÿ íà äúùåðÿ ñè è òúé ñå âêîï÷âàëà â íåÿ, ÷å íå æåëàåëà äà ïóñêà Àíêàëèìå íà ãîñòè äîðè ïðè Íóíåò è äðóãè ðîäíèíè â Çàïàäíèòå çåìè. Ñàìà ñå çàåëà ñ öÿëîòî âúçïèòàíèå íà äåòåòî; è Àíêàëèìå ñå íàó÷èëà îò Åðåíäèñ äà ÷åòå, äà ïèøå è äà ãîâîðè åëôè÷åñêèÿ åçèê, êàêòî áèë îáè÷àÿò íà âñè÷êè âèñîêîïîñòàâåíè ëþäå â Íóìåíîð. Çàùîòî ïî Çàïàäíèòå çåìè òîçè åçèê áèë øèðîêî ðàçïðîñòðàíåí â ðîäîâåòå íà çíàòíè õîðà êàòî Áåðåãàð è Åðåíäèñ ðÿäêî ãîâîðåëà íà íóìåíîðñêè, ìàêàð ÷å Àëäàðèîí ãî ïðåäïî÷èòàë. Îñâåí òóé Àíêàëèìå óçíàëà ìíîãî çà Íóìåíîð è äðåâíèòå âðåìåíà îò êíèãèòå è ñâèòúöèòå, ùî ñå ñúõðàíÿâàëè â òåõíèÿ äîì; à áåç äà çíàå Åðåíäèñ, ñëóãèíèòå ðàçêàçâàëè íà äåòåòî è äðóãè íåùà çà äàëå÷íè çåìè è õîðà. Àëà â òèÿ ïðèêàçêè óäúðæàëè åçèöèòå ñè, ïîíåæå ñå áîÿëè îò ñâîÿòà ãîñïîäàðêà; è ðÿäêî íàìèðàëà Àíêàëèìå íà êàêâî äà ñå ñìåå â áÿëàòà êúùà ñðåä Àìàðèå. Òèõî áèëî òàì è íå çâó÷àëà ìóçèêà, ñÿêàø îùå ïî÷èòàëè äóõà íà ñêúï ïîêîéíèê; çàùîòî ïî îíîâà âðåìå â Íóìåíîð ñàìî ìúæåòå ñâèðåëè íà èíñòðóìåíòè è åäèíñòâåíàòà ìóçèêà, êîÿòî ÷óâàëà Àíêàëèìå, çâó÷àëà â ïåñíèòå íà æåíèòå, êîãàòî ñå òðóäåëè èçâúí äîìà, íàäàëå÷ îò ñëóõà íà Áÿëàòà ãîñïîäàðêà. Àëà Àíêàëèìå âå÷å áèëà ñåäåìãîäèøíà è ïðè âñåêè óäîáåí ñëó÷àé ñå èçìúêâàëà êúì ïðîñòîðíèòå ðèäîâå, êúäåòî ìîæåëà äà òè÷à íà âîëÿ; à ïîíÿêîãà ñðåùàëà ïàñòèðêà ñúñ ñòàäî è îáÿäâàëà ïðè íåÿ ïîä îòêðèòî íåáå.
Åäèí äåí ïðåç òîâà ëÿòî íÿêàêâî ìîì÷åíöå ñ ãîäèíà-äâå ïî-ãîëÿìî îò íåÿ ïðèñòèãíàëî â äîìà èì ñúñ çàðúêà îò äàëå÷åí ÷èôëèê; è Àíêàëèìå ãî âèäÿëà â çàäíèÿ äâîð ñ êúøåé õëÿá è ÷àøà ìëÿêî. Ìîì÷åòî ÿ ïîãëåäíàëî ñ ïðåíåáðåæåíèå è ïðîäúëæèëî äà ïèå. Ïîñëå îñòàâèëî ÷àøàòà.
- Çÿïàé, ùîì òîëêîâà òè ñå èñêà - ðåêëî òî. - Õóáàâè÷êà ñè, íî òâúðäå ìúðøàâà. Èñêàø ëè äà ïîõàïíåø?
È èçâàäèëî ïîãà÷à îò òîðáàòà ñè.
- Ìàõàé ñå Èáàë! - âèêíàëà åäíà ñòàðèöà îò ïðàãà íà ìëåêàðíàòà. - È òè÷àé ïî-áúðçî ñ òèÿ äúëãè íîçå, èíàê äîäåòî ñòèãíåø, òîêó-âèæ ñè çàáðàâèë êàêâî çàðú÷àõ äà ïðåäàäåø íà ìàéêà ñè!
- Äåòî ñè òè, áàáî Çàìèí, íÿìà íóæäà îò êó÷å! - âèêíàëî õëàïåòî, ïîñëå èçäæàâêàëî, õóêíàëî ïðåç âðàòàòà è ñå îòäàëå÷èëî íàäîëó ïî õúëìà.
Ñòàðàòà Çàìèí áèëà ìåñòíà æåíà - óñòàòà è îïúðíè÷àâà, òà íå ñå ïëàøåëà ëåñíî äîðè è îò Áÿëàòà ãîñïîäàðêà.
- Ùî çà øóìíî ñúçäàíèå áåøå òîâà? - ïîïèòàëà Àíêàëèìå.
- Ìîì÷å - îòâúðíàëà Çàìèí, - àêî ðàçáèðàø ùî îçíà÷àâà òàÿ äóìà. Çíàÿò ñàìî äà òðîøàò è äà ÿäàò. Àìà ÷å þíàê ùå çàâàðè áàùà ìó, êîãàòî ñå âúðíå; íî àêî ñå ïîçàáàâè îùå, ìîæå è äà íå ãî ïîçíàå. Òóé áèõ ãî ðåêëà è íà íÿêîè äðóãè.
- Çíà÷è ìîì÷åòî èìà è áàùà, òàêà ëè? - ïàê ïîïèòàëà Àíêàëèìå.
- Àìè äà - ðåêëà Çàìèí. - Óëáàð ñå êàçâà è áåøå ïàñòèð ïðè åäèí îò âëàäåòåëèòå äàëå÷å íà þã - íàðè÷àìå ãî Âëàäåòåëÿ íà ïàñòèðèòå è å ñðîäíèê íà êðàëÿ.
- Òîãàâà çàùî áàùàòà íà òóé ìîì÷å íå ñè å ó äîìà?
- Çàòóé, õåðèíêå - îòâúðíàëà Çàìèí, - ÷å ÷ó çà îíèÿ Äðúçíîâåíè, îòèäå ïðè òÿõ è çàìèíà ñ áàùà òè, ãîñïîäàðÿ Àëäàðèîí; íî íàêúäå è çàùî, ñàìî Âàëàðèòå çíàÿò.
Ñúùàòà âå÷åð Àíêàëèìå èçâåäíúæ ðåêëà íà ìàéêà ñè:
- Íàèñòèíà ëè íàðè÷àò áàùà ìè ãîñïîäàðÿ Àëäàðèîí?
- Òàêà å - ðåêëà Åðåíäèñ. - Íî çàùî ïèòàø?
Ãîâîðåëà òèõî è õëàäíî, àëà âñúùíîñò òðúïíåëà îò ñúìíåíèÿ è òðåâîãà; çàùîòî äîòîãàâà íèòî âåäíúæ íå ñè áèëè ïðîäóìâàëè çà Àëäàðèîí.
Âìåñòî äà îòãîâîðè, Àíêàëèìå ïàê ÿ çàïèòàëà:
- À êîãà ùå ñå âúðíå?
- Íå ìå ïèòàé! - ðåêëà Åðåíäèñ. - Íå çíàì. Ìîæå áè íèêîãà. Àëà íå ñå áåçïîêîé; èìàø ñè ìàéêà è äîäåòî ÿ îáè÷àø, òÿ íå ùå òå íàïóñíå.
Ïîâå÷å Àíêàëèìå íå ïðîãîâîðèëà çà áàùà ñè.
Äíèòå ñå íèæåëè, îòìèíàëà ãîäèíà, ïîñëå îùå åäíà; íàïðîëåò Àíêàëèìå íàâúðøèëà äåâåò ãîäèíè. Àãúíöà ñå ðîäèëè è èçðàñíàëè; ìèíàëî ñòðèãàíåòî íà ñòàäàòà; æàðêî ëÿòî èçñóøèëî òðåâèòå. Äîøëà äúæäîâíà åñåí. Òîãàâà îòêúì Èçòîêà ïîä áóðåíîñåí âÿòúð ñå çàäàë "Õèðèëîíäå" è ïðåç ìúãëèâîòî ìîðå äîâåë Àëäàðèîí â Ðîìåíà; è âåñòòà ñòèãíàëà äî Åìåðèå, àëà Åðåíäèñ ìúë÷àëà. Íÿìàëî êîé äà ïîñðåùíå Àëäàðèîí íà êåÿ. Äúëãî ÿçäèë òîé ïîä äúæäà êúì Àðìåíåëîñ; è çàâàðèë äîìà ñè çàòâîðåí. Ìúêà ãî îáçåëà, íî íå ïîäèðèë âåñòè îò íèêîãî; íàé-íàïðåä èñêàë äà âèäè êðàëÿ, çàùîòî èìàë ìíîãî íåùà äà ìó êàæå.
Íå î÷àêâàë òîïëî ïîñðåùàíå è íàèñòèíà òúé ñå îêàçàëî; è Ìåíåëäóð ìó çàãîâîðèë êàòî êðàë íà êàïèòàí, ÷èèòî äåëà ñà ïîä ñúìíåíèå.
- Äúëãî òå íÿìàøå - ðåêúë ñòóäåíî êðàëÿò. - Öåëè òðè ãîäèíè îòìèíàõà îò äàòàòà, ùî ñàì áå îïðåäåëèë çà çàâðúùàíå.
- Óâè! - îòâúðíàë Àëäàðèîí. - Äîðè è íà ìåí ìè îìðúçíà ìîðåòî, òà äóøàòà ìè îòäàâíà ñå ñòðåìåøå íà çàïàä. Àëà áÿõ çàäúðæàí ïðîòèâ ñâîÿòà âîëÿ - ìíîãî èìàøå äà ñå âúðøè. Âñè÷êî ïðîïàäà òàì, êúäåòî ìå íÿìà.
- Íå ñå è ñúìíÿâàì - ðåêúë Ìåíåëäóð. - Áîÿ ñå, ÷å ùå ãî îòêðèåø è òóê, â ðîäíàòà ñè ñòðàíà.
- Òóé íå å áåäà íåïîïðàâèìà - ðåêúë Àëäàðèîí. - Àëà ñâåòúò ïàê ñå ïðîìåíÿ. Íàâúí ñà îòìèíàëè áëèçî õèëÿäà ãîäèíè îòêàêòî Çàïàäíèòå âëàñòåëèíè ïðàòèõà ñâîÿòà ìîù ñðåùó Àíãáàíä; è ñðåä ëþäåòå â Ñðåäíàòà çåìÿ îíèÿ äíè ñà çàáðàâåíè èëè îáãúðíàòè â ñìúòíè ëåãåíäè. Ñìóò ãè îáçåìà ïàê è ñòðàõ å íàòåãíàë â äóøèòå èì. Ñèëíî æåëàÿ äà ñå ïîñúâåòâàì ñ òåá, äà òè ðàçêàæà ùî ñúì èçâúðøèë è ùî ñìÿòàì, ÷å òðÿáâà äà áúäå íàïðàâåíî.
- Òúé äà áúäå - ïðîäóìàë Ìåíåëäóð. - Äðóãî íå ñúì è î÷àêâàë. Àëà ñìÿòàì, ÷å ïúðâî èìà ïî-âàæíè äåëà. Ïîãîâîðêàòà êàçâà: "Íåêà êðàëÿò âíåñå ðåä â ñîáñòâåíèÿ ñè äîì, ïðåäè äà ïîãëåæäà êúì ÷óæäèòå". Ñåãà ùå òè äàì ñúâåò, ñèíå Ìåíåëäóðîâ. Òè èìàø è ñâîé æèâîò. Ïîëîâèíàòà îò íåãî ñè çàíåìàðèë. Çàòóé òè êàçâàì äíåñ: âúðâè ñè ó äîìà!
Àëäàðèîí èçâåäíúæ çàñòèíàë è ëèöåòî ìó ñòàíàëî ñóðîâî.
- Àêî çíàåø, êàæè ìè - ðåêúë òîé. - Êúäå å ìîÿò äîì?
- Êúäåòî å ñúïðóãàòà òè - îòâúðíàë Ìåíåëäóð. - Âîëíî èëè íå, òè íàðóøè ñâîÿòà äóìà ïðåä íåÿ. Ñåãà òÿ æèâåå â ñâîé äîì ñðåä Åìåðèå, äàëå÷ îò ìîðåòî. Íàòàì òðÿáâà äà òðúãíåø ÷àñ ïî-ñêîðî.
- Àêî ìè áå îñòàâèëà âåñò, íàòàì ùÿõ äà òðúãíà îùå îò êåÿ - ðåêúë Ìåíåëäóð. - Àëà äîáðå ïîíå, ÷å ñåãà íå ùå òðÿáâà äà ðàçïèòâàì ÷óæäè ëþäå. - Îáúðíàë ñå äà èçëåçå, íî èçâåäíúæ ñïðÿë è äîáàâèë: - Â áúðçèíàòà êàïèòàí Àëäàðèîí çàáðàâè çà íåùî, ñâúðçàíî ñ äðóãàòà ìó ïîëîâèíà, à òî íåñúìíåíî å âàæíî. Íîñè ïèñìî ñúñ çàðúêà äà ãî äàäå íà êðàëÿ â Àðìåíåëîñ.
Ïîäàë ïèñìîòî íà Ìåíåëäóð, ïîêëîíèë ñå è íàïóñíàë ïîêîèòå; è ïðåäè äà å ìèíàë ÷àñ, âçåë êîíÿ ñè è ïîåë íà ïúò, ìàêàð ÷å ïàäàëà íîù. Âîäåë ñàìî äâàìà ñïúòíèöè îò åêèïàæà íà ñâîÿ êîðàá - Õåíäåðõ îò Çàïàäíèòå çåìè è Óëáàð, êîéòî áèë ðîäîì îò Åìåðèå.
Ïðåïóñêàëè ñ âñè÷êà ñèëà, òà ïðèâå÷åð íà äðóãèÿ äåí ñòèãíàëè äî Åìåðèå, ìàêàð è ãðîõíàëè îò óìîðà. Ñòóäåíà è áÿëà èçãëåæäàëà êúùàòà âúðõó õúëìà ïîä ñåòíèòå ëú÷è íà îáëà÷íèÿ çàëåç. Ùîì ÿ çúðíàë â äàëå÷èíàòà, Àëäàðèîí çàñâèðèë ñ ðîãà ñè.
Êîãàòî íàâëÿçúë â äâîðà è ñêî÷èë îò ñåäëîòî, âèäÿë Åðåíäèñ - îáëå÷åíà â áÿëî ñòîÿëà òÿ íà ñòúïàëàòà ìåæäó êîëîíèòå ïðåä âðàòàòà. Èçãëåæäàëà íåâúçìóòèìà, àëà êàòî ïðèñòúïèë êúì íåÿ, Àëäàðèîí çàáåëÿçàë, ÷å å áëåäà è â î÷èòå é ïëàìòè òðåñêàâ îãúí.
- Êúñíî èäâàø, ãîñïîäàðþ - ïðîäóìàëà òÿ. - Îòäàâíà âå÷å ïðåñòàíàõ äà òå î÷àêâàì. Áîÿ ñå, ÷å íå ùå çàâàðèø òóê îíóé ïîñðåùàíå, ùî òè ãîòâåõ, êîãàòî áå âðåìå.
- Íà ìîðÿê íå ìó òðÿáâà ìíîãî - îòâúðíàë òîé.
- Äîáðå òîãàâà - ðåêëà òÿ; ñåòíå ìó îáúðíàëà ãðúá è ñå ïðèáðàëà.
Ñëåä ìàëêî ïî ñòúïàëàòà ñëåçëè äâå ìëàäè æåíè è åäíà ñòàðèöà. Äîêàòî Àëäàðèîí ïðèñòúïâàë íàïðåä, áàáè÷êàòà ðåêëà íà ñïúòíèöèòå ìó âèñîêî, òà äà ÷óå è òîé:
- Íÿìà òóê ìÿñòî çà âàñ. Âúðâåòå â ìúæêèÿ äîì äîëó ïîä õúëìà!
- Íå, Çàìèí - ðåêúë Óëáàð. - Íå ùå îñòàíà. Àêî ìè ðàçðåøè ãîñïîäàðÿò Àëäàðèîí, ùå ïîáúðçàì êúì êúùè. Äîáðå ëè ñà òàì?
- Íå ñà çëå - îòâúðíàëà òÿ. - Ñèíúò òè òå å çàáðàâèë. Íî âúðâè è ñàì ùå óçíàåø! Ïîâå÷å òîïëèíà ùå íàìåðèø, îòêîëêîòî èìà òóê çà òâîÿ êàïèòàí.
Åðåíäèñ íå äîøëà íà êúñíàòà òðàïåçà è æåíèòå ïîäíåñëè âå÷åðÿ íà Àëäàðèîí â îòäåëíà ñòàÿ. Íî ïðåäè äà å ñâúðøèë, òÿ âëÿçëà è ðåêëà ïðåä âñè÷êè:
- Ñèãóðíî ñè óìîðåí ñëåä òîëêîâà áúðçàíå, ãîñïîäàðþ. Àêî æåëàåø äà îòïî÷èíåø, ïîäãîòâèëè ñìå òè ãîñòíàòà ñòàÿ. Æåíèòå ùå ñå ïîãðèæàò çà òåá. À àêî òè å ñòóäåíî, çàðú÷àé äà íàêëàäàò îãúí.
Àëäàðèîí íå îòãîâîðèë. Ðàíî ñå ïðèáðàë â ñïàëíÿòà è òúé êàòî íàèñòèíà áèë èçìîðåí, ïðîñíàë ñå íà ëåãëîòî è ñêîðî â äúëáîê ñúí çàáðàâèë çà ñåíêèòå íà Ñðåäíàòà çåìÿ è Íóìåíîð. Àëà ïî ïúðâè ïåòëè ñå ñúáóäèë ñ òðåâîãà è ãíÿâ. Ñêî÷èë âåäíàãà è ðåøèë áåçøóìíî äà íàïóñíå äîìà; èñêàë äà íàìåðè êîíåòå è ñâîÿ ìîðÿê Õåíäåðõ, à ïîäèð òóé äà çàìèíå çà Õèÿðàñòîðíè, êúäåòî æèâååë íåãîâèÿò ñðîäíèê, âëàäåòåëÿò íà ïàñòèðèòå Õàëàòàí. Ïî-êúñíî ùÿë äà ïðèçîâå Åðåíäèñ ñ äåòåòî â Àðìåíåëîñ, âìåñòî äà ñå áîðè ñ íåÿ òóê, êúäåòî áèëà ãîñïîäàðêà. Àëà äîêàòî èçëèçàë íàâúí, ñðåùíàë Åðåíäèñ. Òÿ íå áèëà ëÿãàëà òàçè íîù è ñåãà ñòîÿëà ïðåä íåãî íà ïðàãà.
- Òðúãâàø ñè ïî-áúðçî, îòêîëêîòî äîéäå, ãîñïîäàðþ - ðåêëà òÿ. - Äàíî (ñëåä êàòî ñè ìîðÿê) òîçè æåíñêè äîì äà íå òè ñå å ñòîðèë ÷àê òîëêîç äîñàäåí, òà äà ãî íàïóñêàø òúé, ïðåäè äà ñè ñâúðøèø ðàáîòàòà. Âñúùíîñò êàêâî òå äîâåäå íàñàì? Ìîæå ëè äà ãî óçíàÿ, ïðåäè äà ñè òðúãíåø?
- ×óõ â Àðìåíåëîñ, ÷å ñúïðóãàòà ìè áèëà òóê çàåäíî ñ äúùåðÿ ìè - îòâúðíàë òîé. - Çà ñúïðóãàòà ÿâíî ñúì ñáúðêàë, íî íÿìàì ëè è äúùåðÿ?
- Èìàøå ïðåäè ãîäèíè - ðåêëà òÿ. - Àëà ìîÿòà äúùåðÿ îùå íå ñå å ñúáóäèëà.
- Òîãàâà ÿ ñúáóäè äîêàòî äîâåäà êîíÿ - ðåêúë Àëäàðèîí.
Åðåíäèñ ìíîãî èñêàëà äà îñóåòè ñðåùàòà ìó ñ Àíêàëèìå; íî ñå áîÿëà äà íå áè äà ïðåêàëè è äà çàãóáè êðàëñêîòî áëàãîâîëåíèå, à è Ñúâåòúò<23> îòäàâíà èçêàçâàë íåäîâîëñòâî, ÷å äåòåòî ñå îòãëåæäà ñðåä ïóùèíàêà. Çàòóé êîãàòî Àëäàðèîí ñå çàâúðíàë, ñëåäâàí îò Õåíäåðõ, Àíêàëèìå ñòîÿëà íà ïðàãà äî ìàéêà ñè. Áèëà ñúùî òúé íàïðåãíàòà è íåïîäâèæíà; íèòî ïîìðúäíàëà, íèòî ñå ïîêëîíèëà, äîêàòî ñëèçàë îò êîíÿ è êðà÷åë ïî ñòúïàëàòà êúì íåÿ.
- Êîé ñè òè? - çàïèòàëà. - È çàùî ìå êàðàø äà ñòàâàì òúé ðàíî, ïðåäè êúùàòà äà ñå å ñúáóäèëà?
Âçðÿë ñå â íåÿ Àëäàðèîí; è ìàêàð ëèöåòî ìó äà áèëî ñóðîâî, â äóøàòà ñè ñå óñìèõâàë; çàùîòî âúïðåêè âñè÷êè ñòàðàíèÿ íà Åðåíäèñ, âèæäàë ïðåä ñåáå ñè íå íåéíî, à ñâîå äåòå.
- Íÿêîãà ñå ïîçíàâàõìå, ëåéäè Àíêàëèìå - ðåêúë òîé, - íî òîâà íÿìà çíà÷åíèå. Äíåñ ñúì ñàìî ïðàòåíèê, äîøúë îò Àðìåíåëîñ äà òè íàïîìíè, ÷å ñè ùåðêà íà êðàëñêèÿ íàñëåäíèê è (ïîíå äîêîëêîòî âèæäàì ñåãà) åäèí äåí íà ñâîé ðåä ùå íàñëåäèø ïðåñòîëà. Íå âèíàãè ùå æèâååø òóê. À ñåãà àêî èñêàø, ãîñïîäàðêå ìîÿ, âúðíè ñå â ïîñòåëÿòà äà ïîñïèø äîäåòî òå ñúáóäè ïðèñëóæíèöàòà. Àç áúðçàì äà èäà ïðè êðàëÿ. Ñáîãîì!
Òîé öåëóíàë ðúêà íà Àíêàëèìå è ñëÿçúë ïî ñòúïàëàòà; ïîñëå ÿõíàë êîíÿ, ðàçìàõàë ðúêà è ïðåïóñíàë.
Ñåäíàëà ñàìà äî ïðîçîðåöà, Åðåíäèñ ãî ãëåäàëà êàê ñëèçà ïî õúëìà è çàáåëÿçàëà, ÷å ñå îòïðàâÿ íå êúì Àðìåíåëîñ, à êúì Õèÿðàñòîðíè. Òîãàç çàðèäàëà îò ñêðúá, àëà è îò ãíÿâ. Áèëà î÷àêâàëà ïîêàÿíèå, òà äúëãî äà îòêàçâà ïðîøêà è íàêðàÿ äà ñå ñìèëè ïîäèð äúëãè ìîëáè; íî òîé ñå îòíåñúë ñ íåÿ òúé, ñÿêàø ñàìà áèëà âèíîâíà è ÿ ïðåíåáðåãíàë ïðåä äúùåðÿ é. Òâúðäå êúñíî ñè ñïîìíèëà íÿêîãàøíèòå ñëîâà íà Íóíåò è ñåãà âèæäàëà Àëäàðèîí êàòî íåùî ìîãúùî è íåóêðîòèìî, òëàñêàíî îò ñâèðåïà âîëÿ, à íàé-ñòðàõîâèòî êîãàòî èçãëåæäà ñïîêîéíî. Èçïðàâèëà ñå, îáúðíàëà ãðúá íà ïðîçîðåöà è ñå çàìèñëèëà çà âñè÷êèòå ñè ñòðàäàíèÿ.
- Ñòðàõîâèòî! - ðåêëà ñè òÿ. - Àëà è àç ñúì êðåïêà êàòî ñòîìàíà. Ñêîðî ùå ãî îòêðèå, òà äîðè è äà ñòàíå êðàë íà Íóìåíîð.
Àëäàðèîí ïîåë êúì äîìà íà áðàòîâ÷åä ñè Õàëàòàí â Õèÿðàñòîðíè; çàùîòî âúçíàìåðÿâàë äà ñè îòäúõíå òàì è äà ïîðàçìèñëè. Êîãàòî íàáëèæèë, äî÷óë ìóçèêà è çàâàðèë ïàñòèðèòå äà ñå âåñåëÿò çà çàâðúùàíåòî íà Óëáàð ñ ìíîãî ÷óäåñíè äàðîâå è îùå ïî-÷óäåñíè ðàçêàçè; à ñúïðóãàòà íà Óëáàð, öÿëàòà â öâåòÿ, òàíöóâàëà ñ ìúæà ñè ïîä çâóöèòå íà ôëåéòè. Èçïúðâîì íèêîé íå ãî çàáåëÿçàë è òîé îñòàíàë äà ãè ãëåäà ñ óñìèâêà îò ñåäëîòî; íî èçâåäíúæ Óëáàð ñå ïðîâèêíàë: "Âåëèêèÿ êàïèòàí!" è ñèí ìó Èáàë ñå âòóðíàë äà õâàíå þçäàòà íà êîíÿ.
- Ãîñïîäàðþ êàïèòàí! - òðåïåòíî âúçêëèêíàëî ìîì÷åòî.
- Êàêâî èìà? Íå âèæäàø ëè, ÷å áúðçàì? - ðåêúë Àëäàðèîí; çàùîòî íàñòðîåíèåòî ìó èçâåäíúæ ñå ïðîìåíèëî, òà ñå ïî÷óâñòâàë ãíåâåí è îãîð÷åí.
- Èñêàõ ñàìî äà ïèòàì - ðåêëî ìîì÷åòî - íà êàêâà âúçðàñò òðÿáâà äà å ÷îâåê, çà äà òðúãíå ñ êîðàá ïî ìîðåòî êàòî áàùà ìè.
- Ïî-ñòàð òðÿáâà äà å îò õúëìîâåòå è áåç äðóãà íàäåæäà â æèâîòà - îòâúðíàë Àëäàðèîí. - Èëè ïúê êîãàòî ìó õðóìíå! Àìè ìàéêà òè, ñèíå Óëáàðîâ - íÿìà ëè äà ìå ïîñðåùíå?
Êîãàòî ñúïðóãàòà íà Óëáàð ïðèñòúïèëà êúì íåãî, Àëäàðèîí õâàíàë ðúêàòà é.
- Ùå ïðèåìåø ëè òóé îò ìåí? - ðåêúë òîé. - Òî å ñàìî íèùîæíà îòïëàòà ïîäèð øåñòòå ãîäèíè âÿðíà ñëóæáà, çà êîèòî ìè äàäå ìúæà ñè. - Ñåòíå èçâàäèë îò êåñèÿòà ïîä äðåõàòà ñè çëàòåí îáðú÷ ñ îãíåíî÷åðâåí êàìúê è êàòî ãî ñëîæèë âúðõó äëàíòà é, äîáàâèë: - Äàð å îò êðàëÿ íà åëôèòå. Àëà è òîé ùå ñå ðàäâà, êàòî ìó êàæà êîìó ñúì ãî äàë.
Ïîñëå Àëäàðèîí ñå ñáîãóâàë ñ íàðîäà è ïðîäúëæèë ïî ïúòÿ, çàùîòî íå ìó ñå îñòàâàëî â îíçè äîì. Êîãàòî óçíàë çà òàÿ ñòðàííà ñëó÷êà, Õàëàòàí ñå óäèâèë è çà÷àêàë äðóãè íîâèíè îò îáëàñòòà.
Ùîì ñå îòäàëå÷èë îò Õèÿðàñòîðíè, Àëäàðèîí ñïðÿë êîíÿ ñè è ðåêúë íà Õåíäåðõ:
- Íå çíàì êàêâî ïîñðåùàíå òå ÷àêà íà çàïàä, ïðèÿòåëþ, àëà ïîâå÷å íå ùå òå çàäúðæàì. Òðúãâàé ñè ñ ìîÿòà áëàãîäàðíîñò. Èñêàì ñàì äà ïúòóâàì.
- Íå å ïîäîáàâàùî òóé, ãîñïîäàðþ êàïèòàí - ðåêúë Õåíäåðõ.
- Íå å - îòâúðíàë Àëäàðèîí, - íî òúé ùå áúäå. Ñáîãîì!
Ïîñëå ïîåë ñàì êúì Àðìåíåëîñ è êðàêúò ìó âå÷å íèêîãà íå ñòúïèë â Åìåðèå.
Êîãàòî Àëäàðèîí íàïóñíàë êðàëñêèòå ïîêîè, Ìåíåëäóð ïîãëåäíàë ïèñìîòî, ùî äîíåñúë ñèíúò ìó è ñå çà÷óäèë; çàùîòî âèäÿë, ÷å å îò êðàë Ãèë-ãàëàä. Áèëî çàïå÷àòàíî è èìàëî ãåðá ñ áÿëà çâåçäà âúðõó ñèí êðúã<24>. Îò âúíøíàòà ñòðàíà áèëî íàïèñàíî:
* Ïîëó÷åíî â Ìèòëîíä ñîáñòâåíîðú÷íî îò Àëäàðèîí, êðàëñêè íàñëåäíèê íà Íóìåíîðå, äà áúäå äîñòàâåíî ëè÷íî íà âúðõîâíèÿ êðàë â Àðìåíåëîñ.
Ñåòíå Ìåíåëäóð ñòðîøèë ïå÷àòà è ïðî÷åë:
* Îò Åðåéíèîí Ãèë-ãàëàä, ñèí Ôèíãîíîâ, äî Åàðåíäèëîâèÿ ïîòîìúê Òàð-Ìåíåëäóð, ïðèâåò; íåêà Âàëàðèòå òå çàêðèëÿò è äà íå ïàäà ñÿíêà íàä Îñòðîâà íà êðàëåòå.
* Îòäàâíà òè äúëæàõ áëàãîäàðíîñò, ÷å òúé ÷åñòî ìè ïðàùàø ñâîÿ ñèí Àíàðäèë Àëäàðèîí - ñïîðåä ìåí íàé-ãîëåìèÿ ïðèÿòåë íà åëôèòå ñðåä ÷îâåøêèÿ ðîä. Ñåãà òå ìîëÿ çà ïðîøêà, àêî ñúì ãî çàäúðæàë ïðåäúëãî íà ñëóæáà ïðè ñåáå ñè; çàùîòî êðàéíî ñå íóæäàåõ îò ïîçíàíèÿòà çà ëþäåòå è òåõíèòå åçèöè, ñ êîèòî åäíè÷úê òîé ìîæåøå äà ìè ïîìîãíå. Ñðåùó ìíîãî çàïëàõè çàñòàíà òîé, çà äà ìè óñëóæè ñúñ ñúâåò. Çà áåäàòà ìè ùå óçíàåø îò íåãî; àëà ïîíåæå å ìëàä è èçïúëíåí ñ íàäåæäè, òîé äîðè íå ñå äîñåùà êîëêî å ñòðàøíà. Ïîðàäè òóé ïèøà òåçè ðåäîâå, ïðåäíàçíà÷åíè ñàìî çà âçîðà íà íóìåíîðñêèÿ êðàë.
* Íîâà ñÿíêà ñå âúçïðàâÿ îòêúì Èçòîêà. Íå å òèðàíèÿ íà çëè ëþäå, êàêòî ñè ìèñëè ñèíúò òè; Ìîðãîòîâ ñëóãà ñå íàäèãà è çëèòå òâàðè ñå áóäÿò îòíîâî. Ãîäèíà ïîäèð ãîäèíà ñÿíêàòà íàáèðà ñèëè, ïîíåæå ìíîçèíà îò ëþäåòå ñà óçðåëè çà ñêâåðíàòà é öåë. Ñìÿòàì, ÷å íå å äàëå÷ äåíÿò, êîãàòî òÿ ùå ñòàíå ïðåêîìåðíî ìîãúùà, çà äà ÿ îòáëúñíàò Åëäàðèòå áåç ÷óæäà ïîìîù. Çàòóé ìè îëåêâà íà ñúðöåòî, êîë÷åì çúðíà íÿêîé îò âèñîêèòå êîðàáè íà êðàëñêèòå õîðà. À ñåãà ñå îñìåëÿâàì äà òå ïîìîëÿ çà ïîìîù. Àêî èìàø ñâîáîäíè áîéöè, óìîëÿâàì òå äà ìè ãè ïðàòèø.
* Àêî æåëàåø, ñèíúò òè ùå èçëîæè ïðåä òåá âñè÷êè ïðè÷èíè çà òîâà. Íî â êðàéíà ñìåòêà ñàì òîé ñìÿòà (è ìèñúëòà ìó å ìúäðà), ÷å êîãàòî íè âðúõëåòè íåèçáåæíàòà àòàêà, òðÿáâà äà óäúðæèì çàïàäíèòå çåìè, êúäåòî îùå æèâåÿò Åëäàðè è ëþäå îò òâîÿ íàðîä, ÷èèòî ñúðöà íå ñà ïîìðà÷åíè. Èëè ïîíå äà îïàçèì Åðèàäîð îêîëî äúëãèòå ðåêè çàïàäíî îò ïëàíèíàòà, êîÿòî íàðè÷àìå Õèñàåãëèð - íàøàòà íàé-ñèãóðíà çàùèòíèöà. Àëà òàçè ïëàíèíñêà âåðèãà èìà øèðîê ïðîëîì íà þã, â îáëàñòòà Êàëåíàðäîí; è ïî òîçè ïúò òðÿáâà äà äîéäå íàøåñòâèåòî îò Èçòîêà. Âðàãúò âå÷å ñå ïðîêðàäâà ïîêðàé áðåãîâåòå íàòàòúê. Áèõìå ìîãëè äà îòáðàíÿâàìå ïðîëîìà è äà îòáëúñíåì ùóðìà, àêî èìàõìå íÿêàêâà êðåïîñò ïî áëèçêîòî êðàéáðåæèå.
* Òóé îòäàâíà áå ðàçáðàë Àëäàðèîí. Äúëãî ñå òðóäè òîé âúâ Âèíÿëîíäå êðàé óñòèåòî íà Ãâàòëî, çà äà èçãðàäè ïðèñòàíèùå, óêðåïåíî êàêòî îòêúì ìîðåòî, òúé è îòêúì ñóøàòà; àëà íàõàëîñò îòèäå òðóäúò ìó. Àëäàðèîí èìà îáøèðíè ïîçíàíèÿ ïî òèÿ âúïðîñè, òúé êàòî äúëãî å ó÷èë ïðè Êèðäàí è íàé-äîáðå çíàå îò êàêâî ñå íóæäàÿò ãîëåìèòå êîðàáè. Àëà õîðàòà âå÷íî íå ìó äîñòèãàõà; à è Êèðäàí íå óñïÿ äà îòäåëè íèòî ìàéñòîðè, íèòî çèäàðè, òà äà ìó ïîìîãíå.
* Êðàëÿò ñàì çíàå íàé-äîáðå ùî ìó å ïîòðåáíî; àëà àêî èçñëóøà áëàãîñêëîííî Àëäàðèîí è ãî ïîäêðåïè ñ êàêâîòî ìîæå, ïî-ãîëÿìà íàäåæäà òîãàâà ùå èìà çà öåëèÿ ñâÿò. Ñïîìåíèòå çà Ïúðâàòà åïîõà ïîìðúêâàò è âñè÷êî áàâíî èçñòèâà ïî Ñðåäíàòà çåìÿ. Äàíî íå ïîâåõíå ñúùî òúé è äðåâíàòà äðóæáà ìåæäó Åëäàðè è Äóíåäàèíè.
* Âèæ! Ìðàêúò, ùî ñå çàäàâà, å èçïúëíåí ñ íåíàâèñò êúì íàñ, íî è âàñ íåíàâèæäà íå ïî-ìàëêî. Íå ùå âúçïðå êðèëåòå ìó äàæå Âåëèêîòî ìîðå, àêî ìó ïîçâîëèì äà ñå âúçäèãíå.
* Ìàíâå äà òå çàêðèëÿ ïî âîëÿòà íà Åäèíñòâåíèÿ è äà ïðàùà ïîïúòåí âÿòúð â ïëàòíàòà òè.
Ìåíåëäóð îòïóñíàë ïåðãàìåíòà â ñêóòà ñè. Òåæêè îáëàöè âëà÷åëè âåòðîâåòå îòêúì Èçòîêà, ðàíî ïàäíàë ìðàê è âèñîêèòå ñâåùè äî êðàëÿ ñÿêàø ñå ñìàëèëè ñðåä çäðà÷à, ùî èçïúëíèë ïîêîèòå ìó.
- Äàíî Åðó ìå ïðèçîâå, ïðåäè äà íàñòàíàò òàêâèç âðåìåíà! - ïðîâèêíàë ñå òîé. Ñåòíå äîáàâèë ïî-òèõî: - Óâè! Òâúðäå äúëãî íè å äåëèëà ïðåãðàäàòà íà íåãîâàòà ãîðäåëèâîñò è ìîåòî ïðåíåáðåæåíèå. Àëà ñåãà íàé-ìúäðî ùå å äà ìó ïðåäàì Ñêèïòúðà ïî-ðàíî, îòêîëêîòî âúçíàìåðÿâàõ. Çàùîòî òèÿ äåëà ñà íåïîñèëíè çà ìåí. Êîãàòî íè îòñòúïèõà Ïîäàðåíàòà çåìÿ, Âàëàðèòå íå íè íàïðàâèõà ñâîè íàìåñòíèöè - âëàñò èìàìå ñàìî íàä Íóìåíîðñêîòî êðàëñòâî, íå è íàä öåëèÿ ñâÿò. Òå ñà Âëàñòåëèíèòå. Íèå òðÿáâàøå äà ïðîãîíèì îìðàçàòà è âîéíàòà; çàùîòî âîéíàòà áå ñâúðøèëà è Ìîðãîò áå ïðîêóäåí îò Àðäà. Òúé ïîíå ìèñëåõ è òúé íè ó÷åõà. Àëà àêî ñâåòúò îòíîâî ïîìðúêâà, Âëàñòåëèíèòå òðÿáâà äà çíàÿò; à íå ìè ïðàòèõà çíàê. Îñâåí àêî òóé å ïîëè÷áàòà. È òîãàâà êàêâî? Íàøèòå ïðàäåäè áÿõà âúçíàãðàäåíè çà ñâîÿòà ïîìîù â áèòêàòà ñðåùó Ìîãúùàòà ñÿíêà. Áèâà ëè òåõíèòå çâóöè äà ñòîÿò íàñòðàíà, àêî çëîòî îòíîâî íàäèãíå ãëàâà? Ñ òèÿ òåæêè ñúìíåíèÿ âå÷å íå ìîãà äà âëàñòâàì. Äà ñå ãîòâÿ, èëè äà èç÷àêàì? Äà ñå ãîòâÿ çà áèòêà, ùî äíåñ å ñàìî äîãàäêà; íàñðåä ìèðà äà îáó÷àâàì îðà÷è è çàíàÿò÷èè çà êðúâîïðîëèòíà ðàò; äà ñëîæà æåëÿçî â ðúöåòå íà àë÷íè êàïèòàíè, ùî ëþáÿò åäèíñòâåíî çàâîåâàíèÿòà è ñìÿòàò êóïèùàòà óáèòè çà ñâîÿ ñëàâà? Ùå ðåêàò ëè òå åäèí äåí íà Åðó: Ïîíå è òâîèòå âðàãîâå áÿõà ñðåä òÿõ? Èëè äà ñêðúñòÿ ðúöå, äîäåòî ëþòà ñìúðò êîñè íàøè ïðèÿòåëè; äà îñòàâÿ ëþäåòå â ìèð è íåâåäåíèå ÷àê äîêàòî ãèáåëòà ñòúïè íà ïðàãà? Ùî äà ñòîðÿò òîãàâà - äà ñå âúçïðàâÿò ñ ãîëè ðúöå ñðåùó æåëÿçîòî è äà óìðàò íàïðàçíî, èëè äà áÿãàò, ÷óâàéêè æåíñêè ïèñúöè çàä ãúðáà ñè? Ùå ðåêàò ëè åäèí äåí íà Åðó: Ïîíå íÿìàì êðúâ ïî ðúöåòå? Êîëêî ñòðóâà èçáîðúò, àêî è äâàòà ïúòÿ ìîãàò äà âîäÿò êúì çëîòî? Íåêà Âàëàðèòå óïðàâëÿâàò ïî âîëÿòà íà Åðó! Àç ùå îòñòúïÿ Ñêèïòúðà íà Àëäàðèîí. Àëà òóé ñúùî å èçáîð, çàùîòî äîáðå çíàì ïî êîé ïúò ùå ïîåìå. Îñâåí àêî Åðåíäèñ... - Òóê ìèñëèòå ìó ñ òðåâîãà ñå ñòðåëíàëè êúì Åðåíäèñ â Åìåðèå. - Íî òàì ïî÷òè íÿìà íàäåæäà (àêî èçîáùî ñè ñòðóâà äà ñå íàäÿâàì). Òîé íå ùå ñå ïðå÷óïè â òúé âàæíè äåëà. Çíàì íåéíèÿ èçáîð - ìàêàð ÷å äúëãî ùå òðÿáâà äà ñëóøà, ïðåäè äà ðàçáåðå. Çàùîòî ñúðöåòî é íÿìà êðèëå îòâúä Íóìåíîð è íå ñå äîñåùà ùî ñòàâà äàëå÷ îò íàøèòå áðåãîâå. Àêî íåéíèÿò èçáîð âîäè êúì ãèáåë, òÿ ùå ÿ ïîñðåùíå õðàáðî. Íî êàêâî ìîæå äà ñòîðè ñ æèâîòà è ÷óæäàòà âîëÿ? Êàêòî àç, òúé äîðè è Âàëàðèòå ùå ãî óçíàÿò ñàìî êîãàòî ñå ñëó÷è.
Àëäàðèîí ñå çàâúðíàë â Ðîìåíà íà ÷åòâúðòèÿ äåí îòêàêòî "Õèðèëîíäå" áèë ñïðÿë â ïðèñòàíèùåòî. Ïðàøåí è èçíóðåí, òîé âåäíàãà ñå îòïðàâèë êúì "Åàìáàð", êúäåòî ñìÿòàë äà ñå çàñåëè. Êàêòî áèë îòêðèë ñ îãîð÷åíèå, âå÷å ìíîãî åçèöè ãî îäóìâàëè èç ãðàäà. Íà äðóãèÿ äåí ñáðàë ñâîèòå ëþäå îò Ðîìåíà è ãè îòâåë â Àðìåíåëîñ. Òàì èì çàðú÷àë äà îòñåêàò â íåãîâàòà ãðàäèíà âñè÷êè äúðâåòà îñâåí åäíî è äà ãè ïðàòÿò â êîðàáîñòðîèòåëíèöèòå; íà äðóãè íàðåäèë äà ðàçðóøàò êúùàòà äî îñíîâè. Ñàìî áÿëîòî åëôè÷åñêî äúðâî ïîùàäèë; à êîãàòî ñåêà÷èòå ñè òðúãíàëè, ïîãëåäíàë ãî êàê ñòîè ñðåä îïóñòîøåíèåòî è çà ïðúâ ïúò âèäÿë, ÷å å êðàñèâî. Â ñâîÿ áàâåí åëôè÷åñêè ðàñòåæ òî áèëî ñàìî ÷åòèðè ìåòðà* âèñîêî - ñòðîéíî, êðåõêî è ìëàäî, ñ íàïúïèëè çèìíè öâåòîâå ïî óñòðåìåíèòå íàãîðå êëîíè. Íàïîìíèëî íà Àëäàðèîí çà äúùåðÿ ìó è òîé ïðîìúëâèë:
- È òåáå ùå íàðåêà Àíêàëèìå. Äàíî è äâåòå òúé äà ñòå çàäúëãî â æèâîòà - âîëíè è íåïîäâëàñòíè íà âèõúð èëè ÷óæäà âîëÿ.
Íà òðåòèÿ äåí ñëåä êàòî ñå çàâúðíàë îò Åìåðèå, Àëäàðèîí ïîñåòèë êðàëÿ. Òàð-Ìåíåëäóð ñåäÿë íåïîäâèæíî íà òðîíà è ÷àêàë. Ñòðàõ ãî îáçåë, êàòî âèäÿë ñèíà ñè; çàùîòî Àëäàðèîí áèë ïðîìåíåí - ëèöåòî ìó áèëî ìðà÷íî, ñòóäåíî è íåäðóæåëþáíî êàòî ìîðñêàòà øèð, êîãàòî âíåçàïåí îáëàê çàáóëè ñëúíöåòî. Èçïðàâèë ñå òîé ïðåä áàùà ñè è çàãîâîðèë, à â ãëàñà ìó âìåñòî ãíÿâ çâó÷àëî âèñîêîìåðèå.
- Ñèãóðíî íàé-äîáðå çíàåø êàêâà ðîëÿ ñè èçèãðàë âúâ âñè÷êî òîâà - ðåêúë òîé. - Àëà åäèí êðàë áè òðÿáâàëî äîáðå äà ðàçáèðà äîêúäå ñòèãà òúðïåíèåòî ÷îâåøêî, äîðè òîçè ÷îâåê äà ìó å ïîäàíèê è ñèí. Àêî ùå ìå ïðèêîâàâàø êúì òîçè îñòðîâ, çëå ñè èçáðàë âåðèãàòà. Âå÷å íå ìè îñòàíà íè ñúïðóãà, íè îáè÷ êúì òèÿ çåìè. Ùå íàïóñíà òîÿ çëîùàñòåí îñòðîâ íà ïðàçíè ìå÷òàíèÿ, ãäå âèðîãëàâè æåíè æåëàÿò ìúæåòå äà ëàçÿò â íîçåòå èì. Äðóãàäå ùå îïîëçîòâîðÿ äíèòå ñè - òàì, êúäåòî íå ìå ïðåíåáðåãâàò, à ìå ïîñðåùàò äîñòîéíî. Äðóã íàñëåäíèê ãëåäàé äà ñè íàìåðèø, ïî-óãîäåí è ïî-ïîêîðåí. Îò íàñëåäñòâîòî ñè ñàìî åäíî áèõ èñêàë - êîðàáà "Õèðèëîíäå" è ëþäå êîëêîòî ìîæå äà ïîáåðå. Äúùåðÿ ñè ñúùî áèõ âçåë, àêî áå ïî-ãîëÿìà; íî çàñåãà ÿ ïîâåðÿâàì íà ìàéêà ñè. Íå âÿðâàì äà âúçïðåïÿòñòâàø òóé, îñâåí àêî â ñòàð÷åñêà ãëóïîñò ñè îáèêíàë áåçìåðíî îâöåòå; åäâà ëè æåëàåø äåòåòî äà çàòúïåå, îòãëåäàíî ñðåä íåóêè æåíè è âúçïèòàíî â õëàäíî âèñîêîìåðèå è ïðåíåáðåæåíèå êúì ñâîÿ ðîä. Òÿ å ïîòîìêà íà Åëðîñ è äðóãà ðîæáà íå ùå äî÷àêàø îò ñâîÿ ñèí. ×ó êàêâîòî èìàõ äà êàæà. À ñåãà ùå ñå çàåìà ñ ïî-ïëîäîòâîðíè äåëà.
Äîòîãàâà Ìåíåëäóð ñåäÿë òúðïåëèâî ñ ïðèâåäåíà ãëàâà è áåç äà òðåïíå. Àëà ñåãà âúçäúõíàë è âäèãíàë î÷è.
- Àëäàðèîí, ñèíå ìîé - ñêðúáíî èçðåêúë òîé, - êðàëÿò áè îòãîâîðèë, ÷å òè ñúùî ïîêàçâàø õëàäíî âèñîêîìåðèå è ïðåíåáðåæåíèå êúì ñâîÿ ðîä, òà òúé îñúæäàø äðóãèòå, áåç äà ãè èçñëóøàø; àëà áàùàòà, ùî òå îáè÷à è ñòðàäà çà òåá, ùå ïðåãëúòíå òèÿ ñëîâà. Íÿìàì äðóãà âèíà, îñâåí ÷å íå áÿõ ðàçáðàë äîñåãà òâîèòå çàìèñëè. Íî êîëêîòî äî îíîâà, ùî èçñòðàäà (è çà êîåòî, óâè, ìíîçèíà âå÷å ãîâîðÿò), àç ñúì íåâèíåí. Îáè÷àõ Åðåíäèñ è òúé êàòî ñúðöàòà íè êëîíÿò â åäíà ïîñîêà, ìèñëåõ ñè, ÷å å ïîíåñëà íåçàñëóæåíè ñòðàäàíèÿ. Ñåãà öåëòà òè å ÿñíà çà ìåí, ìàêàð ÷å àêî ñè ñêëîíåí äà ÷óåø äðóãî îñâåí ïîõâàëè, áèõ ðåêúë, ÷å îòíà÷àëî òå å âîäèëà è ëè÷íà ïðèùÿâêà. È ìîæå áè âñè÷êî ùåøå äà å äðóãîÿ÷å, àêî îòðàíî ìè áå çàãîâîðèë îòêðèòî.
- Êðàëÿ ìîæå è äà ñúì çàñåãíàë - âèêíàë Àëäàðèîí îùå ïî-ãíåâíî, - àëà íå ñ òóé, çà êîåòî ãîâîðèø! Íà íåÿ ïîíå âñè÷êî ðàçêàçâàõ îòäàâíà è ÷åñòî - â ãëóõè óøè è ñòóäåíî ñúðöå ÷åçíåõà ñëîâàòà ìè. Âñå åäíî ïàëàâ õëàïàê äà ðàçïðàâÿ êàê ñå å êàòåðèë ïî äúðâåòàòà ïðåä ñòàðà áàâà÷êà, çàãðèæåíà ñàìî çà ñêúñàíèòå äðåõè è èçñòèíàëàòà âå÷åðÿ! Îáè÷àì ÿ, èíàê íå áèõ ñòðàäàë òîëêîç. Ìèíàëîòî ùå ñêúòàì â ñúðöåòî ñè; áúäåùåòî å ìúðòâî. Òÿ íå îáè÷à íè ìåí, íè êîãîòî è äà áèëî. Îáè÷à åäèíñòâåíî ñåáå ñè êàòî áåçöåíåí êàìúê, òóðåí â çëàòíèÿ îáêîâ íà Íóìåíîð, à ìåí - êàòî êðîòêî ïñå, ñãóøåíî êðàé îãíèùåòî äîäåòî é ñêèìíå äà ãî èçâåäå èç ïîëåòî. Àëà ïîíåæå äíåñ äîðè ïñåòàòà é ñå ñòðóâàò ãðóáè è íåäîäÿëàíè, èñêà Àíêàëèìå äà áúäå êàòî ïòè÷å â êëåòêà. Íî ñòèãà òîëêîç. Ðàçðåøàâà ëè êðàëÿò äà ñè âúðâÿ? Èëè ùå ïîâåëè íåùî?
- Êðàëÿò - îòâúðíàë Òàð-Ìåíåëäóð - äúëãî ðàçìèøëÿâà íàä òèÿ äåëà ïðåç áåçêðàéíèòå äíè, îòêàêòî çà ñåòåí ïúò òå âèäÿ â Àðìåíåëîñ. Òîé ïðî÷åòå ïèñìîòî íà Ãèë-ãàëàä, ïúëíî ñúñ çàãðèæåíîñò è òðåâîãà. Óâè! Íà ìîëáàòà ìó è íà æåëàíèåòî òè íóìåíîðñêèÿò êðàë òðÿáâà äà îòãîâîðè ñ íå. Äðóãî íå ìîæå äà ñòîðè, âèæäàéêè êîëêî çàïëàõè êðèÿò è äâàòà ïúòÿ: äà ñå ãîòâè çà áèòêà, èëè äà íå ñå ãîòâè.
Àëäàðèîí ñâèë ðàìåíå è ïîíå÷èë äà ñè èçëåçå. Íî Ìåíåëäóð âëàñòíî âäèãíàë ðúêà è ïðîäúëæèë:
- Âúïðåêè òóé êðàëÿò, ìàêàð äà âëàñòâà íàä Íóìåíîð âå÷å ñòî ÷åòèðèéñåò è äâå ãîäèíè, íå å óâåðåí, ÷å ïðîóìÿâà íàïúëíî íåùàòà, çà äà ñòîðè ïðàâèëåí èçáîð â òèÿ âúïðîñè íà æèâîò è ñìúðò.
Òîé ïîìúë÷àë, âäèãíàë åäèí ïåðãàìåíò èçïèñàí ñ íåãîâèÿ ïî÷åðê è çà÷åë ñ ÿñåí ãëàñ:
* Çàòóé: ïúðâî îò ïî÷èò êúì ñâîÿ ëþáèì ñèí; è âòîðî çà ïî-äîáðî óïðàâëåíèå íà êðàëñòâîòî â äåëàòà, ùî ñèíúò ìó ïî-ÿñíî ðàçáèðà, êðàëÿò ðåøè: îò äíåñ ïðåîòñòúïâà Ñêèïòúðà íà ñèíà ñè, êîéòî äà áúäå íàðè÷àí êðàë Òàð-Àëäàðèîí.
- Êîãàòî ñå îãëàñè òàÿ ïîâåëÿ - ïðîäúëæèë Ìåíåëäóð, - âñè÷êè ùå óçíàÿò ùî ìèñëÿ çà äíåøíèòå âðåìåíà. Òÿ ùå òå èçâèñè íàä õîðñêèÿ óïðåê; è ùå òè ðàçâúðæå ðúöåòå, òà äàíî ïî-ëåêî ïîíåñåø äðóãèòå ñêúðáè. Ùîì ñòàíåø êðàë, ùå îòãîâîðèø íà Ãèë-ãàëàä êàêòî ñìåòíåø, ÷å å íàé-äîñòîéíî çà Ñêèïòúðà.
Àëäàðèîí äúëãî ìúë÷àë îò èçóìëåíèå. Ãîòâåë ñå äà óñòîè íà êðàëñêèÿ ãíÿâ, ùî ñàì áèë ðàçïàëèë, à ñåãà íå çíàåë ùî äà êàæå. Ñåòíå êàòî ïîêîñåí îò âíåçàïåí âèõúð ðóõíàë íà êîëåíå ïðåä áàùà ñè; íî ïîäèð ìàëêî âäèãíàë ïðåêëîíåíàòà ñè ãëàâà è ñå ðàçñìÿë - òúé ïðàâåë îò ðàäîñò ñúðäå÷íà, êîë÷åì ÷óåë çà íå÷èå âåëèêîäóøíî äåÿíèå.
- Òàòêî - ðåêúë òîé, - ìîëÿ òå, êàæè íà êðàëÿ äà ïðîñòè ìîåòî âèñîêîìåðèå. Çàùîòî òîé å âåëèê êðàë è ñúñ ñìèðåíèå ñå âúçäèãíà íàä ìîÿòà ãîðäîñò. Ïîáåäåí ñúì - ïàäàì âñåöÿëî â íîçåòå òè. Íåìèñëèìî å òàêúâ êðàë äà ñå îòêàæå îò Ñêèïòúðà â ðàçöâåòà íà ñâîÿòà ñèëà è ìúäðîñò.
- È âñå ïàê òúé å ðåøåíî - îòâúðíàë Ìåíåëäóð. - Ñúâåòúò ùå ñå ñáåðå äà ãî óçíàå.
Êîãàòî ïîäèð ñåäåì äíè ñå ñáðàë Ñúâåòúò, Òàð-Ìåíåëäóð ñúîáùèë çà ðåøåíèåòî ñè è ïîêàçàë ñâèòúêà. Âñè÷êè ñå ñìàÿëè, ïîíåæå îùå íå èì áèëî èçâåñòíî çà êàêâè ñúáèòèÿ ñòàâà äóìà; è åäèíîãëàñíî ãî çàìîëèëè äà ðàçìèñëè, ñàìî Õàëàòàí îò Õèÿðàñòîðíè ñå âúçäúðæàë. Çàùîòî îòäàâíà ñå âúçõèùàâàë îò ñâîÿ ñðîäíèê Àëäàðèîí, ìàêàð äà áèëè ñúâñåì ðàçëè÷íè ïî íðàâ è íàìåðåíèÿ; è ñìÿòàë êðàëñêîòî ðåøåíèå çà äîñòîéíî, íàâðåìåííî è äîðè ìîæå áè õèòðîóìíî.
À íà äðóãèòå, ùî ãî ïðèçîâàâàëè äà ñå îòìåòíå, Ìåíåëäóð îòãîâîðèë:
- Íå áåç äúëãè ðàçìèñëè ñòèãíàõ äî òîçè èçáîð è ñàì ñè èçëîæèõ âñè÷êèòå âè ìúäðè âúçðàæåíèÿ. Äíåñ è ñàìî äíåñ å íàé-óìåñòíî äà îãëàñÿ ñâîÿòà âîëÿ ïî ïðè÷èíè, ùî íèêîé òóê íå èçðå÷å, àëà íàâÿðíî ñå äîãàæäàòå çà òÿõ. Çàòóé íåêà ñòàíå èçâåñòåí êðàëñêèÿò óêàç. Íî àêî æåëàåòå, íÿìà äà âëåçå â ñèëà ïðåäè ïðîëåòíèÿ ïðàçíèê Åðóêèåðìå. Äîòîãàâà ùå çàäúðæà Ñêèïòúðà.
Êîãàòî äî Åìåðèå ñòèãíàëà âåñò çà êðàëñêèÿ óêàç, Åðåíäèñ äúëáîêî ñå íàñêúðáèëà; çàùîòî â íåãî óñåòèëà óïðåê îò êðàëÿ, íà ÷èÿòî áëàãîñêëîííîñò ðàç÷èòàëà. Èìàëà ïðàâî, àëà íå ïîäîçèðàëà, ÷å çàä âñè÷êî òóé ñå ñïîòàéâà íåùî äàëå÷ ïî-âàæíî. Íå ïîäèð äúëãî ïðèñòèãíàëî è ïîñëàíèå îò Òàð-Ìåíåëäóð - âñúùíîñò ïîâåëÿ, ìàêàð è îáëå÷åíà â êðàñèâè ñëîâà. Çàðú÷âàëî é ñå äà äîéäå â Àðìåíåëîñ çàåäíî ñ ìàëêàòà Àíêàëèìå è äà îñòàíå òàì ïîíå äî Åðóêèåðìå è îáÿâÿâàíåòî íà íîâèÿ êðàë.
Òîãàâà ïðàòèëà îòãîâîð íà Òàð-Ìåíåëäóð: "Êðàëþ è òàòêî ìîé, äúùåðÿ ìè Àíêàëèìå íåñúìíåíî ùå äîéäå, ùîì ïîâåëÿâàø. Ìîëÿ òå, âçåìè ïðåäâèä íåéíàòà âúçðàñò è ñå ïîãðèæè äà ÿ íàñòàíÿò íà òèõî ìÿñòî. Êîëêîòî äî ìåí, ìîëÿ òå äà ìå èçâèíèø. Óçíàõ, ÷å äîìúò ìè â Àðìåíåëîñ å áèë îïóñòîøåí; à òî÷íî ñåãà íå áèõ æåëàëà äà áúäà ãîñòåíêà, îñîáåíî ïúê íà ïëàâàù äîì ìåæäó ìîðÿöè. Ïîçâîëè ìè çàòóé äà îñòàíà òóê â ñàìîòà, îñâåí àêî êðàëÿò âúçíàìåðÿâà äà ìè îòíåìå è òàçè êúùà."
Ñ òðåâîãà ïðî÷åë Ìåíåëäóð òîâà ïèñìî, àëà íå òðåïíàëî ñúðöåòî ìó. Ïîêàçàë ãî íà Àëäàðèîí, çà êîãîòî âñúùíîñò áèëî ïðåäíàçíà÷åíî. Èç÷åë Àëäàðèîí ðåäîâåòå; è ãëåäàéêè ñèíà ñè ïðàâî â ëèöåòî, êðàëÿò èçðåêúë:
- Áåç ñúìíåíèå ñè íàñêúðáåí. Íî êàêâî äðóãî î÷àêâàøå?
- Íå çàðàäè òóé ñêúðáÿ - ðåêúë Àëäàðèîí, - à çàùîòî íà ïîâå÷å ñå íàäÿâàõ îò íåÿ. Ñòàíàëà å äðåáíàâà; è àêî å ïî ìîÿ âèíà, çíà÷è çàñëóæàâàì íàé-ñóðîâ óïðåê. Íî íèìà åäíî ãîëÿìî ñúðöå ñå ñìàëÿâà â áåäàòà? Íå å òàêúâ ïúòÿò äîðè çà íåíàâèñò è îòìúùåíèå! Òðÿáâàøå äà ïîèñêà íîâ âåëè÷àâ äîì, êðàëñêà ñâèòà è äà ñå çàâúðíå â Àðìåíåëîñ ïðåëåñòíà êàòî êðàëèöà ñúñ çâåçäà íà ÷åëîòî; òîãàâà áè îìàÿëà åäâà ëè íå öåëèÿ îñòðîâ Íóìåíîð è áè ïðèâëÿêëà ëþäåòå êúì ñåáå ñè, òà äà ìå ñìåòíàò çà ãðóá è íåäîäÿëàí áåçóìåö. Âàëàðèòå ñà ìè ñâèäåòåëè, áèõ ïðåäïî÷åë äà å òúé - ïî-äîáðå ïðåêðàñíà êðàëèöà äà ìå íàäâèå è óíèæè, îòêîëêîòî äà öàðóâàì íà âîëÿ, äîêàòî ëåéäè Åëåñòèðíå ãàñíå â ñîáñòâåíèÿ ñè çäðà÷.
Ïîñëå ñ ãîð÷èâ ñìÿõ âúðíàë ïèñìîòî íà êðàëÿ è ðåêúë:
- Å, òúé äà áúäå. Íî àêî íÿêîé ñå ãíóñè äà æèâåå íà êîðàá ìåæäó ìîðÿöè, òî íåêà ïðîñòèì äðóãèìó, ÷å íå æåëàå äà ñå çàñåëè â êîøàðàòà ìåæäó ñëóãèíè. Íå èñêàì îáà÷å òúé äà âúçïèòàò è äúùåðÿ ìè. Òÿ ïîíå ùå ìîæå äà èçáåðå ïî ñâîÿ âîëÿ.
Ïî-íàòàòúøíèÿò õîä íà ïîâåñòâîâàíèåòî
 Îò ìîìåíòà, êîãàòî Àëäàðèîí ïðî÷èòà ïèñìîòî ñ îòêàçà íà Åðåíäèñ äà ñå çàâúðíå â Àðìåíåëîñ, èñòîðèÿòà ìîæå äà áúäå ïðîñëåäåíà ñàìî íà ÷àñòè, îòðàçåíè â ñëó÷àéíè è íàáúðçî íàäðàñêàíè çàïèñêè - à äîðè è òå íå ïðåäñòàâëÿâàò îòêúñè îò åäíî öÿëîñòíî è ñâúðçàíî ïîâåñòâîâàíèå, òúé êàòî ñà ñúñòàâÿíè ïî ðàçëè÷íî âðåìå è ÷åñòî âëèçàò â ïðîòèâîðå÷èÿ ïîìåæäó ñè.
 Èçãëåæäà, ÷å êîãàòî ñòàíàë êðàë íà Íóìåíîð ïðåç 883 ãîäèíà, Àëäàðèîí íåçàáàâíî ðåøèë äà ïîñåòè îùå âåäíúæ Ñðåäíàòà çåìÿ è îòïëàâàë çà Ìèòëîíä ñúùàòà èëè ñëåäâàùàòà ãîäèíà. Çàïèñàíî å, ÷å âúðõó íîñà íà "Õèðèëîíäå" çàêðåïèë íå âåéêà îò îéîëàéðå, à èçîáðàæåíèå íà îðåë ñúñ çëàòåí êëþí è î÷è îò ñêúïîöåííè êàìúíè, êîåòî ìó áèë ïîäàðèë Êèðäàí.
 Òúé ìàéñòîðñêè áèë èçðàáîòåí, ÷å ñòîÿë òàì, ñÿêàø ãîòîâ äà èçëåòè áåçïîãðåøíî êúì íÿêàêâà ñàìî íåìó èçâåñòíà öåë â äàëå÷èíàòà.
 - Òîçè çíàê ùå íè âîäè íàïðåä - ðåêúë Àëäàðèîí. - À çà îáðàòíèÿ ïúò íåêà ñå îñëàíÿìå íà Âàëàðèòå... àêî äåëàòà íè íå ãè ðàçî÷àðîâàò.
 Ñïîìåíàâà ñå ñúùî òàêà, ÷å "äíåñ íå å îöåëÿëî íèùî îò ñîáñòâåíîðú÷íèòå çàïèñêè íà Àëäàðèîí çà ïîñëåäíèòå ìó ïúòåøåñòâèÿ", íî îò äðóãà ñòðàíà "çíàå ñå, ÷å ìíîãî ïúòóâàë êàêòî ïî ìîðå, òúé è ïî ñóøà, òà ñòèãíàë ïîêðàé ðåêà Ãâàòëî ÷àê äî Òàðáàä è òàì ñå ñðåùíàë ñ Ãàëàäðèåë". Òàçè ñðåùà íå å ñïîìåíàòà íèêúäå äðóãàäå; íî ïî îíîâà âðåìå Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí ñà æèâååëè â Åðåãèîí, íåäàëå÷ îò Òàðáàä (âèæ "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí").
 Àëà íàïóñòî îñòàíàëè âñè÷êè óñèëèÿ íà Àëäàðèîí. Ñòðîåæèòå, ùî ïîäõâàíàë îòíîâî âúâ Âèíÿëîíäå, òúé è íå áèëè äîâúðøåíè, à ìîðåòî ãè ãëîçãàëî íåóìîëèìî<25>. È âñå ïàê òîé ïîëîæèë îñíîâà çà óñïåõèòå íà Òàð-Ìèíàñòèð â ïúðâàòà âîéíà ïðîòèâ Ñàóðîí ïîäèð ìíîãî ãîäèíè; áåç íåãîâèòå äåëà - òî÷íî êàêòî ïðåäâèæäàë - íóìåíîðñêèÿò ôëîò íå áè óñïÿë äà ïðåíåñå íàâðåìå ñâîÿòà ìîù êúäåòî áèëà íåîáõîäèìà. Âå÷å ðàñòÿëà âðàæäåáíîñòòà êúì íóìåíîðöèòå è ìðà÷íèòå õîðà îò ïëàíèíèòå íàõëóâàëè â Åíåäâàèò. Íî ïî âðåìåòî íà Àëäàðèîí îùå íå áèëè ïîòðåáíè çàäìîðñêè âëàäåíèÿ è Äðúçíîâåíèòå ñè îñòàâàëè ñðàâíèòåëíî ìàëîáðîéíè, òúé ÷å ìàêàð è äà ïðåäèçâèêâàëè âúçõèùåíèå, ìàëöèíà èì ïîäðàæàâàëè.
 Íå ñå ñðåùàò ñâåäåíèÿ çà ðàçøèðÿâàíå íà ñúþçà ñ Ãèë-ãàëàä èëè çà èçïðàùàíå íà ïîìîùòà, êîÿòî óïîìåíàâà â ïèñìîòî ñè äî Òàð-Ìåíåëäóð; äîðè ñå êàçâà, ÷å
 Àëäàðèîí áèë çàêúñíÿë è ïîäðàíèë åäíîâðåìåííî. Çàêúñíÿë - çàùîòî âå÷å ñå ðàçáóæäàëà îíàÿ ìîù, ùî íåíàâèæäàëà Íóìåíîð. È ïîäðàíèë - çàùîòî îùå íå áèëî íàçðÿëî âðåìåòî Íóìåíîð äà ðàçêðèå ñâîÿòà ñèëà è äà âëåçå â ñðàæåíèå çà ñâåòà.
 Â Íóìåíîð íàñòàíàë ñìóò, êîãàòî ïðåç 883 èëè 884 ãîäèíà Òàð-Àëäàðèîí ðåøèë äà ñå çàâúðíå â Ñðåäíàòà çåìÿ, òúé êàòî äîòîãàâà íèòî åäèí êðàë íå áèë íàïóñêàë îñòðîâà è Ñúâåòúò íå çíàåë íà êàêâî äà ñå ïîçîâå. Èçãëåæäà, ÷å íà Ìåíåëäóð áèëî ïðåäëîæåíî äà ïîåìå ðåãåíòñòâîòî, íî òîé îòêàçàë è òîãàâà ðåãåíò ñòàíàë Õàëàòàí îò Õèÿðàñòîðíè, óïúëíîìîùåí èëè îò Ñúâåòà, èëè îò ñàìèÿ Òàð-Àëäàðèîí.
 Íå ñúùåñòâóâà êàòåãîðè÷åí âàðèàíò çà èñòîðèÿòà íà Àíêàëèìå ïðåç òåçè ãîäèíè. Ìàëêî ïî-ÿñíî å îòðàçåí íåéíèÿò äâîéñòâåí õàðàêòåð è âëèÿíèåòî îò ñòðàíà íà ìàéêà é. Òÿ íå áèëà ïëàõà êàòî Åðåíäèñ è îùå îò ìàëêà îáè÷àëà áëÿñúêà, íàêèòèòå, ìóçèêàòà, ïîõâàëèòå è âñåîáùàòà ïî÷èò; íî ïðîÿâÿâàëà òèÿ ñêëîííîñòè ñàìî îò âðåìå íà âðåìå è ÷åñòî èçïîëçâàëà ïîñåùåíèÿòà ïðè ìàéêà ñè â áÿëàòà êúùà ñðåä Åìåðèå, çà äà èçáÿãà îò ñóåòàòà. Èçãëåæäà, ÷å îäîáðÿâàëà êàêòî õëàäèíàòà íà Åðåíäèñ ïðè êúñíîòî çàâðúùàíå íà Àëäàðèîí, òàêà è íåãîâèÿ íåïðåêëîíåí ãíÿâ, ñ êîéòî ÿ ïðîãîíèë îò æèâîòà è ñúðöåòî ñè. Èçïèòâàëà äúëáîêà íåïðèÿçúí êúì çàäúëæèòåëíèÿ áðàê è â òîâà îòíîøåíèå íå æåëàåëà äà ïðèåìå êàêâîòî è äà áèëî íàñèëèå íàä âîëÿòà ñè. Ìàéêà é íåïðåñòàííî ãîâîðåëà ïðîòèâ ìúæåòå è å ñúõðàíåí åäèí òèïè÷åí îòêúñ îò íåéíèòå ïîó÷åíèÿ:
 Íóìåíîðñêèòå ìúæå ñà íàïîëîâèíà åëôè (êàçâàëà Åðåíäèñ), îñîáåíî ïî-âèñîêîïîñòàâåíèòå; íå ñïàäàò íè êúì åäèíèÿ íàðîä, íè êúì äðóãèÿ. Äàðåíîòî èì äúëãîëåòèå ãè ïîäëúãâà, òà ïî óì ñè îñòàâàò äåöà è ñå çàëèñâàò èç òîçè ñâÿò, äîäåòî âúçðàñòòà èçâåäíúæ ãè äîãîíè - è ìíîçèíà òîãàç èçîñòàâÿò èãðèòå íàâúí ñàìî çà äà ñè èãðàÿò ïî äîìîâåòå. Ñåòíå ïðåâðúùàò èãðèòå âúâ âàæíè äåëà, à âàæíèòå äåëà - â äåòñêè èãðè. Èñêàò íàâåäíúæ äà ñà ìàéñòîðè, ìúäðåöè è ãåðîè; à æåíèòå çà òÿõ ñà êàòî ïëàìúê â îãíèùåòî - äðóã äà ãî ïîäêëàæäà, äîäåòî ñå âúðíàò ïðèâå÷åð, ãðîõíàëè îò èãðè. Ñÿêàø âñè÷êî çàðàäè òÿõ å ñúçäàäåíî - õúëìîâåòå çà êàìåííè êàðèåðè, ðåêèòå çà ëîäêè è âîäåíèöè, ãîðèòå çà äúðâåí ìàòåðèàë, æåíèòå çà òåëåñíèòå èì ïîòðåáíîñòè èëè äà êðàñÿò äîìà è òðàïåçàòà èì; à äåöàòà çà çàáàâëåíèå, àêî íÿìàò ñ ùî äðóãî äà ñè èãðàÿò - àëà ñúùî òúé áèõà èãðàëè ñ ìàëêèòå êó÷åíöà. Êúì âñè÷êè ñà ìèëè è âåëèêîäóøíè, âåñåëè êàòî óòðèííè ÷ó÷óëèãè (àêî ñëúíöåòî ãðåå); çàùîòî ñå ãíåâÿò ñàìî êîãàòî å íåèçáåæíî. Ìúæúò òðÿáâà äà áúäå âåñåë, ñìÿòàò òå, è áåçðåçåðâíî ùåäúð, äà äàâà ñ øèðîêà ðúêà îíóé, ùî íå ìó å ïîòðåáíî. Ãíÿâ ïðîÿâÿâàò ñàìî êîãàòî âíåçàïíî óñåòÿò, ÷å íà òîçè ñâÿò èìà è äðóãà âîëÿ, îñâåí òÿõíàòà. Òîãàâà ñòàâàò íåìèëîñòèâè êàòî ìîðñêèÿ âÿòúð, äðúçíå ëè íåùî äà ñå èçïðå÷è íàñðåùà èì.
 Òúé å, Àíêàëèìå, è íèùî íå ìîæåì äà ïðîìåíèì. Çàùîòî ìúæåòå ñà ñúçäàëè Íóìåíîð; ìúæåòå, òèÿ äðåâíè ãåðîè, çà êîèòî ñå ïåå - çà æåíèòå èì ðÿäêî ñå ÷óâà äðóãî, îñâåí ÷å ðèäàåëè ïîäèð ãèáåëòà èì. Ñëåä âîéíèòå Íóìåíîð å òðÿáâàëî äà íàìåðè ïîêîé. Àëà îìðúçíå ëè èì äà ïî÷èâàò è äà ñè èãðàÿò íà ìèð, òå ñêîðî ïàê ïîäõâàùàò ëþáèìàòà ñè èãðà - âîéíà è êðúâîïðîëèòèå. Òúé å; à íà íàñ íè îñòàâà äà æèâååì ñðåä òÿõ. Íî íå ñìå äëúæíè äà ìúë÷èì â çíàê íà ïîêîðñòâî. Ùîì îáè÷àìå Íóìåíîð, íåêà ìó ñå ïîðàäâàìå ïðåäè äà ãî ñúñèïÿò. Íèå ñúùî ñìå äúùåðè íà âåëèêèòå è çíàåì ùî å õðàáðîñò è âîëÿ. Çàòóé íå ñå ïðåâèâàé, Àíêàëèìå. Âïèé êîðåí äúëáîêî â ñêàëàòà è õðàáðî ñòîé ñðåùó âÿòúðà, äîðè è äà îáðóëè ëèñòàòà òè.
 Ìíîãî ïîâå÷å è äàëå÷ ïî-óñïåøíè óñèëèÿ ïîëàãàëà Åðåíäèñ, çà äà ïðèâèêíå ìàëêàòà Àíêàëèìå åäèíñòâåíî ñ æåíñêîòî îáùåñòâî - ñ áåçñòðàñòíèÿ, òèõ è óþòåí æèâîò ñðåä Åìåðèå áåç ïðåìåæäèÿ è òðåâîãè. Ìîì÷åòàòà êàòî Èáàë âúðøåëè ïàêîñòè è êðåùåëè. Ìúæåòå èäâàëè ïî íåîáè÷àéíî âðåìå, íàäóâàëè ðîãîâåòå ñè è ñå õðàíåëè øóìíî. Òå ñúçäàâàëè äåöà è àêî ãðèæàòà çà òÿõ ñå îêàæåëà äîñàäíà, îñòàâÿëè ÿ íà æåíèòå ñè. È ìàêàð ïî îíîâà âðåìå ðàæäàíåòî äà íå áèëî ñâúðçàíî ñ òîëêîâà áîëåñòè è çàïëàõè, Íóìåíîð íå áèë "çåìåí ðàé" - â íåãî èìàëî è óìîðà, è ìúêè, è òåæúê òðóä.
 Ñúùî êàòî áàùà ñè, Àíêàëèìå áèëà íåïîêîëåáèìà â èçáðàíàòà öåë; è äîñóù êàòî íåãî ñ òâúðäî óïîðñòâî îáðúùàëà ãðúá íà íàñòîÿòåëíèòå ñúâåòè. Îò ìàéêà ñè äîíÿêúäå íàñëåäèëà õëàäíîòî âèñîêîìåðèå è ÷óâñòâîòî çà íàêúðíåíî äîñòîéíñòâî; à äúëáîêî â äóøàòà ñè òúé è íå çàáðàâèëà òâúðäîñòòà, ñ êîÿòî Àëäàðèîí ñå èçòðúãíàë îò ïðåãðúäêèòå é è ÿ ïîëîæèë â ëåãëîòî, êîãàòî áúðçàë äà ñè çàìèíå. Îò âñå ñúðöå îáè÷àëà ðîäíèòå ðèäîâå è íèêîãà ïðåç æèâîòà ñè (êàêòî ñàìà òâúðäÿëà) íå áè ìîãëà äà çàñïè ñïîêîéíî äàëå÷ îò øóìà íà ñòàäàòà. Íî íå ñå îòêàçàëà îò ïðàâîòî íà íàñëåäñòâî è òâúðäî ðåøèëà, ÷å êîãàòî íàñòàíå âðåìå, ùå ñòàíå ìîãúùà êðàëèöà; è òîãàâà ùå æèâåå êúäåòî è êàêòî ñè ïîæåëàå.
 Èçãëåæäà, ÷å ïðåç îñåìíàéñåòòå ãîäèíè ñëåä ñâîåòî âúçêà÷âàíå íà ïðåñòîëà Àëäàðèîí ÷åñòî îòñúñòâàë îò Íóìåíîð; è ïðåç òîâà âðåìå Àíêàëèìå æèâååëà òó â Åìåðèå, òó â Àðìåíåëîñ, òúé êàòî êðàëèöà Àëìàðèàí ÿ îáèêíàëà è óãàæäàëà íà âñè÷êèòå é êàïðèçè, êàêòî íÿêîãà ãëåçåëà è ìàëêèÿ Àëäàðèîí. Â Àðìåíåëîñ ÿ ïî÷èòàëè âñè÷êè, äîðè è Àëäàðèîí; è ìàêàð îòíà÷àëî äà òúãóâàëà çà ïðîñòîðèòå íà Åìåðèå, ïîäèð âðåìå òàçè ïå÷àë îòìèíàëà è òÿ îòêðèëà, ÷å ëþäåòå ñå ïðåõëàñâàò ïî íåéíàòà õóáîñò, ùî âå÷å íàâëèçàëà â ñâîÿ ðàçöâåò. Ñ ãîäèíèòå òÿ ñòàíàëà îùå ïî-ñâîåíðàâíà è âå÷å ÿ äðàçíåëè ñðåùèòå ñ Åðåíäèñ, êîÿòî ñå äúðæàëà êàòî ÷å ñúïðóãúò é å ïî÷èíàë è íå èñêàëà äà áúäå êðàëèöà; íî âñå ïàê ïðîäúëæàâàëà äà ñå çàâðúùà â Åìåðèå - êàêòî çà äà èçáÿãà îò ñóåòàòà íà Àðìåíåëîñ, òúé è çà äà óÿçâè Àëäàðèîí. Õèòðà áèëà è ëóêàâà, òà ñè ìèñëåëà, ÷å íåéíèòå ðîäèòåëè ñå áîðÿò åäèíñòâåíî îò ãîðäåëèâîñò è çàðàäè ëè÷íî íàäìîùèå.
 Êîãàòî ïðåç 892 ãîäèíà íàâúðøèëà äåâåòíàéñåò ãîäèíè, Àíêàëèìå áèëà îáÿâåíà çà êðàëñêà íàñëåäíèöà (íà ìíîãî ïî-ðàííà âúçðàñò, îòêîëêîòî ñòàâàëî äîòîãàâà, çà ñðàâíåíèå âèæ â íà÷àëîòî ïîëó÷àâàíåòî íà òèòëàòà îò Àëäàðèîí); è ïî ñúùîòî âðåìå Òàð-Àëäàðèîí íàðåäèë äà ñå ïðîìåíè çàêîíúò çà íàñëåäÿâàíå íà êðàëñêàòà âëàñò â Íóìåíîð. Èçðè÷íî å ñïîìåíàòî, ÷å Òàð-Àëäàðèîí ñòîðèë òîâà "íå òîëêîâà ïî ïîëèòè÷åñêè ïðè÷èíè, êîëêîòî îò ëè÷íà çàãðèæåíîñò" è çàðàäè "ñâîÿòà òâúðäà ðåøèìîñò äà ïîáåäè Åðåíäèñ". Çà ïðîìÿíàòà íà çàêîíà ñå ñïîìåíàâà âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå À:
 Øåñòèÿò êðàë (Òàð-Àëäàðèîí) îñòàâèë ñàìî åäíî äåòå, äúùåðÿ. Òÿ ñòàíàëà ïúðâàòà âëàñòâàùà êðàëèöà (à íå ñúïðóãà íà êðàë); çàùîòî òîãàâà áèë èçäàäåí çàêîí çà êðàëñêèÿ ðîä, ñïîðåä êîéòî ïðàâî íàä ñêèïòúðà ïîëó÷àâàëî ïúðâîðîäíîòî äåòå íà êðàëÿ, íåçàâèñèìî äàëè å ìîì÷å èëè ìîìè÷å.
 Íî äðóãàäå íîâèÿò çàêîí ñå îïèñâà íå òî÷íî òàêà. Â íàé-ÿñíîòî è ïúëíî èçëîæåíèå å èçòúêíàòî ïðåäè âñè÷êî, ÷å "ñòàðèÿò çàêîí", êàêòî ãî íàðè÷àëè íàñåòíå, âñúùíîñò íå áèë íóìåíîðñêè "çàêîí", à íàñëåäñòâåí îáè÷àé, êîéòî äîòîãàâà íå âëèçàë â ïðîòèâîðå÷èå ñ îáñòîÿòåëñòâàòà; ñïîðåä òîçè îáè÷àé ïúðâîðîäíèÿò ñèí íà âëàäåòåëÿ íàñëåäÿâàë Ñêèïòúðà. Ïîäðàçáèðàëî ñå, ÷å àêî êðàëÿò íÿìà ñèí, íàñëåäíèê òðÿáâàëî äà äà ñòàíå íàé-áëèçêèÿò ìúæêè ñðîäíèê ïî ìúæêà ëèíèÿ îò ïîòåêëîòî íà Åëðîñ Òàð-Ìèíèàòóð. Ïðè òîâà ïîëîæåíèå, àêî Òàð-Ìåíåëäóð íÿìàë ñèí, íåãîâ íàñëåäíèê ùÿë äà ñòàíå íå ïëåìåííèêúò ìó Âàëàíäèë (ñèí íà ñåñòðà ìó Ñèëìàðèåí), à áðàòîâ÷åä ìó Ìàëàíòóð (âíóê íà Åàðåíäóð, êîéòî áèë ïî-ìàëúê áðàò íà Òàð-Åëåíäèë). Íî ñïîðåä "íîâèÿ çàêîí" (ïúðâîðîäíàòà) äúùåðÿ íà âëàäåòåëÿ íàñëåäÿâàëà Ñêèïòúðà (êîåòî, ðàçáèðà ñå, íå âëèçà â ïðîòèâîðå÷èå ñ êàçàíîòî âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå"). Ïî ïðåïîðúêà íà Ñúâåòà áèëî äîáàâåíî, ÷å òÿ èìà ïðàâîòî äà îòêàæå<26>. Â òàêúâ ñëó÷àé ñïîðåä "íîâèÿ çàêîí" íàñëåäíèê ñòàâàë íàé-áëèçêèÿò ìúæêè ñðîäíèê, íåçàâèñèìî äàëè ïî ìúæêà èëè æåíñêà ëèíèÿ. Òàêà íàïðèìåð, àêî Àíêàëèìå ñå îòêàæåëà îò Ñêèïòúðà, íàñëåäíèê íà Òàð-Àëäàðèîí áè ñòàíàë Ñîðîíòî, ñèí íà ñåñòðà ìó Àéëèíåë; ïàê òîé áè ñòàíàë íàñëåäíèê è àêî ñå ñëó÷åëî òÿ äà óìðå áåçäåòíà.
 Ïàê ïî íàñòîÿâàíå íà Ñúâåòà áèëî óçàêîíåíî ïîëîæåíèåòî, ÷å æåíà-íàñëåäíèöà ãóáè òèòëàòà, àêî íå ñå îìúæè äî îïðåäåëåíà âúçðàñò; Òàð-Àëäàðèîí ïúê äîáàâèë, ÷å êðàëñêèòå íàñëåäíèöè òðÿáâà äà ñêëþ÷âàò áðàêîâå ñàìî â ðîäà íà Åëðîñ è âñåêè, êîéòî íàðóøè òîâà èçèñêâàíå, ãóáè ïðàâàòà ñè íàä ïðåñòîëà. Êàçâàò, ÷å òîâà èçèñêâàíå ñå äúëæàëî íà äúëãèòå ìó ðàçìèñëè çà ïàãóáíèòå ïîñëåäèöè îò áðàêà ñ Åðåíäèñ; çàùîòî òúé êàòî íå áèëà îò ïîòîìöèòå íà Åëðîñ, òÿ èìàëà ïî-êðàòúê æèâîò è òîé ñìÿòàë, ÷å â òîâà ñå êðèå êîðåíúò íà âñè÷êèòå èì áåäè.
 Áåçñïîðíî òèÿ íàðåäáè íà "íîâèÿ çàêîí" ñà îïèñàíè òúé ïîäðîáíî, ïîíåæå å òðÿáâàëî äà îêàæàò âëèÿíèå âúðõó ïî-íàòàòúøíàòà èñòîðèÿ íà òîãàâàøíàòà åïîõà â Íóìåíîð; çà æàëîñò äíåñ çíàåì òâúðäå ìàëêî çà íåÿ.
 Ïî-êúñíî Òàð-Àëäàðèîí îòìåíèë çàêîíà, ñïîðåä êîéòî âëàñòâàùàòà êðàëèöà òðÿáâàëî äà ñå îìúæè èëè äà íàïóñíå ïðåñòîëà (à òîâà íåñúìíåíî ñå å äúëæàëî íà íåæåëàíèåòî íà Àíêàëèìå äà èçáåðå êîÿòî è äà áèëî îò äâåòå âúçìîæíîñòè); íî çàâèíàãè îñòàíàë îáè÷àÿò íàñëåäíèöèòå äà ñêëþ÷âàò áðàêîâå åäèíñòâåíî ñ ïîòîìöè íà Åëðîñ<27>.
 Òàêà èëè èíà÷å, ñêîðî êúì Åìåðèå çàïðèèæäàëè ïîêëîííèöè äà èñêàò ðúêàòà íà Àíêàëèìå - íå ñàìî çàðàäè íîâîòî é ïîëîæåíèå, íî è çàùîòî ïî öåëèÿ îñòðîâ áèëà ïëúçíàëà ìúëâà çà íåéíàòà õóáîñò, íàäìåííîñò è ãîðäåëèâîñò, êàêòî è çà ñòðàííèÿ íà÷èí, ïî êîéòî áèëà îòãëåäàíà. Ïî îíîâà âðåìå õîðàòà ïî÷íàëè äà ÿ íàðè÷àò Åìåðâåí Àðàíåë, ùî îçíà÷àâà Ïðèíöåñà Ïàñòèðêà. Çà äà èçáÿãà îò äîñàäíèöèòå, Àíêàëèìå ñ ïîìîùòà íà ñòàðàòà Çàìèí ñå óêðèëà â åäèí ÷èôëèê äîñàìè ãðàíèöèòå íà Õàëàòàí îò Õèÿðàñòîðíè, êúäåòî äúëãî æèâÿëà êàòî ïðîñòà ïàñòèðêà. Îïèñàíèÿòà (êîèòî âñúùíîñò íå ïðåäñòàâëÿâàò íèùî äðóãî, îñâåí íàáúðçî íàäðàñêàíè áåëåæêè) ñè ïðîòèâîðå÷àò îòíîñíî ðåàêöèÿòà íà íåéíèòå ðîäèòåëè êúì òîâà ïîëîæåíèå íà íåùàòà. Ñïîðåä åäíà îò òÿõ Åðåíäèñ çíàåëà êúäå å Àíêàëèìå è îäîáðÿâàëà ïðè÷èíàòà çà íåéíîòî áÿãñòâî, à Àëäàðèîí âúçïðåïÿòñòâàë Ñúâåòà äà ÿ ïîòúðñè, ïîíåæå ñìÿòàë, ÷å äúùåðÿ ìó òðÿáâà äà ñâèêâà íà íåçàâèñèìîñò. Ñïîðåä äðóãà îáà÷å, Åðåíäèñ áèëà ðàçòðåâîæåíà îò áÿãñòâîòî íà Àíêàëèìå, à êðàëÿò ñå ðàçãíåâèë; è òîãàâà Åðåíäèñ îïèòàëà äà ñå ïîìèðè ñ íåãî, ïîíå ùî ñå îòíàñÿ äî Àíêàëèìå. Íî Àëäàðèîí íå îòñòúïèë è îáÿâèë, ÷å êðàëÿò íÿìà ñúïðóãà, íî èìà äúùåðÿ è íàñëåäíèöà; è ÷å íå âÿðâà Åðåíäèñ äà å â íåâåäåíèå çà íåéíîòî ñêðèâàëèùå.
 Ñèãóðíî å îáà÷å, ÷å Àíêàëèìå ñå ñïðèÿòåëèëà ñ åäèí ïàñòèð, êîéòî âîäåë ñòàäàòà ñè ïî ñúùèòå ìåñòà; è ïðåä íåÿ òîçè ìúæ ñå íàçîâàë Ìàìàíäèë. Àíêàëèìå íå áèëà ñâèêíàëà ñ ïîäîáíà êîìïàíèÿ è ãî õàðåñàëà íàé-âå÷å çàùîòî èìàë âúëøåáåí ãëàñ; ïååë é ïåñíè îò äðåâíèòå äíè, êîãàòî Åäàèíèòå ïàñåëè ñòàäàòà ñè èç Åðèàäîð, îùå ïðåäè äà ñðåùíàò Åëäàðèòå. Òúé ñå ñðåùàëè âñå ïî-÷åñòî èç ïàñèùàòà è òîé âçåë äà ïðîìåíÿ äðåâíèòå ïåñíè çà âëþáåíè, êàòî âìúêâàë â òÿõ èìåíàòà Åìåðâåí è Ìàìàíäèë; à Àíêàëèìå ñå ïðåñòðóâàëà, ÷å íå ðàçáèðà íàêúäå áèÿò ñëîâàòà ìó. Àëà êîãàòî íàêðàÿ îòêðèòî çàãîâîðèë çà ëþáîâòà ñè, òÿ ñå îòäðúïíàëà è ìó îòêàçàëà, êàòî ðåêëà, ÷å ñúäáàòà ëåæè ìåæäó òÿõ, çàùîòî å êðàëñêà íàñëåäíèöà. Íî âìåñòî äà ïîñúðíå, Ìàìàíäèë ñå ðàçñìÿë è îòâúðíàë, ÷å èñòèíñêîòî ìó èìå å Õàëàêàð, ñèí íà Õàëàòàí îò Õèÿðàñòîðíè è ïîòîìúê íà Åëðîñ Òàð-Ìèíèàòóð.
 - Òà êàê èíàê áèõ ìîãúë äà ïðèñòúïÿ êúì òåá êàòî ïîêëîííèê? - äîáàâèë òîé.
 Ðàçãíåâèëà ñå òîãàç Àíêàëèìå, ïîíåæå ÿ áèë èçìàìèë, çíàåéêè îò ñàìîòî íà÷àëî êîÿ å âñúùíîñò; íî òîé îòãîâîðèë:
 - Âÿðíî å îò÷àñòè. Íàèñòèíà ñå èçõèòðèõ, çà äà âèäÿ äàìàòà, ÷èÿòî ñòðàííîñò áå âúçáóäèëà ëþáîïèòñòâîòî ìè. Àëà ñåòíå îáèêíàõ Åìåðâåí è íå ìå èíòåðåñóâà êîÿ å â äåéñòâèòåëíîñò. Íå ìèñëè, ÷å ñúì ñå âïóñíàë â ãîíèòáà íà òðîíà; äàëå÷ ïî-ñèëíî áèõ æåëàë äà ñè åäèíñòâåíî Åìåðâåí. Ñàìî åäíî ìå ðàäâà - ÷å è àç ñúì îò ïîòåêëîòî íà Åëðîñ, èíàê íå áèõìå ìîãëè äà ñå îæåíèì.
 - Áèõìå - ðåêëà ìó Àíêàëèìå, - àêî èìàõ æåëàíèå çà ïîäîáíî íåùî. Ìîãà äà ñå îòêàæà îò òðîíà è äà áúäà ñâîáîäíà íàâåêè. Àëà ñòîðÿ ëè ãî, ùå ñúì ñâîáîäíà äà âçåìà êîãîòî æåëàÿ; è òîãàâà íàä âñè÷êè äðóãè áèõ ïðåäïî÷åëà Óíåð (ùî îçíà÷àâà Íèêîé).
 Â êðàéíà ñìåòêà îáà÷å Àíêàëèìå ñå îìúæèëà çà Õàëàêàð. Ñïîðåä åäèí îò âàðèàíòèòå èçãëåæäà, ÷å óïîðñòâîòî íà îòáëúñíàòèÿ Õàëàêàð, çàåäíî ñ íàñòîÿâàíåòî íà Ñúâåòà Àíêàëèìå äà ñå îìúæè, äîâåëî äî ñâàòáàòà èì ñàìî íÿêîëêî ãîäèíè ñëåä ïúðâàòà ñðåùà ñðåä ñòàäàòà íà Åìåðèå. Íî äðóãàäå ñå êàçâà, ÷å òÿ îñòàíàëà íåîìúæåíà òîëêîâà äúëãî, ÷å áðàòîâ÷åä é Ñîðîíòî, êàòî ðàç÷èòàë íà íîâèÿ çàêîí, ÿ ïðèçîâàë äà ñå îòêàæå îò òèòëàòà è òîãàâà Àíêàëèìå íàïóê ñå îìúæèëà çà Õàëàêàð. Â òðåòà êðàòêà áåëåæêà ñå òâúðäè, ÷å Àëäàðèîí âå÷å áèë îòìåíèë òàçè ïîïðàâêà è Àíêàëèìå ñå îìúæèëà çà Õàëàêàð ñàìî çà äà îñóåòè íàäåæäèòå íà Ñîðîíòî äà ñòàíå êðàë, àêî òÿ óìðå áåçäåòíà.
 Êàêòî è äà å, îò ðàçêàçà ëè÷è, ÷å Àíêàëèìå íå æåëàåëà îáè÷, à îùå ïî-ìàëêî ñèí; è êàçâàëà:
 - Òðÿáâà ëè äà ñòàíà êàòî êðàëèöà Àëìàðèàí è áåçðàçñúäíî äà òðåïåðÿ íàä íåãî?
 Æèâîòúò é ñ Õàëàêàð íå áèë ùàñòëèâ, òÿ ðåâíóâàëà îò íåãî ñèíà ñè Àíàðèîí è ïîðàäè òîâà ÷åñòî ñå êàðàëè. Èñêàëà äà ãî ïîä÷èíè, êàòî èçòúêâàëà, ÷å å èñòèíñêàòà âëàäåòåëêà íà íåãîâèòå çåìè è ìó çàáðàíÿâàëà äà æèâåå ïî òÿõ, ïîíåæå, êàêòî êàçâàëà, íå èñêàëà äà èìà çà ñúïðóã íÿêàêúâ ñè ïðåäâîäèòåë íà ÷èôëèê÷èè. Îò îíîâà âðåìå èäâà è ïîñëåäíèÿò ïèñìåí ðàçêàç çà òèÿ çëîùàñòíè ñúáèòèÿ. Àíêàëèìå íå ðàçðåøàâàëà íà íèêîÿ îò ïîä÷èíåíèòå ñè æåíè äà ñå îìúæè è ìàêàð ïîâå÷åòî îò òÿõ íàèñòèíà äà ñå âúçäúðæàëè ïîðàäè ñòðàõà ïðåä íåÿ, òå áèëè ìåñòíè ìîìè÷åòà è èìàëè ëþáîâíèöè, çà êîèòî æåëàåëè äà ñå îìúæàò. À Õàëàêàð òàéíî óðåäèë ñâàòáèòå; è îáÿâèë, ÷å ïðåäè äà íàïóñíå ðîäíèÿ ñè äîì, ùå óñòðîè çà ñáîãîì ãîëÿìî ïðàçíåíñòâî. Íà òîâà ïðàçíåíñòâî ïîêàíèë è Àíêàëèìå, êàòî ðåêúë, ÷å ùå å â äîìà íà íåãîâè áëèçêè, êîèòî èñêàò äà ãî èçïðàòÿò äîñòîéíî.
 Àíêàëèìå äîøëà çàåäíî ñ æåíèòå îò ñâèòàòà ñè, ïîíåæå íå îáè÷àëà äà ÿ îáñëóæâàò ìúæå. Çàâàðèëà êúùàòà ãðåéíàëà è íàêè÷åíà êàòî çà ãîëÿì ïðàçíèê, à ìúæåòå ñ ãèðëÿíäè îò öâåòÿ êàòî çà ñâàòáà è âñåêè äúðæàë ïî îùå åäèí âåíåö çà ìëàäîæåíêàòà.
 - Õàéäå! - ðåêúë Õàëàêàð. - Ñâàòáèòå ñà ïîäãîòâåíè è áðà÷íèòå ñòàè ÷àêàò ìëàäîæåíöèòå. Íî òúé êàòî å íåìèñëèìî êðàëñêàòà íàñëåäíèöà ëåéäè Àíêàëèìå äà ëåãíå ñ íÿêàêúâ ñè ïðåäâîäèòåë íà ÷èôëèê÷èè, òî, óâè, òàçè íîù ùå é ñå íàëîæè äà ïðåñïè ñàìà.
 È Àíêàëèìå òðÿáâàëî äà îñòàíå òàì, çàùîòî ìÿñòîòî áèëî òâúðäå äàëå÷å, çà äà ïîåìå îáðàòíî, à è íå èñêàëà äà òðúãâà áåç ïðèäðóæèòåëè. Ìúæåòå è æåíèòå íå êðèåëè óñìèâêèòå ñè; è Àíêàëèìå íå ïîæåëàëà äà äîéäå íà ïðàçíèêà, à ëåæàëà â ïîñòåëÿòà, ñëóøàëà äàëå÷íèòå ñìåõîâå è ìèñëåëà, ÷å ñà îòïðàâåíè ñðåùó íåÿ. Íà äðóãèÿ äåí ñè çàìèíàëà ñ áåçñèëíà ÿðîñò, à Õàëàêàð ïðàòèë òðèìà ìúæå äà ÿ ñúïðîâîäÿò. Òúé ñè îòìúñòèë, çàùîòî òÿ âå÷å íå ñå çàâúðíàëà â Åìåðèå, êúäåòî ñÿêàø äîðè è îâöåòå é ñå íàäñìèâàëè. Íî îòòîãàâà íàñåòíå äúëáîêî íàìðàçèëà Õàëàêàð.
 Çà ïîñëåäíèòå ãîäèíè íà Òàð-Àëäàðèîí âå÷å íå ìîæåì äà êàæåì íèùî, îñâåí ÷å íàâÿðíî å ïðîäúëæèë ñâîèòå ïúòåøåñòâèÿ äî Ñðåäíàòà çåìÿ è íåâåäíúæ îñòàâÿë Àíêàëèìå çà ñâîÿ íàìåñòíèöà. Ïîñëåäíîòî ìó ïëàâàíå ñå ñúñòîÿëî îêîëî êðàÿ íà ïúðâîòî õèëÿäîëåòèå îò Âòîðàòà åïîõà; à ïðåç 1075 ãîäèíà Àíêàëèìå ñòàíàëà ïúðâàòà âëàñòâàùà êðàëèöà íà Íóìåíîð. Ñïîìåíàâà ñå, ÷å ñëåä ñìúðòòà íà Òàð-Àëäàðèîí ïðåç 1098 ãîäèíà Òàð-Àíêàëèìå çàíåìàðèëà áàùèíèòå ñè ïëàíîâå è ïðåñòàíàëà äà ïîäïîìàãà Ãèë-ãàëàä. Ñèíúò é Àíàðèîí, êîéòî ïî-êúñíî ñòàíàë îñìèÿò âëàäåòåë íà Íóìåíîð, îòíà÷àëî èìàë äâå äúùåðè. Òå èçïèòâàëè ñòðàõ è íåïðèÿçúí êúì êðàëèöàòà, îòêàçàëè äà ïðèåìàò íàñëåäñòâîòî è îñòàíàëè íåîìúæåíè, òúé êàòî çà îòìúùåíèå êðàëèöàòà íå èì ðàçðåøèëà äà ñêëþ÷àò áðàê<28>. Ñëåä òÿõ ñå ðîäèë Àíàðèîíîâèÿò ñèí Ñóðèîí, êîéòî ñòàíàë äåâåòèÿò âëàäåòåë íà Íóìåíîð.
 Çà Åðåíäèñ êàçâàò, ÷å íà ñòàðè ãîäèíè, çàáðàâåíà îò Àíêàëèìå è îñòàíàëà ñúâñåì ñàìîòíà, òÿ îòíîâî çàêîïíÿëà çà Àëäàðèîí; è êàòî óçíàëà, ÷å å íàïóñíàë Íóìåíîð (âåðîÿòíî çà ïîñëåäíîòî ñè ïúòåøåñòâèå), íî ãî î÷àêâàò äà ñå çàâúðíå íàñêîðî, òÿ íàé-ñåòíå èçîñòàâèëà Åìåðèå è íåðàçïîçíàòà îò íèêîãî òðúãíàëà êúì ïðèñòàíèùåòî Ðîìåíà. Òàì íàâÿðíî å ñðåùíàëà ñúäáàòà ñè; àëà ñàìî ñëîâàòà "Åðåíäèñ çàãèíàëà îò âîäà ïðåç 985 ãîäèíà" ñà îñòàíàëè äíåñ, çà äà íè ïîäñêàæàò êàê ñå å ñëó÷èëî.
ÁÅËÅÆÊÈ
Õðîíîëîãèÿ
 Àíàðäèë (Àëäàðèîí) áèë ðîäåí ïðåç 700 ãîäèíà îò Âòîðàòà åïîõà, à ïúðâîòî ìó ïúòåøåñòâèå äî Ñðåäíàòà çåìÿ ñå ñúñòîÿëî ïðåç 725-727 ãîäèíà. Áàùà ìó Ìåíåëäóð ñòàíàë êðàë íà Íóìåíîð ïðåç 740. Ãèëäèÿòà íà Äðúçíîâåíèòå áèëà îñíîâàíà ïðåç 750, à Àëäàðèîí áèë îáÿâåí çà êðàëñêè íàñëåäíèê ïðåç 800. Åðåíäèñ ñå ðîäèëà ïðåç 771. Ñåäåìãîäèøíîòî ïúòóâàíå íà Àëäàðèîí å áèëî ïðåç ãîäèíèòå 806-813, ïúðâîòî ïëàâàíå íà "Ïàëàðàí" ïðåç 816-820, ïúòåøåñòâèåòî ñúñ ñåäåìòå êîðàáà âúïðåêè çàáðàíàòà íà Òàð-Ìåíåëäóð ïðåç 824-829, à âåäíàãà ñëåä òîâà äîøëî ÷åòèðèíàéñåòãîäèøíîòî ïúòóâàíå ïðåç 829-843.
Àëäàðèîí è Åðåíäèñ ñå ñãîäèëè ïðåç 858; ïúòåøåñòâèåòî íà Àëäàðèîí ñëåä ãîäåæà òðàÿëî îò 863 äî 869, à ñâàòáàòà èì áèëà ïðåç 870. Àíêàëèìå ñå ðîäèëà ïðåç ïðîëåòòà íà 873. "Õèðèëîíäå" îòïëàâàë ïðåç ïðîëåòòà íà 877, à çàâðúùàíåòî íà Àëäàðèîí, ïîñëåäâàíî îò ðàçäÿëàòà ìó ñ Åðåíäèñ áèëî ïðåç 882; òîé ïîëó÷èë Ñêèïòúðà íà Íóìåíîð ïðåç 883.
__________________
 1 Â "Îïèñàíèå íà Íóìåíîð" òîé å íàðå÷åí Òàð-Ìåíåëäóð Åëåíòèðìî (Çâåçäîáðîåöà). Çà íåãî âèæ ñúùî òàêà â "Ïîòîìöèòå íà Åëðîñ".
 2 Êàêòî ñå âèæäà è îò äîïúëíåíèÿòà â êðàÿ íà òàçè ãëàâà, ðîëÿòà íà Ñîðîíòî ìîæå äà áúäå ïðîñëåäåíà ñàìî ñúâñåì ñìúòíî.
 3 Êàêòî ñå ïîñî÷âà â "Îïèñàíèå íà Íóìåíîð", Âåàíòóð ïðúâ èçâúðøèë ïúòåøåñòâèå äî Ñðåäíàòà çåìÿ ïðåç 600 ãîäèíà îò ïúðâàòà åïîõà (òîé áèë ðîäåí ïðåç 451 ãîäèíà). Â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" îò Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" å çàïèñàíî çà 600 ãîäèíà: "Ïúðâèòå íóìåíîðñêè êîðàáè ñå ïîÿâÿâàò êðàé áðåãîâåòå".
 Â åäíî ïî-ñåòíåøíî åñå ïî åçèêîçíàíèå å îïèñàíà ïúðâàòà ñðåùà íà íóìåíîðöèòå ñ õîðàòà îò Åðèàäîð: "Åäâà øåñòñòîòèí ãîäèíè ñëåä êàòî îöåëåëèòå Àòàíè (Åäàèíè) ïîòåãëèëè ïî ìîðå êúì Íóìåíîð, ïúðâèÿò êîðàá îò Çàïàäà îòíîâî íàáëèæèë Ñðåäíàòà çåìÿ è íàâëÿçúë â Ëóííèÿ çàëèâ. Êàïèòàíúò è ìîðÿöèòå áèëè ïîñðåùíàòè ñ ðàäîñò îò Ãèë-ãàëàä; òúé çàïî÷íàë äðóæåñêèÿò ñúþç íà Íóìåíîð è Åëäàðèòå îò Ëèíäîí. Íîâèíàòà áúðçî ñå ðàçïðîñòðàíèëà çà èçóìëåíèå íà õîðàòà îò Åðèàäîð. Ìàêàð ÷å ïðåç ïúðâàòà åïîõà òå æèâååëè íà èçòîê, ñëóõîâåòå çà "ñòðàøíàòà âîéíà îòâúä Çàïàäíèòå ïëàíèíè" (ò. å. Åðåä Ëóèí) áèëè ñòèãíàëè è äî òÿõ; àëà â ëåãåíäèòå èì íÿìàëî ÿñíè îïèñàíèÿ íà ñúáèòèÿòà, çàòîâà âÿðâàëè, ÷å âñè÷êè õîðà ïî îíåçè çåìè ñà çàãèíàëè îò îãúíÿ èëè óíèùîæèòåëíèòå âúëíè íà ñòðàõîâèòîòî áåäñòâèå. Íî òúé êàòî ñðåä òÿõ îùå ñå ãîâîðåëî, ÷å â íåçàïîìíåíè âðåìåíà òèÿ õîðà ñà áèëè òåõíè ñðîäíèöè, òå ïðàòèëè ïðè Ãèë-ãàëàä âåñòîíîñöè äà ìîëÿò çà ñðåùà ñ ìîðñêèòå ëþäå "ùî ñå çàâðúùàëè îò ãèáåëòà â áåçäíèòå íà Ìîðåòî". Òúé ñå ñòèãíàëî äî ïúðâàòà ñðåùà íà Êðåïîñòíèòå õúëìîâå; è íà òàçè ñðåùà ñ Íóìåíîðöèòå äîøëè ñàìî äâàíàéñåò õðàáðè è äîáëåñòíè ìúæå îò Åðèàäîð, ïîíåæå ïîâå÷åòî èì ñúíàðîäíèöè ñå áîÿëè, ÷å ïðèøúëöèòå âñúùíîñò ñà ñòðàøíè äóõîâå íà îòäàâíà ïî÷èíàëè ëþäå. À êîãàòî ñúçðåëè ìîðåïëàâàòåëèòå, ñòðàõ ãè îáçåë, òà äúëãî íå ìîãëè äóìà äà ïðîäóìàò îò áëàãîãîâåíèå; çàùîòî ìàêàð äà ñå ñìÿòàëè çà ìîãúùè è ñëàâíè ñðåä ñâîÿ íàðîä, ìîðåïëàâàòåëèòå ïðåä òÿõ ïðèëè÷àëè ïî ñíàãà è îäåæäè íå íà ïðîñòîñìúðòíè õîðà, à íà åëôè÷åñêè âëàäåòåëè. Âúïðåêè òóé íå ñå óñúìíèëè â äðåâíîòî ðîäñòâî; à ïðèøúëöèòå ñúùî ãëåäàëè ñ ðàäîñòíà èçíåíàäà òèÿ ëþäå îò Ñðåäíàòà çåìÿ, çàùîòî äîòîãàâà â Íóìåíîð âÿðâàëè, ÷å òàì ñà îñòàíàëè ñàìî ïîòîìöè íà çëèòå ïëåìåíà, êîèòî Ìîðãîò ïðèçîâàë íà ïîìîù îò Èçòîêà â ïîñëåäíèòå äíè íà âîéíàòà ñðåùó íåãî. Àëà ñåãà ñúçèðàëè ëèöà, ñâîáîäíè îò Ñÿíêàòà è õîðà, êîèòî ñïîêîéíî áèõà ìîãëè äà êðà÷àò èç Íóìåíîð, áåç äà ïðèëè÷àò íà ÷óæäåíöè îñâåí ïî îðúæèÿòà è îáëåêëîòî. Ïîäèð äúëãîòî ìúë÷àíèå Íóìåíîðöèòå è ëþäåòå îò Åðèàäîð èçâåäíúæ èçðåêëè ïðèâåòñòâåíè ñëîâà íà ñâîèòå åçèöè, ñÿêàø ñå ñðåùàëè ñ îòäàâíà èçãóáåíè ñðîäíèöè. Èçïúðâîì è äâåòå ñòðàíè áèëè ðàçî÷àðîâàíè, ÷å íå ìîãàò äà ñå ðàçáåðàò; àëà êîãàòî ñå ñìåñèëè è ïîâåëè äðóæåñêè ðàçãîâîðè, ñêîðî îòêðèëè, ÷å âñå îùå èìàò ìíîæåñòâî îáùè äóìè, êîèòî ÿñíî ñå ðàçïîçíàâàëè â ãîâîðà, à äðóãè ìîæåëè äà ñå ïðîóìåÿò ïðè ïî-âíèìàòåëíî âñëóøâàíå, òúé ÷å ìàêàð è íåóâåðåíî, óñïÿâàëè äà ðàçãîâàðÿò çà íàé-ïðîñòè íåùà." Íà äðóãî ìÿñòî â òîâà åñå å îáÿñíåíî, ÷å òåçè õîðà æèâååëè êðàé åçåðîòî Áëåäîçäðà÷, ïî Ñåâåðíèòå ðèäîâå, Áóðíèòå õúëìîâå è îêîëíèòå çåìè ÷àê äî ðåêà Áðåíäèâèí, íà çàïàä îò êîÿòî áðîäåëè ÷åñòî, ìàêàð è äà íå ñå çàñåëâàëè òàì. Òå áèëè äðóæåëþáíè êúì åëôèòå, íî èçïèòâàëè è áîÿçúí îò òÿõ; à îò Ìîðåòî äúëáîêî ñå ñòðàõóâàëè è íå ñìååëè äà ãî ïîãëåäíàò. Èçãëåæäà, ÷å ïî ïðîèçõîä ñà áèëè áëèçêè ñ íàðîäèòå íà Áåîð è Õàäîð, êîèòî íå ïðåñåêëè Ñèíèòå ïëàíèíè êúì Áåëåðèàíä ïðåç Ïúðâàòà åïîõà.
 4 Ñèíúò íà íóìåíîðñêèÿ ïðåñòîëîíàñëåäíèê - Àëäàðèîí, ñèí íà Ìåíåëäóð. Òàð-Åëåíäèë ïðåäàâà êðàëñêèÿ ñêèïòúð íà Ìåíåëäóð åäâà ïåòíàéñåò ãîäèíè ïî-êúñíî.
 5 Åðóõàíòàëå - "Áëàãîäàðíîñò êúì Åðó", åñåíåí ïðàçíèê â Íóìåíîð; âèæ "Îïèñàíèå íà Íóìåíîð".
 6 (Ñèð) Àíãðåí áèëî åëôè÷åñêîòî èìå íà ðåêà Èñåí. Íàçâàíèåòî Ðàñ Àíãðåí íå ñå ñðåùà íèêúäå äðóãàäå è íàâÿðíî ñå îòíàñÿ äî äúëãèÿ íîñ íà ñåâåð îò çàëèâà Áåëôàëàñ, íàðè÷àí îáèêíîâåíî Àíäðàñò (Äúëãèÿ íîñ).
 Ñïîìåíàâàíåòî íà "ñòðàíàòà íà Àìðîò, ãäåòî îùå æèâåÿò åëôè îò ïëåìåòî íà Íàíäîðèòå" áè òðÿáâàëî äà îçíà÷àâà, ÷å ïðåäàíèåòî çà Àëäàðèîí è Åðåíäèñ å áèëî çàïèñàíî â Ãîíäîð ïðåäè ïîñëåäíèÿò êîðàá äà îòïúòóâà îò ïðèñòàíèùåòî íà Ãîðñêèòå åëôè êðàé Äîë Àìðîò ïðåç 1981 ãîäèíà íà Òðåòàòà åïîõà; âèæ è ñúîòâåòíèòå ïàñàæè â "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí".
 7 Çà Óèíåí, ñúïðóãàòà íà Îñå (Ìàÿð íà Ìîðåòî) âèæ "Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 27. Òàì ñå ñïîìåíàâà, ÷å "Íóìåíîðöèòå äúëãî æèâåëè ïîä íåéíà çàêðèëà è ÿ ïî÷èòàëè íàðàâíî ñ Âàëàðèòå".
 8 Èçâåñòíî å, ÷å Äîìúò íà Äðúçíîâåíèòå "áèë êîíôèñêóâàí îò êðàëåòå è ïðåìåñòåí â çàïàäíîòî ïðèñòàíèùå Àíäóíèå; îò âñè÷êè òåõíè çàïèñè íå îñòàíàëî íèùè÷êî" (èìà ñå ïðåäâèä, ÷å ñà áèëè óíèùîæåíè ïðè Ïàäåíèåòî), âêëþ÷èòåëíî è ïîäðîáíèòå êàðòè íà Íóìåíîð. Íå ñå ñïîìåíàâà îáà÷å êîãà òî÷íî å áèë êîíôèñêóâàí "Åàìáàð".
 9 Ïî-êúñíî ðåêàòà áèëà íàðå÷åíà Ãâàòëî èëè Ñèâòàëàç, à ïðèñòàíèùåòî Ëîíä Äàåð; âèæ Ïðèëîæåíèå Ã êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí".
 10 Çà ñðàâíåíèå âèæ "Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 185: "Â îíçè ðîä ìúæåòå èìàëè ÷åðíà èëè êåñòåíÿâà êîñà è ñèâè î÷è". Ñïîðåä ðîäîñëîâíîòî äúðâî íà Áåîðîâèÿ ðîä Åðåíäèñ å ïîòîìêà íà Áåðåò, êîÿòî áèëà ñåñòðà íà Áàðàãóíä è Áåëåãóíä, à ñëåäîâàòåëíî ñå ïàäàëà ëåëÿ íà Òóðèíîâàòà ìàéêà Ìîðâåí è Òóîðîâàòà ìàéêà Ðèàí.
 11 Çà ðàçëèêèòå â äúëãîëåòèåòî íà Íóìåíîðöèòå âèæ Áåëåæêà 1 êúì "Ïîòîìöèòå íà Åëðîñ".
 12 Çà äúðâîòî îéîëàéðå âèæ "Îïèñàíèå íà Íóìåíîð".
 13 Òîâà òðÿáâà äà ñå òúëêóâà êàòî ëîøà ïîëè÷áà.
 14 Çà ñðàâíåíèå âèæ "Àêàëàáåò" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 359), êúäåòî ñå êàçâà, ÷å ïî âðåìåòî íà Àð-Ôàðàçîí "íÿêîè îò ãîëåìèòå íóìåíîðñêè êîðàáè ïîòúâàëè, òà âå÷å íå ñå çàâðúùàëè â ïðèñòàíèùàòà, à ïîäîáíà áåäà íå ñå ïîìíåëà îùå îò äðåâíèòå âðåìåíà, êîãàòî èçãðÿëà Çâåçäàòà".
 15 Âàëàíäèë ñå ïàäàë áðàòîâ÷åä íà Àëäàðèîí, òúé êàòî áèë ñèí íà Ñèëìàðèåí, äúùåðÿ íà Òàð-Åëåíäèë è ñåñòðà íà Òàð-Ìåíåëäóð. Îò Âàëàíäèë, ïúðâèÿ âëàäåòåë íà Àíäóíèå, òðúãâà ðîäúò íà Åëåíäèë Âèñîêè, áàùà íà Èñèëäóð è Àíàðèîí.
 16 Åðóêèåðìå - Ìîëèòâà êúì Åðó, ïðîëåòåí ïðàçíèê â Íóìåíîð; âèæ "Îïèñàíèå íà Íóìåíîð".
 17 Â "Àêàëàáåò" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 340) ñå êàçâà, ÷å "ïî èçãðåâ ñëúíöå â íàé-ÿñíèòå äíè òå ñúçèðàëè äàëå÷å íà çàïàä äà ñå ìåðæåëåå áðÿã ñ ëú÷åçàðåí áÿë ãðàä, ïðîñòîðíî ïðèñòàíèùå è ìîãúùà êóëà. Çàùîòî â îíèÿ äíè òå áèëè íàäàðåíè ñ ïðîíèöàòåëåí ïîãëåä; àëà äîðè è òîãàâà ñàìî íàé-çîðêèòå ñðåä òÿõ óñïÿâàëè äà ðàçëè÷àò ïðåëåñòíîòî âèäåíèå îò ñêëîíîâåòå íà Ìåíåëòàðìà èëè îò ìà÷òèòå íà íÿêîé êîðàá, ïëàâàù ïîêðàé çàïàäíèÿ áðÿã... Àëà íàé-ìúäðèòå ñðåä òÿõ çíàåëè, ÷å òîâà âñúùíîñò íå å Áëàæåíîòî öàðñòâî Âàëèíîð, à åëôè÷åñêîòî ïðèñòàíèùå Àâàëîíå íà îñòðîâ Åðåñåà, íàé-èçòî÷íàòà îò Áåçñìúðòíèòå çåìè".
 18 Êàçâàò, ÷å îòòîãàâà íàñåòíå òðúãíàë îáè÷àÿò êðàëåòå è êðàëèöèòå äà íîñÿò íà ÷åëàòà ñè áåçöåíåí êàìúê âìåñòî êîðîíà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 19 Ïî Çàïàäíèòå çåìè åëôè÷åñêèÿò (Ñèíäàðèíñêè) åçèê ñå ãîâîðåë êàêòî îò çíàòíèòå, òúé è îò ïðîñòîëþäèåòî. Ñ òîçè åçèê áèëà îòêúðìåíà Åðåíäèñ; Àëäàðèîí îáà÷å ãîâîðåë íà íóìåíîðñêî íàðå÷èå, ìàêàð ÷å êàòî âñè÷êè áëàãîðîäíèöè â Íóìåíîð âëàäååë è åçèêà íà Áåëåðèàíä. (Áåëåæêà íà àâòîðà)
 Íà äðóãî ìÿñòî, â çàïèñêè çà åçèöèòå íà Íóìåíîð, å êàçàíî, ÷å øèðîêàòà óïîòðåáà íà Ñèíäàðèíñêèÿ åçèê èç ñåâåðîçàïàäíèòå îáëàñòè ñå äúëæè íà ôàêòà, ÷å ïî òèÿ ìåñòà ñå çàñåëèëè ïðåäèìíî ëþäå îò "Áåîðèéñêî" ïîòåêëî; à Áåîðîâèÿò ðîä â Áåëåðèàíä îòðàíî èçîñòàâèë ñîáñòâåíèÿ ñè åçèê è âúçïðèåë Ñèíäàðèíñêèÿ. (Çà òîâà íå ñå ñïîìåíàâà â "Ñèëìàðèëèîí", ìàêàð íà ñòð. 184 äà å êàçàíî, ÷å â Äîð-Ëîìèí ïî âðåìåòî íà Ôèíãîëôèí õîðàòà îò Õàäîðîâèÿ ðîä íå çàáðàâÿëè ñîáñòâåíàòà ñè ðå÷ "è îò íåÿ ïðîèçëÿçúë îáùèÿò ÷îâåøêè åçèê íà Íóìåíîð".) Øèðîêî óïîòðåáÿâàí áèë Àäóíàè÷åñêèÿò åçèê, ìàêàð ÷å ïî÷òè âñè÷êè çíàåëè â èçâåñòíà ñòåïåí è Ñèíäàðèíñêèÿ; à â êðàëñêèÿ äâîðåö è ïîâå÷åòî äîìîâå íà çíàòíè è ó÷åíè ëþäå îáèêíîâåíî ñå ãîâîðåëî íà Ñèíäàðèíñêè ÷àê äîêàòî îòìèíàëî öàðóâàíåòî íà Òàð-Àòàíàìèð. (Ïî-êúñíî â íàñòîÿùèÿ ðàçêàç ùå áúäå ñïîìåíàòî èçðè÷íî, ÷å Àëäàðèîí ïðåäïî÷èòàë íóìåíîðñêîòî íàðå÷èå; íàâÿðíî òîâà å áèëî èçêëþ÷åíèå.) Ïî-íàòàòúê â çàïèñêèòå ñå ñïîìåíàâà, ÷å ïðè äúëãàòà óïîòðåáà îò ïðîñòîñìúðòíèòå Ñèíäàðèíñêèÿò åçèê ïîñòåïåííî ñå èçìåíèë è ñå ïðåâúðíàë â äèàëåêò, íî òîçè ïðîöåñ áèë ñèëíî îãðàíè÷åí â Íóìåíîð, ïîíå ñðåä çíàòíèòå è ó÷åíè õîðà, ïîðàäè òåõíèòå âðúçêè ñ Åëäàðèòå îò Åðåñåà è Ëèíäîí. Êóåíèéñêèÿò (ñòàðîåëôè÷åñêè) åçèê íå áèë ðàçãîâîðåí â Íóìåíîð. Çíàåëè ãî ñàìî ìúäðåöèòå è äðåâíèòå ðîäîâå, â êîèòî ñå èçó÷àâàë îùå îò äåòñòâî. Èçïîëçâàë ñå â îôèöèàëíè äîêóìåíòè, êîèòî òðÿáâàëî äà ñå ñúõðàíÿâàò çà âåêîâå, êàòî íàïðèìåð çàêîíèòå èëè Ñâèòúöèòå è Àíàëèòå íà êðàëåòå (çà ñðàâíåíèå âèæ "Àêàëàáåò", ñòð. 347: "â Ñâèòúêà íà êðàëåòå òàçè òèòëà áèëà çàïèñàíà êàòî Õåðóíóìåí, êîåòî å íåéíèÿò ïðåâîä íà åçèêà íà Âúðõîâíèòå åëôè"), à ÷åñòî è â íÿêîè êíèãè ñ ïîòàéíè ïðåìúäðîñòè. Øèðîêî ïðèëîæåíèå íàìèðàë è ïî äðóãè îôèöèàëíè ïîâîäè: îáùîèçâåñòíèòå èìåíà íà âñè÷êè ñåëèùà, îáëàñòè è ãåîãðàôñêè çàáåëåæèòåëíîñòè â ñòðàíàòà ïðîèçõîæäàëè îò Êóåíèéñêèÿ åçèê (ìàêàð ÷å îáèêíîâåíî èìàëî è ìåñòíè íàçâàíèÿ, íàé-÷åñòî ïðåâåäåíè íà Ñèíäàðèíñêè èëè Àäóíàè÷åñêè åçèê). Ëè÷íèòå èìåíà, à îñîáåíî îôèöèàëíèòå òèòëè è îáùåñòâåíèòå ïðîçâèùà íà âñè÷êè õîðà îò êðàëñêèÿ ðîä è îò ïîòåêëîòî íà Åëðîñ ñúùî èìàëè Êóåíèéñêè ïðîèçõîä.
 Ïðè ðàçãëåæäàíåòî íà òîçè âúïðîñ âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèÿ Å è Æ (ðàçäåë "Çà õîðàòà"), ñå ñúçäàâà ìàëêî ïî-ðàçëè÷íî âïå÷àòëåíèå çà ìÿñòîòî íà Ñèíäàðèíñêèÿ ñðåä åçèöèòå â Íóìåíîð: "Îò âñè÷êè ÷îâåøêè íàðîäè åäèíñòâåíî Äóíåäàíöèòå ñà çíàåëè è ãîâîðåëè åëôè÷åñêè åçèê; çàùîòî òåõíèòå ïðàäåäè íàó÷èëè Ñèíäàðèíñêè è òúé ãî ïðåäàëè íà äåöàòà ñè êàòî äðåâíà ïðåìúäðîñò, ùî ïî÷òè íå ñå ïðîìåíÿëà ñ ãîäèíèòå".
 20 Åëàíîð ñå å íàðè÷àëî ìàëêî çëàòèñòî öâåòå ñ ôîðìàòà íà çâåçäà; ðàñòÿëî è ïî ìîãèëàòà Êåðèí Àìðîò â Ëîòëîðèåí ("Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 6). Ñàì Ìàéòàïåð íàðè÷à ñ òîâà èìå ïúðâîðîäíàòà ñè äúùåðÿ ïî ñúâåò íà Ôðîäî ("Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ", êíèãà 6, ãëàâà 9).
 21 Âèæ ïî-ãîðå Áåëåæêà 10 çà ïðîèçõîäà íà Åðåíäèñ îò Áåðåò, ñåñòðà íà Áàðàãóíä è ëåëÿ íà Ìîðâåí.
 22 Òâúðäè ñå, ÷å êàêòî Åëäàðèòå, òàêà è Íóìåíîðöèòå èçáÿãâàëè äà ñúçäàâàò äåöà, àêî èìàëî âåðîÿòíîñò çà ðàçäÿëà ìåæäó ðîäèòåëèòå îò ìèãà íà çà÷åâàíå äî ïúðâèòå äåòñêè ãîäèíè. Ñïîðåä íóìåíîðñêèòå ïðåäñòàâè çà ïðèëè÷èå Àëäàðèîí å îñòàíàë ó äîìà òâúðäå êðàòêî ñëåä ðàæäàíåòî íà äúùåðÿ ñè.
 23 Â åäíà áåëåæêà çà "Ñêèïòúðíèÿ ñúâåò", êîéòî ñúùåñòâóâàë ïðåä òîçè ïåðèîä îò èñòîðèÿòà íà Íóìåíîð, ñå êàçâà, ÷å Ñúâåòúò íå å èìàë äðóãà âëàñò, îñâåí äà äàâà ïðåïîðúêè íà êðàëÿ; âñå îùå íèêîìó íå õðóìâàëî, ÷å ïîäîáíà âëàñò ìîæå äà áúäå íåîáõîäèìà. ×ëåíîâåòå íà Ñúâåòà ñå èçáèðàëè ïî åäèí îò âñÿêà îáëàñò íà Íóìåíîð; íî êðàëñêèÿò íàñëåäíèê ñúùî áèë âêëþ÷âàí ñëåä îôèöèàëíîòî ñè îáÿâÿâàíå, çà äà ñå çàïîçíàå ñ óïðàâëåíèåòî íà ñòðàíàòà, à êðàëÿò ìîæåë âðåìåííî äà ïðèçîâå è äðóãè ñúâåòíèöè çàðàäè ñïåöèàëíèòå èì ïîçíàíèÿ ïî îáñúæäàíèòå âúïðîñè. Ïî òîâà âðåìå ñàìî äâàìà ÷ëåíîâå íà ñúâåòà (áåç äà ñå áðîè Àëäàðèîí) áèëè îò ðîäà íà Åëðîñ - Âàëàíäèë îò Àíäóíèå êàòî ïðåäñòàâèòåë íà Ôîðîñòàð è Õàëàòàí îò Õèÿðàñòîðíè êàòî ïðåäñòàâèòåë íà Ìèòàëìàð; íî òå äúëæàëè ïîñòîâåòå ñè íå íà ïîòåêëî èëè áîãàòñòâî, à íà íàðîäíàòà ïî÷èò è îáè÷ ïî ñâîèòå çåìè. (Â "Àêàëàáåò", ñòð. 348, ñå êàçâà, ÷å "Íàìåñòíèêúò â Àíäóíèå âèíàãè áèë ïðúâ ñúâåòíèê íà òðîíà".)
 24 Çàïèñàíî å, ÷å Åðåéíèîí ïîëó÷èë èìåòî Ãèë-ãàëàä (Ëú÷åçàðíà çâåçäà) "çàùîòî øëåìúò, ðèçíèöàòà è ùèòúò ìó, ïîêðèòè ñúñ ñðåáðî è óêðàñåíè ñ áåëè çâåçäè, ñèÿåëè ïîä ñëúíöåòî èëè ëóíàòà êàòî ÿðêà çâåçäà, òà çîðêèòå åëôè÷åñêè î÷è ãî âèæäàëè îòäàëå÷, àêî ñå èçïðàâåë âúðõó âúçâèøåíèå".
 25 Âèæ êðàÿ íà Ïðèëîæåíèå Ã êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí".
 26 Çàêîííèÿò ìúæêè íàñëåäíèê îáà÷å íÿìàë ïðàâîòî äà îòêàæå; íî òúé êàòî êðàëÿò ìîæåë ïî âñÿêî âðåìå äà íàïóñíå âëàñòòà, ïîäîáåí íàñëåäíèê èìàë èçõîäà íåçàáàâíî äà ïðåîòñòúïè Ñêèïòúðà íà ñâîÿ íàñëåäíèê. Òîãàâà ñå ñìÿòàëî, ÷å å öàðóâàë ïîíå åäíà ãîäèíà; è òî÷íî òàêúâ å ñëó÷àÿò (åäèíñòâåí ïî ðîäà ñè) ñ Åëðîñîâèÿ ñèí Âàðäàìèð, êîéòî íå ñå âúçêà÷èë íà òðîíà, à ïðåäàë Ñêèïòúðà íà ñâîÿ ñèí Àìàíäèë.
 27 Äðóãàäå ñå êàçâà, ÷å òîâà ïðàâèëî çà "êðàëñêè áðàê" íèêîãà íå å áèëî óçàêîíÿâàíî, à ñå ïðåâúðíàëî âúâ âúïðîñ íà ÷åñò - "ïðèçíàê çà ðàñòåæà íà Ñÿíêàòà, òúé êàòî èçèñêâàíåòî ñòàíàëî êàòåãîðè÷íî åäâà êîãàòî íàìàëÿëà èëè íàïúëíî èç÷åçíàëà ðàçëèêàòà ïî äúëãîëåòèå, çäðàâå è ñïîñîáíîñòè ìåæäó ïîòîìöèòå íà Åëðîñ è îñòàíàëèòå ðîäîâå".
 28 Òîâà èçãëåæäà ñòðàííî, òúé êàòî ïî âðåìåòî íà Àíêàëèìå íàñëåäíèê å áèë Àíàðèîí. Â "Ïîòîìöèòå íà Åëðîñ" (âèæ íÿêîëêî ñòðàíèöè ïî-äîëó) ñå êàçâà ñàìî, ÷å äúùåðèòå íà Àíàðèîí "îòêàçâàò ñêèïòúðà".
III. ÏÎÒÎÌÖÈÒÅ ÍÀ ÅËÐÎÑ - ÊÐÀËÅÒÅ ÍÀ ÍÓÌÅÍÎÐ îò îñíîâàâàíåòî íà ãðàä Àðìåíåëîñ äî Ïàäåíèåòî
Ñìÿòà ñå, ÷å Íóìåíîðñêîòî êðàëñòâî å ñúçäàäåíî ïðåç òðèéñåò è âòîðà ãîäèíà îò Âòîðàòà åïîõà, êîãàòî íà äåâåòäåñåòãîäèøíà âúçðàñò Åàðåíäèëîâèÿò ñèí Åëðîñ ñå âúçêà÷èë íà ïðåñòîëà â ãðàä Àðìåíåëîñ. Îòòîãàâà å îñòàíàë çàïèñàí â Ñâèòúêà íà êðàëåòå ñ èìåòî Òàð-Ìèíèàòóð; çàùîòî ñïîðåä òîãàâàøíèÿ îáè÷àé êðàëåòå ñè èçáèðàëè òèòëè íà Êóåíèéñêè (Âúðõîâíîåëôè÷åñêè) åçèê, êîéòî ñå ñìÿòàë çà íàé-âúçâèøåí â ñâåòà è òîçè îáè÷àé ñå ñúõðàíèë äî äíèòå íà Àð-Àäóíàõîð (Òàð-Õåðóíóìåí). Åëðîñ Òàð-Ìèíèàòóð âëàñòâàë ÷åòèðèñòîòèí è äåñåò ãîäèíè. Çàùîòî íà Íóìåíîðöèòå áèë äàðåí äúëúã æèâîò è òå ñúõðàíÿâàëè ñèëèòå ñè òðîéíî ïî-äúëãî îò ïðîñòîñìúðòíèòå ëþäå â Ñðåäíàòà çåìÿ; íàé-ãîëÿì áèë òîçè äàð çà ñèíà íà Åàðåíäèë è ïî-ìàëúê çà íåãîâèòå ïîòîìöè, à äîðè è ìåæäó ñàìèòå Íóìåíîðöè íà åäíè áèëî äàäåíî ïîâå÷å, íà äðóãè - íå òîëêîç ìíîãî; è òúé áèëî ÷àê äî èäâàíåòî íà Ñÿíêàòà, êîãàòî äúëãîëåòèåòî íà Íóìåíîðöèòå âçåëî äà ÷åçíå<1>.
I Åëðîñ Òàð-Ìèíèàòóð
Ðîäåí ïåòäåñåò è îñåì ãîäèíè ïðåäè íà÷àëîòî íà Âòîðàòà åïîõà; çàïàçâà ñèëèòå ñè äî ïåòñòîòèíãîäèøíà âúçðàñò, ñåòíå äîáðîâîëíî íàïóñêà æèâîòà ïðåç 442 ã., ñëåä êàòî å öàðóâàë 410 ãîäèíè.
II Âàðäàìèð Íîëèìîí
Ðîäåí ïðåç 61 ãîäèíà íà Âòîðàòà åïîõà è óìèðà ïðåç 471 ã. Íàðå÷åí Íîëèìîí çàðàäè ãîëÿìàòà ñè îáè÷ êúì äðåâíè ïðåìúäðîñòè, êîèòî ñúáèðà îò åëôè è õîðà. Íà âúçðàñò 381 ãîäèíè, ñëåä ñìúðòòà íà Åëðîñ, îòêàçâà äà ñå âúçêà÷è íà òðîíà è ïðåäàâà ñêèïòúðà íà ñâîÿ ñèí. Âúïðåêè òîâà å âïèñàí êàòî âòîðè íóìåíîðñêè êðàë è ñå ñìÿòà, ÷å å öàðóâàë åäíà ãîäèíà<2>. Îò íåãîâî âðåìå ÷àê äî äíèòå íà Òàð-Àòàíàìèð îñòàâà îáè÷àé êðàëÿò äà ïðåäàâà ñêèïòúðà íà ñâîÿ íàñëåäíèê îùå ïðèæèâå; ïðåç òîçè ïåðèîä êðàëåòå íàïóñêàò æèâîòà îùå ïðåäè äà ñà çàãóáèëè çäðàâåòî è ðàçñúäúêà ñè.
III Òàð-Àìàíäèë
Ñèí íà Âàðäàìèð Íîëèìîí, ðîäåí ïðåç 192 ãîäèíà. Óïðàâëÿâà 148 ãîäèíè<3> è ïðåîòñòúïâà ñêèïòúðà ïðåç 590 ã.; óìèðà ïðåç 603 ã.
IV Òàð-Åëåíäèë
Ñèí íà Òàð-Àìàíäèë, ðîäåí ïðåç 350 ãîäèíà. Óïðàâëÿâà 150 ãîäèíè è ïðåîòñòúïâà ñêèïòúðà ïðåç 740 ã.; óìèðà ïðåç 751 ã. Íàðè÷àí îùå Ïàðìàèòå, çàùîòî ñîáñòâåíîðú÷íî çàïèñâà â ìíîæåñòâî êíèãè ëåãåíäèòå è ïðåìúäðîñòèòå, ñúáðàíè îò äÿäî ìó. Îæåíâà ñå êúñíî è ïúðâîòî ìó äåòå å äúùåðÿ íà èìå Ñèëìàðèåí, ðîäåíà ïðåç 521 ãîäèíà<4> - ïî-êúñíî ìàéêà íà Âàëàíäèë. Îò Âàëàíäèë ïðîèçõîæäàò âëàäåòåëèòå íà Àíäóíèå, ïîñëåäåí îò êîèòî å Àìàíäèë, áàùà íà Åëåíäèë Âèñîêè, èçáÿãàë â Ñðåäíàòà çåìÿ ñëåä Ïàäåíèåòî. Ïðåç öàðóâàíåòî íà Òàð-Åëåíäèë ïúðâèòå íóìåíîðñêè êîðàáè îòíîâî äîñòèãàò Ñðåäíàòà çåìÿ.
V Òàð-Ìåíåëäóð
Òðåòî äåòå è åäèíñòâåí ñèí íà Òàð-Åëåíäèë, ðîäåí ïðåç 543 ãîäèíà. Óïðàâëÿâà 143 ãîäèíè è ïðåîòñòúïâà ñêèïòúðà ïðåç 883 ã.; óìèðà ïðåç 942 ã. "Èñòèíñêîòî" ìó èìå å Èðèìîí; èçáèðà òèòëàòà Ìåíåëäóð çàðàäè îáè÷òà ñè êúì çâåçäîáðîéñòâîòî. Îæåíâà ñå çà Àëìàðèàí - äúùåðÿ íà Âåàíòóð, Êàïèòàí íà êðàëñêèòå êîðàáè ïðåç öàðóâàíåòî íà Òàð-Åëåíäèë. Èçâåñòåí ñúñ ñâîÿòà ìúäðîñò, äîáðèíà è òúðïåëèâîñò. Ïðåîòñòúïâà ñêèïòúðà íà ñèíà ñè âíåçàïíî, äàëå÷ ïðåäè ïîëîæåíîòî âðåìå, êàòî ïîëèòè÷åñêè õîä ïîðàäè âúëíåíèåòî ñè îò òðåâîãèòå íà Ãèë-ãàëàä, êîãàòî åëôè÷åñêèÿò âëàäåòåë â Ëèíäîí çàáåëÿçâà çà ïðúâ ïúò, ÷å èç Ñðåäíàòà çåìÿ ñå íàäèãà äóõ, íåíàâèæäàù Åëäàðèòå è Äóíåäàèíèòå.
VI Òàð-Àëäàðèîí
Ïúðâîðîäåí è åäèíñòâåí ñèí íà Òàð-Ìåíåëäóð, ðîäåí ïðåç 700 ãîäèíà. Óïðàâëÿâà 192 ãîäèíè è ïðåîòñòúïâà ñêèïòúðà íà äúùåðÿ ñè ïðåç 1075 ã.; óìèðà ïðåç 1098 ã. "Èñòèíñêîòî" ìó èìå å Àíàðäèë; íî îòðàíî ñòàâà èçâåñòåí ñ èìåòî Àëäàðèîí, òúé êàòî ìíîãî ñå ãðèæè çà äúðâåòàòà è çàñàæäà ìëàäè ãîðè, çà äà îñèãóðè êîðàáîñòðîèòåëíèöèòå ñ äúðâåí ìàòåðèàë. Ïðîñëàâåí ìîðÿê è êîðàáîñòðîèòåë; ÷åñòî ïëàâà äî Ñðåäíàòà çåìÿ, êúäåòî ñòàâà ïðèÿòåë è ñúâåòíèê íà Ãèë-ãàëàä. Äúëãèòå ìó îòñúñòâèÿ ðàçãíåâÿâàò íåãîâàòà ñúïðóãà Åðåíäèñ è äâàìàòà ñå ðàçäåëÿò ïðåç 882 ãîäèíà. Åäèíñòâåíàòà ìó ðîæáà å ïðåêðàñíàòà äúùåðÿ Àíêàëèìå. Çàðàäè íåÿ Àëäàðèîí ïðîìåíÿ çàêîíà çà íàñëåäÿâàíå íà âëàñòòà, òúé ÷å ïðè ëèïñà íà ñèí (íàé-ãîëÿìàòà) äúùåðÿ íà êðàëÿ äà ñòàâà íåãîâà íàñëåäíèöà. Òàçè ïðîìÿíà å ïðèåòà ñ íåîäîáðåíèå îò ïîòîìöèòå íà Åëðîñ è îñîáåíî îò íàñëåäíèêà ñïîðåä ñòàðèÿ çàêîí - ïëåìåííèêà íà Àëäàðèîí, Ñîðîíòî (ñèí íà ïî-ãîëÿìàòà ìó ñåñòðà Àéëèíåë<5>).
VII Òàð-Àíêàëèìå
Åäèíñòâåíî äåòå íà Òàð-Àëäàðèîí è ïúðâà âëàñòâàùà êðàëèöà íà Íóìåíîð. Ðîäåíà ïðåç 873 ã. è óïðàâëÿâàëà 205 ãîäèíè - ïî-äúëãî îò êîéòî è äà áèëî äðóã âëàäåòåë, îñâåí Åëðîñ; ïðåîòñòúïâà ñêèïòúðà ïðåç 1280 ã. è óìèðà ïðåç 1285 ã. Äúëãî îñòàâà íåîìúæåíà; íî êîãàòî Ñîðîíòî ÿ ïðèçîâàâà äà ñå îòêàæå îò ïðåñòîëà, ïðåç 1000 ã. âçèìà çà ñúïðóã Õàëàêàð, ñèí Õàëàòàíîâ, ïîòîìúê íà Âàðäàìèð<6>. Ñëåä ðàæäàíåòî íà ñèíà è Àíàðèîí ÷óâñòâàòà ìåæäó ñúïðóçèòå îõëàäíÿâàò. Ãîðäåëèâà è çëîïàìåòíà. Ñëåä ñìúðòòà íà Àëäàðèîí çàíåìàðÿâà äåëàòà ìó è ïðåñòàâà äà ïîäïîìàãà Ãèë-ãàëàä.
VIII Òàð-Àíàðèîí
Ñèí íà Òàð-Àíêàëèìå, ðîäåí ïðåç 1003 ã. Óïðàâëÿâà 114 ãîäèíè è ïðåîòñòúïâà ñêèïòúðà ïðåç 1394 ã. Óìèðà ïðåç 1404 ã.
IX Òàð-Ñóðèîí
Òðåòî äåòå íà Òàð-Àíàðèîí; ñåñòðèòå ìó îòêàçâàò ñêèïòúðà<7>. Ðîäåí ïðåç 1174 ã. è óïðàâëÿâàë 162 ãîäèíè; ïðåîòñòúïâà ñêèïòúðà ïðåç 1556 ã. è óìèðà ïðåç 1574 ã.
X Òàð-Òåëïåðèåí
Âòîðà âëàñòâàùà êðàëèöà íà Íóìåíîð. Æèâåå äúëãî (ïî ïðèíöèï æåíèòå â Íóìåíîð æèâåÿò ïî-äúëãî îò ìúæåòå è ïî-íåîõîòíî íàïóñêàò æèâîòà), íî íå ïîæåëàâà äà ñå îìúæè. Çàòîâà ñëåä íåÿ ñêèïòúðúò ïðåìèíàâà ó Ìèíàñòèð - ñèí íà Èñèëìî, âòîðîòî äåòå íà Òàð-Ñóðèîí<8>. Òàð-Òåëïåðèåí å ðîäåíà ïðåç 1320 ã.; óïðàâëÿâà 175 ãîäèíè, äî 1731 ã. è óìèðà ñúùàòà ãîäèíà<9>.
XI Òàð-Ìèíàñòèð
Ïîëó÷àâà òîâà èìå, òúé êàòî èçãðàæäà âèñîêà êóëà âúðõó õúëìà Îðîìåò, áëèçî äî Àíäóíèå è çàïàäíîòî êðàéáðåæèå, êúäåòî îñòàâà ïî äúëãè äíè, çàãëåäàí íà çàïàä. Çàùîòî ïî îíîâà âðåìå ñå çàñèëâà êîïíåæúò â ñúðöàòà íà Íóìåíîðöèòå. Òîé îáè÷à Åëäàðèòå, íî èì çàâèæäà. Èçïðàùà ãîëÿì ôëîò â ïîìîù íà Ãèë-ãàëàä ïðåç ïúðâàòà âîéíà ñðåùó Ñàóðîí. Ðîäåí ïðåç 1474 ã. è óïðàâëÿâàë 138 ãîäèíè; ïðåîòñòúïâà ñêèïòúðà ïðåç 1869 ã. è óìèðà ïðåç 1873 ã.
XII Òàð-Êèðÿòàí
Ðîäåí ïðåç 1634 ã. è óïðàâëÿâàë 160 ãîäèíè; ïðåîòñòúïâà ñêèïòúðà ïðåç 2029 ã. è óìèðà ïðåç 2035 ã. Ìîãúù, íî àë÷åí êðàë; èçãðàæäà îãðîìåí êðàëñêè ôëîò, ñëóæèòåëèòå ìó äîíàñÿò îò ÷óæáèíà ìíîæåñòâî ìåòàëè è ñêúïîöåííîñòè, íî ïîòèñêàò íàðîäèòå íà Ñðåäíàòà çåìÿ. Ïðåçèðà êîïíåæèòå íà áàùà ñè è óñìèðÿâà ñîáñòâåíîòî ñè áåçïîêîéñòâî ÷ðåç äúëãè ïúòåøåñòâèÿ íà ñåâåð, èçòîê è þã, ïðåäè äà ïîëó÷è ñêèïòúðà. Ñïîðåä ïðåäàíèÿòà ïðèíóæäàâà íàñèëà áàùà ñè äà ìó îòñòúïè ïðåñòîëà. Ìîæå áè ïî òîçè íà÷èí (òâúðäè ìúëâàòà) Ñÿíêàòà ñå ïðîìúêâà çà ïðúâ ïúò ñðåä áëàæåíñòâîòî íà Íóìåíîð.
XIII Òàð-Àòàíàìèð Âåëèêè
Ðîäåí ïðåç 1800 ã. è óïðàâëÿâàë 192 ãîäèíè äî 2221 ã., êîãàòî óìèðà. Çà òîçè êðàë å ïèñàíî ìíîãî â îíåçè ëåòîïèñè, êîèòî ñà îöåëåëè ñëåä Ïàäåíèåòî. Ñúùî êàòî áàùà ñè, òîé å àë÷åí è ãîðäåëèâ, ïî íåãîâà çàïîâåä ïîä÷èíåíèòå ìó íàëàãàò òåæêè äàíúöè âúðõó êðàéáðåæíèòå íàðîäè íà Ñðåäíàòà çåìÿ. Ïî òîâà âðåìå Ñÿíêàòà ïàäà íàä Íóìåíîð; êðàëÿò è íåãîâèòå ïðèâúðæåíèöè îòêðèòî ãîâîðÿò ïðîòèâ çàáðàíàòà íà Âàëàðèòå è òàÿò â äóøèòå ñè îìðàçà êúì Âàëàðèòå è Åëäàðèòå; îáà÷å âñå îùå çàïàçâàò áëàãîðàçóìèå è áîÿçúí ïðåä Çàïàäíèòå âëàñòåëèíè, çàòîâà íå äðúçâàò äà ãè ïðåäèçâèêàò. Àòàíàìèð å íàðå÷åí îùå Íåæåëàåùèÿ, çàùîòî ïðúâ ñðåä êðàëåòå îòêàçâà äà ïðåîòñòúïè ñêèïòúðà è äà íàïóñíå æèâîòà; îñòàâà äà æèâåå, äîêàòî íåèçáåæíàòà ñìúðò ãî îòíàñÿ ãðîõíàë è îãëóïÿë<10>.
XIV Òàð-Àíêàëèìîí
Ðîäåí ïðåç 1986 ã. è óïðàâëÿâàë 165 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 2386 ã. Ïî òîâà âðåìå ñå ðàçøèðÿâà ðàçðèâúò ìåæäó êðàëñêèòå ëþäå (ìíîçèíñòâîòî) è îíåçè, êîèòî ïîääúðæàò äðåâíàòà äðóæáà ñ Åëäàðèòå. Ìíîçèíà îò êðàëñêèòå ëþäå çàíåìàðÿâàò óïîòðåáàòà íà åëôè÷åñêè åçèöè è âå÷å íå ãè ïðåïîäàâàò íà äåöàòà ñè. Íî çà êðàëñêèòå òèòëè ïðîäúëæàâà äà ñå èçïîëçâà Êóåíèéñêèÿò åçèê - íå òîëêîâà îò îáè÷, êîëêîòî çàðàäè äðåâíèÿ îáè÷àé è îò ñòðàõ, ÷å íåãîâîòî íàðóøàâàíå ìîæå äà äîíåñå íåùàñòèå.
XV Òàð-Òåëåìàéòå
Ðîäåí ïðåç 2136 ã. è óïðàâëÿâàë 140 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 2526 ã. Ñëåä íåãî âñåêè êðàë óïðàâëÿâà îò ñìúðòòà íà áàùà ñè äî ñâîÿòà ñîáñòâåíà ñìúðò, ìàêàð ÷å ðåàëíàòà âëàñò ÷åñòî ïðåìèíàâà ïî-ðàíî â ðúöåòå íà ñèíîâå èëè ñúâåòíèöè; ïîä Ñÿíêàòà äúëãîëåòèåòî íà Åëðîñîâèòå ïîòîìöè çàïî÷âà äà íàìàëÿâà. Òîçè êðàë ïîëó÷àâà òèòëàòà Òåëåìàéòå çàðàäè ñâîÿòà îáè÷ êúì ñðåáðîòî è çàùîòî íåïðåñòàííî çàðú÷âà íà ñëóæèòåëèòå ñè äà òúðñÿò ìèòðèë.
XVI Òàð-Âàíèìåëäå
Òÿ å òðåòàòà âëàñòâàùà êðàëèöà; ðîäåíà ïðåç 2277 ã. è óïðàâëÿâàëà 111 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 2637 ã. Îáè÷à ìóçèêàòà è òàíöèòå, ïîðàäè êîåòî íå îáðúùà îñîáåíî âíèìàíèå íà çàäúëæåíèÿòà ñè; âëàñòòà âñúùíîñò äúðæè íåéíèÿò ïî-ìëàä ñúïðóã Õåðóêàëìî, ñúùî ïðÿê ïîòîìúê íà Òàð-Àòàíàìèð. Ñëåä ñìúðòòà íà ñúïðóãàòà ñè Õåðóêàëìî ïîåìà ñêèïòúðà, íàçîâàâà ñå Òàð-Àíäóêàë è îòêàçâà äà îòñòúïè ïðåñòîëà íà ñâîÿ ñèí Àëêàðèí; íÿêîè îáà÷å íå ãî áðîÿò çà ñåäåìíàéñåòè êðàë íà Íóìåíîð è íàïðàâî ïðåìèíàâàò êúì Àëêàðèí. Òàð-Àíäóêàë å ðîäåí ïðåç 2286 ã. è óìèðà ïðåç 2657 ã.
XVII Òàð-Àëêàðèí
Ðîäåí ïðåç 2406 ã. è óïðàâëÿâàë 80 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 2737 ã., ìàêàð ÷å ïî çàêîí å òðÿáâàëî äà áúäå êðàë â òå÷åíèå íà ñòî ãîäèíè.
XVIII Òàð-Êàëìàêèë
Ðîäåí ïðåç 2516 ã. è óïðàâëÿâàë 88 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 2825 ã. Ïðèåìà òîâà èìå, çàùîòî íà ìëàäèíè å ïðîñëàâåí êàòî âîåíà÷àëíèê è çàâëàäÿâà îáøèðíè òåðèòîðèè ïî êðàéáðåæèåòî íà Ñðåäíàòà çåìÿ. Òàêà ðàçïàëâà îìðàçàòà íà Ñàóðîí, êîéòî âñå ïàê ñå îòòåãëÿ è èç÷àêâà, êàòî ñúùåâðåìåííî ñúáèðà ìîù íà èçòîê, äàëå÷å îò áðåãîâåòå. Ïî âðåìå íà Òàð-Êàëìàêèë êðàëñêîòî èìå çà ïðúâ ïúò ñå èçðè÷à íà Àäóíàè÷åñêè åçèê; êðàëñêèòå ëþäå ãî íàðè÷àò Àð-Áåëçàãàð.
XIX Òàð-Àðäàìèí
Ðîäåí ïðåç 2618 ã. è óïðàâëÿâàë 74 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 2899 ã. Àäóíàè÷åñêîòî ìó èìå å Àð-Àáàòàðèê<11>.
XX Àð-Àäóíàõîð (Òàð-Õåðóíóìåí)
Ðîäåí ïðåç 2709 ã. è óïðàâëÿâàë 63 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 2962 ã. Ïðúâ îò êðàëåòå ïîåìà ñêèïòúðà ñ òèòëà íà Àäóíàè÷åñêè åçèê; âñå ïàê ïîðàäè ñòðàõ (êàêòî ñå òâúðäè), â Ñâèòúêà å âïèñàíî Êóåíèéñêî èìå. Íî Âåðíèòå ñìÿòàò òèòëàòà ìó çà ñâåòîòàòñòâî è íà äâàòà åçèêà, çàùîòî îçíà÷àâà "Âëàäåòåë íà öåëèÿ Çàïàä", êàêòî îáèêíîâåíî áèâàò íàðè÷àíè ñàìî íàé-âåëèêèòå ñðåä Âàëàðèòå è ïî-ñïåöèàëíî Ìàíâå. Ïðåç íåãîâîòî öàðóâàíå âå÷å íå ñå èçïîëçâàò åëôè÷åñêèòå åçèöè è òÿõíîòî èçó÷àâàíå å çàáðàíåíî, íî Âåðíèòå ïðîäúëæàâàò òàéíî äà ãè ñúõðàíÿâàò; êîðàáèòå îò Åðåñåà èäâàò âñå ïî-ðÿäêî è â ïúëíà òàéíà êúì çàïàäíîòî êðàéáðåæèå.
XX Àð-Çèìðàòîí (Òàð-Õîñòàìèð)
Ðîäåí ïðåç 2798 ã. è óïðàâëÿâàë 71 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 3033 ã.
XXII Àð-Ñàêàëòîð (Òàð-Ôàëàñèîí)
Ðîäåí ïðåç 2876 ã. è óïðàâëÿâàë 69 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 3102 ã.
XXIII Àð-Ãèìèëçîð (Òàð-Òåëåìíàð)
Ðîäåí ïðåç 2960 ã. è óïðàâëÿâàë 75 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 3177 ã. Íàé-ãîëÿì âðàã íà Âåðíèòå îò âñè÷êè äîòîãàâàøíè âëàäåòåëè; íàïúëíî çàáðàíÿâà óïîòðåáàòà íà âñè÷êè Åëäàðñêè åçèöè, íå ïîçâîëÿâà íà Åëäàðèòå äà ïîñåùàâàò ñòðàíàòà è ñóðîâî íàêàçâà îíåçè, êîèòî ãè ïîñðåùàò. Íå ïî÷èòà íèùî ñâÿòî è íèòî âåäíúæ íå ïîñåùàâà Ñâåòèëèùåòî íà Åðó. Âçèìà çà ñúïðóãà Èíçèëáåò, ïîòîìêà íà Òàð-Êàëìàêèë<12>; íî òÿ òàéíî ïîääúðæà Âåðíèòå, çàùîòî ìàéêà é å Ëèíäîðèå îò ðîäà íà Àíäóíèéñêèòå âëàäåòåëè; ïîðàäè òîâà ñúïðóçèòå íå ñå îáè÷àò è ìåæäó ñèíîâåòå èì âúçíèêâàò ðàçïðè. Ïî-ãîëåìèÿò, Èíçèëàäóí<13>, å ëþáèìåö íà ìàéêà ñè è ñïîäåëÿ íåéíèòå óáåæäåíèÿ; îáà÷å ïî-ìàëêèÿò, Ãèìèëõàä, å èçöÿëî ïðèâúðçàí êúì áàùà ñè è ñàìî çàêîíîâèòå íàðåäáè ïîïðå÷âàò íà Àð-Ãèìèëçîð äà ãî îáÿâè çà íàñëåäíèê. Ãèìèëõàä å ðîäåí ïðåç 3044 ã. è óìèðà ïðåç 3243 ã.<14>
XXIV Òàð-Ïàëàíòèð (Àð-Èíçèëàäóí)
Ðîäåí ïðåç 3035 ã. è óïðàâëÿâàë 78 ãîäèíè äî ñìúðòòà ñè ïðåç 3255 ã. Òàð-Ïàëàíòèð ñå ðàçêàéâà çà äåÿíèÿòà íà ïðåäèøíèòå êðàëå è æåëàå äà âúçñòàíîâè äðóæáàòà ñ Åëäàðèòå è Çàïàäíèòå âëàñòåëèíè. Èíçèëàäóí èçáèðà èìåòî Òàð-Ïàëàíòèð, òúé êàòî å ïðîçîðëèâ íå ñàìî ñ î÷èòå, íî è ñ óìà ñè, òà äîðè îíèÿ, êîèòî ãî íåíàâèæäàò, ñå áîÿò îò ìúäðèòå ìó ñëîâà. Ãîëÿìà ÷àñò îò âðåìåòî ñè ïðåêàðâà â Àíäóíèå, çàùîòî áàáà ìó ïî ìàé÷èíà ëèíèÿ Ëèíäîðèå å îò ðîäà íà òàìîøíèòå âëàäåòåëè (ïî-òî÷íî ñåñòðà íà Åàðåíäóð - ïåòíàéñåòè íàìåñòíèê è äÿäî íà Íóìåíäèë, êîéòî ñòàâà âëàäåòåë íà Àíäóíèå ïðåç öàðóâàíåòî íà áðàòîâ÷åä ñè Òàð-Ïàëàíòèð); Òàð-Ïàëàíòèð ÷åñòî ñå èçêà÷âà íà äðåâíàòà êóëà, ïîñòðîåíà îò êðàë Ìèíàñòèð è ñå âãëåæäà íà çàïàä ñ íàäåæäàòà äà ñúçðå ïëàòíî íà êîðàá îò Åðåñåà. Íî îò Çàïàäà âå÷å íå èäâàò êîðàáè - êàêòî ïîðàäè âèñîêîìåðèåòî íà êðàëåòå, òúé è çàùîòî ñúðöàòà íà ïîâå÷åòî Íóìåíîðöè ñà ñå îæåñòî÷èëè. Çàùîòî Ãèìèëõàä ïðîäúëæàâà äåëàòà íà Àð-Ãèìèëçîð, çàñòàâà íà÷åëî íà îíèÿ, êîèòî ñå íàðè÷àò "êðàëñêè ëþäå" è êúäå îòêðèòî, êúäå ïîòàéíî, íåóìîðíî îñïîðâà âîëÿòà íà áðàò ñè. Íî çà èçâåñòíî âðåìå Âåðíèòå íàìèðàò ïîêîé; â óðå÷åíèòå äíè êðàëÿò íå ïðîïóñêà äà ïîñåòè Ñâåòèëèùåòî íà âðúõ Ìåíåëòàðìà è âúçñòàíîâÿâà ïî÷èòòà è ãðèæèòå çà Áÿëîòî äúðâî. Çàùîòî îò Òàð-Ïàëàíòèð òðúãâà ïðîðî÷åñòâîòî, ÷å êîãàòî Äúðâîòî èçñúõíå, òîâà ùå å ïîëè÷áà çà êðàÿ íà êðàëñêèÿ ðîä.
Òàð-Ïàëàíòèð ñå îæåíâà êúñíî è íÿìà ñèí, à íà äúùåðÿ ñè äàâà åëôè÷åñêîòî èìå Ìèðèåë. Íî ñëåä ñìúðòòà íà áàùà ñè òÿ å âçåòà íàñèëà çà ñúïðóãà îò Ôàðàçîí, ñèí íà Ãèìèëõàä (êîéòî ïî òîâà âðåìå âå÷å å ìúðòúâ); òîçè áðàê å è íàðóøåíèå íà íóìåíîðñêèòå çàêîíè, òúé êàòî äâàìàòà ñà ïúðâè áðàòîâ÷åäè. Ñëåä òîâà Ôàðàçîí ñè ïðèñâîÿâà ñêèïòúðà ñ òèòëàòà Àð-Ôàðàçîí (Òàð-Êàëèîí), à Ìèðèåë áèâà íàðå÷åíà Àð-Çèìðàôåë<15>.
XXV Àð-Ôàðàçîí (Òàð-Êàëèîí)
Íàé-ìîãúù è ïîñëåäåí êðàë íà Íóìåíîð. Ðîäåí ïðåç 3118 ã., óïðàâëÿâàë 64 ãîäèíè è çàãèíàë ïðè Ïàäåíèåòî ïðåç 3319 ã. Íåçàêîííî îòíåìà ñêèïòúðà îò 
Òàð-Ìèðèåë (Àð-Çèìðàôåë)
Ðîäåíà ïðåç 3117 ã. è çàãèíàëà ïðè Ïàäåíèåòî.
Çà äåëàòà íà Àð-Ôàðàçîí, çà íåãîâîòî âåëè÷èå è áåçóìèå å êàçàíî ïîâå÷å â ðàçêàçà çà Ïàäåíèåòî íà Íóìåíîð, êîéòî å íàïèñàí îò Åëåíäèë è ñå ñúõðàíÿâà â Ãîíäîð<16>.
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Íå ñàìî â ðàçêàçà çà Àëäàðèîí è Åðåíäèñ, íî è íà äðóãè ìåñòà ñå ñïîìåíàâà, ÷å ïîòîìöèòå íà Åëðîñ áèëè íàäàðåíè ñ ïîâå÷å äúëãîëåòèå, îòêîëêîòî äðóãèòå Íóìåíîðöè. Òàêà íàïðèìåð â "Àêàëàáåò" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 338) ñå êàçâà, ÷å ïîòîìöèòå íà Åëðîñ "ñå ñëàâåëè ñ íåáèâàëî äúëúã æèâîò äîðè ñðåä Íóìåíîðöèòå"; à åäíà îòêúñëå÷íà áåëåæêà óòî÷íÿâà òàçè ðàçëèêà â äúëãîëåòèåòî: ïðè ïîòîìöèòå íà Åëðîñ "èç÷åðïâàíåòî íà ñèëèòå" èäâàëî îêîëî ÷åòèðèñòîòíàòà èì ãîäèíà èëè ìàëêî ïî-ðàíî, äîêàòî ïðè âñè÷êè äðóãè òîâà ñòàâàëî îêîëî êðàÿ íà âòîðîòî ñòîëåòèå èëè ìàëêî ïî-êúñíî. Òðÿáâà äà ñå îòáåëåæè, ÷å ïî÷òè âñè÷êè êðàëå îò Âàðäàìèð äî Òàð-Àíêàëèìîí ñà æèâåëè ïî ÷åòèðèñòîòèí ãîäèíè èëè ìàëêî ïîâå÷å è ñàìî òðèìà ñà ïî÷èíàëè åäíà-äâå ãîäèíè ïðåäè òàçè âúçðàñò.
 Íî â ïîñëåäíèòå çàïèñêè íà òàçè òåìà (êîèòî îáà÷å äàòèðàò ïðèáëèçèòåëíî îò âðåìåòî íà ïîñëåäíèòå çàïèñêè çà Àëäàðèîí è Åðåíäèñ) ðàçëèêàòà â äúëãîëåòèåòî å íàìàëÿëà çíà÷èòåëíî. Íà íóìåíîðñêèÿ íàðîä êàòî öÿëî ñå ïðèïèñâà æèâîò, ïåò ïúòè ïî-äúëúã îò òîçè íà äðóãèòå õîðà (ìàêàð òîâà äà âëèçà â ïðîòèâîðå÷èå ñ êàçàíîòî âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå À - ÷å íà Íóìåíîðöèòå áèë äàðåí æèâîò "îòíà÷àëî òðîéíî ïî-äúëúã îò òîçè íà äðóãèòå ëþäå", êîåòî òâúðäåíèå ñå ïîâòàðÿ è âúâ âñòúïëåíèåòî êúì íàñòîÿùèÿ òåêñò); â òîâà îòíîøåíèå ðàçëèêàòà ìåæäó ïîòîìöèòå íà Åëðîñ è îñòàíàëèòå Íóìåíîðöè âå÷å íå å òúé çíà÷èòåëíà è ñå ïðåâðúùà åäâà ëè íå â îáèêíîâåí ñëó÷àé íà äúëãîëåòèå ïðè åäèí îòäåëåí ðîä. Ìàêàð äà ñå ñïîìåíàâà çà Åðåíäèñ è çà ìàëêî ïî-êðàòêèÿ æèâîò íà "Áåîðèéöèòå" îò Çàïàäíèòå çåìè, ëèïñâà ñðåùàíîòî â "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ" òâúðäåíèå, ÷å ðàçëèêàòà â äúëãîëåòèåòî èì å áèëà ìíîãî ãîëÿìà è ñúäáîíîñíà, êîåòî çíàåëè âñè÷êè.
 Â òåçè çàïèñêè åäèíñòâåíî Åëðîñ å íàäàðåí ñ íåîáèêíîâåíî äúëãîëåòèå è ñå òâúðäè, ÷å òîé è áðàò ìó Åëðîíä áèëè íàäàðåíè ïúðâîíà÷àëíî ñ åäíàêâè âúçìîæíîñòè çà æèâîò, àëà òúé êàòî Åëðîñ èçáðàë äà îñòàíå ìåæäó ÷îâåøêèÿ ðîä, òîé ñúõðàíèë è îñíîâíèòå ðàçëèêè ìåæäó ëþäå è Êóåíäè - äà "òúðñè äðóãàäå", êàêòî Åëäàðèòå íàðè÷àëè ñìúðòòà, êîãàòî ñå óìîðè è ïîæåëàå äà íàïóñíå òîçè ñâÿò. Ïî-íàòàòúê ñå êàçâà, ÷å Íóìåíîðöèòå ïîñòèãíàëè äúëãîëåòèå ïîðàäè âúçïðèåìàíåòî íà åëôè÷åñêèÿ íà÷èí íà æèâîò; íî ìíîãîêðàòíî áèëè ïðåäóïðåæäàâàíè, ÷å íå ñà ñå ïðåâúðíàëè â Åëäàðè è ñè îñòàâàò ïðîñòîñìúðòíè ëþäå, äàðåíè ñàìî ñ ìàëêî ïî-äúëúã ïåðèîä íà òåëåñíà è äóõîâíà ñèëà. Ïðè òÿõ äåòñêèÿò è þíîøåñêè ðàñòåæ íå ñå îòëè÷àâàë îñîáåíî îò òîçè íà äðóãèòå õîðà (êàêòî è íà Åëäàðèòå), íî êîãàòî äîñòèãíåëè "çðåëîñò", ñòàðååëè èëè "ãóáåëè ñèëè" ìíîãî ïî-áàâíî. Ïúðâèòå ïðîÿâè íà "óìîðà îò ñâåòà" áèëè çà òÿõ çíàê, ÷å ñèëèòå èì ñà êúì ñâîÿ êðàé. Ñëåä òîçè ñðîê, ñúùî êàêòî ïðè ðàñòåæà, ñúñòàðÿâàíåòî èäâàëî íå ïî-áàâíî, îòêîëêîòî ïðè äðóãèòå ëþäå. Òàêà Íóìåíîðöèòå ñå ïðåâðúùàëè áúðçî, ñàìî çà äåñåòèíà ãîäèíè, îò ìúäðè è ñèëíè õîðà â ãðîõíàëè è âäåòèíåíè ñòàðöè. Ïðåç ðàííèòå ïîêîëåíèÿ òå íå ñå "âêîï÷âàëè â æèâîòà", à ãî íàïóñêàëè äîáðîâîëíî. Îò÷àÿíîòî "âêîï÷âàíå â æèâîòà" è íåæåëàíèåòî äà óìðàò å ïðè÷èíåíî îò èäâàíåòî íà Ñÿíêàòà è áóíòà íà Íóìåíîðöèòå; ïðèäðóæåíî å è îò çàïàäàíå íà òÿõíîòî äúëãîëåòèå.
 2 Âèæ Áåëåæêà 26 êúì "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ".
 3 Òåçè 148 ãîäèíè (à íå 147) âåðîÿòíî îòðàçÿâàò ðåàëíîòî âëàñòâàíå íà Òàð-Àìàíäèë, áåç äà ñå áðîè ñèìâîëè÷íîòî åäíîãîäèøíî öàðóâàíå íà Âàðäàìèð.
 4 Ñèëìàðèåí áåçñïîðíî å ïúðâàòà ðîæáà íà Òàð-Åëåíäèë; íà íÿêîëêî ìåñòà ñå ïîñî÷âà, ÷å òÿ å ðîäåíà ïðåç 521 ãîäèíà îò Âòîðàòà åïîõà, à áðàò é Òàð-Ìåíåëäóð ïðåç 543. íî â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" (Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå") ñå òâúðäè, ÷å Ñèëìàðèåí å ðîäåíà ïðåç 548 ãîäèíà; òàçè äàòà èäâà îùå îò ïúðâîíà÷àëíèòå ÷åðíîâè íà òåêñòà. Ñïîðåä ìåí ãðåøêàòà áè òðÿáâàëî äà ñå ïîïðàâè, íî å îñòàíàëà íåçàáåëÿçàíà.
 5 Òîâà âëèçà â íåñúîòâåòñòâèå ñ îïèñàíèòå â ïðåäèøíàòà ãëàâà "ñòàð" è "íîâ" çàêîí çà íàñëåäñòâîòî, ñïîðåä êîèòî Ñîðîíòî ñòàâàë íàñëåäíèê íà Àíêàëèìå (àêî ñå ñëó÷åëî äà óìðå áåçäåòíà) åäèíñòâåíî ïî "íîâèÿ" çàêîí, òúé êàòî áèë ïîòîìúê ïî æåíñêà ëèíèÿ. Êîëêîòî äî èçðàçà "ïî-ãîëÿìàòà ìó ñåñòðà", òîé íåñúìíåíî òðÿáâà äà îçíà÷àâà "ïî-ãîëÿìàòà îò äâåòå ìó ñåñòðè".
 6 Âèæ êðàÿ íà "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ".
 7 Âèæ êðàÿ íà "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ" è Áåëåæêà 28 êúì ñúùàòà ãëàâà.
 8 Ëþáîïèòíî å, ÷å ñêèïòúðúò ïðåìèíàâà ó Òàð-Òåëïåðèåí, ìàêàð Òàð-Ñóðèîí äà èìà ñèí, Èñèëìî. Ìîæå áè ïî òîâà âðåìå íàñëåäÿâàíåòî ñòàâà ïî íîâèÿ çàêîí, èçëîæåí âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", ò. å. ïî ïúðâîðîäñòâî íåçàâèñèìî îò ïîëà (âèæ äîïúëíåíèÿòà êúì "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ"), ïðè êîåòî íà òðîíà ìîæå äà ñå âúçêà÷è äúùåðÿ äîðè è êîãàòî âëàäåòåëÿò èìà ñèí.
 9 Ãîäèíàòà 1731, äàäåíà òóê êàòî êðàé íà âëàñòâàíåòî íà Òàð-Òåëïåðèåí è âúçöàðÿâàíå íà Òàð-Ìèíàñòèð, âëèçà â ñòðàííî ïðîòèâîðå÷èå ñ ìíîæåñòâî äðóãè äàòè îòíîñíî ïúðâàòà âîéíà ñðåùó Ñàóðîí; çàùîòî ãîëåìèÿò íóìåíîðñêè ôëîò, èçïðàòåí îò Òàð-Ìèíàñòèð, äîñòèãà Ñðåäíàòà çåìÿ ïðåç 1700 ã. Ïî íèêàêúâ íà÷èí íå ìîãà äà ñè îáÿñíÿ òîâà ïðîòèâîðå÷èå.
 10 Â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" (Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå") ñðåùàìå ñëåäíèÿ ðåä: "2251, Òàð-Àòàíàìèð ïîåìà ñêèïòúðà. Çàïî÷âàò áóíòîâå è ðàçäîðè ñðåä Íóìåíîðöèòå". Òîâà å â êðåùÿùî ïðîòèâîðå÷èå ñ íàñòîÿùèÿ òåêñò, ñïîðåä êîéòî Òàð-Àòàíàìèð óìèðà ïðåç 2221 ã. Â íåãî îáà÷å ãîäèíàòà ïúðâîíà÷àëíî ñúùî å äàäåíà êàòî 2251, à ñëåä òîâà ïîïðàâåíà íà 2221. Ïî òîçè íà÷èí íà ðàçëè÷íè ìåñòà åäíà è ñúùà ãîäèíà ñå ïîñî÷âà çà âúçêà÷âàíåòî ìó íà ïðåñòîëà è çà íåãîâàòà ñìúðò; öÿëàòà õðîíîëîãè÷íà ñòðóêòóðà ÿñíî ïîêàçâà, ÷å ïúðâîòî òðÿáâà äà å ãðåøêà. Îñâåí òîâà â "Àêàëàáåò" ("Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", ñòð. 344) å êàçàíî, ÷å íàðîäúò íà Íóìåíîð ñå ðàçäåëÿ ïî âðåìåòî íà Àòàíàìèðîâèÿ ñèí Àíêàëèìîí. Çàòîâà ïî÷òè íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" å äîïóñíàòà ãðåøêà è â äåéñòâèòåëíîñò òåêñòúò ãëàñè: "2251, ñìúðò íà Òàð-Àòàíàìèð. Òàð-Àíêàëèìîí ïîåìà ñêèïòúðà. Çàïî÷âàò áóíòîâå è ðàçäîðè ñðåä Íóìåíîðöèòå". Íî àêî å òúé, îñòàâà çàãàäêà çàùî å òðÿáâàëî ãîäèíàòà íà ñìúðòòà íà Àòàíàìèð äà ñå ïîïðàâÿ â "Ïîòîìöèòå íà Åëðîñ", ñðåä êàòî âå÷å âåäíúæ å áèëà óòî÷íåíà ÷ðåç "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå".
 11 Ñïîðåä ñïèñúêà íà íóìåíîðñêèòå êðàëå è êðàëèöè â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñëåä âëàäåòåëÿ Òàð-Êàëìàêèë (îñåìíàéñåòè ïî ðåä) èäâà Àð-Àäóíàõîð (äåâåòíàéñåòè). Ñïîðåä "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" â Ïðèëîæåíèå Á Àð-Àäóíàõîð å ïîåë ñêèïòúðà ïðåç 2899 ãîäèíà; íà òàçè îñíîâà Ðîáúðò Ôîñòúð äàâà â "Ïúëåí ïúòåâîäèòåë èç Ñðåäíàòà çåìÿ" ãîäèíàòà íà ñìúðòòà íà Òàð-Êàëìàêèë êàòî 2899. Îò äðóãà ñòðàíà, ìàëêî ïî-íàòàòúê â ñïèñúêà íà íóìåíîðñêèòå âëàäåòåëè (ïàê â Ïðèëîæåíèå À), Àð-Àäóíàõîð ñå ïîñî÷âà êàòî äâàéñåòè êðàë; ïðåç 1964 ã. áàùà ìè îòãîâàðÿ íà åäèí ñâîé êîðåñïîíäåíò, êîéòî ñå èíòåðåñóâà îò òîâà: "Îò ðîäîñëîâíà ãëåäíà òî÷êà áè òðÿáâàëî äà ãî íàðå÷åì øåñòíàéñåòè êðàë è äåâåòíàéñåòè âëàäåòåë. Ìîæå áè âìåñòî äâàéñåò òðÿáâà äà ñå ÷åòå äåâåòíàéñåò; íî íèùî ÷óäíî è äà èìà íÿêîå ïðîïóñíàòî èìå". Ïî-íàòàòúê îáÿñíÿâà, ÷å íå å ñèãóðåí, òúé êàòî â ìîìåíòà çàïèñêèòå íà òàçè òåìà íå ñà ìó ïîä ðúêà.
 Êîãàòî ðåäàêòèðàõ "Àêàëàáåò", àç ïîïðàâèõ îðèãèíàëíèÿ òåêñò "È äâàéñåòèÿò êðàë âçåë ñêèïòúðà íà äåäèòå ñè è ñå âúçêà÷èë íà òðîíà ïîä èìåòî Àäóíàõîð" íà "È äåâåòíàéñåòèÿò êðàë..." ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 347), à ñúùî òàêà ïðîìåíèõ "äâàéñåò è ÷åòèðè" íà "äâàéñåò è òðè" (ïàê òàì, ñòð. 350). Ïî îíîâà âðåìå íå áÿõ çàáåëÿçàë, ÷å â "Ïîòîìöèòå íà Åëðîñ" âëàäåòåëÿò ñëåä Òàð-Êàëìàêèë íå å Àð-Àäóíàõîð, à Òàð-Àðäàìèí; ñåãà îáà÷å îò ñàìèÿ ôàêò, ÷å òóê ñìúðòòà ìó å ïîñî÷åíà ïðåç 2899 ã., ñòàâà íàïúëíî ÿñíî, ÷å ïî ãðåøêà å áèë ïðîïóñíàò â ñïèñúêà êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå".
 Îò äðóãà ñòðàíà ïðåäàíèÿòà ñà êàòåãîðè÷íè (êàêòî ñå ïîñî÷âà â Ïðèëîæåíèå À, â "Àêàëàáåò" è â "Ïîòîìöèòå íà Åëðîñ"), ÷å Àäóíàõîð ïðúâ îò êðàëåòå ïîåìà ñêèïòúðà ñ èìå íà Àäóíàè÷åñêè åçèê. Ïðè ïðåäïîëîæåíèåòî Òàð-Àðäàìèí äà å îòïàäíàë îò ñïèñúêà â Ïðèëîæåíèå À ïî íàé-îáèêíîâåíà ãðåøêà, èçãëåæäà òâúðäå ñòðàííî, ÷å ïðîìÿíàòà â ñòèëà íà êðàëñêèòå èìåíà ñå ïðèïèñâà òàì íà ïúðâèÿ âëàäåòåë ñëåä Òàð-Êàëìàêèë. Ìîæå áè íåñúîòâåòñòâèåòî ñå äúëæè íå íà ïðîñòà ãðåøêà, à íà äàëå÷ ïî-ñëîæåí çàìèñúë.
 12 Â äâå ðîäîñëîâíè äúðâåòà ñå ïîñî÷âà, ÷å áàùà é å Ãèìèëçàãàð, âòîðè ñèí (ðîäåí ïðåç 2630 ã.) íà Òàð-Êàëìàêèë, íî òîâà î÷åâèäíî å íåâúçìîæíî; Èíçèëáåò áè òðÿáâàëî äà å ïî-äàëå÷íà ïîòîìêà íà Òàð-Êàëìàêèë.
 13 Ñúõðàíåíà å ñêèöà íà áàùà ìè, ïðåäñòàâëÿâàùà ñëîæíà ïëåòåíèöà îò ñòèëèçèðàíè öâåòÿ, íîñåùà çàãëàâèå Èíçèëàäóí, à îòäîëó å èçïèñàíî ñ Ôåàíîðîâè ïèñìåíà è â ïðåâîä Íóìåëîòå (òîåñò Öâåòå íà Çàïàäà).
 14 Ñïîðåä "Àêàëàáåò" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 349) "Ãèìèëõàä óìðÿë äâå ãîäèíè ïðåäè äà ïðèâúðøè âòîðèÿò âåê îò æèâîòà ìó (à çà ïîòîìúê íà Åëðîñ òîâà ñå ñìÿòàëî çà ðàííà êîí÷èíà, ìàêàð ÷å êðàëñêèÿò ðîä áèë çàïàäíàë)".
 15 Êàêòî å îòáåëÿçàíî â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ìèðèåë áè òðÿáâàëî äà ñòàíå ÷åòâúðòàòà âëàñòâàùà êðàëèöà.
 Ïîñëåäíîòî ïðîòèâîðå÷èå ìåæäó "Ïîòîìöèòå íà Åëðîñ" è "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" ñå ïîÿâÿâà â äàòèòå, ñâúðçàíè ñ Òàð-Ïàëàíòèð. Â "Àêàëàáåò" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 348) ñå êàçâà, ÷å "êîãàòî ñå âúçêà÷èë íà ïðåñòîëà, Èíçèëàäóí ñè èçáðàë òèòëà îò åëôè÷åñêèÿ åçèê êàêòî â äðåâíèòå âðåìåíà è ñå íàðåêúë Òàð-Ïàëàíòèð"; à â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" ñðåùàìå òåêñòà: "3175, ïîêàÿíèå íà Òàð-Ïàëàíòèð. Ãðàæäàíñêà âîéíà â Íóìåíîð". Îò òåçè òâúðäåíèÿ èçãëåæäà ïî÷òè ñèãóðíî, ÷å âúçêà÷âàíåòî ìó íà ïðåñòîëà ñòàâà ïðåç 3175 ã.; è òîâà ñå ïîäêðåïÿ îò ôàêòà, ÷å â "Ïîòîìöèòå íà Åëðîñ" ñìúðòòà íà áàùà ìó Àð-Ãèìèëçîð ïúðâîíà÷àëíî å ïîñî÷åíà ïðåç 3175 ã., êîÿòî åäâà ïî-êúñíî å ïîïðàâåíà íà 3177. Êàêòî è ïðè ñìúðòòà íà Òàð-Àòàíàìèð (âèæ ïî-ãîðå Áåëåæêà 10), òðóäíî å äà ñå ðàçáåðå çàùî å íàïðàâåíà òàçè äðåáíà ïðîìÿíà â ïðîòèâîðå÷èå ñ "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå".
 16 Òâúðäåíèåòî, ÷å Åëåíäèë å àâòîðúò íà "Àêàëàáåò", ñå ñðåùà åäèíñòâåíî òóê. Äðóãàäå å êàçàíî, ÷å èñòîðèÿòà çà Àëäàðèîí è Åðåíäèñ, "åäèí îò ìàëêîòî ïîäðîáíè ðàçêàçè, ñúõðàíåíè îò Íóìåíîð", äúëæè îöåëÿâàíåòî ñè íà îñîáåíèÿ èíòåðåñ íà Åëåíäèë êúì íåÿ.
IV. ÈÑÒÎÐÈßÒÀ ÍÀ ÃÀËÀÄÐÈÅË È ÊÅËÅÁÎÐÍ è íà êðàë Àìðîò îò Ëîðèåí
 Â íèêîÿ äðóãà ÷àñò îò èñòîðèÿòà íà Ñðåäíàòà çåìÿ íå ñðåùàìå òîëêîâà ìíîãî ïðîáëåìè, êîëêîòî â ðàçêàçà çà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí, çàòîâà òðÿáâà äà ñå ïðèçíàå, ÷å íåâåäíúæ ñðåùàìå òåæêè ïðîòèâîðå÷èÿ, "âêîðåíåíè äúëáîêî â ïðåäàíèÿòà"; èëè, ïîãëåäíàòî îò äðóã úãúë, ìîæåì äà êàæåì, ÷å èäåÿòà çà ðîëÿòà è çíà÷åíèåòî íà Ãàëàäðèåë ñå å îôîðìÿëà òâúðäå áàâíî è ðàçêàçúò å áèë ïîäëîæåí íà íåïðåñòàííè ïðåðàáîòêè.
 Òàêà íàïðèìåð îò ñàìîòî íà÷àëî å ÿñíî, ÷å ñïîðåä íàé-ðàííèòå ïðåäñòàâè Ãàëàäðèåë íàïóñêà ñàìà Áåëåðèàíä ïðåäè êðàÿ íà Ïúðâàòà åïîõà, ïðåõâúðëÿ ñå íà èçòîê ïðåç ïëàíèíèòå è ñðåùà Êåëåáîðí â íåãîâîòî âëàäåíèå Ëîðèåí; òîâà å èçëîæåíî íåäâóñìèñëåíî â íÿêîè íåïóáëèêóâàíè òâîðáè, à ñúùàòà èäåÿ ñúäúðæàò è äóìèòå íà Ãàëàäðèåë ïðåä Ôðîäî â "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 2, ãëàâà 7), êúäåòî òÿ êàçâà çà Êåëåáîðí: "Îò íàé-ðàííè äíè æèâåå òîé íà çàïàä è àç æèâåÿ ñ íåãî îò íåçàïîìíåíè âðåìåíà; îùå ïðåäè ïàäàíåòî íà Íàðãîòðîíä è Ãîíäîëèí ìèíàõ ïðåç ïëàíèíèòå è ïðåç âñè÷êè åïîõè íà ñâåòà äâàìàòà ñå áîðèõìå ñðåùó áàâíîòî ïîðàæåíèå". Ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò ñïîðåä òàçè èäåÿ Êåëåáîðí å åëô îò Íàíäîðèòå (òîåñò, åäèí îò Òåëåðèòå, êîèòî îòêàçâàò äà ïðåêîñÿò Ìúãëèâèòå ïëàíèíè ïî âðåìå íà Ãîëåìèÿ ïîõîä îò Êóèâèåíåí).
 Îò äðóãà ñòðàíà, â Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñå ïîÿâÿâà ïî-êúñåí âàðèàíò íà èñòîðèÿòà; çàùîòî òàì ñå òâúðäè, ÷å â íà÷àëîòî íà Âòîðàòà åïîõà "Â Ëèíäîí, þæíî îò Ëóííèÿ çàëèâ, æèâÿë äúëãî âðåìå Òèíãîëîâèÿò ñðîäíèê Êåëåáîðí; ñúïðóãàòà ìó áèëà Ãàëàäðèåë, íàé-âåëèêà ñðåä åëôè÷åñêèòå æåíè". À â áåëåæêèòå êúì êíèãàòà "Çàïî÷âà ïúò îò ìîÿ ïðàã" å êàçàíî, ÷å Ãàëàäðèåë "ìèíàëà îòâúä ïëàíèíèòå Åðåä Ëóèí çàåäíî ñúñ ñúïðóãà ñè Êåëåáîðí (îò Ñèíäàðèòå) è ñòèãíàëà â Åðåãèîí".
 Â "Ñèëìàðèëèîí" ñå ñïîìåíàâà çà ñðåùàòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí â Äîðèàò, êàêòî è çà íåãîâîòî ðîäñòâî ñ Òèíãîë (ñòð. 139); ñïîìåíàâà ñå ñúùî òàêà, ÷å òå áèëè ìåæäó Åëäàðèòå, êîèòî îñòàíàëè â Ñðåäíàòà çåìÿ ñðåä êðàÿ íà Ïúðâàòà åïîõà (ñòð. 330).
 Ïîñî÷âàò ñå ðàçëè÷íè ïðè÷èíè è ìîòèâè çà îñòàâàíåòî íà Ãàëàäðèåë â Ñðåäíàòà çåìÿ. Òîêó-ùî öèòèðàíèÿò îòêúñ îò "Çàïî÷âà ïúò îò ìîÿ ïðàã" òâúðäè êàòåãîðè÷íî: "Ñëåä ðóõâàíåòî íà Ìîðãîò â êðàÿ íà Ïúðâàòà åïîõà é áèëî çàáðàíåíî äà ñå çàâúðíå, à òÿ îòâúðíàëà ãîðäåëèâî, ÷å íÿìà ïîäîáíî æåëàíèå". Òîâà òâúðäåíèå íå ñå ñðåùà âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", íî â åäíî ïèñìî, äàòèðàùî îò 1967 ã. áàùà ìè çàÿâÿâà:
* Âñè÷êè Èçãíàíèöè ïîëó÷èëè ðàçðåøåíèå äà ñå çàâúðíàò - ñ èçêëþ÷åíèå íà íåêîëöèíàòà ïîäñòðåêàòåëè íà áóíòà, îò êîèòî ïî âðåìåòî íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" å îñòàíàëà ñàìî Ãàëàäðèåë. Êîãàòî ïåå ñâîÿòà æàëáà â Ëîðèåí, òÿ âÿðâà, ÷å òàçè çàáðàíà å âå÷íà, äîêàòî ñâÿò ñâåòóâà. Çàòîâà ïðèâúðøâà ïåñåíòà ñè ñ ïîæåëàíèå èëè ìîëáà â çíàê íà âèñî÷àéøå áëàãîâîëåíèå Ôðîäî äà áúäå äîïóñíàò çà ïðå÷èñòâàù (íî íå è íàêàçàòåëåí) ïðåñòîé â Åðåñåà - ñàìîòíèÿò îñòðîâ, îò êîéòî ñå âèæäà Àìàí, - ìàêàð ÷å ïúòÿò íàòàì å çàòâîðåí çà ñàìàòà íåÿ. Ìîëáàòà é íå ñàìî áèâà èçïúëíåíà; ñúùåâðåìåííî å îòìåíåíà íåéíàòà ëè÷íà ïðèñúäà - çàðàäè çàñëóãèòå é â áîðáàòà ñðåùó Ñàóðîí, à íàé-âå÷å çàùîòî îòõâúðëÿ èçêóøåíèåòî äà âçåìå ïðåäëîæåíèÿ Ïðúñòåí. Çàòîâà íàêðàÿ ÿ âèæäàìå äà ñå êà÷âà íà êîðàáà.
 Ìàêàð è êàòåãîðè÷íî ñàìî ïî ñåáå ñè, òîâà òâúðäåíèå íå äîêàçâà, ÷å èäåÿòà çà çàáðàíà Ãàëàäðèåë äà ñå çàâðúùà íà çàïàä å ñúùåñòâóâàëà è ìíîãî ãîäèíè ïî-ðàíî, ïðè ñúòâîðÿâàíåòî íà ãëàâàòà "Ñáîãóâàíå ñ Ëîðèåí"; ëè÷íî àç ñúì ñêëîíåí äà ñìÿòàì, ÷å íå å áèëî òàêà (âèæ ïî-äîëó íà÷àëîòî íà ðàçäåëà "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí").
 Â åäèí ïî-êúñåí ôèëîëîãè÷åñêè î÷åðê, íàïèñàí áåç ñúìíåíèå ñëåä ïóáëèêóâàíåòî íà "Çàïî÷âà ïúò îò ìîÿ ïðàã", èñòîðèÿòà ñòàâà ñúâñåì ðàçëè÷íà:
* Ãàëàäðèåë è íåéíèÿò áðàò Ôèíðîä áèëè äåöà íà Ôèíàðôèí, âòîðèÿ ñèí íà Èíäèñ. Òåëîì è äóõîì Ôèíàðôèí ïðèëè÷àë íà ìàé÷èíèÿ ñè ðîä, ïîíåæå áèë íàñëåäèë çëàòíèòå êîñè íà Âàíèÿðèòå, òåõíèÿ âúçâèøåí è êðîòúê íðàâ, êàêòî è ëþáîâòà èì êúì Âàëàðèòå. Ñòàðàåë ñå äà ñòîè íàñòðàíè îò ðàçäîðà ìåæäó ñâîèòå áðàòÿ è òÿõíîòî îò÷óæäåíèå îò Âàëàðèòå, òà ÷åñòî äèðåë ïîêîé ñðåä Òåëåðèòå, ÷èéòî åçèê áèë èçó÷èë. Çà ñúïðóãà âçåë Åàðâåí, ùåðêà íà êðàë Îëâå îò Àëêâàëîíäå è ïîðàäè òóé äåöàòà ìó áèëè ñðîäíèöè íà êðàë Åëó Òèíãîë îò Äîðèàò â Áåëåðèàíä, êîéòî áèë áðàò íà Îëâå; òúêìî òîâà ðîäñòâî ïîâëèÿëî íà òÿõíîòî ðåøåíèå äà ïðèäðóæàò Èçãíàíèöèòå è ïî-êúñíî ñå îêàçàëî òâúðäå âàæíî çà Áåëåðèàíä. Ñúùî êàòî áàùà ñè Ôèíðîä áèë êðàñèâ è çëàòîêîñ, ñ áëàãîðîäíî è ùåäðî ñúðöå, à îò Íîëäîðèòå íàñëåäèë âåëèêà õðàáðîñò, ìëàäåæêî äðúçíîâåíèå è áåçïîêîéñòâî; è òúé êàòî ìàéêà ìó ïúê áèëà îò Òåëåðèòå, íàñëåäèë ñúùî ëþáîâ êúì ìîðåòî è âå÷íî ìå÷òàåë çà äàëå÷íè, íåâèæäàíè çåìè. Íÿìàëî ñðåä Íîëäîðèòå ïî-âåëèê îò Ãàëàäðèåë, îñâåí ìîæå áè Ôåàíîð, àëà òÿ áèëà ïî-ìúäðà îò íåãî è ñ ãîäèíèòå ìúäðîñòòà é ðàñòÿëà.
* Ìàé÷èíîòî é èìå áèëî Íåðâåí (ùî îçíà÷àâà "ìúæåñòâåíà äåâîéêà")<1> è èçðàñëà óäèâèòåëíî ñíàæíà äîðè çà Íîëäîðêà; êðåïêà áèëà òåëîì, äóõîì è ïî âîëÿ, òðóäíà ñúïåðíèöà êàêòî çà ìúäðåöèòå, òúé è çà àòëåòèòå ñðåä Åëäàðèòå â äíèòå íà òÿõíàòà ìëàäîñò. Ñìÿòàëè ÿ çà íàé-ïðåêðàñíà ìåæäó Åëäàðèòå, à çà êîñàòà é êàçâàëè, ÷å å ÷óäî íåñðàâíèìî. Çëàòíà áèëà êàòî êúäðèöèòå íà áàùà é è ìàéêà ìó Èíäèñ, àëà ïî-ãúñòà è ïî-ëú÷èñòà, òúé êàòî êúì çëàòîòî ñå ïðèìåñâàë íàñëåäåíèÿò îò ìàéêà é äàëå÷åí ñïîìåí çà ñðåáðèñòàòà ñâåòëèíà íà çâåçäèòå; è Åëäàðèòå êàçâàëè, ÷å â ïëèòêèòå é ñà ïëåíåíè ëú÷èòå íà Äâåòå äúðâåòà Ëàóðåëèí è Òåëïåðèîí. Ìíîçèíà ñìÿòàò, ÷å òúêìî òèÿ ñëîâà ïîäòèêíàëè Ôåàíîð êúì ìèñúëòà äà ñáåðå è ñëåå ñâåòëèíàòà íà Äúðâåòàòà, ùî îòïîñëå äîâåëà äî ñúòâîðÿâàíåòî íà Ñèëìàðèëèòå. Çàùîòî Ôåàíîð ñå âçèðàë â êîñèòå íà Ãàëàäðèåë ñ èçóìëåíèå è íàñëàäà. Òðè ïúòè ÿ ìîëèë çà êúäðèöà, íî Ãàëàäðèåë íå ìó äàëà äîðè è êîñúì. Òúé òèÿ äâàìà ñðîäíèöè, íàé-âåëèêè ìåæäó Åëäàðèòå âúâ Âàëèíîð, ñòàíàëè âðàãîâå íàâåêè.
* Ãàëàäðèåë ñå ðîäèëà ñðåä áëàæåíñòâîòî íà Âàëèíîð, íî íå ñëåä äúëãî ïî ëåòîáðîåíåòî íà Áëàæåíîòî öàðñòâî ðàäîñòòà é ïîìðúêíàëà; è ïîâå÷å íèêîãà íå íàìåðèëà ïîêîé â äóøàòà ñè. Çàùîòî â îíèÿ âðåìåíà íà èçïèòàíèÿ ñå ëþøêàëà òó íàñàì, òó íàòàì ñðåä âðàæäàòà ìåæäó Íîëäîðèòå. Ãîðäåëèâà áèëà, ñèëíà è ñåáåëþáèâà êàòî âñè÷êè ïîòîìöè íà Ôèíâå îñâåí Ôèíàðôèí; è ñúùî êàòî áðàò ñè Ôèíðîä, êîãîòî íàé-ñèëíî îáè÷àëà, ìå÷òàåëà çà äàëå÷íè çåìè è âëàäåíèÿ, ãäå ñàìà âñè÷êî äà ïîâåëÿâà áåç íå÷èÿ ÷óæäà çàêðèëà. Àëà îùå ïî-äúëáîêî â íåÿ áèë âêîðåíåí ùåäðèÿò è áëàãîðîäåí äóõ íà Âàíèÿðèòå, òà íå ìîæåëà äà çàáðàâè ïî÷èòòà êúì Âàëàðèòå. Îò íàé-ðàííè ãîäèíè ïðèòåæàâàëà âúëøåáíèÿ äàð äà ïðîçèðà â ÷óæäèòå óìîâå, àëà ñúäåëà âèäÿíîòî ñ âåëèêîäóøèå è ðàçáèðàíå; è íèêîìó íå îòêàçâàëà äîáðîæåëàòåëñòâî, îñâåí íà Ôåàíîð. Â íåãî äîëàâÿëà ìðàê, ùî íåíàâèæäàëà ñ áîÿçúí, ìàêàð äà íå óñåùàëà îùå, ÷å ñÿíêàòà íà ñúùîòî çëî å ïàäíàëà âúðõó âñè÷êè äðóãè Íîëäîðè è íåÿ ñàìàòà.
* Òúé ñòàíàëî, ÷å êîãàòî ïîìðúêíàëà ñâåòëèíàòà íà Âàëèíîð - íàâåêè, êàêòî ñè ìèñëåëè Íîëäîðèòå, - òÿ ñå ïðèñúåäèíèëà êúì áóíòà ñðåùó Âàëàðèòå, êîèòî èì ïîâåëèëè äà îñòàíàò; è ùîì âåäíúæ ñòúïèëà íà äúëãèÿ ïúò êúì èçãíàíèåòî, âå÷å íå ìîãëà äà ñå ïðèìèðè è îòõâúðëèëà ñåòíîòî ïîñëàíèå íà Âàëàðèòå, òà ïàäíàëà íàä íåÿ Ïðîêîáàòà íà Ìàíäîñ. Íå ñå çàâúðíàëà äîðè ïîäèð ëþòîòî íàïàäåíèå ñðåùó Òåëåðèòå è ïîõèùåíèåòî íà òåõíèòå êîðàáè, ìàêàð äà ñå ñðàæàâàëà æåñòîêî ïðîòèâ Ôåàíîð â çàùèòà íà ìàé÷èíèÿ ñè ðîä. Îò ãîðäîñò âåëèêà íå æåëàåëà äà ñå âúðíå ñìèðåíî, ñ ìîëáà çà ïðîøêà; àëà ñåãà ãîðÿëà îò æåëàíèå äà äîãîíè ñ ãíÿâ Ôåàíîð, ãäåòî è äà å èçáÿãàë, òà äà ãî óíèæè ïî âñåêè âúçìîæåí íà÷èí. Ïàê ãîðäîñò ÿ òëàñêàëà, êîãàòî â êðàÿ íà Äðåâíèòå äíè, ñëåä ðóõâàíåòî íà Ìîðãîò, îòêàçàëà äà ïðèåìå ïðîøêàòà íà Âàëàðèòå çà âñè÷êè, êîèòî ñå ñðàæàâàëè ïðîòèâ íåãî, è îñòàíàëà â Ñðåäíàòà çåìÿ. Åäâà ñëåä êàòî îòìèíàëè öåëè äâå äúëãè åïîõè, êîãàòî íàé-ñåòíå ïîëó÷èëà â ðúöåòå ñè âñè÷êî æåëàíî íà ìëàäèíè - Âñåâëàñòíèÿ ïðúñòåí è ãîñïîäñòâîòî íàä Ñðåäíàòà çåìÿ, çà êîåòî ìå÷òàåëà - åäâà òîãàâà ìúäðîñòòà é äîñòèãíàëà âúðõà ñè, òà îòõâúðëèëà âñè÷êî è ñëåä òîâà ïîñëåäíî èçïèòàíèå íàâåêè íàïóñíàëà Ñðåäíàòà çåìÿ.
 Ïîñëåäíîòî èçðå÷åíèå å òÿñíî ñâúðçàíî ñúñ ñðåùàòà â Ëîòëîðèåí, êîãàòî Ôðîäî ïðåäëàãà íà Ãàëàäðèåë Åäèíñòâåíèÿ ïðúñòåí ("Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 7): "È åòî ÷å íàé-ñåòíå âñè÷êî ñå ñáúäâà. Òè ùå ìè äàäåø Ïðúñòåíà äîáðîâîëíî! Íà ìÿñòîòî íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë ùå ïîñòàâèø Êðàëèöà".
 Â "Ñèëìàðèëèîí" (ñòð. 97) ñå êàçâà, ÷å ïî âðåìå íà íîëäîðñêèÿ áóíò âúâ Âàëèíîð Ãàëàäðèåë
* íàñòîÿëà âåäíàãà äà òðúãíàò. Íå èçðåêëà êëåòâà, àëà ñëîâàòà íà Ôåàíîð çà Ñðåäíàòà çåìÿ çàïàëèëè ïëàìúê â ñúðöåòî é, çàùîòî êîïíååëà äà âèäè íåîáÿòíèòå âîëíè çåìè è äà âëàñòâà íàä òàìîøíèòå êðàëñòâà êàêòî ïîæåëàå.
 Â íàñòîÿùèÿ ðàçêàç îáà÷å ñå ñðåùàò íÿêîè ïîäðîáíîñòè, îò êîèòî íå íàìèðàìå ñëåäà â "Ñèëìàðèëèîí": ðîäñòâîòî íà Ôèíàðôèíîâèòå äåöà ñ Òèíãîë êàòî ôàêòîð, ïîâëèÿë âúðõó ðåøåíèåòî èì äà ñå ïðèñúåäèíÿò êúì áóíòà íà Ôåàíîð; ñòðàííàòà íåïðèÿçúí è íåäîâåðèå íà Ãàëàäðèåë êúì Ôåàíîð îò ñàìîòî íà÷àëî è íåãîâàòà âúçõèòà ïðåä íåÿ; è íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî âúîðúæåíèÿò ñáëúñúê ìåæäó ñàìèòå Íîëäîðè â Àëêâàëîíäå - Àíãðîä íå êàçâà ïðåä Òèíãîë â Ìåíåãðîò íèùî ïîâå÷å îò òîâà, ÷å åëôèòå îò Ôèíàðôèíîâèÿ ðîä íÿìàò âèíà çà ãèáåëòà íà Òåëåðèòå ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 159-160). Íî ïî-çàáåëåæèòåëíî â òîêó-ùî öèòèðàíèÿ îòêúñ å èçðè÷íîòî òâúðäåíèå, ÷å Ãàëàäðèåë îòêàçàëà äà ïðèåìå ïðîøêàòà íà Âàëàðèòå â êðàÿ íà ïúðâàòà åïîõà.
 Ïî-íàòàòúê â òîçè î÷åðê å êàçàíî, ÷å ìàêàð äà áèëà íàðå÷åíà îò ìàéêà ñè Íåðâåí, à îò áàùà ñè Àðòàíèñ (òîåñò Áëàãîðîäíà), òÿ ñè èçáðàëà ñèíäàðèíñêîòî èìå Ãàëàäðèåë "çàùîòî áèëî íàé-êðàñèâî îò âñè÷êèòå é èìåíà è ñ íåãî ÿ äàðèë íåéíèÿò âúçëþáåí Òåëåïîðíî îò Òåëåðèòå, çà êîãîòî ïî-ñåòíå ñå îìúæèëà â Áåëåðèàíä". Òåëåïîðíî âñúùíîñò å èìåòî íà Êåëåáîðí â åäíà äðóãà èñòîðèÿ, çà êîÿòî ùå ñòàíå äóìà ìàëêî ïî-äîëó; îòíîñíî ñàìîòî èìå âèæ Ïðèëîæåíèå Ä.
 Ñúâñåì ðàçëè÷íà - ñêèöèðàíà, íî òàêà è íåäîâúðøåíà - èñòîðèÿ çà ïîâåäåíèåòî íà Ãàëàäðèåë ïî âðåìå íà íîëäîðñêèÿ áóíò ñå ïîÿâÿâà â åäíà êúñíî íàïèñàíà è îò÷àñòè íå÷åòëèâà áåëåæêà - ïîñëåäíàòà, â êîÿòî áàùà ìè ñïîìåíàâà çà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí, à âåðîÿòíî ñúùî òàêà çà Ñðåäíàòà çåìÿ è Âàëèíîð; íàïèñàíà å ïðåç ïîñëåäíèÿ ìåñåö îò íåãîâèÿ æèâîò. Â íåÿ òîé ïîä÷åðòàâà âëàñòíèÿ õàðàêòåð íà Ãàëàäðèåë îùå ïðåäè äà íàïóñíå Âàëèíîð, êàêòî è íåéíèòå äàðáè, ðàâíè ïî ñèëà, ìàêàð è òâúðäå ðàçëè÷íè îò òèÿ íà Ôåàíîð; êàçàíî å, ÷å ìàêàð äà ïîäêðåïèëà áóíòà íà Ôåàíîð, òÿ ìó ñå ïðîòèâîïîñòàâÿëà âúâ âñÿêî îòíîøåíèå. Íàèñòèíà æåëàåëà äà íàïóñíå Âàëèíîð è äà òðúãíå ïî ïðîñòîðèòå íà Ñðåäíàòà çåìÿ, çà äà ïðèëîæè íà äåëî ñâîèòå ñïîñîáíîñòè, òúé êàòî "áèëà íåñðàâíèìà ïî ìúäðîñò è æàäóâàëà çà äåëà, òà îòðàíî óñâîèëà âñè÷êè ïîçíàíèÿ, ùî Âàëàðèòå ñìåòíàëè çà óìåñòíî äà äàäàò íà Åëäàðèòå" è ñå ÷óâñòâàëà îãðàíè÷åíà îò íàäçîðà íà Àìàí. Èçãëåæäà, ÷å òîâà íåéíî æåëàíèå ñòàíàëî èçâåñòíî íà Ìàíâå, êîéòî íå é çàáðàíèë äà ãî îñúùåñòâè; íî ñúùåâðåìåííî è íå ïîëó÷èëà èçðè÷íî ðàçðåøåíèå äà íàïóñíå Âàëèíîð. Ðàçñúæäàâàéêè êàêâî áè ìîãëà äà ñòîðè, Ãàëàäðèåë íàñî÷èëà ñâîèòå ìèñëè êúì êîðàáèòå íà Òåëåðèòå è çà èçâåñòíî âðåìå îòèøëà äà æèâåå ïðè ìàé÷èíèÿ ñè ðîä â Àëêâàëîíäå. Òàì ñðåùíàëà Êåëåáîðí, êîéòî â òîçè ðúêîïèñ îòíîâî å ïðåäñòàâåí êàòî ïðèíö íà Òåëåðèòå, âíóê íà Îëâå îò Àëêâàëîíäå è ñëåäîâàòåëíî íåèí áëèçúê ðîäíèíà. Äâàìàòà çàìèñëèëè äà èçãðàäÿò êîðàá è äà îòïëàâàò ñ íåãî êúì Ñðåäíàòà çåìÿ; êàíåëè ñå äà ïîèñêàò îò Âàëàðèòå ðàçðåøåíèå çà òîâà, êîãàòî Ìåëêîð èçáÿãàë îò Âàëìàð è çàåäíî ñ Óíãîëèàíò ñå çàâúðíàë äà óíèùîæè ñâåòëèíàòà íà Äúðâåòàòà. Ãàëàäðèåë íÿìàëà ïðúñò â áóíòà íà Ôåàíîð ñëåä Ïîìðúêâàíåòî íà Âàëèíîð; âñúùíîñò çàåäíî ñ Êåëåáîðí òÿ ñå ñðàæàâàëà ãåðîè÷íî ïðè îòáðàíàòà íà Àëêâàëîíäå îò íàáåãà íà Íîëäîðèòå è óñïÿëà äà ñïàñè êîðàáà íà Êåëåáîðí. Îò÷àÿíà îò Âàëèíîð è óæàñåíà îò æåñòîêîòî íàñèëèå íà Ôåàíîð, òÿ îòïëàâàëà â ìðàêà, áåç äà èç÷àêâà ðàçðåøåíèå îò Ìàíâå, êîåòî ïî îíîâà âðåìå íåñúìíåíî ùÿëî äà áúäå îòêàçàíî, ìàêàð ÷å ñàìî ïî ñåáå ñè æåëàíèåòî é áèëî íàïúëíî îáîñíîâàíî. Òàêà íàðóøèëà çàáðàíàòà çà îòïúòóâàíå è çàãóáèëà ïðàâîòî äà ñå çàâúðíå âúâ Âàëèíîð. Íî çàåäíî ñ Êåëåáîðí äîñòèãíàëà Ñðåäíàòà çåìÿ ìàëêî ïî-ðàíî îò Ôåàíîð è ñïðÿëà â çàëèâà, êúäåòî âëàñòâàë Êèðäàí. Òàì ãè ïîñðåùíàëè ñ ðàäîñò êàòî ñðîäíèöè íà Åëâå (Òèíãîë). Ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè òå íå ñå âêëþ÷èëè âúâ âîéíàòà ñðåùó Àíãáàíä, ïîíåæå ÿ ñìÿòàëè çà áåçíàäåæäíà áåç äîáðîæåëàòåëñòâîòî è ïîìîùòà íà Âàëàðèòå; ïðåäëàãàëè íà Êèðäàí äà ñå èçòåãëè è äà óêðåïè ñèëàòà ñè íà èçòîê (îòêúäåòî ñå áîÿëè, ÷å Ìîðãîò ìîæå äà ïîëó÷è ïîäêðåïëåíèÿ), äà ïîòúðñè äðóæáà ñ Ìðà÷íèòå åëôè è õîðàòà îò îíåçè îáëàñòè, à ñëåä òîâà äà ãè ïðîñâåòè. Íî òúé êàòî íÿìàëî íàäåæäà åëôèòå îò Áåëåðèàíä äà ïðèåìàò ïîäîáåí ïëàí, îùå ïðåäè êðàÿ íà Ïúðâàòà åïîõà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí çàìèíàëè îòâúä Åðåä Ëèíäîí; à êîãàòî ïîëó÷èëè ðàçðåøåíèå îò Âàëàðèòå äà ñå çàâúðíàò íà çàïàä, äâàìàòà ãî îòõâúðëèëè.
 Òàçè èñòîðèÿ, êîÿòî îòõâúðëÿ êàêâèòî è äà áèëî âðúçêè íà Ãàëàäðèåë ñ áóíòà íà Ôåàíîð è äîðè ãîâîðè çà îòäåëíîòî é ïîòåãëÿíå îò Àìàí (çàåäíî ñ Êåëåáîðí), âëèçà â äúëáîêî ïðîòèâîðå÷èå ñ âñè÷êî, êàçàíî äðóãàäå. Òÿ âúçíèêâà îò "ôèëîñîôñêè" (à íå "èñòîðè÷åñêè") ñúîáðàæåíèÿ, ñâúðçàíè îò åäíà ñòðàíà ñ òî÷íàòà ñúùíîñò íà íåéíîòî íåïîä÷èíåíèå âúâ Âàëèíîð, à îò äðóãà - ñ íåéíàòà ïîçèöèÿ è âëàñò â Ñðåäíàòà çåìÿ. Î÷åâèäíî ïîäîáåí âàðèàíò áè íàëîæèë çíà÷èòåëíè ïðîìåíè â ïîâåñòâîâàíèåòî íà "Ñèëìàðèëèîí"; íî áàùà ìè íåñúìíåíî å âúçíàìåðÿâàë äà ãî ñòîðè. Òóê òðÿáâà äà îòáåëåæèì, ÷å èìåòî íà Ãàëàäðèåë íå ñå ñðåùà â ïúðâîíà÷àëíèÿ ðàçêàç çà áóíòà è áÿãñòâîòî íà Íîëäîðèòå, êîéòî å ñúùåñòâóâàë äàëå÷ ïðåäè ïîÿâàòà íà íåéíèÿ îáðàç; åñòåñòâåíî, ñëåä âúâåæäàíåòî é â ðàçêàçèòå çà Ïúðâàòà åïîõà íåéíèòå äåéñòâèÿ âñå îùå ñà ìîãëè äà áúäàò ïðîìåíÿíè ðàäèêàëíî, òúé êàòî "Ñèëìàðèëèîí" íå å áèë îòïå÷àòàí. Ïóáëèêóâàíàòà êíèãà îáà÷å áå ñúñòàâåíà îò èçöÿëî çàâúðøåíè ïîâåñòâîâàíèÿ, òúé ÷å íå ìîæåøå äà ñå ñúîáðàçÿâà ñúñ çàìèñëèòå çà íåîñúùåñòâåíè ïðîìåíè.
 Îò äðóãà ñòðàíà ïðåâðúùàíåòî íà Êåëåáîðí â Òåëåðèéñêè åëô îò Àìàí ïðîòèâîðå÷è íå ñàìî íà òâúðäåíèÿòà îò "Ñèìàðèëèîí", íî è íà âå÷å öèòèðàíèòå îòêúñè îò "Çàïî÷âà ïúò îò ìîÿ ïðàã" è Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", êúäåòî Êåëåáîðí å ïðåäñòàâåí êàòî Ñèíäàð îò Áåëåðèàíä. Êîëêîòî äî âúïðîñà çàùî å òðÿáâàëî äà ñå ïðàâè òîëêîâà ñúùåñòâåíà ïðîìÿíà â íåãîâàòà èñòîðèÿ, áèõìå ìîãëè äà îòãîâîðèì, ÷å òÿ âúçíèêâà çàðàäè íîâèÿ åëåìåíò îò ðàçêàçà, ñïîðåä êîéòî Ãàëàäðèåë íàïóñêà Àìàí îòäåëíî îò âîéñêàòà íà áóíòîâíèòå Íîëäîðè; íî Êåëåáîðí âå÷å å ïðåîáðàçåí êàòî Òåëåðèéñêè åëô è â öèòèðàíèÿ ïî-ãîðå îòêúñ, ñïîðåä êîéòî Ãàëàäðèåë âçèìà ó÷àñòèå â áóíòà è íàïóñêà Âàëèíîð çàåäíî ñ Ôåàíîð, áåç äà ñå óòî÷íÿâà êàê ïî-êúñíî Êåëåáîðí å äîñòèãíàë Ñðåäíàòà çåìÿ.
 Ïî-ðàííàòà èñòîðèÿ (áåç äà áðîèì âúïðîñà îêîëî èçãíàíèåòî è ïðîøêàòà), çà êîÿòî ñå îòíàñÿò òâúðäåíèÿòà â "Ñèëìàðèëèîí", "Çàïî÷âà ïúò îò ìîÿ ïðàã" è Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", èçãëåæäà íàïúëíî ÿñíà: Ãàëàäðèåë èäâà â Ñðåäíàòà çåìÿ êàòî åäèí îò âîäà÷èòå íà âòîðèÿ íîëäîðñêè îòðÿä, ñðåùà Êåëåáîðí â Äîðèàò è ïî-êúñíî ñå îìúæâà çà íåãî; òîé å âíóê íà Òèíãîëîâèÿ áðàò Åëìî - íåÿñåí îáðàç, çà êîãîòî ñå êàçâà ñàìî, ÷å å ïî-ìàëúê áðàò íà Åëâå (Òèíãîë) è Îëâå, è ÷å áèë "îáè÷àí îò Åëâå, ñ êîãîòî îñòàíàë". (Ñèíúò íà Åëìî áèë íàðå÷åí Ãàëàäîí, à íåãîâè ñèíîâå áèëè Êåëåáîðí è Ãàëàòèë; Ãàëàòèë èìàë äúùåðÿ íà èìå Íèìëîò, êîÿòî ñå îìúæèëà çà Òèíãîëîâèÿ íàñëåäíèê Äèîð è ñòàíàëà ìàéêà íà Åëâèíã. Ñïîðåä òîâà ðîäîñëîâèå Êåëåáîðí å áèë ðîäíèíà íà Ãàëàäðèåë - âíó÷êà íà Îëâå îò Àëêâàëîíäå; íî âñå ïàê â òîçè âàðèàíò ðîäñòâîòî èì å ïî-äàëå÷íî, îòêîëêîòî ïðè äðóãèÿ, â êîéòî òîé ñúùî ñå îêàçâà âíóê íà Îëâå.) Íîðìàëíî å äà ñå ïðåäïîëîæè, ÷å Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë ñà î÷åâèäöè íà ãèáåëòà íà Äîðèàò (íà åäíî ìÿñòî å ñïîìåíàòî, ÷å Êåëåáîðí "èçáÿãàë îò îïóñòîøåíèåòî íà Äîðèàò") è ìîæå áè ñà ïîäïîìîãíàëè áÿãñòâîòî íà Åëâèíã ñúñ Ñèëìàðèëà êúì Ñèðèîíñêèòå çàëèâè - íî òîâà íå å çàïèñàíî íèêúäå ÷åðíî íà áÿëî. Â Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñå óïîìåíàâà, ÷å Êåëåáîðí æèâÿë èçâåñòíî âðåìå â Ëèíäîí þæíî îò Ëóííèÿ çàëèâ<2>; òàêà èëè èíà÷å, ðàíî ïðåç Âòîðàòà åïîõà äâàìàòà ìèíàëè ïðåç Ïëàíèíèòå è ñå ïðåõâúðëèëè â Åðèàäîð. Ïî-íàòàòúøíàòà èì èñòîðèÿ îò ñúùèÿ åòàï (òàêà äà ñå êàæå) íà áàùèíîòî ìè òâîð÷åñòâî å ðàçêàçàíà â êðàòêîòî ïîâåñòâîâàíèå, êîåòî ñëåäâà.
Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí
 Òåêñòúò ïîä òîâà çàãëàâèå ïðåäñòàâëÿâà êðàòêà, íàáúðçî íàïèñàíà è ìíîãî ãðóáî ñúñòàâåíà ÷åðíîâà, êîÿòî îáà÷å ñè îñòàâà åäâà ëè íå åäèíñòâåíèÿò ïîâåñòâîâàòåëåí èçòî÷íèê çà ñúáèòèÿòà èç Çàïàäà íà Ñðåäíàòà çåìÿ äî ðàçãðîìà è ïðîãîíâàíåòî íà Ñàóðîí îò Åðèàäîð ïðåç 1701 ãîäèíà íà Âòîðàòà åïîõà. Èçâúí òîçè ðúêîïèñ íå ñúùåñòâóâà ïî÷òè íèùî, îñâåí êðàòêèòå è ðåäêè áåëåæêè â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" è òâúðäå îáùèÿ, èçáèðàòåëíî ñúñòàâåí ðàçêàç "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè è Òðåòàòà åïîõà" (ïóáëèêóâàí â "Ñèëìàðèëèîí"). Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å íàñòîÿùèÿò òåêñò å áèë íàïèñàí ñëåä îòïå÷àòâàíåòî íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" - êàêòî çàùîòî â íåãî ñå ñïîìåíàâà êíèãàòà, òàêà è ïîðàäè ôàêòà, ÷å Ãàëàäðèåë å íàðå÷åíà äúùåðÿ íà Ôèíàðôèí è ñåñòðà íà Ôèíðîä Ôåëàãóíä (çàùîòî òîâà ñà ïîñëåäíèòå èìåíà íà òåçè ïðèíöîâå, âúâåäåíè â ïðåðàáîòåíîòî èçäàíèå; âèæ Áåëåæêà 20). Òåêñòúò å ïîïðàâÿí ìíîãîêðàòíî è íå âèíàãè èìà íà÷èí äà ñå ðàçáåðå êîå ñïàäà êúì âðåìåòî íà íàïèñâàíå è êîå å ïðèáàâåíî â ïî-êúñíè ïåðèîäè. Òàêúâ å ñëó÷àÿò ñúñ çàáåëåæêèòå çà Àìðîò, ñïîðåä êîèòî òîé ñå îêàçâà ñèí íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí; íî òúé êàòî òåçè çàáåëåæêè èçãëåæäàò âìúêíàòè, ñìÿòàì çà íàïúëíî ñèãóðíî, ÷å òîâà å ïî-íîâ çàìèñúë, âúçíèêíàë ñëåä íàïèñâàíåòî íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå". Àêî â ìîìåíòà íà ïèñàíå å áèëî ïðåäâèäåíî òîé äà áúäå òåõåí ñèí, ôàêòúò íåñúìíåíî áè áèë îòðàçåí îùå òîãàâà.
 Çàñëóæàâà äà îáúðíåì îñîáåíî âíèìàíèå íà òîâà, ÷å â òîçè òåêñò íå ñàìî íå ñå ñïîìåíàâà çàáðàíàòà çà çàâðúùàíå íà Ãàëàäðèåë êúì Çàïàäà, íî îò åäèí íà÷àëåí ïàñàæ äîðè èçãëåæäà, ÷å èçîáùî íå å ñúùåñòâóâàëà ïîäîáíà èäåÿ; à ïî-íàòàòúê îñòàâàíåòî íà Ãàëàäðèåë â Ñðåäíàòà çåìÿ ñëåä ïîðàæåíèåòî íà Ñàóðîí â Åðèàäîð ñå ïðèïèñâà íà íåéíîòî óáåæäåíèå, ÷å íå áèâà äà ñè òðúãâà, ïðåäè òîé äà áúäå ïîáåäåí çàâèíàãè. Òîâà å îñíîâíèÿò àðãóìåíò â ïîëçà íà èçëîæåíîòî ìàëêî ïî-ãîðå (êîëåáëèâî) ìíåíèå, ÷å èñòîðèÿòà íà íåéíîòî ïðîãîíâàíå å âúçíèêíàëà ñëåä íàïèñâàíåòî íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå"; çà ñðàâíåíèå âèæ ïî-íàòàòúê è ñúîòâåòíèÿ ïàñàæ â èñòîðèÿòà íà Åëåñàðà.
 Îíîâà, êîåòî ñëåäâà, å ïðåðàçêàç íà òîçè òåêñò ñ âìúêíàòè êîìåíòàðè â ãîëåìè ñêîáè.
 Ãàëàäðèåë áèëà äúùåðÿ íà Ôèíàðôèí è ñåñòðà íà Ôèíðîä Ôåëàãóíä. Â Äîðèàò ÿ ïîñðåùàëè ñ ðàäîñò, ïîíåæå ìàéêà é Åàðâåí áèëà ùåðêà íà Îëâå îò Òåëåðèòå è ïëåìåííèöà íà Òèíãîë, à è çàùîòî Ôèíàðôèíîâèÿò ðîä íÿìàë âèíà çà Áðàòîóáèéñòâîòî â Àëêâàëîíäå; è òÿ ñòàíàëà ïðèÿòåëêà íà Ìåëèàí. Â Äîðèàò ñðåùíàëà Êåëåáîðí, âíóê íà Òèíãîëîâèÿ áðàò Åëìî. Îò îáè÷ êúì Êåëåáîðí, êîéòî íå æåëàåë äà íàïóñíå Ñðåäíàòà çåìÿ (à íàâÿðíî è îò ãîðäåëèâîñò, ïîíåæå áèëà ñðåä îíèÿ, ùî ïîáúðçàëè äà çàìèíàò íàòàì), òÿ íå ñå âúðíàëà íà çàïàä ñëåä Ìåëêîðîâîòî ïàäåíèå, à çàåäíî ñ Êåëåáîðí ïðåêîñèëà Åðåä Ëèíäîí è ìèíàëà â Åðèàäîð. Êîãàòî äîñòèãíàëè òèÿ çåìè, çàåäíî ñ òÿõ èìàëî ìíîãî Íîëäîðè, à ñúùî òúé Ñèâè è Çåëåíè åëôè; è èçâåñòíî âðåìå æèâåëè â îáëàñòòà îêîëî åçåðîòî Íåíóèàë (Áëåäîçäðà÷, ñåâåðíî îò Ãðàôñòâîòî). Ïîñòåïåííî Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë ñå óòâúðäèëè êàòî Âëàäåòåë è Âëàäåòåëêà íà Íîëäîðèòå íà Åëäàðèòå â Åðèàäîð, âêëþ÷èòåëíî è íà áðîäåùèòå ïëåìåíà îò Íàíäîðñêè ïðîèçõîä, êîèòî íèêîãà íå ìèíàëè íà çàïàä îò Åðåä Ëèíäîí è ñëåçëè â Îñèðèàíä [âèæ "Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 112]. Ïî âðåìå íà ïðåñòîÿ èì êðàé Íåíóèàë, íÿêúäå ìåæäó 350 è 400 ãîäèíà ñå ðîäèë ñèíúò èì Àìðîò. [Íå ñå óòî÷íÿâà êúäå è êîãà å ðîäåíà Êåëåáðèàí - äàëè òàì, äàëè ïî-êúñíî â Åðåãèîí èëè îùå ïî-êúñíî â Ëîðèåí.]
 Àëà íàêðàÿ Ãàëàäðèåë óñåòèëà, ÷å Ñàóðîí îòíîâî å îñòàâåí íà âîëÿ, êàêòî â äðåâíèòå äíè íà Ìåëêîðîâèÿ ïëåí [âèæ "Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 55]. Èëè ïî-òî÷íî - ïîíåæå Ñàóðîí îùå íÿìàë ñîáñòâåíî èìå è íå ñå äîëàâÿëî, ÷å äåÿíèÿòà ìó èäàò îò åäèí-åäèíñòâåí çúë äóõ è ïðúâ Ìåëêîðîâ ñëóãà - óñåòèëà, ÷å íåéäå ïî ñâåòà å ïëúçíàëî öåëåíàñî÷åíî çëî è èçâîðúò ìó ñÿêàø ñå íàìèðà äàëå÷å íà èçòîê, îòâúä Åðèàäîð è Ìúãëèâèòå ïëàíèíè.
 Çàòóé îêîëî 700 ã. îò Âòîðàòà åïîõà Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë çàìèíàëè íà èçòîê è ñúçäàëè (ïúðâîòî, íî äàëå÷ íå åäèíñòâåíî) Íîëäîðñêî êðàëñòâî â Åðåãèîí. Ìîæå áè Ãàëàäðèåë èçáðàëà òîâà ìÿñòî, çàùîòî ïîçíàâàëà äæóäæåòàòà îò Õàçàä-äóì (Ìîðèÿ). Òîãàâà è ïî-êúñíî âèíàãè èìàëî äæóäæåòà ïî èçòî÷íèòå ñêëîíîâå íà Åðåä Ëèíäîí<3>, êúäåòî áèëè äðåâíèòå èì îáèòàëèùà Íîãðîä è Áåëåãîñò - íåäàëå÷ îò Íåíóèàë; íî îñíîâíàòà ÷àñò îò òÿõ ñå ïðåñåëèëè â Õàçàä-äóì. Êåëåáîðí íå îáè÷àë äæóäæåòàòà îò êîåòî è äà áèëî ïëåìå (êàêòî ïîêàçàë ïðåä Ãèìëè â Ëîòëîðèåí) è íèêîãà íå èì ïðîñòèë çà ó÷àñòèåòî â ãèáåëòà íà Äîðèàò; àëà â îíçè íàáåã ñå âêëþ÷èëà ñàìî âîéñêàòà íà Íîãðîä, à è òÿ áèëà óíèùîæåíà ïðè áèòêàòà êðàé Ñàðí Àòðàä ["Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 305]. Äæóäæåòàòà â Áåëåãîñò ïîñðåùíàëè âåñòòà çà òàçè áåäà ñ îò÷àÿíèå è ñòðàõ îò íåéíèòå ïîñëåäñòâèÿ, òà çàòóé ïîáúðçàëè äà çàìèíàò íà èçòîê êúì Õàçàä-äóì<4>. Òúé ÷å äæóäæåòàòà îò Ìîðèÿ áè òðÿáâàëî äà ñå ñìÿòàò çà íåâèííè â òîâà çëîäåÿíèå è äðóæåëþáíî íàñòðîåíè êúì åëôèòå. Âúâ âñåêè ñëó÷àé ïî òîçè âúïðîñ Ãàëàäðèåë ñå îêàçàëà ìíîãî ïî-äàëíîâèäíà îò Êåëåáîðí; è îò ñàìîòî íà÷àëî ïðîçðÿëà, ÷å Ñðåäíàòà çåìÿ íå ùå ñå îòúðâå îò "îñòàíàëîòî çëî" ïîäèð Ìîðãîò äðóãîÿ÷å, îñâåí ÷ðåç ñúþç ìåæäó âñè÷êè íàðîäè, ùî ïîâå÷å èëè ïî-ìàëêî ñå âúçïðàâÿëè ïî ñâîé íà÷èí ñðåùó íåãî. Äîíÿêúäå òÿ ãëåäàëà äæóäæåòàòà è ñ îêî íà êîìàíäèð, âèæäàéêè â òÿõ íàé-äîáðèòå áîéöè ïðîòèâ îðêèòå. Ïðè òîâà Ãàëàäðèåë áèëà îò Íîëäîðèòå è ïðîÿâÿâàëà âðîäåíà ñèìïàòèÿ êúì òåõíèÿ íðàâ è ñòðàñòíîòî èì óâëå÷åíèå ïî çàíàÿòèòå - ñèìïàòèÿ äàëå÷ ïî-ñèëíà, îòêîëêîòî ñå ñðåùàëà ìåæäó íÿêîè Åëäàðñêè ðîäîâå; äæóäæåòàòà áèëè "×åäà íà Àóëå", à Ãàëàäðèåë, êàêòî è ìíîçèíà äðóãè Åëäàðè, ñå ó÷åëà âúâ Âàëèíîð îò Àóëå è ßâàíà.
 Ñ Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí äðóæàë åäèí íîëäîðñêè ìàéñòîð íà èìå Êåëåáðèìáîð. [Òóê ñå òâúðäè, ÷å òîé áèë ìåæäó îöåëåëèòå îò Ãîíäîëèí è íÿêîãà ãî ñìÿòàëè çà åäèí îò íàé-ñëàâíèòå ìàéñòîðè íà Òóðãîí; íî ïî-êúñíî òåêñòúò å ïðåðàáîòåí è òîé ñòàâà ïîòîìúê íà Ôåàíîð, êàêòî ñå ñïîìåíàâà â Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" è ïî-ïîäðîáíî â "Ñèëìàðèëèîí" (ñòð. 223 è 371), êúäåòî å êàçàíî, ÷å òîé áèë ñèí íà ïåòèÿ Ôåàíîðîâ ñèí Êóðóôèí, íî ñå îòðåêúë îò áàùà ñè è îñòàíàë â Íàðãîòðîíä ñëåä èçãîíâàíåòî íà Êåëåãîðì è Êóðóôèí.] Êåëåáðèìáîð "áèë áåçóìíî âëþáåí â çàíàÿòèòå ïî÷òè êàòî äæóäæå"; ñêîðî ñòàíàë ãëàâåí ìàéñòîð íà Íàðãîòðîíä è óñòàíîâèë òåñíè âðúçêè ñ äæóäæåòàòà îò Õàçàä-äóì, ñðåä êîèòî íàé-áëèçúê ïðèÿòåë ìó áèë Íàðâè. [Â íàäïèñà âúðõó Çàïàäíàòà ïîðòà íà Ìîðèÿ Ãàíäàëô ðàç÷èòà äóìèòå: Èì Íàðâè õàèí åõàíò: Êåëåáðèìáîð î Åðåãèîí òåèòàíò è òõèâ õèí - "Àç, Íàðâè, ãè ñúòâîðèõ. Êåëåáðèìáîð îò Çåëåíèêîâ êðàé èçïèñà òèÿ çíàöè". "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 4.] Êàêòî åëôèòå, òàêà è äæóäæåòàòà èìàëè ãîëÿìà ïîëçà îò òîçè ñúþç - òúé Åðåãèîí ñòàíàë äàëå÷ ïî-ìîãúù, à Õàçàä-äóì äàëå÷ ïî-êðàñèâ, êîåòî íå áèõà ìîãëè äà ïîñòèãíàò ïîîòäåëíî.
 [Òîçè ðàçêàç çà ïðîèçõîäà íà Åðåãèîí ñúâïàäà ñ íàïèñàíîòî â "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 370), íî íèòî òàì, íèòî â êðàòêèòå ñâåäåíèÿ îò Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" íå ñå ñïîìåíàâà çà ïðèñúñòâèåòî íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí; è äîðè â Ïðèëîæåíèå Á Êåëåáðèìáîð å íàðå÷åí Âëàäåòåë íà Åðåãèîí.]
 Ñòðîåæúò íà ãëàâíèÿ åðåãèîíñêè ãðàä Îñò-èí-Åäèë çàïî÷íàë îêîëî 750 ã. îò Âòîðàòà åïîõà [â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" å ïîñî÷åíî, ÷å òîãàâà Íîëäîðèòå îñíîâàâàò Åðåãèîí]. Âåñòè çà òèÿ äåëà ñòèãíàëè äî óøèòå íà Ñàóðîí, òà ïîäñèëèëè ñòðàõîâåòå ìó îò ïðèñòèãàíåòî íà Íóìåíîðöè â Ëèíäîí è ïî þæíèòå áðåãîâå, à íàé-âå÷å îò äðóæáàòà èì ñ Ãèë-ãàëàä; ÷óë ñúùî òúé äà ñå ãîâîðè ÷å Àëäàðèîí, ñèí íà íóìåíîðñêèÿ êðàë Òàð-Ìåíåëäóð, áèë ñòàíàë âåëèê êîðàáîñòðîèòåë, òà âîäåë ïúòåøåñòâèÿ ÷àê äî äàëå÷åí Õàðàä. Ïîðàäè òóé Ñàóðîí âðåìåííî îñòàâèë Åðèàäîð â ïîêîé è ñè èçáðàë çà òâúðäèíà ñòðàíàòà, íàðå÷åíà ïî-êúñíî Ìîðäîð, îòêúäåòî äà îòáëúñêâà çàïëàõàòà çà íóìåíîðñêè äåñàíò ïî áðåãîâåòå [â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" òèÿ ñúáèòèÿ ñà äàòèðàíè îêîëî 1000 ã.]. Êîãàòî ñå ïî÷óâñòâàë â áåçîïàñíîñò, ïðàòèë ñúãëåäâà÷è èç Åðèàäîð, à íàêðàÿ, îêîëî 1200 ã. îò Âòîðàòà åïîõà, èçëÿçúë è ñàì ïîä íàé-ïðåêðàñíèÿ îáëèê, ùî óñïÿë äà ñè ñúòâîðè.
 Àëà ìåæäóâðåìåííî ìîùòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí áèëà íàðàñíàëà, à ÷ðåç äðóæáàòà ñè ñ äæóäæåòàòà îò Ìîðèÿ, Ãàëàäðèåë óñïÿëà äà óñòàíîâè âðúçêè ñ íàíäîðñêîòî êðàëñòâî Ëîðèíàíä îòâúä Ìúãëèâèòå ïëàíèíè<5>. Òî áèëî çàñåëåíî îò îíèÿ åëôè, êîèòî íàïóñíàëè Ãîëåìèÿ ïîõîä íà Åëäàðèòå îò Êóèâèåíåí è ñå çàñåëèëè â ãîðèòå èç Àíäóèíñêàòà äîëèíà ["Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 111]; è ñå ðàçïðîñòðÿëî â ãîðèòå ïî äâàòà áðÿãà íà Âåëèêàòà ðåêà, êàòî âêëþ÷èëî è îáëàñòòà, êúäåòî ïî-ñåòíå áèë Äîë Ãóëäóð. Òèÿ åëôè íÿìàëè íèòî ïðèíöîâå, íèòî âëàäåòåëè è æèâååëè áåçãðèæíî íà âîëÿ, äîêàòî Ìîðãîòîâàòà âëàñò ñå ñúñðåäîòî÷àâàëà èç ñåâåðîçàïàäíèòå îáëàñòè íà Ñðåäíàòà çåìÿ<6>; "íî ìíîçèíà Ñèíäàðè è Íîëäîðè äîøëè äà æèâåÿò ñðåä òÿõ, òúé çàïî÷íàëî "Ñèíäàðèçèðàíåòî" èì ïîä íàïîðà íà áåëåðèàíäñêàòà êóëòóðà". [Íå ñå èçÿñíÿâà êîãà å çàïî÷íàëî òîâà ìàñîâî íàâëèçàíå â Ëîðèíàíä; ìîæå áè ïðèøúëöèòå ñà äîøëè îò Åðåãèîí ïðåç Õàçàä-äóì ïîä ïîêðîâèòåëñòâîòî íà Ãàëàäðèåë.] Â Ëîðèíàíä Ãàëàäðèåë óñïåøíî ñå áîðåëà äà îñóåòè êîçíèòå íà Ñàóðîí; Ãèë-ãàëàä îò Ëèíäîí ñúùî îòáëúñêâàë êàêòî Ñàóðîíîâèòå ïðàòåíèöè, òúé è ñàìèÿ íåãî [êàêòî å ðàçêàçàíî â "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 371]. Àëà Ñàóðîí óñïÿë äà ïîäëúæå Íîëäîðèòå îò Åðåãèîí è ïî-ñïåöèàëíî Êåëåáðèìáîð, êîéòî êîïíååë îò âñå ñúðöå äà ñå èçðàâíè ïî ñëàâà è óìåíèÿ ñ Ôåàíîð. [Çà òîâà, êàê Ñàóðîí ïîäìàìâà åðåãèîíñêèòå êîâà÷è è ñè ïðèñâîÿâà èìåòî Àíàòàð, òîåñò Ïîâåëèòåë íà äàðîâåòå, å ðàçêàçàíî â "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè"; òàì îáà÷å íå ñå ñïîìåíàâà Ãàëàäðèåë.]
 Ñàóðîí ñå ïðåäñòàâÿë â Åðåãèîí êàòî ïðàòåíèê íà Âàëàðèòå, äîøúë ïî òÿõíà ïîâåëÿ â Ñðåäíàòà çåìÿ ("êàòî òúé èçïðåâàðèë Èñòàðèòå"), çà äà îñòàíå òàì è äà ïîìàãà íà åëôèòå. Òîé âåäíàãà óñåòèë, ÷å Ãàëàäðèåë ùå ìó å ãëàâíà ïðîòèâíèöà è ïîðàäè òóé õâúðëèë ìíîãî óñèëèÿ äà ÿ óñïîêîè, êàòî ïîíàñÿë íåéíèÿ ãíÿâ ñ ïðèâèäíî òúðïåíèå è ëþáåçíà óñìèâêà. [Â òîâà êðàòêî îïèñàíèå íå ñðåùàìå îáÿñíåíèå çà ãíåâà íà Ãàëàäðèåë ñðåùó Ñàóðîí, îñâåí àêî òÿ å ïðîçðÿëà íåãîâîòî ëóêàâñòâî; â òàêúâ ñëó÷àé îáà÷å îñòàâà íåÿñíî çàùî ìó å ïîçâîëèëà äà îñòàíå â Åðåãèîí<7>.] Ñàóðîí èçïîëçâàë öÿëîòî ñè ëóêàâñòâî ñðåùó Êåëåáðèìáîð è áëèçêèòå äî íåãî êîâà÷è, êîèòî áèëè îñíîâàëè âëèÿòåëíàòà â Åðåãèîí çàäðóãà Ãâàèò-è-Ìèðäàèí; àëà äåëàòà ñè âúðøåë ïîòàéíî, áåç äà óçíàÿò Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí. Íå ñëåä äúëãî Ñàóðîí ïîñòàâèë Ãâàèò-è-Ìèðäàèí ïîä ñâîå âëèÿíèå, ïîíåæå èçïúðâîì êîâà÷èòå èìàëè ãîëÿìà ïîëçà îò íåãîâèòå ñúâåòè ïî íàé-âåëèêèòå òàéíè íà çàíàÿòà èì<8>. Òúé ìîùíà áèëà ñòàíàëà âëàñòòà ìó íàä Ìèðäàèíèòå, ÷å íàêðàÿ ãè óáåäèë ñ áóíò ñðåùó Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí äà âçåìàò âëàñò íàä Åðåãèîí; è òóé áèëî íÿêúäå ìåæäó 1350 è 1400 ã. íà Âòîðàòà åïîõà. Ïîäèð òîâà Ãàëàäðèåë íàïóñíàëà Åðåãèîí è ïðåç Õàçàä-äóì ìèíàëà â Ëîðèíàíä çàåäíî ñ Àìðîò è Êåëåáðèàí; íî Êåëåáîðí íå ïîæåëàë äà âëåçå â ÷åðòîçèòå íà äæóäæåòàòà è îñòàíàë â Åðåãèîí âúïðåêè Êåëåáðèìáîðîâàòà íåïðèÿçúí. Ãàëàäðèåë ïîåëà âëàñòòà íàä Ëîðèíàíä è ñå ïîäãîòâèëà çà îòáðàíà îò Ñàóðîí.
 Ñàìèÿò Ñàóðîí íàïóñíàë Åðåãèîí îêîëî 1500 ã., ñëåä êàòî Ìèðäàèíèòå çàïî÷íàëè èçêîâàâàíåòî íà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè. À Êåëåáðèìáîð íå áèë ïîêâàðåí ïî äóøà èëè âÿðà, àëà ïðèåìàë Ñàóðîí êàòî òàêúâ, çà êàêúâòî ñå ïðåäñòàâÿë; è êîãàòî íàêðàÿ óçíàë çà ñúùåñòâóâàíåòî íà Åäèíñòâåíèÿ Ïðúñòåí, òîé ñå ðàçáóíòóâàë ñðåùó Ñàóðîí è îòèøúë â Ëîðèíàíä äà ïîäèðè îòíîâî ñúâåò îò Ãàëàäðèåë. Ïî îíîâà âðåìå òðÿáâàëî äà óíèùîæàò âñè÷êè Âñåâëàñòíè Ïðúñòåíè, "íî íå èì äîñòèãíàëà ñèëà". Ãàëàäðèåë ãî ïîñúâåòâàëà Òðèòå Ïðúñòåíà íà åëôèòå äà íå ñå èçïîëçâàò íèêîãà è äà áúäàò óêðèòè ïîîòäåëíî, íàäàëå÷ îò Åðåãèîí, êúäåòî Ñàóðîí ñìÿòàë, ÷å ñå íàìèðàò. Ïî îíîâà âðåìå òÿ ïîëó÷èëà îò Êåëåáðèìáîð Áåëèÿ Ïðúñòåí, íàðå÷åí Íåíèÿ, è ÷ðåç íåãîâàòà ìîù êðàëñòâîòî Ëîðèíàíä ñòàíàëî ïî-ìîãúùî è ïî-ïðåêðàñíî; àëà ãîëÿìà è íåïðåäâèäèìà áèëà âëàñòòà íà Ïðúñòåíà íàä ñàìàòà íåÿ, òà çàñèëèëà äúëáîêèÿ é êîïíåæ ïî Ìîðåòî è òúé íåéíàòà ðàäîñò â Ñðåäíàòà çåìÿ ïîìðúêíàëà ïðåä ìå÷òèòå äà ñå çàâúðíå êúì Çàïàäà<9>. Êåëåáðèìáîð ïîñëóøàë íåéíèÿ ñúâåò äà ïðàòè Âúçäóøíèÿ è Îãíåíèÿ Ïðúñòåí èçâúí Åðåãèîí; ïîâåðèë ãè íà Ãèë-ãàëàä îò Ëèíäîí. (Òóê å êàçàíî, ÷å ïî îíîâà âðåìå Ãèë-ãàëàä äàë ×åðâåíèÿ Ïðúñòåí Íàðèÿ íà Êèðäàí îò Çàëèâèòå, íî ïî-êúñíî â ïîâåñòâîâàíèåòî ñðåùàìå äîïúëíèòåëíà áåëåæêà, ñïîðåä êîÿòî òîé ëè÷íî å çàäúðæàë Ïðúñòåíà äî âðåìåòî íà Ïîñëåäíèÿ ñúþç).
 Êîãàòî óçíàë çà ðàçêàÿíèåòî è áóíòà íà Êåëåáðèìáîð, Ñàóðîí çàõâúðëèë áëàãàòà ìàñêà è ðàçêðèë ÿðîñòòà ñè; è êàòî ñáðàë âîåííà ñèëà, â 1695 ãîäèíà òðúãíàë ïðåç Êàëåíàðäîí (Ðîõàí) äà çàâëàäåå Åðèàäîð. Ùîì òàÿ âåñò ñòèãíàëà äî Ãèë-ãàëàä, òîé ïîäãîòâèë âîéñêà, êîìàíäâàíà îò Åëðîíä Ïîëóåëô; àëà Åëðîíä òðÿáâàëî äà èçìèíå äúëúã ïúò, à Ñàóðîí ñâúðíàë íà ñåâåð è íåçàáàâíî ïîåë êúì Åðåãèîí. Ðàçóçíàâà÷èòå è ÷åëíèòå îòðÿäè îò Ñàóðîíîâàòà àðìèÿ âå÷å íàáëèæàâàëè, êîãàòî Êåëåáîðí ãè îòáëúñíàë ñ âíåçàïåí íàáåã; íî ìàêàð ÷å óñïÿë äà îáåäèíè ñèëè ñ âîéñêàòà íà Åëðîíä, íå ìîãëè äà ñå âúðíàò êúì Åðåãèîí, ïîíåæå Ñàóðîíîâàòà àðìèÿ áèëà äàëå÷ ïî-ìíîãîáðîéíà - äîòîëêîâà, ÷å ãè óäúðæàëà íàñòðàíè è ñúùåâðåìåííî îáãúðíàëà â ïëúòåí îáðú÷ Åðåãèîí. Íàêðàÿ âðàãîâåòå íàõëóëè â Åðåãèîí ñ îãúí è ìå÷ è çàâçåëè ãëàâíàòà öåë íà Ñàóðîíîâîòî íàøåñòâèå - Äîìà íà Ìèðäàèíèòå, êúäåòî áèëè òåõíèòå êîâà÷íèöè è ñúêðîâèùà. Îò÷àÿí, Êåëåáðèìáîð âëÿçúë â äâóáîé ñúñ Ñàóðîí íà ñòúëáèùåòî ïðåä ãîëÿìàòà ïîðòà íà Ìèðäàèíèòå; îáà÷å ãî ïîâàëèëè ñ êóêè è ïîïàäíàë â ïëåí, à Äîìúò áèë ðàçãðàáåí. Òúé Ñàóðîí çàâëàäÿë Äåâåòòå Ïðúñòåíà è äðóãè ïî-äðåáíè òâîðåíèÿ íà Ìèðäàèíèòå; íî Ñåäåìòå è Òðèòå íå óñïÿë äà îòêðèå. Òîãàâà ïîäëîæèë Êåëåáðèìáîð íà ìú÷åíèÿ è óçíàë îò íåãî êúäå ñà óêðèòè Ñåäåìòå. Êåëåáðèìáîð ðàçêðèë òîâà, ïîíåæå íå öåíÿë íèòî Ñåäåìòå, íèòî Äåâåòòå êîëêîòî Òðèòå; Ñåäåìòå è Äåâåòòå áèëè èçêîâàíè ñúñ Ñàóðîíîâà ïîìîù, à Òðèòå Êåëåáðèìáîð ñúòâîðèë ñàì, ñ ðàçëè÷íà ìîù è äðóãè çàìèñëè. [Òóê íå ñå êàçâà èçðè÷íî, ÷å ïî îíîâà âðåìå Ñàóðîí å çàâëàäÿë Ñåäåìòå Ïðúñòåíà, ìàêàð òîâà äà ñå ïîäðàçáèðà. Â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" å êàçàíî, ÷å ñïîðåä ïðåäàíèÿòà íà äæóäæåòàòà îò Äóðèíîâèÿ ðîä Ïðúñòåíúò íà Äóðèí III, êðàë íà Õàçàä-äóì, ìó áèë äàäåí îò åëôè÷åñêèòå êîâà÷è, à íå îò Ñàóðîí; â íàñòîÿùèÿ òåêñò îáà÷å íå ñå ñïîìåíàâà íèùî çà íà÷èíà, ïî êîéòî Ñåäåìòå ïðúñòåíà ñà ïîïàäíàëè ó äæóäæåòàòà.] Çà Òðèòå Ïðúñòåíà Ñàóðîí íå óñïÿë äà èçòðúãíå íè äóìà îò Êåëåáðèìáîð; è òîãàç ãî ëèøèë îò æèâîò. Íî ñå äîãàæäàë çà èñòèíàòà - ÷å Òðèòå áèëè íà ñúõðàíåíèå ó åëôèòå; à òóé îçíà÷àâàëî, ÷å ñà ïðè Ãàëàäðèåë è Ãèë-ãàëàä.
 ×åðåí ãíÿâ ãî îáçåë è îòíîâî òðúãíàë íà áîé; íàìåñòî çíàìå âäèãíàë òðóïà íà Êåëåáðèìáîð, ïðîíèçàí îò îðêñêè ñòðåëè, è òúé âðúõëåòÿë ñðåùó âîéñêàòà íà Åëðîíä. À Åëðîíä áèë ñáðàë ìàëöèíàòà îöåëåëè åëôè îò Åðåãèîí, àëà íÿìàë ñèëè äà óñòîè íà àòàêàòà. È íàèñòèíà ùÿë äà çàãóáè ñðàæåíèåòî, àêî Ñàóðîí íå áèë íàïàäíàò èçîòçàä; çàùîòî Äóðèí ïðàòèë îòðÿä äæóäæåòà îò Õàçàä-äóì, à ñ òÿõ äîøëè è åëôè îò Ëîðèíàíä íà÷åëî ñ Àìðîò. Åëðîíä óñïÿë äà ñå èçòåãëè, àëà áèë îòõâúðëåí íà ñåâåð è ïî òîâà âðåìå [ïðåç 1697 ã. ñïîðåä "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå"] îñíîâàë óáåæèùå è êðåïîñò â Èìëàäðèñ (Ëîìèäîë). Ñàóðîí ïðåêðàòèë ïðåñëåäâàíåòî, îáúðíàë ñå ñðåùó äæóäæåòàòà è åëôèòå îò Ëîðèíàíä è ãè îòáëúñíàë; íî ïîðòèòå íà Ìîðèÿ áèëè çàòâîðåíè è òîé íå óñïÿë äà âëåçå. Îòòîãàâà çàâèíàãè íàìðàçèë Ìîðèÿ è çàïîâÿäàë íà îðêèòå äà èçòðåáâàò äæóäæåòàòà, êúäåòî è äà ãè ñðåùíàò.
 Íî ñåãà Ñàóðîí ñå îïèòàë äà çàâëàäåå Åðèàäîð - Ëîðèíàíä ùÿë äà èç÷àêà. Àëà äîêàòî îïóñòîøàâàë çåìèòå, èçáèâàë èëè ïðîãîíâàë ìàëêèòå ãðóïè÷êè õîðà è ïðåñëåäâàë îöåëåëèòå åëôè, ìíîçèíà èçáÿãàëè íà ñåâåð äà ñå âëåÿò â Åëðîíäîâàòà àðìèÿ. À ãëàâíàòà öåë íà Ñàóðîí áèëà äà ïðåâçåìå Ëèíäîí, êúäåòî âÿðâàë, ÷å èìà íàé-ãîëÿìà íàäåæäà äà çàâëàäåå ïîíå åäèí îò Òðèòå Ïðúñòåíà; çàòóé ñáðàë ðàçïðúñíàòèòå ñè îòðÿäè è ïîåë íà çàïàä êúì çåìèòå íà Ãèë-ãàëàä, êàòî ñúñèïâàë âñè÷êî ïî ïúòÿ ñè. Íî ñèëàòà ìó áèëà íàìàëÿëà, ïîíåæå òðÿáâàëî äà èçîñòàâè ãîëÿìà ÷àñò îò âîéñêàòà ñðåùó Åëðîíä, òà äà íå áúäå íàïàäíàò â ãðúá.
 À Íóìåíîðöèòå îò äúëãè ãîäèíè âîäåëè ñâîèòå êîðàáè êúì Ñèâèòå çàëèâè è òàì ãè ïîñðåùàëè ñ ðàäîñò. Ùîì çàïîäîçðÿë, ÷å Ñàóðîí ìîæå äà âëåçå â îòêðèòà âîéíà ñ Åðèàäîð, Ãèë-ãàëàä ïðàòèë âåñò äî Íóìåíîð; è â î÷àêâàíå íà âîéíà Íóìåíîðöèòå ïî÷íàëè äà ñòðîÿò óêðåïëåíèÿ ïî ëèíäîíñêèòå áðåãîâå. Êîãàòî ïðåç 1695 ã. Ñàóðîí íàõëóë â Åðèàäîð, Ãèë-ãàëàä ïðèçîâàë Íóìåíîð íà ïîìîù. Òîãàâà êðàë Òàð-Ìèíàñòèð ïðàòèë ìîãúù ôëîò; àëà ïîìîùòà ñå çàáàâèëà è äîñòèãíàëà áðåãîâåòå íà Ñðåäíàòà çåìÿ åäâà ïðåç 1700 ã. Ïî òîâà âðåìå Ñàóðîí âå÷å áèë îâëàäÿë öÿë Åðèàäîð îñâåí îáñàäåíèÿ Èìëàäðèñ è ñòèãíàë äî áðåãîâåòå íà ðåêà Ëóí. Ïðèçîâàë íîâè âîéñêè, êîèòî íàáëèæàâàëè îò þãîèçòîê è âå÷å ñå íàìèðàëè â Åíåäâàèò êðàé Òàðáàäñêèòå áðîäîâå, êúäåòî èìàëî ñëàáà îõðàíà. Ãèë-ãàëàä è Íóìåíîðöèòå îòáðàíÿâàëè áðåãîâåòå íà Ëóí â îò÷àÿí îïèò äà óäúðæàò Ñèâèòå çàëèâè, êîãàòî â ïîñëåäíèÿ ìèã ïðèñòèãíàëà ìîùòà íà Òàð-Ìèíàñòèð; è Ñàóðîíîâàòà âîéñêà áèëà ðàçáèòà è îòáëúñíàòà. Íóìåíîðñêèÿò àäìèðàë Êèðÿòóð ïðàòèë ÷àñò îò ñâîèòå êîðàáè äà ñòîâàðÿò äåñàíò íà þã.
 Ñàóðîí îòíîâî áèë îòáëúñíàò íà þãîèçòîê ñëåä êúðâàâà áèòêà êðàé Ñàðíîâ áðîä (áðîäîâåòå íà Áàðàíäóèí); è ìàêàð äà ïîëó÷èë ïîäêðåïëåíèÿ îò Òàðáàä, èçâåäíúæ ïàê îòêðèë çàä ãúðáà ñè íóìåíîðñêà âîéñêà, çàùîòî Êèðÿòóð áèë ñïóñíàë ìíîãî÷èñëåí äåñàíò êðàé óñòèåòî íà ðåêà Ãâàòëî (Ñèâòàëàç), "êúäåòî èìàëî ìàëêî íóìåíîðñêî ïðèñòàíèùå". [Òîâà å ïðèñòàíèùåòî Âèíÿëîíäå íà Òàð-Àëäàðèîí, íàðå÷åíî ïî-êúñíî Ëîíä Äàåð; âèæ Ïðèëîæåíèå Ã.] Â áèòêàòà ïðè Ãâàòëî Ñàóðîí áèë ðàçáèò îêîí÷àòåëíî è ñàì åäâà ñå ñïàñèë îò ãèáåë. Îöåëåëèÿò ìó ìàëúê îòðÿä áèë íàïàäíàò â Èçòî÷åí Êàëåíàðäîí è òîé èçáÿãàë ñàìî ñ åäèí-åäèíñòâåí òåëîõðàíèòåë êúì îáëàñòòà, íàðå÷åíà ïî-êúñíî Äàãîðëàä (Áîéíî ïîëå), à îòòàì óíèæåí è ñúñèïàí ñå âúðíàë â Ìîðäîð è äàë êëåòâà äà îòìúñòè íà Íóìåíîð. Àðìèÿòà, êîÿòî îáñàæäàëà Èìëàäðèñ, áèëà õâàíàòà â îáðú÷ ìåæäó Åëðîíä è Ãèë-ãàëàä è èçòðåáåíà äî êðàê. Åðèàäîð ñå èçáàâèë îò âðàãîâåòå, àëà ëåæàë â ðóèíè.
 Ïî îíîâà âðåìå ñâèêàëè Ñúâåò<10> è ðåøèëè åëôè÷åñêàòà òâúðäèíà íà èçòîê îò Åðèàäîð äà áúäå ïîääúðæàíà â Èìëàäðèñ, à íå â Åðåãèîí. Ïàê ïî òîâà âðåìå Ãèë-ãàëàä äàë Ñèíèÿ Ïðúñòåí Âèëèÿ íà Åëðîíä è ãî îïðåäåëèë çà ñâîé íàìåñòíèê â Åðèàäîð; à ×åðâåíèÿ Ïðúñòåí çàäúðæàë ïðè ñåáå ñè è ãî ïîâåðèë íà Êèðäàí åäâà êîãàòî íàïóñíàë Ëèíäîí â äíèòå íà Ïîñëåäíèÿ ñúþç<11>. Çà äúëãè ãîäèíè íàñòàíàë ìèð ïî Çàïàäíèòå çåìè è ïðåç òîâà âðåìå çàçäðàâåëè òåõíèòå ðàíè; àëà Íóìåíîðöèòå áèëè óñåòèëè â Ñðåäíàòà çåìÿ âêóñà íà âëàñòòà è îòòîãàâà ïî÷íàëè äà èçãðàæäàò ñåëèùà ïî çàïàäíîòî êðàéáðåæèå [ñïîðåä "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" òîâà ñòàâà "îêîëî 1800 ã."], òà çàäúëãî ìîùòà èì áèëà òúé ãîëÿìà, ÷å Ñàóðîí íå äðúçâàë äà ñòúïè íà çàïàä îò Ìîðäîð.
 Â çàêëþ÷èòåëíèÿ ïàñàæ ïîâåñòâîâàíèåòî îòíîâî ñå âðúùà êúì Ãàëàäðèåë è ðàçêàçâà êàê êîïíåæúò é ïî ìîðåòî ñå çàñèëèë äîòîëêîâà (ìàêàð ÷å ñìÿòàëà çà ñâîé äúëã äà îñòàíå â Ñðåäíàòà çåìÿ äîêàòî Ñàóðîí áúäå ïîáåäåí íàïúëíî), ÷å ðåøèëà äà íàïóñíå Ëîðèíàíä è äà çàæèâåå ïî êðàéáðåæèåòî. Ïîâåðèëà Ëîðèíàíä íà Àìðîò è êàòî ìèíàëà ïàê ïðåç Ìîðèÿ çàåäíî ñ Êåëåáðèàí, îòèøëà â Èìëàäðèñ äà òúðñè Êåëåáîðí. Òàì (ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò) ãî îòêðèëà è äúëãî æèâåëè çàåäíî; òîãàâà Åëðîíä çà ïðúâ ïúò âèäÿë Êåëåáðèàí è ÿ îáèêíàë, ìàêàð äà íå ðàçêðèë òîâà. Èìåííî ïî âðåìå íà òîçè ïðåñòîé áèë ñâèêàí Ñúâåòúò, çà êîéòî ñå ñïîìåíàâà ïî-ãîðå. Íî ïî-êúñíî [íÿìà íèêàêâè óêàçàíèÿ çà äàòàòà] Ãàëàäðèåë, Êåëåáîðí è Êåëåáðèàí íàïóñíàëè Èìëàäðèñ è çàìèíàëè çà ñëàáî íàñåëåíèòå îáëàñòè ìåæäó óñòèåòî íà Ãâàòëî è Åòèð Àíäóèí. Òàì ñå çàñåëèëè â Áåëôàëàñ íà ìÿñòî, íàðå÷åíî ïî-êúñíî Äîë Àìðîò; è òàì ïîíÿêîãà ãè ïîñåùàâàë ñèíúò èì Àìðîò, à ñëåä âðåìå êúì òÿõ ñå ïðèñúåäèíèëè Íàíäîðè îò Ëîðèíàíä. Åäâà ìíîãî ïî-êúñíî ïðåç Òðåòàòà åïîõà, êîãàòî Àìðîò áèë èç÷åçíàë, à íàä Ëîðèíàíä îòíîâî íàäâèñíàëà çàïëàõà, Ãàëàäðèåë ñå çàâúðíàëà òàì ïðåç 1981 ã. Ñ òîâà çàâúðøâà òåêñòúò íà ðúêîïèñà "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí".
_______________
 Òóê òðÿáâà äà îòáåëåæèì, ÷å ëèïñàòà íà ïðîòèâîïîëîæíè òâúðäåíèÿ âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" íàñî÷âà ìíîçèíà èçñëåäîâàòåëè êúì åñòåñòâåíîòî ïðåäïîëîæåíèå, ÷å Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí ñà îñòàíàëè â Ëîòëîðèåí ïðåç âòîðàòà ïîëîâèíà íà Âòîðàòà è öÿëàòà Òðåòà åïîõà; íî íå å òàêà, ìàêàð ÷å òÿõíàòà èñòîðèÿ îò ðúêîïèñà "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí" âïîñëåäñòâèå å áèëà ñúùåñòâåíî ïðîìåíåíà, êàêòî ùå ïðîëè÷è è ïî-äîëó.
Àìðîò è Íèìðîäåë
 Íÿêîëêî ñòðàíèöè ïî-ãîðå ñïîìåíàõ, ÷å àêî ïðè ñúçäàâàíåòî íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" Àìðîò å áèë ñìÿòàí çà ñèí íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí, òîëêîâà âàæíà âðúçêà åäâà ëè áè óáÿãíàëà îò âíèìàíèå. Íî òàêà èëè èíà÷å, ñëåä âðåìå òàçè ðîäñòâåíà âðúçêà å îòõâúðëåíà. Ïðèâåæäàì òóê êðàòúê ðàçêàç (íàïèñàí ïðåç 1969 ã. èëè ïî-êúñíî) ïîä çàãëàâèåòî "×àñò îò Ëåãåíäàòà çà Àìðîò è Íèìðîäåë, ïðåðàçêàçàíà íàêðàòêî".
* Àìðîò ñòàíàë êðàë íà Ëîðèåí ñëåä êàòî áàùà ìó Àìäèð çàãèíàë â Äàãîðëàäñêàòà áèòêà [ïðåç 3434 ã. íà Âòîðàòà åïîõà]. Ìíîãî ãîäèíè öàðóâàë ìèð ïî íåãîâèòå çåìè ïîäèð ïîðàæåíèåòî íà Ñàóðîí. Ìàêàð è Ñèíäàð ïî ïðîèçõîä, òîé æèâååë ñïîðåä îáè÷àèòå íà ãîðñêèòå åëôè è äîìúò ìó áèë âúðõó âèñîêè äúðâåòà íàä ìîãèëàòà, íàðå÷åíà ïî-êúñíî Êåðèí Àìðîò. Òúé ïîñòúïâàë ïîðàäè ëþáîâòà ñè êúì Íèìðîäåë. Äúëãè ãîäèíè ÿ îáè÷àë è ïîíåæå òÿ íå ãî æåëàåëà, íå ñè âçåë äðóãà ñúïðóãà. Âñúùíîñò Íèìðîäåë ãî îáè÷àëà, çàùîòî äîðè ñðåä Åëäàðèòå ñå îòëè÷àâàë ïî õóáîñò, õðàáðîñò è ìúäðîñò; àëà òÿ áèëà îò Ãîðñêèòå åëôè è ñúæàëÿâàëà çà èäâàíåòî íà åëôèòå îò Çàïàäà, ùî íîñåëè (èëè ïîíå òúé ñå ãîâîðåëî) âîéíè è íàðóøàâàëè äðåâíèÿ ìèð. Ãîâîðåëà ñàìî åçèêà íà ñâîåòî ïëåìå, äîðè è êîãàòî èçëÿçúë îò óïîòðåáà ñðåä íàðîäà íà Ëîðèåí<12>; è æèâååëà ñàìà êðàé âîäîïàäèòå íà ðåêà Íèìðîäåë, ÷èåòî èìå íîñåëà. Àëà êîãàòî óæàñúò èçñêî÷èë îò Ìîðèÿ, òà ïðîãîíèë äæóäæåòàòà è íàìåñòî òÿõ îðêè âçåëè äà ñå ïðîêðàäâàò â ãîðèòå, òÿ èçáÿãàëà ñàìà è ïîòðåñåíà êúì þæíèòå ïóùèíàöè [ïðåç 1981 ã. îò Òðåòàòà åïîõà]. Òðúãíàë Àìðîò ñëåä íåÿ è íàé-ïîäèð ÿ îòêðèë êðàé äåáðèòå íà Âåòðîêëèí, ùî ïî îíîâà âðåìå áèëè ìíîãî ïî-áëèçî äî Ëîðèåí<13>. Êàçâàëà, ÷å íå ñìåå äà âëåçå â ãîðàòà, çàùîòî äúðâåòàòà ñÿêàø ÿ çàïëàøâàëè, à íÿêîè äîðè ñå ìåñòåëè äà é ïðåãðàäÿò ïúòÿ.
* Äúëãî ðàçãîâàðÿëè òàì Àìðîò è Íèìðîäåë; è íàêðàé ñå îáðåêëè åäèí íà äðóã.
* - Ùå óñòîÿ íà äóìàòà ñè - ðåêëà òÿ, - è ùå ñå îæåíèì âåäíàãà, ùîì ìå îòâåäåø â ñïîêîéíà ñòðàíà.
* À Àìðîò ñå çàêëåë çàðàäè íåÿ äà íàïóñíå ñâîÿ íàðîä âúïðåêè òåæêèòå âðåìåíà è çàåäíî äà ïîäèðÿò òàêàâà ñòðàíà.
* - Àëà íÿìà òàêàâà äíåñ â Ñðåäíàòà çåìÿ - äîáàâèë òîé - è íå ùå èìà âå÷å ïîêîé çà åëôè÷åñêèÿ íàðîä. Ùå òðÿáâà äà ñå ïðåõâúðëèì ïðåç Âåëèêîòî ìîðå êúì äðåâíèÿ Çàïàä. - Ïîñëå é ðàçêàçàë çà ïðèñòàíèùåòî íà þã, êúäåòî íÿêîãà áèëè ïðèñòèãíàëè ìíîçèíà îò íåãîâîòî ïëåìå. - Äíåñ òå ñà íàìàëåëè, çàùîòî ìíîçèíà îòïëàâàõà êúì Çàïàäà; àëà îñòàíàëèòå îùå ñòðîÿò êîðàáè è ïðåäëàãàò ïîìîù íà âñåêè, êîéòî äîéäå ïðè òÿõ, èçìîðåí îò Ñðåäíàòà çåìÿ. Êàçâàò, ÷å áëàãîñêëîííîòî ðàçðåøåíèå íà Âàëàðèòå äà îòèäåì îòâúä Ìîðåòî ñåãà ñå ðàçïðîñòèðàëî è íàä âñè÷êè îíèÿ, ùî òðúãíàëè íà Ãîëåìèÿ ïîõîä, ìàêàð äà íå ñà ñòèãíàëè íÿêîãà äî áðåãîâåòå è äà íå ñà ñúçèðàëè îùå Áëàæåíîòî öàðñòâî.
* Íÿìà òóê ìÿñòî äà ðàçêàæåì çà òÿõíîòî ïúòåøåñòâèå êúì ñòðàíàòà Ãîíäîð. Òóé áèëî ïðåç âðåìåòî íà êðàë Åàðíèë Âòîðè, ïðåäïîñëåäåí îò âëàäåòåëèòå íà Þæíîòî êðàëñòâî, è ñìóò öàðÿë ïî çåìèòå ìó. [Åàðíèë II öàðóâà â Ãîíäîð îò 1945 äî 2043 ã.] Äðóãàäå å ðàçêàçàíî [íî íå å ñúõðàíåí ïîäîáåí ðúêîïèñ] êàê ñå ðàçäåëèëè è êàê ïîäèð íàïðàçíî òúðñåíå Àìðîò ñëÿçúë â åëôè÷åñêîòî ïðèñòàíèùå è îòêðèë, ÷å òàì ñà îñòàíàëè ñàìî íåêîëöèíà. Äîðè åäèí êîðàá íå ñòèãàëè äà çàïúëíÿò, à è ñàìî åäèí çäðàâ èì îñòàâàë. Ïîðàäè òóé ñå ãîòâåëè äà íàïóñíàò è äà èçîñòàâÿò íàâåêè Ñðåäíàòà çåìÿ. Òå ñúðäå÷íî ïîñðåùíàëè Àìðîò è ñå çàðàäâàëè, ÷å òúé ùå óêðåïÿò ìàëêèÿ ñè îòðÿä; íî íå æåëàåëè äà ÷àêàò Íèìðîäåë, ïîíåæå èì ñå ñòðóâàëî, ÷å âå÷å íÿìà íàäåæäà äà äîéäå.
* - Àêî å ìèíàëà ïðåç íàñåëåíèòå çåìè íà Ãîíäîð - êàçâàëè òå, - îò íèêîãî íå áè âèäÿëà çëî è äîðè ùÿõà äà é ïîìîãíàò; çàùîòî ëþäåòå îò Ãîíäîð ñà äîáðè è ãè óïðàâëÿâàò ïîòîìöè íà äðåâíèòå Åëôè÷åñêè ïðèÿòåëè, ùî îùå óìåÿò äîíÿêúäå äà ãîâîðÿò åçèêà íè; íî ïëàíèíèòå ãúìæàò îò âðàæäåáíè ëþäå è çëè òâàðè.
* Ãîäèíàòà îòìèíàâàëà, íàñòàíàëà åñåí è ñêîðî ùåëè äà ïîâåÿò ìîãúùè âåòðîâå, îïàñíè è íåáëàãîïðèÿòíè äîðè çà åëôè÷åñêèòå ëàäèè, àêî ïëàâàëè áëèçî äî Ñðåäíàòà çåìÿ. Àëà òúé âåëèêà áèëà ñêðúáòà íà Àìðîò, ÷å îùå ñ íÿêîëêî ñåäìèöè çàäúðæàëè îòïëàâàíåòî ñè; è æèâååëè âúðõó êîðàáà, ïîíåæå êúùèòå èì íà áðåãà áèëè çàïóñòåëè è ïðàçíè. È åäíà íîù íàëåòÿëà åñåííà áóðÿ, åäíà îò íàé-ñòðàõîâèòèòå ñïîðåä àíàëèòå íà Ãîíäîð. Òÿ äîøëà îòêúì ñòóäåíàòà Ñåâåðíà ïóñòîø, ìèíàëà ñ ðåâ ïðåç Åðèàäîð è íàõëóëà â Ãîíäîð, ðàçðóøàâàéêè âñè÷êî ïî ïúòÿ ñè; íå ÿ âúçïðåëè Áåëèòå ïëàíèíè, òà ìíîãî ÷îâåøêè êîðàáè áèëè ïîìåòåíè â çàëèâà Áåëôàëàñ è âå÷å íå ñå çàâúðíàëè. Ëåêàòà åëôè÷åñêà ëàäèÿ ñå îòêúñíàëà îò ïðèñòàíà è äèâèòå âúëíè ÿ ïîíåñëè êúì óìáàðñêèòå áðåãîâå. Íå äîøëà ïîâå÷å âåñò îò íåÿ äî Ñðåäíàòà çåìÿ, àëà ñúçäàâàíèòå çà òîâà ïúòåøåñòâèå åëôè÷åñêè êîðàáè íèêîãà íå ïîòúâàëè, òúé ÷å òÿ íåñúìíåíî íàïóñíàëà Êðúãîâåòå íà ñâåòà è íàêðàÿ ñòèãíàëà äî Åðåñåà. Íî íå îòâåëà íàòàì Àìðîò. Âèõúðúò áèë íàëåòÿë íàä ãîíäîðñêèòå áðåãîâå òúêìî äîêàòî çîðàòà íàäíè÷àëà ïðåç áóðíèòå îáëàöè; à êîãàòî Àìðîò ñå ñúáóäèë, êîðàáúò âå÷å áèë äàëå÷ îò ñóøàòà. Ñ îò÷àÿí âèê "Íèìðîäåë!" ñå õâúðëèë òîé â ìîðåòî è çàïëóâàë êúì ÷åçíåùèÿ áðÿã. Ñ îñòðèÿ ñè åëôè÷åñêè âçîð ìîðÿöèòå äúëãî ãî âèæäàëè êàê ñå áîðè ñ âúëíèòå, ÷àê äîäåòî èçãðÿâàùîòî ñëúíöå ðàçêúñàëî îáëàöèòå è îñâåòèëî çà ìèã â äàëå÷èíàòà ðóñàòà ìó êîñà êàòî çëàòíà èñêðèöà. Ïîâå÷å íå ãî âèäåëè â Ñðåäíàòà çåìÿ íè åëôè÷åñêè, íè ÷îâåøêè î÷è. Íå ñå çíàå ùî ñòàíàëî ñ Íèìðîäåë, ìàêàð äà èìà ìíîãî ëåãåíäè çà ñúäáàòà é.
 Âñúùíîñò ãîðíèÿò ðàçêàç å ñú÷èíåí êàòî äîáàâêà êúì åòèìîëîãè÷íî îáñúæäàíå íà èìåíàòà íà íÿêîè ðåêè â Ñðåäíàòà çåìÿ - â ñëó÷àÿ Ãèëðàèí, ðåêà îò ãîíäîðñêàòà îáëàñò Ëåáåíèí, êîÿòî ñå âëèâàëà â çàëèâà Áåëôàëàñ íà çàïàä îò Åòèð Àíäóèí; íîâè ïîäðîáíîñòè â ëåãåíäàòà çà Íèìðîäåë âúçíèêâàò îò àíàëèçà íà ÷àñòèöàòà ðàèí. Òÿ âåðîÿòíî ïðîèçëèçà îò êîðåíà ðàí- ñúñ çíà÷åíèå "áðîäÿ, ëóòàì ñå, âúðâÿ â íåÿñíà ïîñîêà" (êàêòî â Ìèòðàíäèð è â èìåòî íà Ëóíàòà Ðàíà).
* Òîâà íå èçãëåæäà âÿðíî çà âñè÷êè ðåêè â Ãîíäîð; íî íàçâàíèÿòà íà ðåêè ÷åñòî ìîãàò äà ñå îòíàñÿò ñàìî äî ÷àñò îò òå÷åíèåòî, èçâîðà èëè óñòèåòî, êàêòî è äî äðóãè òåõíè îñîáåíîñòè, êîèòî ñà âïå÷àòëèëè àâòîðèòå íà èìåíàòà. Â ñëó÷àÿ îáà÷å íÿêîè îòêúñè îò ëåãåíäàòà çà Àìðîò è Íèìðîäåë ïðåäëàãàò îáÿñíåíèå. Ñúùî êàòî äðóãèòå ïîòîöè â îíàçè îáëàñò, Ãèëðàèí ñå ñïóñêàë áóéíî îò ïëàíèíèòå; íî êîãàòî äîñòèãàë êðàÿ íà ïëàíèíñêàòà âåðèãà Åðåä Íèìðàèñ, êîÿòî ãî îòäåëÿëà îò Êåëîñ [âèæ êàðòàòà êúì òîì III íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå"], òå÷åíèåòî ìó ñëèçàëî â øèðîêà è ïëèòêà íèçèíà. Èçâåñòíî âðåìå ëúêàòóøåë èç íåÿ è îôîðìÿë åçåðöå â þæíèÿ é êðàé, ïðåäè äà ïðåêîñè åäèí õðåáåò è îòíîâî äà ñëåçå áóéíî êúì Ñåðíè, â êîéòî ñå âëèâàë. Êàçâàò, ÷å êîãàòî èçáÿãàëà îò Ëîðèåí, Íèìðîäåë ñå èçãóáèëà â Áåëèòå ïëàíèíè è äúëãî ñêèòàëà, äîäåòî íàêðàÿ (íåçíàéíî ïî êîé ïúò èëè ïðîõîä), ñòèãíàëà äî ðåêè÷êà, ùî é íàïîìíÿëà íåéíèÿ ïîòîê â Ëîðèåí. Ñ îëåêíàëî ñúðöå ñåäíàëà êðàé åçåðöåòî, ãëåäàëà êàê çâåçäèòå ñå îòðàçÿâàò â òúìíèòå ìó âîäè è ñëóøàëà âîäîïàäèòå, ïî êîèòî ðåêàòà ïðîäúëæàâàëà ïúòÿ ñè êúì ìîðåòî. Òàì çàñïàëà äúëáîêî îò èçòîùåíèå è òúé äúëãî òðàÿë ñúíÿò é, ÷å íå ñëÿçëà â Áåëôàëàñ ïðåäè âèõðèòå äà îòíåñàò êîðàáà íà Àìðîò êúì ìîðåòî è òúé äà èç÷åçíå â îò÷àÿíèÿ ñè îïèò äà ñòèãíå îáðàòíî äî ñóøàòà. Òàçè ëåãåíäà áèëà øèðîêî èçâåñòíà â Äîð-åí-Åðíèë (Çåìÿòà íà Ïðèíöà)<14> è áåç ñúìíåíèå èìåòî å äàäåíî â íåéíà ïàìåò.
 Î÷åðêúò ïðîäúëæàâà ñ êðàòêî îáÿñíåíèå êàê êðàëñêîòî óïðàâëåíèå íà Àìðîò â Ëîðèåí ñå ñú÷åòàâà ñ âëàñòòà íà Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë:
* Äîðè òîãàâà [ò. å. ïî âðåìå íà ãèáåëòà íà Àìðîò] îáèòàòåëèòå íà Ëîðèåí áèëè ïî÷òè ñúùèòå, êàêòî è â êðàÿ íà Òðåòàòà åïîõà - Ãîðñêè åëôè ïî ïðîèçõîä, íî óïðàâëÿâàíè îò ïðèíöîâå ñúñ Ñèíäàðñêî ïîòåêëî (ñúùî êàòî êðàëñòâîòî íà Òðàíäóèë â ñåâåðíàòà ÷àñò íà Ìðàêîëåñ; ìàêàð ÷å äíåñ âå÷å íå å èçâåñòíî äàëè Òðàíäóèë è Àìðîò ñà áèëè ñðîäíèöè)<15>. Êúì òÿõ îáà÷å ñå ïðèìåñèëè ìíîæåñòâî Íîëäîðè (ãîâîðåùè Ñèíäàðèíñêè åçèê), êîèòî äîøëè ïðåç Ìîðèÿ ñëåä êàòî Ñàóðîí îïóñòîøèë Åðåãèîí ïðåç 1697 ã. îò Âòîðàòà åïîõà. Ïî îíîâà âðåìå Åëðîíä îòèøúë íà çàïàä [âíèìàíèå!; òîâà íàâÿðíî áè òðÿáâàëî ïðîñòî äà îçíà÷àâà, ÷å íå å ïðåñÿêúë Ìúãëèâèòå ïëàíèíè] è îñíîâàë óáåæèùå â Èìëàäðèñ; íî Êåëåáîðí íàé-íàïðåä çàìèíàë çà Ëîðèåí è óêðåïèë ñòðàíàòà ïðîòèâ âñÿêàêâè ïî-íàòàòúøíè îïèòè íà Ñàóðîí äà ïðåêîñè Àíäóèí. Àëà êîãàòî Ñàóðîí ñå îòòåãëèë â Ìîðäîð è (ñïîðåä ñëóõîâåòå) èçöÿëî ñå ïîñâåòèë íà çàâîåâàíèÿ èç Èçòîêà, Êåëåáîðí îòèøúë â Ëèíäîí ïðè Ãàëàäðèåë.
* Äúëãî æèâÿë Ëîðèåí â ìèð è çàáðàâà ïîä âëàñòòà íà ñâîÿ êðàë Àìäèð, ÷àê äî Ïàäåíèåòî íà Íóìåíîð è âíåçàïíîòî çàâðúùàíå íà Ñàóðîí â Ñðåäíàòà çåìÿ. Àìäèð ñå îòçîâàë íà ìîëáàòà íà Ãèë-ãàëàä è äîâåë çà Ïîñëåäíèÿ ñúþç öÿëàòà âîéñêà, êîÿòî óñïÿë äà ñúáåðå, íî çàãèíàë â Äàãîðëàäñêàòà áèòêà ñ ïî÷òè âñè÷êè ñâîè áîéöè. Êðàë ñòàíàë ñèíúò ìó Àìðîò.
 Ðàçáèðà ñå, òèÿ òâúðäåíèÿ âëèçàò â îñòðî ïðîòèâîðå÷èå ñ ðúêîïèñà "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí". Àìðîò âå÷å íå å ñèí íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí, à íà Àìäèð è èìà Ñèíäàðñêè ïðîèçõîä. Ïî-ñòàðàòà èñòîðèÿ çà âðúçêèòå íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí ñ Åðåãèîí è Ëîðèåí, èçãëåæäà ñå å ïðîìåíèëà â ðåäèöà ñúùåñòâåíè ïîäðîáíîñòè, íî äíåñ íå ìîæåì äà êàæåì êàêâà ÷àñò îò íåÿ áè ñå ñúõðàíèëà â åäíî öÿëîñòíî ïðîèçâåäåíèå. Ñúùåñòâåíî ñå ïðîìåíÿ è âðúçêàòà íà Êåëåáîðí ñ Ëîðèåí (çàùîòî â "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí" òîé èçîáùî íå å ïîñåùàâàë Ëîðèåí ïðåç Âòîðàòà åïîõà); è òóê íàó÷àâàìå, ÷å ìíîçèíà Íîëäîðè ñà ïðåìèíàëè ïðåç Ìîðèÿ â Ëîðèåí ñëåä óíèùîæàâàíåòî íà Åðåãèîí. Â ïî-ðàííèòå ðàçêàçè íÿìà ïîäîáíî ñâåäåíèå è ïðåõâúðëÿíåòî íà "Áåëåðèàíäñêèòå" åëôè êúì Ëîðèåí ñòàâà ìíîãî ãîäèíè ïî-ðàíî, â ìèðíè óñëîâèÿ. Ñìèñúëúò íà ïðèâåäåíèÿ ïî-ãîðå îòêúñ ïîäñêàçâà, ÷å ñëåä ïàäàíåòî íà Åðåãèîí Êåëåáîðí å ïîâåë òîâà ïðåñåëåíèå êúì Ëîðèåí, äîêàòî Ãàëàäðèåë ñå å ïðèñúåäèíèëà êúì Ãèë-ãàëàä â Ëèíäîí; íî â äðóã ðúêîïèñ, äàòèðàù îò ñúùîòî âðåìå, å êàçàíî èçðè÷íî, ÷å äâàìàòà "ìèíàëè ïðåç Ìîðèÿ çàåäíî ñ ìíîçèíà Íîëäîðñêè èçãíàíèöè è îñòàíàëè çà äúëãè ãîäèíè â Ëîðèåí". Â òåçè êúñíè ñú÷èíåíèÿ íèòî ñå òâúðäè, íèòî ñå îòðè÷à, ÷å Ãàëàäðèåë (èëè Êåëåáîðí) å èìàëà âðúçêà ñ Ëîðèåí ïðåäè 1697 ã.; èçâúí "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí" íå ñúùåñòâóâàò äðóãè ñâåäåíèÿ çà áóíòà íà Êåëåáðèìáîð (íÿêúäå ìåæäó 1350 è 1400 ã.) ñðåùó òÿõíàòà âëàñò â Åðåãèîí, íèòî çà òîâà, ÷å ïî ñúùîòî âðåìå Ãàëàäðèåë ñå å ïðåõâúðëèëà â Ëîðèåí è ñòàíàëà òàìîøíà âëàäåòåëêà, äîêàòî Êåëåáîðí îñòàíàë â Åðåãèîí. Â ïî-êúñíèòå ðàçêàçè íå ñå èçÿñíÿâà ñà áèëè Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí ïðåç äúëãèòå ãîäèíè íà Âòîðàòà åïîõà ñëåä ïîðàæåíèåòî íà Ñàóðîí â Åðèàäîð; âúâ âñåêè ñëó÷àé íèêúäå íå ñòàâà äóìà çà äúëúã òåõåí ïðåñòîé â Áåëôàëàñ.
 Àíàëèçúò çà Àìðîò ïðîäúëæàâà:
* Àëà ïðåç Òðåòàòà åïîõà ìðà÷íè ïðåä÷óâñòâèÿ îáçåëè Ãàëàäðèåë, òà îòïúòóâàëà çàåäíî ñ Êåëåáîðí çà Ëîðèåí è äúëãî îñòàíàëà òàì ïðè Àìðîò, êàòî îñîáåíî ñå ñòàðàåëà äà óçíàå âñè÷êè âåñòè è ñëóõîâå çà ðàñòÿùàòà ñÿíêà â Ìðàêîëåñ è ìðà÷íàòà òâúðäèíà â Äîë Ãóëäóð. Íî íàðîäúò îáè÷àë Àìðîò; òîé áèë ìúäúð è äîáëåñòåí, à â ìàëêîòî ìó êðàëñòâî âñå îùå èìàëî êðàñîòà è èçîáèëèå. Çàòóé ïîäèð äúëãè ðàçóçíàâàòåëíè ïúòåøåñòâèÿ èç Ðîâàíèîí îò Ãîíäîð è ãðàíèöèòå íà Ìîðäîð ÷àê äî Òðàíäóèë äàëå÷å íà ñåâåð, Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë ñå ïðåõâúðëèëè ïðåç ïëàíèíèòå â Èìëàäðèñ è òàì æèâåëè äúëãè ãîäèíè; çàùîòî Åëðîíä áèë òåõåí ñðîäíèê, ñëåä êàòî â íà÷àëîòî íà Òðåòàòà åïîõà [ïðåç 109 ã. ñïîðåä "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå"] âçåë çà ñúïðóãà òÿõíàòà äúùåðÿ Êåëåáðèàí.
* Ñëåä óæàñà â Ìîðèÿ [ïðåç 1980 ã.] è ñêðúáòà íà Ëîðèåí, êîéòî âå÷å íÿìàë âëàäåòåë (çàùîòî Àìðîò ñå óäàâèë â çàëèâà Áåëôàëàñ áåç äà îñòàâè íàñëåäíèê), Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë ñå çàâúðíàëè â Ëîðèåí è áèëè ïîñðåùíàòè ðàäîñòíî îò íàðîäà. Òàì îñòàíàëè äà æèâåÿò ïðåç öÿëàòà Òðåòà åïîõà, íî íå ñè ïðèñâîèëè òèòëèòå êðàë è êðàëèöà; çàùîòî êàçâàëè, ÷å ñà ñàìî ïàçèòåëè íà òîâà ìàëêî, íî ïðåêðàñíî êðàëñòâî, ïîñëåäíîòî èçòî÷íî âëàäåíèå íà åëôèòå.
 Íà äðóãî ìÿñòî ñðåùàìå îùå åäíî ñïîìåíàâàíå çà òåõíèòå ïúòåøåñòâèÿ ïðåç òåçè ãîäèíè:
* Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë ñå çàâúðíàëè íà äâà ïúòè â Ëîðèåí ïðåäè Ïîñëåäíèÿ ñúþç è êðàÿ íà Âòîðàòà åïîõà; à ïðåç Òðåòàòà åïîõà, êîãàòî ïàê ñå íàäèãíàëà ñÿíêàòà íà Ñàóðîí, òå îòíîâî æèâåëè çàäúëãî òàì. Ìúäðàòà Ãàëàäðèåë ïðîçðÿëà, ÷å Ëîðèåí ùå å òâúðäèíà è öåíòúð íà ñèëàòà, çà äà ïîïðå÷è íà Ñÿíêàòà äà ïðåêîñè Àíäóèí âúâ âîéíàòà, ùî íåèçáåæíî òðÿáâàëî äà äîéäå, ïðåäè äà ãî ïîâàëÿò îòíîâî (àêî èçîáùî èìàò òàÿ âúçìîæíîñò); íî çà òîâà Ëîðèåí ñå íóæäàåë îò ïîâå÷å ñèëà è ìúäðîñò, îòêîëêîòî ïðèòåæàâàëè Ãîðñêèòå åëôè. È âñå ïàê åäâà ñëåä êàòàñòðîôàòà â Ìîðèÿ, êîãàòî ÷ðåç íåïðåäâèäåíè îò Ãàëàäðèåë ñðåäñòâà ìîùòà íà Ñàóðîí íàèñòèíà ïðåêîñèëà Àíäóèí è Ëîðèåí áèë ïîä çàïëàõà, çàãóáèë êðàëÿ ñè è íàðîäúò ìó áÿãàë, ãîòîâ äà èçîñòàâè ñòðàíàòà íà îðêèòå - åäâà òîãàâà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí ñå çàñåëèëè â Ëîðèåí è ïîåëè âëàñòòà â ðúöåòå ñè. Íî íå ñè ïðèñâîèëè òèòëèòå êðàë è êðàëèöà, à îñòàíàëè ñàìî ïàçèòåëè, ùî ñúõðàíèëè ñòðàíàòà íåîñêâåðíåíà ÷àê äî Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà.
 Â äðóãî åòèìîëîãè÷íî ïðîó÷âàíå îò ñúùèÿ ïåðèîä èìåòî Àìðîò ñå îáÿñíÿâà êàòî ïðîçâèùå, ñâúðçàíî ñ íåãîâîòî æèëèùå âúðõó âèñîê òàëàí èëè ôëåò, êàêòî ñå íàðè÷àëè äúðâåíèòå ïëàòôîðìè ñðåä äúðâåñíèòå êîðîíè íà Ëîòëîðèåí, âúðõó êîèòî æèâååëè Ãàëàäðèìèòå (âèæ "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 6); èìåòî îçíà÷àâàëî "êàòåðà÷"<16>. Òàì ñå êàçâà, ÷å æèâîòúò âúðõó äúðâåòà íå áèë âñåîáù îáè÷àé íà Ãîðñêèòå åëôè, à ñå ïîÿâèë â Ëîðèåí ïîðàäè ðàçïîëîæåíèåòî è õàðàêòåðà íà ìåñòíîñòòà - ïëîñêà ðàâíèíà áåç äðóãè çàëåæè îò ñòðîèòåëåí êàìúê, îñâåí òåçè, êîèòî ìîæåëè äà ñå äîáèÿò îò ïëàíèíèòå íà çàïàä è äà ñå ïðåíåñàò ñ ìíîãî òðóäíîñòè íàäîëó ïî òå÷åíèåòî íà Ñðåáðîïúò. Îñíîâíîòî áîãàòñòâî íà îáëàñòòà áèëè äúðâåòàòà, îñòàíàëè îò íåîáÿòíèòå ãîðè íà Äðåâíèòå äíè. Íî æèâîòúò âúðõó äúðâåòà íå áèë âñåîáù äîðè â Ëîðèåí è òàëàíèòå èëè ôëåòîâåòå ïúðâîíà÷àëíî ïðåäñòàâëÿâàëè ñàìî óáåæèùà çà ñëó÷àé íà âðàæåñêî íàïàäåíèå, èëè ïî-÷åñòî (îñîáåíî êîãàòî ñå íàìèðàëè âúðõó âèñîêè äúðâåòà) íàáëþäàòåëíè ïîñòîâå, îòêúäåòî çîðêèòå åëôè÷åñêè î÷è ìîæåëè äà îãëåæäàò ñòðàíàòà è íåéíèòå ãðàíèöè; çàùîòî ñëåä êðàÿ íà ïúðâîòî õèëÿäîëåòèå îò Òðåòàòà åïîõà Ëîðèåí æèâååë â íåïðåñòàííî íàïðåæåíèå è íàâÿðíî òðåâîãàòà íà Àìðîò å ðàñòÿëà íåïðåêúñíàòî ñëåä ñúçäàâàíåòî íà òâúðäèíàòà Äîë Ãóëäóð â Ìðàêîëåñ.
* Ïîäîáíà íàáëþäàòåëíèöà, èçïîëçâàíà îò áðàíèòåëèòå íà ñåâåðíèòå ïðåäåëè, å ïðåäñòàâëÿâàë è ôëåòúò, âúðõó êîéòî íîùóâàë Ôðîäî. Æèëèùåòî íà Êåëåáîðí â Êàðàñ Ãàëàäîí èìàëî ñúùèÿ ïðîèçõîä - íàé-ãîðíèÿò ìó ôëåò, êîéòî ïúòåøåñòâåíèöèòå îò Çàäðóãàòà íå ñà âèäåëè, å áèë è íàé-âèñîêàòà òî÷êà â öÿëàòà ñòðàíà. Ïî-ðàíî íàé-âèñîê å áèë ôëåòúò íà Àìðîò âúðõó ìîãèëàòà Êåðèí Àìðîò, ñòðóïàíà ñ òåæúê òðóä îò Ãîðñêèòå åëôè, è íåãîâàòà ïúðâîíà÷àëíà öåë áèëà äà ñëóæè çà íàáëþäåíèå íà Äîë Ãóëäóð îòâúä Àíäóèí. Ïðåâðúùàíåòî íà òåçè òàëàíè â ìåñòà çà ïîñòîÿííî îáèòàâàíå ñòàíàëî ïî-êúñíî è åäèíñòâåíî â Êàðàñ Ãàëàäîí ïîäîáíè æèëèùà áèëè ìíîãîáðîéíè. Íî Êàðàñ Ãàëàäîí ñàì ïî ñåáå ñè ïðåäñòàâëÿâàë êðåïîñò è ñàìî ìàëêà ÷àñò îò Ãàëàäðèìèòå æèâååëè çàä íåãîâèòå ñòåíè. Áåç ñúìíåíèå æèâîòúò â òàêèâà âèñîêè êúùè ñå å ñìÿòàë çà íåùî íåîáèêíîâåíî è Àìðîò âåðîÿòíî ïðúâ å âúâåë òîçè îáè÷àé. Èìåòî ìó - åäèíñòâåíîòî, ñúõðàíåíî ïî-êúñíî â ëåãåíäè - íàâÿðíî å ïðîèçëÿçëî òúêìî îò çàñåëâàíåòî âúðõó âèñîê òàëàí.
 Êúì äóìèòå "Àìðîò âåðîÿòíî ïðúâ å âúâåë òîçè îáè÷àé" èìà äîáàâåíà áåëåæêà:
* Îñâåí àêî å áèëà Íèìðîäåë. Íåéíèòå ìîòèâè áèëè ðàçëè÷íè. Òÿ îáè÷àëà ãîðñêèòå ïîòîöè è âîäîïàäèòå íà Íèìðîäåë, îò êîèòî íå èñêàëà äà ñå ðàçäåëÿ çàäúëãî; àëà êîãàòî íàñòàíàëè ñìóòíè âðåìåíà, ïîòîêúò ñå îêàçàë òâúðäå áëèçî äî ñåâåðíèòå ãðàíèöè è íàîêîëî îñòàíàëè ñàìî ìàëöèíà îò Ãàëàäðèìèòå. Ìîæå áè òúêìî òÿ å ïîäñêàçàëà íà Àìðîò èäåÿòà äà ñå çàñåëè âúðõó âèñîê ôëåò<17>.
 Íî íåêà ñå çàâúðíåì êúì èçëîæåíàòà ïî-ãîðå ëåãåíäà çà Àìðîò è Íèìðîäåë. Êîå å áèëî "ïðèñòàíèùåòî íà þã", êúäåòî (ñïîðåä íåãîâèòå äóìè) "íÿêîãà áèëè ïðèñòèãíàëè ìíîçèíà îò íåãîâîòî ïëåìå"? Äâà îòêúñà îò "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" äàâàò îòãîâîð íà òîçè âúïðîñ. Ïúðâèÿò å â "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 2, ãëàâà 6), êúäåòî Ëåãîëàñ, ñëåä êàòî å èçïÿë áàëàäàòà çà Àìðîò è Íèìðîäåë, ñïîìåíàâà "çàëèâà Áåëôàëàñ, îòêúäåòî âäèãíàëè ïëàòíà ëîðèåíñêèòå åëôè". Äðóãèÿò å â "Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ" (êíèãà 5, ãëàâà 9), êúäåòî Ëåãîëàñ âèæäà ïðèíö Èìðàõèë îò Äîë Àìðîò è ðàçáèðà, "÷å å ñðåùíàë ÷îâåê ñ åëôè÷åñêà êðúâ â æèëèòå", à ñëåä òîâà ìó êàçâà: "Îòäàâíà íàïóñíà Ëîðèåíñêèòå ãîðè íàðîäúò íà Íèìðîäåë, àëà è äî äíåñ ëè÷è, ÷å íå âñè÷êè ñà îòïëàâàëè îò çàëèâà Àìðîò íà çàïàä ïðåç ìîðåòî". Íà êîåòî ïðèíö Èìðàõèë îòãîâàðÿ: "Òúé ðàçêàçâà èñòîðèÿòà íà ìîÿ êðàé".
 Ïî-êúñíî íÿêîè îòäåëíè áåëåæêè îáÿñíÿâàò â èçâåñòíà ñòåïåí òåçè òâúðäåíèÿ. Òàêà íàïðèìåð â åäíà ðàçðàáîòêà çà åçèêîâèòå è ïîëèòè÷åñêè âçàèìîîòíîøåíèÿ â Ñðåäíàòà çåìÿ (íàïèñàíà ïðåç 1969 ã. èëè ïî-êúñíî) àâòîðúò ìèìîõîäîì ñå ïîçîâàâà íà ôàêòà, ÷å ïðåç äíèòå íà ðàííèòå íóìåíîðñêè çàñåëíèöè áðåãîâåòå îêîëî çàëèâà Áåëôàëàñ âñå îùå ñà áèëè ïðåäèìíî ïóñòèííè "ñ èçêëþ÷åíèå íà åäíî ïðèñòàíèùå è ìàëêî åëôè÷åñêî ñåëèùå þæíî îò ìÿñòîòî, ãäåòî ñå ñëèâàò Ìîðòîíä è Ðèíãëî" (ò. å. òî÷íî íà ñåâåð îò Äîë Àìðîò).
* Ñïîðåä ïðåäàíèÿòà â Äîë Àìðîò, îñíîâàëè ãî Ñèíäàðñêè ìîðåïëàâàòåëè îò çàïàäíèòå çàëèâè íà Áåëåðèàíä, êîèòî èçáÿãàëè ñ òðè ìàëêè êîðàáà, êîãàòî Ìîðãîòîâàòà ìîù âðúõëåòÿëà íàä Åëäàðè è Àòàíè; àëà ïî-êúñíî íàòàì ñå ñòåêëè è ìíîçèíà Ãîðñêè åëôè, ùî ñëèçàëè ïîêðàé Àíäóèí äà äèðÿò ìîðåòî.
 Ãîðñêèòå åëôè (îòáåëÿçâà ñå òóê) "íèêîãà íå ñå îñâîáîäèëè äîêðàé îò áåçïîêîéíèÿ êîïíåæ ïî Ìîðåòî, ùî ÷åñòî ïðîãîíâàë íÿêîè îò òÿõ äà áðîäÿò íàäàëå÷ îò ðîäíèÿ äîì". Çà äà ñâúðæåì òîçè ðàçêàç çà "òðè ìàëêè êîðàáà" ñ ïðåäàíèÿòà îò "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", âåðîÿòíî áè òðÿáâàëî äà äîïóñíåì, ÷å òå ñà èçáÿãàëè îò Áðèòîìáàð èëè Åãëàðåñò (ïðèñòàíèùàòà íà Ôàëàñ ïî çàïàäíîòî êðàéáðåæèå íà Áåëåðèàíä) ïðè òÿõíîòî óíèùîæàâàíå â ãîäèíàòà ñëåä Íèðíàåò Àðíîåäèàä ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 251) è äîêàòî Êèðäàí è Ãèë-ãàëàä èçãðàæäàëè óáåæèùà íà Áàëàðñêèÿ îñòðîâ, òåçè òðè êîðàáà ñà îòïëàâàëè ïîêðàé áðåãîâåòå îùå ïî-äàëå÷å íà þã, êúì Áåëôàëàñ.
 Íî ïî-êúñíî â íåäîâúðøåíà ÷åðíîâà çà ïðîèçõîäà íà èìåòî Áåëôàëàñ ñðåùàìå ñúâñåì ðàçëè÷íî îáÿñíåíèå çà îñíîâàâàíåòî íà åëôè÷åñêîòî ïðèñòàíèùå. Òàì å êàçàíî, ÷å ìàêàð ÷àñòèöàòà Áåë- íåñúìíåíî äà ïðîèçëèçà îò èìå, ñúùåñòâóâàëî ïðåäè Íóìåíîðöèòå, íåéíèÿò ïðîèçõîä âñúùíîñò å Ñèíäàðèíñêè. Òåêñòúò ïðåêúñâà ïðåäè äà å äàäåíî ïî-íàòàòúøíî îáÿñíåíèå îòíîñíî ÷àñòèöàòà Áåë-, íî êàòî ïðè÷èíà çà Ñèíäàðèíñêèÿ é ïðîèçõîä ñå ñî÷è, ÷å "â Ãîíäîð ñðåùàìå åäíî äðåáíî, íî òâúðäå ìíîãîçíà÷èòåëíî èçêëþ÷åíèå - åëäàðñêî ïîñåëèùå". Ñëåä ðóõâàíåòî íà Òàíãîðîäðèì íÿêîè áåëåðèàíäñêè åëôè îòïëàâàëè ïðåç Âåëèêîòî ìîðå, äðóãè îñòàíàëè â Ëèíäîí, à òðåòè ñå ïðåõâúðëèëè ïðåç Ñèíèòå ïëàíèíè íà èçòîê â Åðèàäîð; àëà âñå ïàê èçãëåæäà, ÷å å èìàëî è ãðóïà Ñèíäàðè, êîèòî â íà÷àëîòî íà Âòîðàòà åïîõà çàìèíàëè íà þã. Òå áèëè ÷àñò îò íàðîäà íà Äîðèàò, êîéòî âñå îùå õðàíåë íåïðèÿçúí êúì Íîëäîðèòå; è ñëåä êàòî îñòàíàëè èçâåñòíî âðåìå â Ñèâèòå çàëèâè, êúäåòî ñå íàó÷èëè äà ñòðîÿò êîðàáè, "äúëãè ãîäèíè äèðèëè ìÿñòî, êúäåòî äà æèâåÿò íåçàâèñèìî è íàêðàé ñå çàñåëèëè îêîëî óñòèåòî íà Ìîðòîíä. Òàì âå÷å èìàëî ìàëêî ðèáàðñêî ïðèñòàíèùå, àëà îò ñòðàõ ïðåä Åëäàðèòå ìåñòíèòå æèòåëè èçáÿãàëè â ïëàíèíèòå"<18>.
 Â åäíà áåëåæêà, ïèñàíà ïðåç äåêåìâðè 1972 ã. èëè ïî-êúñíî, êàêòî è ñðåä ïîñëåäíèòå çàïèñêè íà áàùà ìè çà Ñðåäíàòà çåìÿ, ñðåùàìå ðàçñúæäåíèÿ çà åëôè÷åñêîòî ïîòåêëî íà íÿêîè ÷îâåøêè ðîäîâå, ëè÷àùî ïî ëèïñàòà íà áðàäà (âñè÷êè åëôè ñà áèëè ãîëîáðàäè); âúâ âðúçêà ñ ïðèíöîâåòå íà Äîë Àìðîò å îòáåëÿçàíî, ÷å "ñïîðåä ìåñòíè ïðåäàíèÿ òîçè ðîä èìàë îñîáåíî ñèëíà åëôè÷åñêà æèëêà" (ïðè êîåòî ñå ñïîìåíàâà öèòèðàíèÿò ïî-ãîðå ðàçãîâîð ìåæäó Ëåãîëàñ è Èìðàõèë âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå").
* Êàêòî ïîäñêàçâàò è äóìèòå íà Ëåãîëàñ îòíîñíî Íèìðîäåë, áëèçî äî Äîë Àìðîò å èìàëî äðåâíî åëôè÷åñêî ïðèñòàíèùå è ìàëêî ñåëèùå íà Ãîðñêè åëôè îò Ëîðèåí. Ëåãåíäàòà çà ïîòåêëîòî íà ïðèíöà ðàçêàçâà, ÷å åäèí îò íåãîâèòå ïðàäåäè âçåë çà ñúïðóãà åëôè÷åñêà äåâîéêà; ñïîðåä íÿêîè (òâúðäå íåâåðîÿòíè) âàðèàíòè òîâà áèëà ñàìàòà Íèìðîäåë. Ñïîðåä äðóãè, ïî-ïðàâäîïîäîáíè ïðåäàíèÿ òîâà å áèëà åäíà îò ñïúòíè÷êèòå íà Íèìðîäåë, êîÿòî ñå çàãóáèëà èç ïëàíèíñêèòå äåáðè.
 Ïî-ðàçøèðåí âàðèàíò íà òàçè ëåãåíäà ñå ïîÿâÿâà â áåëåæêà êúì íåïóáëèêóâàíî ðîäîñëîâíî äúðâî íà ïðèíöîâåòå â Äîë Àìðîò, ñâúðçàíà ñ äâàéñåòèÿ ïðèíö Àíãåëèìàð - áàùà íà Àäðàõèë, ÷èéòî ñèí Èìðàõèë å ïðèíö íà Äîë Àìðîò ïî âðåìå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà:
* Ñïîðåä ïðåäàíèÿòà â íåãîâèÿ ðîä, Àíãåëèìàð áèë äâàéñåòè ïîòîìúê ïî ïðÿêà ëèíèÿ íà Ãàëàäîð, ïðúâ Âëàäåòåë íà Äîë Àìðîò (îêîëî 2004-2129 ã. îò Òðåòàòà åïîõà). Ïàê ñïîðåä òåçè ïðåäàíèÿ Ãàëàäîð áèë ñèí íà Íóìåíîðåöà Èìðàçîð îò Áåëôàëàñ è åëôè÷åñêàòà äåâîéêà Ìèòðåëàñ. Òÿ ïðèäðóæàâàëà Íèìðîäåë çàåäíî ñ îùå ìíîçèíà åëôè, êîèòî èçáÿãàëè êúì êðàéáðåæèåòî îêîëî 1980 ã. íà Òðåòàòà åïîõà, êîãàòî çëîòî ñå íàäèãíàëî â Ìîðèÿ; àëà Íèìðîäåë è íåéíèòå ñïúòíè÷êè ñå çàëóòàëè èç ãîðèñòèòå âúçâèøåíèÿ. Â òàçè ëåãåíäà ñå êàçâà, ÷å Èìðàçîð ïðèþòèë Ìèòðåëàñ è ÿ âçåë çà ñúïðóãà. Íî ñëåä êàòî ìó ðîäèëà ñèí, íàðå÷åí Ãàëàäîð è äúùåðÿ íà èìå Ãèëìèò, åäíà íîù òÿ èçáÿãàëà òàéíî è ïîâå÷å íèêîé íå ÿ âèäÿë. Ìàêàð ÷å Ìèòðåëàñ áèëà îò äðåáíèÿ íàðîä íà Ãîðñêèòå åëôè (à íå îò Âúðõîâíèòå èëè Ñèâèòå åëôè), çà ðîäà íà Âëàäåòåëèòå îò Äîë Àìðîò âèíàãè ñå ãîâîðåëî, ÷å ñà ñ áëàãîðîäíà êðúâ, ïðåêðàñíè òåëîì è äóõîì.
Åëåñàðúò
 Ñðåä íåïóáëèêóâàíèòå ñú÷èíåíèÿ íà áàùà ìè íå ìîæå äà ñå îòêðèå ïî÷òè íèùî äðóãî îòíîñíî èñòîðèÿòà íà Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë, ñ èçêëþ÷åíèå íà åäèí ñúâñåì íåîáðàáîòåí ðúêîïèñ îò ÷åòèðè ñòðàíèöè, îçàãëàâåí "Åëåñàðúò". Òîé å îñòàíàë â ïúðâîíà÷àëíàòà ôàçà íà ñúñòàâÿíå, íî òóê-òàì ñå ñðåùàò ïîïðàâêè ñ ìîëèâ; äðóãè âàðèàíòè íå ñúùåñòâóâàò. Ïðèâåæäàì ãî ñ íÿêîè ñúâñåì ëåêè ðåäàêòîðñêè ïîïðàâêè:
* Èìàëî â Ãîíäîëèí çëàòàð íà èìå Åíåðäèë, íàé-âåëèê â çàíàÿòà ñðåä âñè÷êè Íîëäîðè ïîäèð ñìúðòòà íà Ôåàíîð. Ëþáåë Åíåðäèë âñè÷êè çåëåíè ðàñòåíèÿ è âúðõîâíà ðàäîñò áèëî çà íåãî äà ãëåäà ñëúí÷åâèòå ëú÷è ïðåç äúðâåñíèòå êëîíè. È çàêîïíÿëî ñúðöåòî ìó äà ñúòâîðè êàìúê áåçöåíåí, â êîéòî äà ñúõðàíè ÿñíàòà ñëúí÷åâà ñâåòëèíà, àëà çåëåíà êàòî ëèñòàòà. Ñúòâîðèë ãî íàèñòèíà è äîðè Íîëäîðèòå ñå ïðåõëàñíàëè êàòî âèäåëè. Çàùîòî ðàçêàçâàò, ÷å êîéòî ïîãëåäíåë ïðåç òîçè êàìúê, ñúçèðàë êàê âñè÷êî ñúñóõðåíî èëè èçãîðåíî îòíîâî ñå èçöåëÿâà è ñè âúçâðúùà ìëàäàòà ïðåëåñò, à ðúöåòå íà îíçè, ùî ãî äúðæàë, ñ åäíî äîêîñâàíå ïðåìàõâàëè âñÿêî ñòðàäàíèå. Ïîäàðèë Åíåðäèë òîçè êàìúê íà êðàëñêàòà ùåðêà Èäðèë è òÿ ãî íîñåëà âúðõó ãðúäòà ñè; òúé áèë ñïàñåí îò îïîæàðÿâàíåòî íà Ãîíäîëèí. È ïðåäè äà îòïëàâà, Èäðèë ðåêëà íà ñèíà ñè Åàðåíäèë:
* - Åëåñàðà îñòàâÿì ïðè òåá, ïîíåæå ñêðúá è ñòðàäàíèÿ èìà ïî Ñðåäíàòà çåìÿ, òà äàíî ÷ðåç íåãî ãè èçöåëèø. Àëà íèêîìó íå ãî ïîâåðÿâàé.
* È íàèñòèíà â Ñèðèîíñêèòå çàëèâè èìàëî ìíîãî ñòðàäàíèÿ çà èçöåëåíèå - êàêòî íà åëôè è ëþäå, òúé è íà äèâè òâàðè, ùî áèëè èçáÿãàëè íàòàì îò óæàñèòå íà Ñåâåðà; è äîäåòî æèâÿë òàì Åàðåíäèë, âñè÷êî æèâî ñå èçöåëÿâàëî è ïðîöúôòÿâàëî, òà èç öÿëàòà îáëàñò èçáóÿëà ïðåêðàñíà çåëåíèíà. Íî êîãàòî çàïî÷íàë âåëèêèòå ïúòåøåñòâèÿ ïî ìîðå, Åàðåíäèë íîñåë Åëåñàðà âúðõó ãúðäèòå ñè, çàùîòî êàêâîòî è äà äèðåë, åäíà ìèñúë íå ãî íàïóñêàëà - ÷å ìîæå áè íÿêîé äåí ïàê ùå ñðåùíå Èäðèë; è ïúðâèÿò ìó ñïîìåí îò Ñðåäíàòà çåìÿ áèë çà çåëåíèÿ êàìúê âúðõó ãúðäèòå é, äîêàòî ïååëà íàä ëþëêàòà ìó ñðåä ïðîöúôòÿâàùèÿ âñå îùå Ãîíäîëèí. Òúé èç÷åçíàë è Åëåñàðúò, êîãàòî Åàðåíäèë íå ñå çàâúðíàë â Ñðåäíàòà çåìÿ.
* Â äàëå÷ ïî-êúñíà åïîõà ïàê ñå ïîÿâèë Åëåñàð è äâå íåùà ñå ãîâîðÿò çà íåãî, àëà êîå îò äâåòå å âÿðíî, çíàÿò åäèíñòâåíî Ìúäðåöèòå, ùî îòäàâíà íå ñà ìåæäó íàñ. Çàùîòî íÿêîè êàçâàò, ÷å íÿìàëî âòîðè, à ïðîñòî ïúðâèÿò ñå áèë çàâúðíàë ïî áëàãîâîëåíèå íà Âàëàðèòå; è ÷å Îëîðèí (ùî áèë èçâåñòåí â Ñðåäíàòà çåìÿ ñ èìåòî Ìèòðàíäèð) ãî äîíåñúë ñúñ ñåáå ñè îò äàëå÷íèÿ Çàïàä. È ïîäèð âðåìå Îëîðèí ñòèãíàë ïðè Ãàëàäðèåë, êîÿòî òîãàâà æèâååëà ïîä ñâîäà íà Çåëåíîãîð Âåëèêè; è äúëãî ðàçãîâàðÿëè äâàìàòà. Çàùîòî íàòåæàâàëè èçãíàíè÷åñêèòå ãîäèíè âúðõó Âëàäåòåëêàòà íà Íîëäîðèòå è êîïíååëà òÿ çà âåñòè îò ñâîÿ ðîä è áëàæåíàòà ðîäíà ñòðàíà, àëà íå èñêàëà îùå äà èçîñòàâè Ñðåäíàòà çåìÿ [ïîñëåäíîòî å ïîïðàâåíî íà: "àëà íå é áèëî ïîçâîëåíî îùå äà èçîñòàâè Ñðåäíàòà çåìÿ"]. È êîãàòî ÷óëà ìíîãî âåñòè îò Îëîðèí, âúçäúõíàëà è ïðîìúëâèëà:
* - Ñêúðáÿ àç â Ñðåäíàòà çåìÿ, çàùîòî êàïÿò ëèñòàòà è âåõíàò öâåòîâåòå; è êîïíåå ñúðöåòî ìè ïî ñïîìåíà çà òðåâè è äúðâåòà, ùî íå óìèðàò. Áèõ æåëàëà äà ãè èìàì â äîìà ñè.
* Ðåêúë òîãàç Îëîðèí:
* - Ùîì å òúé, áè ëè æåëàëà äà èìàø Åëåñàðà?
* À Ãàëàäðèåë îòâúðíàëà:
* - Ãäå ëè å äíåñ Êàìúêúò íà Åàðåíäèë? È Åíåðäèë èç÷åçíà, ùî ãî áå ñúòâîðèë.
* - Êîé çíàå? - ðåêúë Îëîðèí.
* - Ñèãóðíî - ðåêëà Ãàëàäðèåë - äíåñ è äâàìàòà ñà îòâúä Ìîðåòî, êàêòî ñòàíà ñ ïî÷òè âñè÷êî ïðåêðàñíî ïî òèÿ çåìè. Òðÿáâà ëè Ñðåäíàòà çåìÿ äà ïîâåõíå è çàãèíå íàâåêè?
* - Òàêàâà å íåéíàòà ó÷àñò - îòâúðíàë Îëîðèí. - Àëà ïîíå çà èçâåñòíî âðåìå òóé ìîæå äà áúäå ïîïðàâåíî, àêî ñå âúðíå Åëåñàðúò. Ïîíå äîäåòî íàñòàíàò Äíèòå ÷îâåøêè.
* - Äà, àêî... àëà êàê áè ìîãëî äà ñòàíå? - ðåêëà Ãàëàäðèåë. - Äíåñ Âàëàðèòå íåñúìíåíî ñà ñå îòäðúïíàëè è äàëå÷ å îò ìèñëèòå èì Ñðåäíàòà çåìÿ, à îíåçè, êîèòî îñòàâàò ïî íåÿ, ñà ïîòúíàëè â ñÿíêà.
* - Íå å òúé - âúçðàçèë Îëîðèí. - Íå å ïîìðúêíàë òåõíèÿò âçîð è íÿìà æåñòîêîñò â ñúðöàòà èì. È â çíàê íà òóé - åòî, âèæ! - Âäèãíàë ïðåä íåÿ Åëåñàðà è òÿ ãî ïîãëåäíàëà ñìàÿíî. À Îëîðèí äîáàâèë: - Òóé òè íîñÿ â äàð îò ßâàíà. Èçïîëçâàé ãî êàêòî ìîæåø è ïîíå äî âðåìå ùå íàïðàâèø ñâîÿ êðàé íàé-ïðåêðàñíîòî ìÿñòî â Ñðåäíàòà çåìÿ. Íî Åëåñàðúò íå å òâîå âëàäåíèå. Ùå ãî âúðíåø, êîãàòî ìó äîéäå âðåìåòî. Çàùîòî ïðåäè äà ñå èçìîðèø è äà íàïóñíåø íàé-ñåòíå Ñðåäíàòà çåìÿ, ùå äîéäå åäèí äà ãî ïîëó÷è è èìåòî ìó ùå äà å êàòî íà êàìúêà - Åëåñàð ùå ãî íàðè÷àò<19>.
* Äðóãîòî ïðåäàíèå ðàçêàçâà: íÿêîãà, îùå ïðåäè Ñàóðîí äà èçìàìè êîâà÷èòå îò Åðåãèîí, Ãàëàäðèåë äîøëà òàì è ðåêëà íà ãëàâíèÿ åëôè÷åñêè ìàéñòîð Êåëåáðèìáîð:
* - Ñêúðáÿ çà Ñðåäíàòà çåìÿ, çàùîòî êàïÿò ëèñòàòà è âåõíàò öâåòîâåòå, ùî îáè÷àõ, òà ñå èçïúëâà ñúñ ñêðúá ñòðàíàòà ìè è íèêàêâà ïðîëåò íå ùå ÿ âúçðàäâà.
* - Êàê äðóãîÿ÷å äà å çà Åëäàðèòå, ùîì íå íàïóñêàò Ñðåäíàòà çåìÿ? - çàïèòàë Êåëåáðèìáîð. - Çíà÷è èñêàø äà îòïëàâàø îòâúä Ìîðåòî?
* - Íå - ðåêëà òÿ. - Àíãðîä èç÷åçíà, Àåãíîð ñè çàìèíà è Ôåëàãóíä íå å âå÷å ñðåä íàñ. Îò Ôèíàðôèíîâèòå ÷åäà àç ñúì ïîñëåäíà<20>. Íî ãîðäåëèâî å îùå ñúðöåòî ìè. Êàêâî çëî å ñòîðèë çëàòíèÿò ðîä Ôèíàðôèíîâ, òà äà ìîëÿ çà ïðîøêà Âàëàðèòå, èëè äà ñå çàäîâîëÿ ñ îñòðîâ íàñðåä ìîðåòî - àç, ùî ñúì ðîäåíà â áëàæåíèÿ Àìàí? Íå, ïî-ìîãúùà ñúì òóê.
* - Ùî æåëàåø òîãàâà? - ïàê çàïèòàë Êåëåáðèìáîð.
* - Æåëàÿ äà èìà îêîëî ìåí íåïîâÿõâàùè òðåâè è äúðâåòà - òóê, â òàçè ñòðàíà, êîÿòî å ìîÿ - îòâúðíàëà òÿ. - Êúäå èç÷åçíàõà äðåâíèòå óìåíèÿ íà Åëäàðèòå?
* À Êåëåáðèìáîð ðåêúë:
* - Çíàå ëè íÿêîé êúäå å Êàìúêúò íà Åàðåíäèë? È Åíåðäèë èç÷åçíà, ùî ãî áå ñúòâîðèë.
* - Äíåñ è äâàìàòà ñà îòâúä Ìîðåòî - ðåêëà Ãàëàäðèåë, - êàêòî ñòàíà ñ ïî÷òè âñè÷êî ïðåêðàñíî ïî òèÿ çåìè. Íî òðÿáâà ëè òîãàç Ñðåäíàòà çåìÿ äà ïîâåõíå è çàãèíå íàâåêè?
* - Òàêàâà å íåéíàòà ó÷àñò ñïîðåä ìåí - îòâúðíàë Êåëåáðèìáîð. - Àëà çíàåø êîëêî òå îáè÷àì (ìàêàð ÷å òè ïðåäïî÷åòå Êåëåáîðí îò Ãîðèòå) è çàðàäè òàçè îáè÷ ùå ñòîðÿ êàêâîòî ìîãà, òà äàíî ÷ðåç óìåíèÿòà ñè äà îáëåê÷à òâîèòå ñêúðáè.
* Íî íå êàçàë íà Ãàëàäðèåë, ÷å ñàì òîé íÿêîãà å æèâÿë â Ãîíäîëèí è áèë ïðúâ ïðèÿòåë íà Åíåðäèë, ìàêàð è äà ìó îòñòúïâàë âúâ âñÿêî åäíî îòíîøåíèå. È âñå ïàê, àêî íå áèë Åíåðäèë, Êåëåáðèìáîð ùÿë äà ñïå÷åëè ïîâå÷å ñëàâà. Äúëãî ìèñëèë òîé ïîäèð òîçè ðàçãîâîð è íàêðàÿ ïîäõâàíàë áàâíî è òðóäíî äåëî, òà ñúçäàë çà Ãàëàäðèåë íàé-âåëèêîòî ñè òâîðåíèå (àêî íå ñå áðîÿò Òðèòå Ïðúñòåíà). È ðàçêàçâàò, ÷å çåëåíèÿò êàìúê, ùî ñúòâîðèë, áèë ïî-áèñòúð è ïî-èçÿùåí îò îíçè íà Åíåðäèë, àëà è ëú÷èòå ìó èìàëè ïî-ìàëêà ñèëà. Çàùîòî â íàé-ðàííàòà ñè ìëàäîñò îãðÿëî Ñëúíöåòî êàìúêà íà Åíåðäèë, à êîãàòî Êåëåáðèìáîð ïîäõâàíàë ñâîåòî äåëî, âå÷å áèëè ìèíàëè ìíîãî ãîäèíè è íèéäå ïî Ñðåäíàòà çåìÿ ñâåòëèíàòà íå áèëà òúé áèñòðà, êàêòî ïðåäè; è ìàêàð ÷å Ìîðãîò áèë ïðîêóäåí â Ïóñòîòàòà è íå ìîæåë äà ñå çàâúðíå, ñÿíêàòà ìó îñòàâàëà äà òåãíå. Âúïðåêè òóé ëú÷åçàðåí áèë Åëåñàðúò íà Êåëåáðèìáîð; è òîé ãî âãðàäèë â ãîëÿìà ñðåáúðíà áðîøêà, èçðàáîòåíà êàòî èçëèòàù îðåë ñ ðàçïåðåíè êðèëå<21>. Ñ ïîìîùòà íà Åëåñàðà âñè÷êî îêîëî Ãàëàäðèåë ñòàíàëî ïðåêðàñíî ÷àê äî èäâàíåòî íà Ñÿíêàòà íàä Ãîðàòà. Àëà ñåòíå, êîãàòî é áèë èçïðàòåí Íåíèÿ, ãëàâíèÿò îò Òðèòå Ïðúñòåíà<22>, òÿ âå÷å íå ñå íóæäàåëà îò íåãî (èëè ïîíå òúé ñè ìèñëåëà), òà ãî äàëà íà ùåðêà ñè Êåëåáðèàí è òúé ñòèãíàë äî Àðâåí è Àðàãîðí, êîãîòî íàðåêëè Åëåñàð.
 Â êðàÿ å íàïèñàíî:
* Åëåñàðúò áèë ñúòâîðåí â Ãîíäîëèí îò Êåëåáðèìáîð è òúé ñòèãíàë äî Èäðèë, à îò íåÿ äî Åàðåíäèë. Àëà òîé çàìèíàë íàäàëå÷. Íî âòîðèÿò Åëåñàð áèë ñúòâîðåí â Åðåãèîí ïàê îò Êåëåáðèìáîð ïî ìîëáà íà Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë (êîÿòî îáè÷àë) è áèë íåïîäâëàñòåí íà Åäèíñòâåíèÿ, ïîíåæå ñå ïîÿâèë ïðåäè íîâîòî âúçäèãàíå íà Ñàóðîí.
 Â ìíîãî îòíîøåíèÿ òîâà ïîâåñòâîâàíèå ñúâïàäà ñ "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí" è âåðîÿòíî å íàïèñàíî ïðèáëèçèòåëíî ïî ñúùîòî âðåìå èëè ìàëêî ïî-ðàíî. Êåëåáðèìáîð òóê îòíîâî å çëàòàð îò Ãîíäîëèí è íÿìà íèùî îáùî ñ Ôåàíîðîâèÿ ðîä; à çà Ãàëàäðèåë ñå ãîâîðè, ÷å íå æåëàåëà äà íàïóñíå Ñðåäíàòà çåìÿ - ìàêàð ÷å ïî-êúñíî òåêñòúò å ïîïðàâåí è ñå âúâåæäà èäåÿòà çà íåéíîòî èçãíàíèå, à ìàëêî ïî-íàäîëó â ðàçêàçà òÿ ãîâîðè çà ïðîøêàòà íà Âàëàðèòå.
 Åíåðäèë íå ñå ïîÿâÿâà â íèòî åäíî äðóãî ñú÷èíåíèå; à çàêëþ÷èòåëíèòå äóìè íà òåêñòà ïîäñêàçâàò, ÷å Êåëåáðèìáîð å òðÿáâàëî äà ãî èçìåñòè êàòî ñúçäàòåë íà Åëåñàðà â Ãîíäîëèí. Íèêúäå äðóãàäå íå ñðåùàìå ñïîìåíàâàíå çà ëþáîâòà íà Êåëåáðèìáîð êúì Ãàëàäðèåë. Â "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí" ñå íàìåêâà, ÷å Êåëåáðèìáîð å äîøúë â Åðåãèîí çàåäíî ñ òÿõ; íî â íàñòîÿùèÿ òåêñò, êàêòî è â "Ñèëìàðèëèîí", Ãàëàäðèåë ñðåùà Êåëåáîðí â Äîðèàò è å òðóäíî äà ñå ðàçáåðàò äóìèòå íà Êåëåáðèìáîð "ìàêàð ÷å òè ïðåäïî÷åòå Êåëåáîðí îò Ãîðèòå". Íåÿñíî îñòàâà è ñïîìåíàâàíåòî, ÷å Ãàëàäðèåë æèâååëà "ïîä ñâîäà íà Çåëåíîãîð Âåëèêè". Ìîæåì äà ãî ïðèåìåì êàòî íàé-îáù èçðàç íà ïðåäñòàâàòà (êîÿòî íå ñðåùàìå íèêúäå äðóãàäå), ÷å Ëîðèåí å îáõâàùàë è ãîðèòå îò äðóãàòà ñòðàíà íà Àíäóèí; íî èçðàçúò "èäâàíåòî íà Ñÿíêàòà íàä Ãîðàòà" áåç ñúìíåíèå ñå îòíàñÿ äî ïîÿâàòà íà Ñàóðîí â Äîë Ãóëäóð, íàðå÷åí "Ãîðñêàòà Ñÿíêà" â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå". Òîâà ìîæå äà îçíà÷àâà, ÷å âëàñòòà íà Ãàëàäðèåë íÿêîãà ñå å ðàçïðîñòèðàëà íàä þæíèÿ äÿë íà Çåëåíîãîð Âåëèêè; ïîòâúðæäåíèå íàìèðàìå è â "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí", êúäåòî çà êðàëñòâîòî Ëîðèíàíä (Ëîðèåí) å êàçàíî, ÷å "ñå ðàçïðîñòðÿëî â ãîðèòå ïî äâàòà áðÿãà íà Âåëèêàòà ðåêà, êàòî âêëþ÷èëî è îáëàñòòà, êúäåòî ïî-ñåòíå áèë Äîë Ãóëäóð". Îñâåí òîâà ìîæå áè ñúùàòà èäåÿ ñå ñúäúðæà è â åäíà áåëåæêà îò "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" êúì ïúðâîòî èçäàíèå íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå": "ìíîãî îò Ñèíäàðèòå çàìèíàëè íà èçòîê è îñíîâàëè êðàëñòâà èç äàëå÷íèòå ãîðè. Òåõíè âîæäîâå áèëè Òðàíäóèë â ñåâåðíàòà ÷àñò íà Çåëåíîãîð Âåëèêè è Êåëåáîðí â þæíèÿ äÿë íà ãîðàòà". Â ïðåðàáîòåíîòî èçäàíèå òåêñòúò çà Êåëåáîðí å ïðåìàõíàò è âìåñòî òîâà ñå ïîñî÷âà, ÷å æèâååë â Ëèíäîí (êàêòî âå÷å áå öèòèðàíî â íà÷àëîòî íà ãëàâàòà).
 Íàêðàÿ òðÿáâà äà îòáåëåæèì, ÷å öåëåáíàòà ñèëà, ïðèïèñâàíà òóê íà Åëåñàðà â Ñèðèîíñêèòå çàëèâè, ñå ñïîìåíàâà â "Ñèëìàðèëèîí" (ñòð. 319) êàòî ñâîéñòâî íà Ñèëìàðèëà.
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Âèæ Ïðèëîæåíèå Ä.
 2 Â åäíà áåëåæêà îò íåïóáëèêóâàí ìàòåðèàë ñå êàçâà, ÷å åëôèòå â Õàðëèíäîí (òîåñò Ëèíäîí íà þã îò Ëóííèÿ çàëèâ) ñà áèëè ïðåäèìíî îò Ñèíäàðñêè ïðîèçõîä è òÿõíàòà îáëàñò ñïàäàëà êúì âëàäåíèÿòà íà Êåëåáîðí. Åñòåñòâåíî å äà ñâúðæåì òîâà ñ òâúðäåíèåòî îò Ïðèëîæåíèå Á; íî áåëåæêàòà ìîæå äà ñå îòíàñÿ äî ïî-êúñåí ïåðèîä, òúé êàòî ïúòóâàíèÿòà è æèëèùàòà íà Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë ñëåä ïàäàíåòî íà Åðåãèîí ïðåç 1697 ã. ñà îñòàíàëè ïî÷òè íàïúëíî íåèçÿñíåíè.
 3 Çà ñðàâíåíèå âèæ "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 1, ãëàâà 2: "Ñòàðèÿò Ïúò èçòîê-çàïàä ïðåñè÷àøå Ãðàôñòâîòî, óñòðåìåí êúì Ñèâèòå çàëèâè, è äæóäæåòàòà îòêðàé âðåìå ïúòóâàõà ïî íåãî äî ìèíèòå ñè â Ñèíèòå ïëàíèíè".
 4 Â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" å êàçàíî, ÷å äðåâíèòå ãðàäîâå Íîãðîä è Áåëåãîñò áèëè ðàçðóøåíè ïðè ðóõâàíåòî íà Òàíãîðîäðèì; íî "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" â Ïðèëîæåíèå Á òâúðäè: "Îêîëî 40 ã. ìíîãî äæóäæåòà íàïóñêàò äðåâíèòå ñè ãðàäîâå â Åðåä Ëóèí, îòèâàò êúì Ìîðèÿ è óìíîæàâàò òàìîøíîòî íàñåëåíèå".
 5 Â áåëåæêà êúì òåêñòà å îáÿñíåíî, ÷å Ëîðèíàíä áèëî åëôè÷åñêîòî íàçâàíèå íà òàçè îáëàñò (íàðè÷àíà ïî-êúñíî Ëîðèåí èëè Ëîòëîðèåí), êîåòî â ïðåâîä îò åëôè÷åñêè îçíà÷àâàëî "çëàòíà ñâåòëèíà" èëè "äîëèíà îò çëàòî". Êóåíèéñêàòà ôîðìà áè òðÿáâàëî äà å Ëàóðåíàíäå, à Ñèíäàðèíñêàòà Ãëîðíàí èëè Íàí Ëàóð. Êàêòî òóê, òàêà è äðóãàäå ñìèñúëúò íà èìåòî ñå îáÿñíÿâà ÷ðåç ïîçîâàâàíå íà çëàòíèòå ìàëîðíîâè äúðâåòà â Ëîòëîðèåí; òå îáà÷å ñà äîíåñåíè òàì îò Ãàëàäðèåë (çà òåõíèÿ ïðîèçõîä âèæ â "Îïèñàíèå íà Íóìåíîð") è ïî-êúñíî ïðè äðóãî îáñúæäàíå ñå êàçâà, ÷å ñëåä ïîÿâàòà íà ìàëîðíèòå èìåòî Ëîðèíàíä âúçíèêíàëî ÷ðåç ïðåîáðàçóâàíå íà ïî-äðåâíîòî íàçâàíèå Ëèíäîðèíàíä - "Äîëèíà â Çåìÿòà íà Ïåâöèòå". Òúé êàòî åëôèòå îò îíàçè îáëàñò ñà ïî ïðîèçõîä Òåëåðè, òóê áåç ñúìíåíèå ïðèñúñòâà èìåòî, ñ êîåòî ñàìè ñå íàðè÷àò - Ëèíäàðè, òîåñò Ïåâöè. Îò ìíîæåñòâî äðóãè îáñúæäàíèÿ íà èìåòî Ëîòëîðèåí, âëèçàùè ÷åñòî â ïðîòèâîðå÷èå ïîìåæäó ñè, èçëèçà íàÿâå ôàêòúò, ÷å âåðîÿòíî âñè÷êè îñòàíàëè èìåíà ñå äúëæàò ëè÷íî íà Ãàëàäðèåë è êîìáèíèðàò ðàçëè÷íè åëåìåíòè: ëàóðå - çëàòî, íàí(ä) - äîëèíà, íäîð - çåìÿ èëè ñòðàíà, ëèí - ïåÿ; à â Ëàóðåëèíäîðèíàí, òîåñò "Äîëèíà íà Ïååùîòî çëàòî" (êàêòî êàçâà Äúðâîáðàä ïðåä õîáèòèòå, òîâà å íåéíîòî äðåâíî èìå) öåëåíàñî÷åíî îòåêâà èìåòî íà Çëàòíîòî äúðâî, ðàñëî íÿêîãà âúâ Âàëèíîð, "ïî êîåòî, êàêòî ëè÷è, êîïíåæúò íà Ãàëàäðèåë ðàñòÿë ãîäèíà ïîäèð ãîäèíà, òà íàêðàÿ ñå ïðåâúðíàë â íåïîíîñèìà ñêðúá".
 Ïúðâîíà÷àëíî Ëîðèåí å Êóåíèéñêî íàçâàíèå íà îáëàñò âúâ Âàëèíîð, ÷åñòî èçïîëçâàíî âìåñòî èìåòî íà Âàëàðà, êîìóòî ïðèíàäëåæàëà (Èðìî) - "ñïîêîéíî ìÿñòî ñúñ ñåí÷åñòè äúðâåòà, óáåæèùå îò ãðèæè è ñêúðáè". Ïî-íàòàòúøíàòà ïðîìÿíà îò Ëîðèíàíä, òîåñò "Çëàòíà äîëèíà", êúì Ëîðèåí "ìîæå áè ñå äúëæè íà ñàìàòà Ãàëàäðèåë", çàùîòî "ïðèëèêàòà íå ìîæå äà áúäå ñëó÷àéíà. Òÿ ñå áèëà ïîñâåòèëà íà åäíà öåë - äà ïðåâúðíå Ëîðèåí â óáåæèùå, â îñòðîâ íà ïîêîÿ è êðàñîòàòà, ïðåêðàñåí ñïîìåí çà äðåâíèòå äíè, àëà ñåãà áèëà èçïúëíåíà ñúñ ñêðúá è íåäîâåðèå, ïîíåæå çíàåëà êàê áúðçî èäå ïîäèð çëàòíèÿ ñúí ìðà÷íî ïðîáóæäàíå. Íåêà òóê îòáåëåæèì, ÷å Äúðâîáðàä å ïðåâåë Ëîòëîðèåí êàòî "Öâåòå íà Áëÿíîâåòå", íî ìîæå äà ñå èçòúëêóâà è êàòî "Öâåòå íà ñúíèùàòà"."
 Â "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí" çàïàçèõ íàâñÿêúäå íàçâàíèåòî Ëîðèíàíä, ìàêàð ÷å ïðè íàïèñâàíåòî òî å ïðåäâèäåíî ñàìî êàòî ïúðâîíà÷àëíî è íàé-äðåâíî èìå íà îáëàñòòà, à èñòîðèÿòà çà äîíàñÿíåòî íà ìàëîðíèòå îò Ãàëàäðèåë îùå íå å áèëà èçìèñëåíà.
 6 Òîçè òåêñò å ïî-êúñíà ïîïðàâêà; ñïîðåä ïúðâîíà÷àëíèÿ ðúêîïèñ Ëîðèíàíä áèë óïðàâëÿâàí îò ìåñòíè ïðèíöîâå.
 7 Â åäíà îòêúñëå÷íà áåëåæêà, ÷èåòî âðåìå íà ñúñòàâÿíå íå óñïÿõ äà óñòàíîâÿ, ñå êàçâà, ÷å ìàêàð èìåòî Ñàóðîí äà å èçïîëçâàíî è ïî-ðàíî â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå", òîâà èìå, ïîäñêàçâàùî íåãîâàòà èäåíòè÷íîñò ñ îïèñàíèÿ â "Ñèëìàðèëèîí" ïðúâ Ìîðãîòîâ çàìåñòíèê, îñòàâà íåèçâåñòíî ÷àê äî 1600 ãîäèíà îò Âòîðàòà åïîõà, êîãàòî å èçêîâàí Åäèíñòâåíèÿ ïðúñòåí. Çàãàäú÷íàòà âðàæäåáíà ìîù, êîÿòî ñå èçïðàâÿ ñðåùó åëôèòå è Åäàèíèòå, áèâà óñåòåíà ìàëêî ñëåä 500 ã., à îò Íóìåíîðöèòå ïðúâ óçíàâà çà íåÿ Àëäàðèîí êúì êðàÿ íà îñìè âåê (ïî âðåìåòî, êîãàòî ñúçäàâà ïðèñòàíèùåòî Âèíÿëîíäå, âèæ "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ"). Íî íå ñå çíàå îòêúäå èäâà òÿ. Ñàóðîí ïîëàãà ãîëåìè óñèëèÿ äà íå ñìåñâà äâåòå ñè ðîëè: âðàã è èçêóñèòåë. Êîãàòî èäâà ìåæäó Íîëäîðèòå, òîé ñè ïðèñâîÿâà îñîáåíî êðàñèâà âúíøíîñò (ñÿêàø å ïðåäâèæäàë ïî-êúñíîòî ïðèñòèãàíå íà Èñòàðèòå) è êðàñèâî èìå - Àðòàíî, òîåñò "Âúðõîâåí êîâà÷" èëè Àóëåíäèë, ÷ðåç êîåòî èñêà äà ñå ïðåäñòàâè çà âåðåí ñëóæèòåë íà Âàëàðà Àóëå. (Â "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè", ñòð. 371, èìåòî, êîåòî ñè ïðèñâîÿâà Ñàóðîí ïî îíîâà âðåìå, å Àíàòàð, Ïîâåëèòåë íà äàðîâåòå; â íàñòîÿùèÿ ðúêîïèñ îáà÷å òî íå ñå ñïîìåíàâà.) Ïî-íàòàòúê â áåëåæêàòà ñå êàçâà, ÷å Ãàëàäðèåë íå áèëà çàáëóäåíà è òâúðäÿëà, ÷å òîçè Àóëåíäèë íÿìà íèùî îáùî ñúñ ñâèòàòà íà Àóëå îò Âàëèíîð; "àëà òóé íÿìà çíà÷åíèå, òúé êàòî Àóëå å ñúùåñòâóâàë îùå ïðåäè "Èçãðàæäàíåòî íà Àðäà" è íàé-âåðîÿòíî òîçè Ñàóðîí âñúùíîñò å áèë íÿêîé îò Ìàÿðèòå íà Àóëå, ïîêâàðåí îò Ìåëêîð "îùå ïðåäè Àðäà äà å ñúùåñòâóâàëà". Ìîæåì äà ñðàâíèì òîâà ñ íà÷àëíèòå èçðå÷åíèÿ íà "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè": "Â äðåâíè âðåìåíà ñðåä Ìàÿðèòå èìàëî åäèí íà èìå Ñàóðîí... Ñëåä ñúòâîðåíèåòî íà Àðäà Ìåëêîð ãî ïðèâëÿêúë íà ñâîÿ ñòðàíà".
 8 Â åäíî ïèñìî îò ñåïòåìâðè 1954 ã. áàùà ìè ñïîäåëÿ: "Â íà÷àëîòî íà Âòîðàòà åïîõà òîé [Ñàóðîí] âñå îùå áèë êðàñèâ íà âèä, èëè ïîíå îùå ìîæåë äà ïðèäîáèâà ïðåêðàñåí îáëèê - è âñå îùå íå áèë çàòúíàë â çëîòî äîêðàé, îñâåí àêî ñìåòíåì, ÷å âñè÷êè "ðåôîðìàòîðè", áúðçàùè â ñâîèòå "ðåêîíñòðóêöèè" è "ðåîðãàíèçàöèè" ñà çëè ïî íà÷àëî, îùå ïðåäè ãîðäîñòòà è æàæäàòà çà íàëàãàíå íà ñîáñòâåíàòà âîëÿ äà ðàçÿäàò äóøèòå èì. Ùî ñå îòíàñÿ äî âúïðîñíèòå åëôè, íàðè÷àíè Íîëäîðè èëè Ïðåìúäðè, òå âèíàãè ñà áèëè óÿçâèìè ïî ëèíèÿ íà "íàóêàòà è òåõíîëîãèÿòà", êàêòî áèõìå ñå èçðàçèëè äíåñ - æåëàåëè ñà äà ïîëó÷àò çíàíèÿòà, êîèòî Ñàóðîí íàèñòèíà ïðèòåæàâàë, çàòîâà â Åðåãèîí îòõâúðëÿò ïðåäóïðåæäåíèÿòà íà Ãèë-ãàëàä è Åëðîíä. Òîâà "æåëàíèå" íà åëôèòå îò Åðåãèîí - àêî èñêàòå, íàðå÷åòå ãî "àëåãîðèÿ" íà îáè÷òà êúì ìàøèíèòå è òåõíè÷åñêèòå íîâîâúâåäåíèÿ - å ñèìâîëèçèðàíî è ÷ðåç òÿõíàòà èçêëþ÷èòåëíà äðóæáà ñ äæóäæåòàòà îò Ìîðèÿ".
 9 Ãàëàäðèåë íå ìîæå äà å èçïîëçâàëà ìîùòà íà Íåíèÿ ïðåäè äà íàñòàíå äàëå÷ ïî-êúñíàòà åïîõà, êîãàòî Ïðúñòåíúò-Ïîâåëèòåë áèâà èçãóáåí; òðÿáâà îáà÷å äà ïðèçíàåì, ÷å ñïîðåä öèòèðàíèÿ òåêñò ñúâñåì íå å òàêà (ìàêàð ÷å èçðè÷íî ñå ñïîìåíàâà êàê ñàìàòà òÿ ñúâåòâà Êåëåáðèìáîð äà íå ñå èçïîëçâàò åëôè÷åñêèòå Ïðúñòåíè).
 10 Òóê òåêñòúò å ïîïðàâåí ñ äóìèòå "ïúðâèÿò Áÿë ñúâåò". Â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" ñå ïîñî÷âà, ÷å Áåëèÿò ñúâåò å ñúçäàäåí ïðåç 2463 ã. îò Òðåòàòà åïîõà; íî ìîæå áè Ñúâåòúò ïðåç Òðåòàòà åïîõà íàðî÷íî å âçåë èìåòî íà îíçè äðåâåí Ñúâåò, îñîáåíî êàòî ñå èìà ïðåäâèä, ÷å íåêîëöèíà ÷ëåíîâå íà åäèíèÿ ñà ó÷àñòâàëè è â äðóãèÿ.
 11 Ìàëêî ïî-ðàíî â ïîâåñòâîâàíèåòî å êàçàíî, ÷å Ãèë-ãàëàä äàë ×åðâåíèÿ Ïðúñòåí Íàðèÿ íà Êèðäàí âåäíàãà, ñëåä êàòî ãî ïîëó÷èë îò Êåëåáðèìáîð, è òîâà ñúâïàäà ñ òâúðäåíèÿòà â Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" è "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè", ÷å Êèðäàí ñúõðàíÿâàë Ïðúñòåíà îò ñàìîòî íà÷àëî. Íîâîòî òâúðäåíèå å âêëþ÷åíî êàòî áåëåæêà â ïîëåòî íà òåêñòà, íî âëèçà â ïðîòèâîðå÷èå ñ âñè÷êè îñòàíàëè.
 12 Çà Ãîðñêèòå åëôè è òåõíèÿ åçèê âèæ Ïðèëîæåíèå À.
 13 Çà ãðàíèöèòå íà Ëîðèåí âèæ Ïðèëîæåíèå Â.
 14 Íèêúäå íå å îáÿñíåí ïðîèçõîäúò íà íàçâàíèåòî Äîð-åí-Åðíèë; îñâåí òóê, òî ñå ñðåùà åäèíñòâåíî âúðõó ãîëÿìàòà êàðòà íà Ðîõàí, Ãîíäîð è Ìîðäîð âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå". Íà òàçè êàðòà ìÿñòîòî ìó å ñðåùó Äîë Àìðîò, îò äðóãàòà ñòðàíà íà ïëàíèíèòå, íî ñïîìåíàâàíåòî íà òîâà èìå â íàñòîÿùèÿ òåêñò ïîäñêàçâà, ÷å âúïðîñíèÿò Åðíèë å ïðèíöúò íà Äîë Àìðîò (âúâ âñåêè ñëó÷àé òàêà áèõìå ìîãëè äà ïðåäïîëîæèì).
 15 Çà Ñèíäàðñêèòå ïðèíöîâå íà ãîðñêèòå åëôè âèæ Ïðèëîæåíèå Á.
 16 Òîâà îáÿñíåíèå ïðåäïîëàãà, ÷å ïúðâèÿò åëåìåíò îò èìåòî Àìðîò å ñúùàòà åëôè÷åñêà äóìà êàòî Êóåíèéñêàòà àìáà, òîåñò "íàãîðå", ñðåùàíà è â Ñèíäàðèíñêîòî àìîí - õúëì èëè ïëàíèíà ñúñ ñòðúìíè ñêëîíîâå; à âòîðèÿò åëåìåíò å ïðîèçâîäíî îò êîðåíà ðàò-, îçíà÷àâàù "êàòåðÿ ñå" (îòêúäåòî èäâà è ãëàãîëúò ðàò îò Íóìåíîðñêèÿ Ñèíäàðèíñêè åçèê, êîéòî ñå èçïîëçâàë â Ãîíäîð çà èìåíà íà ìåñòíîñòè è õîðà; òàì òàçè äóìà ñå ïðèëàãàëà çà ïî÷òè âñè÷êè ïî-äúëãè ïúòèùà è óëèöè â Ìèíàñ Òèðèò, ïîâå÷åòî îò êîèòî áèëè ðàçïîëîæåíè âúðõó ñêëîíîâå - íàïðèìåð Ðàò Äèíåí, Áåçìúëâíàòà óëèöà, ñëèçàùà îò Êðåïîñòòà êúì Ãðîáíèöèòå íà êðàëåòå).
 17 Â "êðàòêèÿ ïðåðàçêàç" íà ëåãåíäàòà çà Àìðîò è Íèìðîäåë ñå êàçâà, ÷å Àìðîò æèâååë âúðõó äúðâåòàòà íà Êåðèí Àìðîò "ïîðàäè ëþáîâòà ñè êúì Íèìðîäåë".
 18 Ìÿñòîòî íà åëôè÷åñêîòî ïðèñòàíèùå â Áåëôàëàñ å îòáåëÿçàíî ñ èìåòî Åäåëîíä (òîåñò Åëôè÷åñêè ïðèñòàí; çà çíà÷åíèåòî íà åäåë è ëîíä âèæ Ïðèëîæåíèåòî êúì "Ñèëìàðèëèîí") âúðõó èçÿùíàòà êàðòà íà Ñðåäíàòà çåìÿ, ñúçäàäåíà îò Ïîëèí Áåéíñ; îáà÷å íèêúäå äðóãàäå íå ñúì ñðåùàë òîâà íàçâàíèå. Âèæ Ïðèëîæåíèå Ã. Çà ñðàâíåíèå âèæ ñúùî òàêà "Ïðèêëþ÷åíèÿòà íà Òîì Áîìáàäèë", êúäåòî ñå êàçâà: "Â Äúëãîáðÿã è Äîë Àìðîò èìàëî ìíîãî ëåãåíäè çà äðåâíè åëôè÷åñêè ïîñåëåíèÿ è çà ïðèñòàíèùå êðàé óñòèåòî íà Ìîðòîíä, îòêúäåòî ìíîãî êîðàáè îòïëàâàëè íà çàïàä ÷àê äî ïàäàíåòî íà Åðåãèîí ïðåç Âòîðàòà åïîõà".
 19 Òîâà å â ñúçâó÷èå ñ îòêúñà îò "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 2, ãëàâà 8), êúäåòî Ãàëàäðèåë äàâà çåëåíèÿ êàìúê íà Àðàãîðí ñ äóìèòå: "Ïðèåìè â òîçè ÷àñ èìåòî, êîåòî òè áå ïðåäðå÷åíî - Åëåñàð, Åëôè÷åñêè êàìúê îò ðîäà íà Åëåíäèë".
 20 Â òåêñòà òóê è ìàëêî ïî-äîëó å óïîòðåáåíî èìåòî Ôèíðîä, êîåòî ïðîìåíèõ íà Ôèíàðôèí, çà äà ñå èçáåãíå åâåíòóàëíî îáúðêâàíå. Ïðåäè ïðåç 1966 ã. äà èçëåçå ïðåðàáîòåíîòî èçäàíèå íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", áàùà ìè ïðîìåíè èìåòî Ôèíðîä íà Ôèíàðôèí, à íåãîâèÿò ñèí Ôåëàãóíä, íàðè÷àí ïî-ðàíî Èíãëîð Ôåëàãóíä, ñòàíà Ôèíðîä Ôåëàãóíä. Â ñúîòâåòñòâèå ñ òîâà áÿõà ïðåðàáîòåíè äâà îòêúñà îò Ïðèëîæåíèÿ Á è Å.
 Çàñëóæàâà ñè äà îòáåëåæèì, ÷å òóê Ãàëàäðèåë íå ñïîìåíàâà ìåæäó ñâîèòå áðàòÿ Îðîäðåò, êðàë íà Íàðãîòðîíä ñëåä Ôèíðîä Ôåëàãóíä. Ïî íåèçâåñòíà çà ìåí ïðè÷èíà áàùà ìè å ïðåìåñòèë âòîðèÿ íàðãîòðîíäñêè êðàë è ãî å íàïðàâèë ÷ëåí íà ñúùèÿ ðîä â ñëåäâàùîòî ïîêîëåíèå; íî òàçè è íÿêîè äðóãè ðîäîñëîâíè ïðîìåíè íå áÿõà âêëþ÷åíè â ïîâåñòâîâàíèåòî íà "Ñèëìàðèëèîí".
 21 Ìîæåì äà ñðàâíèì òîâà ñ îïèñàíèåòî íà Åëôè÷åñêèÿ êàìúê â "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 2, ãëàâà 8): "Òÿ [Ãàëàäðèåë] ïîå îò ñêóòà ñè ãîëÿì ÿñíîçåëåí êàìúê, âãðàäåí â ñðåáúðíà áðîøêà, èçðàáîòåíà êàòî îðåë ñ ðàçïåðåíè êðèëå, è ùîì ãî ïîâäèãíà, êàìúêúò çàáëåñòÿ êàòî ñëúíöå, ïðîíèçàëî ïðîëåòíè ëèñòà".
 22 Íî â "Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ" (êíèãà 6, ãëàâà 9), êîãàòî âèæäàìå âúðõó ðúêàòà íà Åëðîíä Ñèíèÿ Ïðúñòåí, òîé å íàðå÷åí "Âèëèÿ, íàé-ìîãúùèÿò îò Òðèòå".
ÏÐÈËÎÆÅÍÈß
ÏÐÈËÎÆÅÍÈÅ À
ÃÎÐÑÊÈÒÅ ÅËÔÈ È ÒÅÕÍÈÒÅ ÅÇÈÖÈ
 Ñïîðåä "Ñèëìàðèëèîí" (ñòð. 111) íÿêîè îò Íàíäîðèòå - Òåëåðèéñêè åëôè, êîèòî íàïóñíàëè ïîõîäà íà Åëäàðèòå èçòî÷íî îò Ìúãëèâèòå ïëàíèíè - "äúëãî æèâåëè èç ãîðèòå â äîëèíàòà íà Âåëèêàòà ðåêà" (çà äðóãè ñå êàçâà, ÷å ñëåçëè äî óñòèåòî íà Àíäóèí, à òðåòè íàâëåçëè â Åðèàäîð - îò òÿõ ïðîèçëåçëè Çåëåíèòå åëôè â Îñèðèàíä).
 Ïî-êúñíî ïðè åäíî åòèìîëîãè÷íî îáñúæäàíå íà èìåíàòà Ãàëàäðèåë, Êåëåáîðí è Ëîðèåí ñå ñïîìåíàâà èçðè÷íî, ÷å Ãîðñêèòå åëôè â Ìðàêîëåñ è Ëîðèåí ñà ïðîèçëåçëè îò îíåçè Òåëåðè, êîèòî îñòàíàëè â Àíäóèíñêàòà äîëèíà:
 Ãîðñêèòå åëôè (Òàâàðâàèò) áèëè ïî ïðîèçõîä Òåëåðè è ñëåäîâàòåëíî äàëå÷íè ñðîäíèöè íà Ñèíäàðèòå, ìàêàð ÷å îñòàíàëè ðàçäåëåíè ñ òÿõ äîðè ïî-äúëãî îò Òåëåðèòå âúâ Âàëèíîð. Òå áèëè ïîòîìöè íà îíèÿ Òåëåðè, êîèòî ïî âðåìå íà Ãîëåìèÿ ïîõîä ñå èçïëàøèëè îò Ìúãëèâèòå ïëàíèíè è îñòàíàëè â äîëèíàòà íà Àíäóèí, òà òúé è íå ñòèãíàëè äî Áåëåðèàíä è Ìîðåòî. Ïîðàäè òóé áèëè ïî-áëèçêî äî Íàíäîðèòå (íàðè÷àíè è Çåëåíè åëôè) îò Îñèðèàíä, êîèòî ñëåä âðåìå ïðåêîñèëè ïëàíèíèòå è ñòèãíàëè íàé-ñåòíå â Áåëåðèàíä.
 Ãîðñêèòå åëôè ñå óêðèëè â íåïðîõîäèìèòå äåáðè îòâúä Ìúãëèâèòå ïëàíèíè è ñå ðàçïàäíàëè íà äðåáíè ïëåìåíà, ïî÷òè íåðàçëè÷èìè îò Àâàðèòå;
 àëà âñå îùå ïîìíåëè, ÷å ñà ïî ïðîèçõîä Åëäàðè îò Òðåòèÿ ðîä è ñ ðàäîñò ïîñðåùàëè îíèÿ Íîëäîðè, à íàé-âå÷å Ñèíäàðè, êîèòî íå îòïëàâàëè îòâúä Ìîðåòà, à ñå ïðåñåëèëè íà èçòîê [â íà÷àëîòî íà Âòîðàòà åïîõà]. Ïîä òÿõíîòî ðúêîâîäñòâî òå îòíîâî ñå ïðåâúðíàëè â èñòèíñêè íàðîä è ìúäðîñòòà èì ðàñòÿëà. Òðàíäóèë, áàùàòà íà Ëåãîëàñ îò Äåâåòèìàòà Ñïúòíèöè, èìàë Ñèíäàðèíñêè ïðîèçõîä è òîçè åçèê ñå ãîâîðåë â íåãîâèÿ ðîä, ìàêàð ÷å íå áèë ðàçïðîñòðàíåí ñðåä ïëåìåòî ìó.
 Â Ëîðèåí, êúäåòî ìíîçèíà áèëè Ñèíäàðè ïî ïðîèçõîä èëè íîëäîðñêè áåæàíöè îò Åðåãèîí, Ñèíäàðèíñêèÿò ñòàíàë âñåîáù åçèê. Ðàçáèðà ñå, äíåñ âå÷å íå å èçâåñòíî ïî êàêúâ íà÷èí òåõíèÿò Ñèíäàðèíñêè ñå å ðàçëè÷àâàë îò äèàëåêòèòå â Áåëåðèàíä - âèæ "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 2, ãëàâà 6), êúäåòî Ôðîäî ñïîìåíàâà, ÷å åçèêúò, íà êîéòî Ãîðñêèòå åëôè ãîâîðÿò ïîìåæäó ñè, ñå ðàçëè÷àâà îò çàïàäíèÿ. Ðàçëèêàòà åäâà ëè å áèëà â íåùî ïîâå÷å îò îíîâà, êîåòî äíåñ áèõìå íàðåêëè "àêöåíò": ãëàâíî â ïðîèçíîøåíèåòî íà ãëàñíèòå è â èíòîíàöèÿòà, íî âñå ïàê äîñòàòú÷íà, çà äà çàáëóäè ñëóøàòåë êàòî Ôðîäî, êîéòî íå å äîáðå çàïîçíàò ñ ÷èñòèÿ Ñèíäàðèíñêè åçèê. Åñòåñòâåíî, ìîæå äà å èìàëî íÿêîè ìåñòíè äóìè è äðóãè îñîáåíîñòè, ïîâëèÿíè îò ïî-ðàííèÿ Ãîðñêè åçèê. Ëîðèåí äúëãî å áèë èçîëèðàí îò âúíøíèÿ ñâÿò. Íåñúìíåíî, íÿêîè çàïàçåíè îò ìèíàëîòî èìåíà êàòî Àìðîò è Íèìðîäåë íå ìîãàò äà áúäàò îáÿñíåíè íàïúëíî ÷ðåç Ñèíäàðèíñêèÿ, ìàêàð äà ñúâïàäàò ïî ôîðìà. Èçãëåæäà, ÷å êàðàñ å äðåâíà äóìà, îçíà÷àâàùà êðåïîñò ñ ðîâ è íå ñå ñðåùà â Ñèíäàðèíñêèÿ åçèê. Ëîðèåí âåðîÿòíî å âèäîèçìåíåíèå íà èç÷åçíàëî äðåâíî èìå [ìàêàð ïî-ðàíî äà ñå òâúðäè, ÷å ïúðâîíà÷àëíîòî Ãîðñêî èëè Íàíäîðñêî íàçâàíèå å Ëîðèíàíä; âèæ Áåëåæêà 5].
 Çàñëóæàâà ñè äà ñðàâíèì òåçè ðàçìèñëè çà Ãîðñêèòå èìåíà ñ áåëåæêàòà ïîä ëèíèÿ â Ïðèëîæåíèå Å êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", ðàçäåë "Çà åëôèòå".
 Äðóãî îáùî òâúðäåíèå îòíîñíî åçèêà íà Ãîðñêèòå åëôè îòêðèâàìå â èñòîðèêî-ëèíãâèñòè÷íè çàïèñêè, äàòèðàùè îò ñúùèÿ ïåðèîä, êàêòî ïî-ãîðíèòå:
 Êîãàòî Ãîðñêèòå åëôè îòíîâî ñðåùíàëè ñâîèòå ñðîäíèöè ïîäèð äúëãà ðàçäÿëà, äèàëåêòèòå èì ñå áèëè îòêúñíàëè îò Ñèíäàðèíñêèÿ äîòîëêîâà, ÷å ïîíÿêîãà ñòàâàëè íàïúëíî íåðàçáèðàåìè, àëà âñå ïàê íå áèëî íåîáõîäèìî çàäúëáî÷åíî ïðîó÷âàíå, çà äà ñå îòêðèå òÿõíàòà áëèçîñò êàòî Åëäàðñêè åçèöè. Ìàêàð ÷å ìúäðåöèòå, îñîáåíî îò Íîëäîðñêè ïðîèçõîä, ïðîÿâèëè ãîëÿì èíòåðåñ êúì ñðàâíåíèåòî íà Ãîðñêèòå äèàëåêòè ñúñ ñâîÿ ñîáñòâåí åçèê, äíåñ íå ñå çíàå ïî÷òè íèùî çà åçèêà íà Ãîðñêèòå åëôè. Òå íå áèëè èçìèñëèëè ïèñìåíîñò, à îíåçè, ùî óñâîèëè òîâà èçêóñòâî îò Ñèíäàðèòå, ïèøåëè íà Ñèíäàðèíñêè êàêòî ìîãàò. Êúì êðàÿ íà Òðåòàòà åïîõà Ãîðñêèòå åçèöè âåðîÿòíî âå÷å íå ñå ãîâîðåëè èç äâåòå îáëàñòè, èìàùè çíà÷åíèå ïî âðåìå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà - Ëîðèåí è êðàëñòâîòî íà Òðàíäóèë â Ñåâåðåí Ìðàêîëåñ. Â äðåâíèòå ðúêîïèñè îò òÿõ ñà îöåëåëè ñàìî íÿêîëêî äóìè è èìåíà íà ìåñòà è ëè÷íîñòè.
ÏÐÈËÎÆÅÍÈÅ Á
ÑÈÍÄÀÐÑÊÈÒÅ ÏÐÈÍÖÎÂÅ ÍÀ ÃÎÐÑÊÈÒÅ ÅËÔÈ
 Âúâ âñòúïèòåëíàòà áåëåæêà íà "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå íà Âòîðàòà åïîõà" îò Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñå êàçâà, ÷å "ïðåäè èçãðàæäàíåòî íà Áàðàä-äóð ìíîçèíà Ñèíäàðè çàìèíàëè íà èçòîê è íÿêîè îñíîâàëè êðàëñòâà â äàëå÷íèòå ãîðè, êúäåòî æèâååëè ïðåäèìíî Ãîðñêè åëôè. Åäèí îò òÿõ áèë Òðàíäóèë, êðàë íà ñåâåðíèÿ äÿë îò Çåëåíîãîð Âåëèêè".
 Ìàëêî ïîâå÷å ñâåäåíèÿ çà Ñèíäàðñêèòå ïðèíöîâå íà Ãîðñêèòå åëôè è òÿõíàòà èñòîðèÿ îòêðèâàìå â êúñíèòå ôèëîëîãè÷åñêè ñú÷èíåíèÿ íà áàùà ìè. Òàêà íàïðèìåð â åäèí î÷åðê ñå êàçâà, ÷å êðàëñòâîòî íà Òðàíäóèë
 îáõâàùàëî ãîðèòå îêîëî Ñàìîòíèÿ âðúõ è ñå ðàçðàñòâàëî ïî çàïàäíèòå áðåãîâå íà Äúëãîòî åçåðî äî èäâàíåòî íà äæóäæåòàòà-áåãúëöè îò Ìîðèÿ è íàøåñòâèåòî íà äðàêîíà. Åëôèòå â òîâà êðàëñòâî áèëè ïðåñåëíèöè îò þã, ñðîäíèöè è ñúñåäè íà åëôèòå îò Ëîðèåí; íî æèâåëè â Çåëåíîãîð Âåëèêè íà èçòîê îò Àíäóèí. Ïðåç Âòîðàòà åïîõà òåõíèÿò êðàë Îðîôåð [áàùà íà Òðàíäóèë è äÿäî íà Ëåãîëàñ] ñå îòòåãëèë íà ñåâåð îòâúä Ïåðóíèêîâè ïîëÿ. Ñòîðèë ãî, çà äà ñå îòúðâå îò âëàñòòà è íåïðåñòàííèòå íàøåñòâèÿ íà äæóäæåòàòà îò Ìîðèÿ, êîÿòî áèëà ñòàíàëà íàé-ãðàìàäíîòî ñáîðèùå íà äæóäæåòà â öÿëàòà èñòîðèÿ; à îñâåí òóé íå áèë äîâîëåí îò íàìåñàòà íà Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë â äåëàòà íà Ëîðèåí. Àëà âñå îùå íÿìàëî ñòðàõ èç îáëàñòòà îò Çåëåíîãîð äî Ïëàíèíèòå è íåãîâèÿò íàðîä ÷åñòî îáùóâàë ñúñ ñâîèòå ñðîäíèöè îòâúä Ðåêàòà ÷àê äî Âîéíàòà íà Ïîñëåäíèÿ ñúþç.
 Âúïðåêè æåëàíèåòî íà Ãîðñêèòå åëôè äà ñå ìåñÿò êîëêîòî å âúçìîæíî ïî-ìàëêî â äåëàòà íà Íîëäîðèòå è Ñèíäàðèòå - êàêòî è íà êîéòî è äà áèëî äðóã íàðîä: äæóäæåòà, õîðà èëè îðêè - Îðîôåð èìàë ìúäðîñòòà äà ïðîçðå, ÷å íå ùå èìà ìèð äîäåòî Ñàóðîí íå áúäå íèçâåðãíàò. Çàòóé ñáðàë ìîãúùà àðìèÿ îò ñâîÿ âå÷å ìíîãîáðîåí íàðîä è êàòî ñå îáåäèíèë ñ ïî-ìàëêàòà àðìèÿ íà Ìàëãàëàä îò Ëîðèåí, ïîâåë íà ðàò âîéñêàòà íà Ãîðñêèòå åëôè. Ñèëíè è õðàáðè áèëè Ãîðñêèòå åëôè, àëà çëå ñíàáäåíè ñ áðîíè è îðúæèÿ â ñðàâíåíèå ñ Åëäàðèòå îò Çàïàäà; à îñâåí òóé èìàëè íåçàâèñèì íðàâ, òà íå æåëàåëè äà çàñòàíàò ïîä âúðõîâíîòî óïðàâëåíèå íà Ãèë-ãàëàä. Çàòîâà çàãóáèòå èì áèëè äàëå÷ ïî-òåæêè, îòêîëêîòî ìîãëè äà áúäàò äîðè â îíàçè óæàñíà âîéíà. Ìàëãàëàä è ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà ìó âîéíèöè çàãèíàëè ïðè ãîëÿìîòî ñðàæåíèå â Äàãîðëàä, ïîíåæå áèëè îòêúñíàòè îò àðìèÿòà è èçòëàñêàíè êúì Ìúðòâèòå áëàòà. Îðîôåð ïàäíàë â ïúðâàòà àòàêà ñðåùó Ìîðäîð, òúé êàòî ñå âòóðíàë íàïðåä ñ íàé-ñèëíèòå ñè áîéöè îùå ïðåäè Ãèë-ãàëàä äà äàäå çàïîâåä çà íàïàäåíèå. Ñèí ìó Òðàíäóèë îöåëÿë, àëà êîãàòî âîéíàòà ïðèêëþ÷èëà ñ ãèáåëòà íà Ñàóðîí (êàêòî ñìÿòàëè âñè÷êè), òîé ñå çàâúðíàë åäâà ñ åäíà òðåòà îò àðìèÿòà, ùî òðúãíàëà íà ðàò.
 Èìåòî Ìàëãàëàä îò Ëîðèåí íå ñå ñðåùà íèêúäå äðóãàäå è òóê íå ñå òâúðäè äà å áèë áàùà íà Àìðîò. Îò äðóãà ñòðàíà íà äâà ïúòè å êàçàíî (â "Àìðîò è Íèìðîäåë"), ÷å Àìäèð, áàùàòà íà Àìðîò, çàãèíàë â Äàãîðëàäñêàòà áèòêà; çàòîâà èçãëåæäà òâúðäå âåðîÿòíî äà ñòàâà äóìà çà åäíî è ñúùî ëèöå. Íå áèõ ìîãúë îáà÷å äà êàæà êîå èìå å óòâúðäåíî è êîå òðÿáâà äà îòïàäíå. Î÷åðêúò ïðîäúëæàâà òàêà:
 Ïîñëåäâàë äúëúã ìèð, ïðåç êîéòî áðîÿò íà Ãîðñêèòå åëôè îòíîâî íàðàñíàë; àëà òå áèëè òðåâîæíè è íåñïîêîéíè, ïîíåæå óñåùàëè êàêâè ïðîìåíè ùå äîíåñå íà ñâåòà Òðåòàòà åïîõà. Ëþäåòå ñúùî ðàñòåëè íà áðîé è íà ñèëà. Âëàäåíèÿòà íà Íóìåíîðñêèòå êðàëå â Ãîíäîð ñå øèðåëè íà ñåâåð êúì ãðàíèöèòå íà Ëîðèåí è Çåëåíîãîð. Âîëíèòå ëþäå îò Ñåâåðà (òúé ãè íàðè÷àëè åëôèòå, ïîíåæå íå ïðèçíàâàëè âëàñòòà íà Äóíåäàèíèòå è ñàìî ìàëöèíà ñðåä òÿõ ñå îãúíàëè ïðåä Ñàóðîí è ñëóãèòå ìó) ïî÷âàëè äà ñå ïðåñåëâàò íà þã - íàé-âå÷å èçòî÷íî îò Çåëåíîãîð, ìàêàð ÷å íÿêîè çàæèâåëè èç ãîðñêèòå äåáðè è ñðåä ëèâàäèòå íà Àíäóèíñêàòà äîëèíà. Ïî-çëîâåùè ñëóõîâå èäåëè îòêúì Èçòîêà: Äèâèòå ëþäå ñå ðàçäâèæâàëè. Ïðåæíè ñëóãè è îáîæàòåëè íà Ñàóðîí, òå ñåãà áèëè îñâîáîäåíè îò íåãîâàòà òèðàíèÿ, àëà íå è îò çëîòî è ìðàêà, ùî âñåëèë â ñúðöàòà èì. Æåñòîêè âîéíè áóøóâàëè ìåæäó òÿõ è íÿêîè ñå îòòåãëÿëè íà çàïàä, à óìîâåòå èì áèëè ïúëíè ñ íåíàâèñò, òà ñìÿòàëè âñè÷êè òàìîøíè æèòåëè çà âðàãîâå, çàñëóæàâàùè åäèíñòâåíî ñìúðò è ãðàáåæè. Íî â äóøàòà íà Òðàíäóèë òåãíåëà îùå ïî-ìðà÷íà ñÿíêà. Òîé áèë âèäÿë óæàñèòå íà Ìîðäîð è íå ìîæåë äà ãè çàáðàâè. Êîë÷åì ïîãëåäíåë íà þã, ñëúí÷åâèòå ëú÷è ïîìðúêâàëè ïðåä ñòðàøíèÿ ñïîìåí è ìàêàð äà çíàåë, ÷å ñåãà Ìîðäîð å ðàçðóøåí è ïóñòåå ïîä ñòðîãàòà áäèòåëíîñò íà Êðàëåòå ÷îâåøêè, ñòðàõúò íàøåïâàë â ñúðöåòî ìó, ÷å çëîòî íå å ïîêîðåíî íàâåêè è ïàê ùå ñå íàäèãíå.
 Â äðóã îòêúñ, ïèñàí ïî ñúùîòî âðåìå, å êàçàíî, ÷å êîãàòî îòìèíàëè õèëÿäà ãîäèíè îò Òðåòàòà åïîõà è Ñÿíêàòà ïàäíàëà íàä Çåëåíîãîð Âåëèêè, Ãîðñêèòå åëôè îò êðàëñòâîòî íà Òðàíäóèë
 îòñòúïèëè ïðåä íåÿ, à òÿ ñå øèðåëà âñå ïî-äàëå÷å íà ñåâåð, äîäåòî íàêðàÿ Òðàíäóèë îñíîâàë ñâîåòî êðàëñòâî â ñåâåðîçàïàäíàòà ÷àñò íà ãîðàòà è èçäúëáàë òàì ïîäçåìåí ÷åðòîã è êðåïîñò. Îðîôåð áèë îò Ñèíäàðñêî ïîòåêëî è áåç ñúìíåíèå ñèíúò ìó Òðàíäóèë ñëåäâàë äðåâíèÿ ïðèìåð íà êðàë Òèíãîë îò Äîðèàò. Íÿìàë òîé íè óìåíèÿ, íè áîãàòñòâî èëè ïîìîù îò ñòðàíà íà äæóäæåòàòà; è â ñðàâíåíèå ñ åëôèòå îò Äîðèàò íåãîâèÿò Ãîðñêè íàðîä áèë ïðîñò è íåäîäÿëàí. Íÿêîãà Îðîôåð äîøúë ñðåä òÿõ ñàìî ñ øåïà Ñèíäàðè, ùî ñêîðî ñå ïðåòîïèëè ñðåä ãîðñêèòå åëôè, êàòî ïðèåëè òåõíèÿ åçèê è ñå íàðåêëè ñ ìåñòíè èìåíà. Ñòîðèëè ãî íàðî÷íî; çàùî òå (êàêòî è äðóãè ïîäîáíè ñêèòàëöè, çàáðàâåíè èëè ñàìî íàêðàòêî ñïîìåíàòè â ëåãåíäèòå) èäâàëè îò Äîðèàò ñëåä íåãîâàòà ðàçðóõà è íå æåëàåëè íè äà íàïóñíàò Ñðåäíàòà çåìÿ, íè äà ñå ñìåñÿò ñ äðóãèòå Ñèíäàðè â Áåëåðèàíä, óïðàâëÿâàíè îò Íîëäîðñêèòå èçãíàíèöè, êúì êîèòî íàðîäúò íà Äîðèàò íå õðàíåë òîïëè ÷óâñòâà. Èñêàëè íàèñòèíà äà ñòàíàò Ãîðñêè íàðîä è äà ñå çàâúðíàò, êàêòî êàçâàëè, êúì ïðîñòè÷êèÿ æèâîò, ïðèñúù çà åëôèòå ïðåäè ïîêàíàòà íà Âàëàðèòå äà íàðóøè ïîêîÿ èì.
 Íèêúäå (äîêîëêîòî çíàì) íå å èçÿñíåíî êàê äà ñâúðæåì îïèñàíîòî òóê âúçïðèåìàíå íà Ãîðñêèÿ åçèê îò Ñèíäàðñêèòå âëàäåòåëè â Ìðàêîëåñ ñ òâúðäåíèåòî îò Ïðèëîæåíèå À, ÷å êúì êðàÿ íà Òðåòàòà åïîõà åçèêúò íà Ãîðñêèòå åëôè âå÷å íå ñå ãîâîðåë â êðàëñòâîòî íà Òðàíäóèë.
 Âèæ ñúùî òàêà Áåëåæêà 14 êúì "Ãèáåë ñðåä Ïåðóíèêîâè ïîëÿ".
ÏÐÈËÎÆÅÍÈÅ Â
ÃÐÀÍÈÖÈÒÅ ÍÀ ËÎÐÈÅÍ
 Êàêòî òâúðäè ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", ïî âðåìå íà ñâîÿ ðàçöâåò ïîä âëàñòòà íà êðàë Õèÿðìåíäàêèë (1015-1149 ã. îò Òðåòàòà åïîõà) Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî ñå ïðîñòèðàëî íà ñåâåð "äî Êåëåáðàíò è þæíèòå ïðåäåëè íà Ìðàêîëåñ". Áàùà ìè íà íÿêîëêî ïúòè å çàÿâÿâàë, ÷å òóê èìà ãðåøêà - âñúùíîñò áè òðÿáâàëî äà ñå ÷åòå "äî Ïîëåòî íà Êåëåáðàíò". Ñïîðåä ïîñëåäíîòî ìó ñú÷èíåíèå çà âçàèìíèòå âðúçêè ìåæäó åçèöèòå â Ñðåäíàòà çåìÿ,
 Ðåêà Êåëåáðàíò (Ñðåáðîïúò) ñå íàìèðàëà â ïðåäåëèòå íà Ëîðèåí è ðåàëíàòà ãðàíèöà íà Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî íà ñåâåð (çàïàäíî îò Àíäóèí) ìèíàâàëà ïî ðåêà Ëèïîñâåò. Öÿëàòà ñòåï ìåæäó Ñðåáðîïúò è Ëèïîñâåò, ïðåç êîÿòî ïî-ðàíî ñà ñå ïðîñòèðàëè íà þã ãîðèòå íà Ëîðèåí, å áèëà èçâåñòíà íà òàìîøíèòå åëôè êàòî Ïàðò Êåëåáðàíò (ò. å. ïîëåòî èëè ñòåïòà íà Ñðåáðîïúò) è ñå ñìÿòàëà çà ÷àñò îò òÿõíîòî êðàëñòâî, ìàêàð ÷å åëôè÷åñêèòå ïëåìåíà íå ñå çàñåëâàëè èçâúí ãîðàòà. Â ïî-êúñíè âðåìåíà Ãîíäîð èçãðàäèë ìîñò íàä ãîðíîòî òå÷åíèå íà Ëèïîñâåò è ÷åñòî îêóïèðàë òÿñíàòà èâèöà ìåæäó äîëíîòî ïîðå÷èå íà Ëèïîñâåò è Àíäóèí êàòî ÷àñò îò ñâîÿòà èçòî÷íà îòáðàíà, òúé êàòî ïî øèðîêèòå çàâîè íà Àíäóèí (êúäåòî áúðçîòî òå÷åíèå ìèíàâàëî ïîêðàé Ëîðèåí è íàâëèçàëî â ðàâíèòå íèçèíè, ïðåäè îòíîâî äà ñå ñïóñíå êúì áåçäíèòå íà Åìèí Ìóèë) èìàëî ìíîãî ïëèò÷èíè è øèðîêè ïÿñú÷íè íàíîñè, ïðåç êîèòî ðåøèòåëåí è äîáðå îðãàíèçèðàí âðàã ìîæåë äà ïîñòðîè ìîñò îò ñàëîâå èëè ïîíòîíè, îñîáåíî íà äâàòà çàïàäíè çàâîÿ, èçâåñòíè êàòî Ñåâåðíà è Þæíà ïëèò÷èíà. Èìåííî òàçè îáëàñò áèëà íàðè÷àíà â Ãîíäîð ñ èìåòî Ïàðò Êåëåáðàíò; îòòóê èäâà è íåéíîòî ñðåùàíå ïðè îïðåäåëÿíåòî íà äðåâíèòå ñåâåðíè ãðàíèöè. Ïî âðåìå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà, êîãàòî âñè÷êè çåìè ñåâåðíî îò Áåëèòå ïëàíèíè ÷àê äî Ëèïîñâåò (ñ èçêëþ÷åíèå íà Àíîðèåí) ñà áèëè ÷àñò îò Ðîõàíñêîòî êðàëñòâî, èìåòî Ïàðò (Ïîëå íà) Êåëåáðàíò ñå ñðåùà ñàìî âúâ âðúçêà ñ ãîëÿìàòà áèòêà, â êîÿòî Åîðë Ìëàäè óíèùîæàâà íàøåñòâåíèöèòå îò Ãîíäîð [âèæ "Êèðèîí è Åîðë"].
 Â äðóã î÷åðê áàùà ìè îòáåëÿçâà, ÷å íà èçòîê è çàïàä çåìèòå íà Ëîðèåí áèëè îãðàíè÷åíè îò Àíäóèí è ïëàíèíèòå (áåç äà ñïîìåíàâà çà íÿêàêâî ðàçøèðåíèå íà êðàëñòâîòî îòâúä Àíäóèí), íî íÿìàëè ÿñíî î÷åðòàíè ãðàíèöè íà ñåâåð è þã.
 Â äðåâíè âðåìåíà Ãàëàäðèìèòå ïðåòåíäèðàëè çà âëàñò íàä ãîðèòå ÷àê äî âîäîïàäèòå íà Ñðåáðîïúò, êúäåòî Ôðîäî èçìèë ðàíèòå ñè ïðè áÿãñòâîòî îò Ìîðèÿ; íà þã Ëîðèåí ñå ïðîñòèðàë äàëå÷ îòâúä Ñðåáðîïúò èç ïî-íèñêè è ðåäêè ãîðè÷êè, êîèòî ïîñòåïåííî ñå ñëèâàëè ñ ãîðàòà Âåòðîêëèí, ìàêàð ÷å ñúðöåòî íà êðàëñòâîòî âèíàãè å áèëî â úãúëà ìåæäó Ñðåáðîïúò è Àíäóèí, êúäåòî ñå íàìèðàë Êàðàñ Ãàëàäîí. Ãðàíèöèòå ìåæäó Ëîðèåí è Âåòðîêëèí íå áèëè òâúðäî îïðåäåëåíè, íî íèòî åíòèòå, íèòî Ãàëàäðèìèòå ìèíàâàëè îòâúä òÿõ. Çàùîòî ñïîðåä ëåãåíäèòå íÿêîãà ñàì Âåòðîêëèí ñðåùíàë êðàëÿ íà Ãàëàäðèìèòå è ìó ðåêúë: "Àç ñè çíàì ìîåòî, òè ñè çíàåø òâîåòî; òúé ÷å äàé äà íå çàêà÷àìå ÷óæäîòî. Íî àêî íÿêîé åëô ïîæåëàå äà ñêèòà çà óäîâîëñòâèå ïî çåìèòå ìè, âèíàãè ùå å äîáðå äîøúë; à àêî çúðíåòå åíò ïî çåìèòå ñè, íå ñå áîéòå îò çëî". Àëà ìíîãî ãîäèíè ìèíàëè ïðåäè åíò èëè åëô äà ïðèñòúïè îòâúä ãðàíèöàòà.
ÏÐÈËÎÆÅÍÈÅ Ã
ÏÐÈÑÒÀÍÈÙÅÒÎ ËÎÍÄ ÄÀÅÐ
 Â "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí" å êàçàíî, ÷å ïî âðåìå íà âîéíàòà ñðåùó Ñàóðîí â Åðèàäîð ïðåç êðàÿ íà ñåäåìíàéñåòè âåê îò Âòîðàòà åïîõà íóìåíîðñêèÿò àäìèðàë Êèðÿòóð ñïóñíàë ìíîãî÷èñëåí äåñàíò  êðàé óñòèåòî íà ðåêà Ãâàòëî (Ñèâòàëàç), êúäåòî èìàëî "ìàëêî íóìåíîðñêî ïðèñòàíèùå". Òîâà, èçãëåæäà, å ïúðâîòî ñïîìåíàâàíå íà ïðèñòàíèùåòî, çà êîåòî ñå ãîâîðè ìíîãî â ïî-êúñíèòå ìó ñú÷èíåíèÿ.
 Íàé-ïúëíîòî îïèñàíèå ñðåùàìå âúâ ôèëîëîãè÷åñêèÿ î÷åðê çà èìåíàòà íà ðåêèòå, êîéòî âå÷å áå öèòèðàí âúâ âðúçêà ñ ëåãåíäàòà çà Àìðîò è Íèìðîäåë. Åòî êàê å àíàëèçèðàíî â íåãî èìåòî Ãâàòëî:
 Ðåêà Ãâàòëî ñå ïðåâåæäà êàòî "Ñèâòàëàç". Íî ãâàò å ñèíäàðèíñêàòà äóìà çà "ñÿíêà" â ñìèñúë íà íåÿñíà ñâåòëèíà ïîðàäè îáëà÷íîñò èëè ìúãëà èç äúëáîêèòå äîëèíè. Òîâà êàòî ÷å íå ñúâïàäà ñ ãåîãðàôñêîòî ïîëîæåíèå íà ðåêàòà. Ïðîñòîðíèòå çåìè, êîèòî Ãâàòëî ðàçäåëÿ íà îáëàñòè, íàðè÷àíè îò Íóìåíîðöèòå Ìèíõèðèàò ("Ìåæäóðå÷èå" íà Áàðàíäóèí è Ãâàòëî) è Åíåäâàèò ("Ñðåäåí íàðîä") ñà áèëè ïðåäèìíî ðàâíè, îòêðèòè è áåç âúçâèøåíèÿ. Îêîëî ñëèâàíåòî íà Ãëàíäóèí è Ìèòåéòåë [Ñêðåæíîáëèê] ìåñòíîñòòà ñúùî áèëà ðàâíà, òúé ÷å òå÷åíèÿòà íà ðåêèòå ñòàâàëè ïî-áàâíè è ÷åñòî ñå ðàçëèâàëè â ìî÷óðèùà*. Íî íà ñòîòèíà ìèëè ïîä Òàðáàä íàêëîíúò ñå óâåëè÷àâàë. Òå÷åíèåòî íà Ãâàòëî îáà÷å íèêúäå íå ñòàâàëî ñòðåìèòåëíî è ìàëêè êîðàá÷åòà ìîæåëè áåç çàòðóäíåíèÿ äà ñòèãàò ÷àê äî Òàðáàä.
 Êîðåíèòå íà èìåòî Ãâàòëî òðÿáâà äà ñå ïîòúðñÿò â èñòîðèÿòà. Ïî âðåìå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà òèÿ îáëàñòè âñå îùå áèëè ïîêðèòè íà ìåñòà ñ ãúñòè ãîðè, îñîáåíî â Ìèíõèðèàò è þãîèçòî÷íèÿ äÿë íà Åíåäâàèò; íî â ïî-ãîëÿìàòà ñè ÷àñò ðàâíèíèòå ïðåäñòàâëÿâàëè ëèâàäè è ñòåïè. Ñëåä Ñòðàøíàòà ÷óìà ïðåç 1636 ã. íà Òðåòàòà åïîõà Ìèíõèðèàò îïóñòÿë ïî÷òè íàïúëíî, àêî íå ñå áðîÿò íÿêîëêî ïîòàéíè ïëåìåíà íà ëîâöè èç ãîðèòå. Â Åíåäâàèò ïîñëåäíèòå Äóíåçåìöè æèâååëè íà èçòîê, â ïîäíîæèåòî íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè; îñâåí òîâà ìíîãîáðîåí, íî âàðâàðñêè íàðîä îò ðèáàðè îáèòàâàë ìåæäó óñòèÿòà íà Ãâàòëî è Àíãðåí (Èñåí).
 Íî â ðàííèòå äíè, ïî âðåìå íà ïúðâèòå íóìåíîðñêè åêñïåäèöèè, ïîëîæåíèåòî áèëî ñúâñåì ðàçëè÷íî. Íåîáÿòíè ãîðè ïîêðèâàëè Ìèíõèðèàò è Åíåäâàèò ïî÷òè èçöÿëî ñ èçêëþ÷åíèå íà öåíòðàëíàòà îáëàñò îêîëî Ãîëåìèòå ìî÷óðèùà. Ïî-íàòàòúøíèòå ïðîìåíè ñå äúëæàò äî ãîëÿìà ñòåïåí íà êðàëÿ-ìîðåïëàâàòåë Òàð-Àëäàðèîí, êîéòî ñòàíàë ïðèÿòåë è ñúþçíèê íà Ãèë-ãàëàä. Àëäàðèîí íåïðåñòàííî ñå íóæäàåë îò äúðâåí ìàòåðèàë, òúé êàòî èñêàë äà ïðåâúðíå Íóìåíîð â ìîãúùà ìîðñêà ñèëà; à èçñè÷àíåòî íà äúðâåòà â Íóìåíîð ïðåäèçâèêâàëî ñåðèîçíè ðàçíîãëàñèÿ. Ïðè ñâîèòå ïúòåøåñòâèÿ ïîêðàé áðåãîâåòå òîé ñå ñìàÿë îò íåîáÿòíèòå ãîðè è èçáðàë óñòèåòî íà Ãâàòëî, çà äà èçãðàäè ïðèñòàíèùå èçöÿëî êîíòðîëèðàíî îò Íóìåíîð (ðàçáèðà ñå, Ãîíäîð îùå íå ñúùåñòâóâàë). Ïðåäïðèåë òàì ãîëÿìî ñòðîèòåëñòâî, êîåòî ïðîäúëæèëî è ñëåä íåãîâîòî öàðóâàíå. Ïî-êúñíî òîâà íàâëèçàíå â Åðèàäîð ñå îêàçàëî èçêëþ÷èòåëíî âàæíî âúâ âîéíàòà ñðåùó Ñàóðîí (1693-1701 ã. îò Âòîðàòà åïîõà); íî ïî íà÷àëî ïðèñòàíèùåòî ñå ïðåäíàçíà÷àâàëî ñàìî çà äúðâîäîáèâ è êîðàáîñòðîèòåëñòâî. Ìåñòíèòå æèòåëè áèëè ñðàâíèòåëíî ìíîãîáðîéíè è âîéíñòâåíè, íî ðàçïðúñíàòè â îòäåëíè ãîðñêè îáùèíè áåç öåíòðàëíî ðúêîâîäñòâî. Èçïèòâàëè ñòðàõîïî÷èòàíèå ïðåä Íóìåíîðöèòå, àëà ïðîÿâèëè îòêðèòà âðàæäåáíîñò åäâà êîãàòî èçñè÷àíåòî ñòàíàëî îïóñòîøèòåëíî. Òîãàâà âçåëè äà íàïàäàò îò çàñàäà ïðè âñåêè óäîáåí ñëó÷àé, à Íóìåíîðöèòå ïî÷íàëè äà ñå îòíàñÿò êúì òÿõ êàòî êúì âðàãîâå è ïðåäïðèåëè áåçîãëåäíà ñå÷, áåç äà ìèñëÿò çà ñúõðàíåíèå è âúçñòàíîâÿâàíå íà ãîðèòå. Èçïúðâîì ñå÷èùàòà áèëè ïî äâàòà áðÿãà íà Ãâàòëî è äúðâåíèÿò ìàòåðèàë ñå ñïóñêàë ïî âîäà äî ïðèñòàíèùåòî (Ëîíä Äàåð); íî ñåãà Íóìåíîðöèòå ïðîêàðàëè ìðåæà îò ïúòèùà èç ãîðèòå íà ñåâåð è þã îò Ãâàòëî è îöåëåëèòå ìåñòíè æèòåëè èçáÿãàëè îò Ìèíõèðèàò êúì ìðà÷íèòå ãîðè ïî ãîëåìèÿ íîñ Åðèí Âîðí þæíî îò óñòèåòî íà ðåêà Áàðàíäóèí, êîÿòî íå ìîæåëè, à è íå ñìååëè äà ïðåêîñÿò, ïîíåæå ñå áîÿëè îò åëôèòå. Îò Åíåäâàèò ïúê ïîäèðèëè óáåæèùå èç èçòî÷íèòå ïëàíèíè, êúäåòî ïî-ñåòíå áèëà ñòðàíàòà Äóí; íå ïðåêîñèëè Èñåí, íèòî ñå óêðèëè ïî ãîëåìèÿ íîñ ìåæäó Èñåí è Ëåôíóè, êîéòî îôîðìÿë þæíèÿ êðàé íà çàëèâà Áåëôàëàñ [Ðàñ Ìîðòèë èëè Àíäðàñò; âèæ Áåëåæêà 6 êúì "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ"] çàðàäè "Ïóêåëèòå"... [Ïðîäúëæåíèåòî íà òîçè îòêúñ å âêëþ÷åíî â ÷àñò ÷åòâúðòà, ãëàâà 1 "Äðóåäàèíèòå".]
 Îïóñòîøåíèåòî ñëåä Íóìåíîðöèòå áèëî íåîïèñóåìî. Äúëãè ãîäèíè òèÿ çåìè áèëè îñíîâåí èçòî÷íèê íà äúðâåí ìàòåðèàë íå ñàìî çà òåõíèòå êîðàáîñòðîèòåëíèöè â Ëîíä Äàåð è äðóãàäå, íî è çà âúòðåøíà óïîòðåáà â Íóìåíîð. Áåçáðîé íàòîâàðåíè êîðàáè îòèâàëè íà çàïàä ïðåç ìîðåòî. Îãîëâàíåòî íà çåìèòå ñå óñêîðèëî ïðåç âîéíàòà â Åðèàäîð; çàùîòî ïðîêóäåíèòå ìåñòíè æèòåëè ïîñðåùíàëè ðàäîñòíî Ñàóðîí è ñå íàäÿâàëè òîé äà ïîáåäè Ìîðñêèòå ëþäå. Ñàóðîí çíàåë êàêâî çíà÷åíèå èìà çà âðàãîâåòå ìó Ãîëÿìîòî ïðèñòàíèùå ñúñ ñâîèòå êîðàáîñòðîèòåëíèöè è èçïîëçâàë âñè÷êè ïðîòèâíèöè íà Íóìåíîð êàòî ñúãëåäâà÷è è ïðèäðóæèòåëè íà âîéñêèòå. Âñå îùå íÿìàë äîñòàòú÷íî ñèëè çà íàïàäåíèå ñðåùó óêðåïëåíèÿòà â Çàëèâà èëè ïî áðåãîâåòå íà Ãâàòëî, íî âúîðúæåíèòå ìó îòðÿäè íàíàñÿëè ìíîãî ùåòè îêîëî ãîðèòå êàòî ïîäïàëâàëè ãîðñêè ïîæàðè è óíèùîæàâàëè çàïàñèòå îò äúðâåí ìàòåðèàë.
 Êîãàòî Ñàóðîí áèë íàé-ñåòíå ïîáåäåí è ïðîãîíåí íà èçòîê îò Åðèàäîð, îò ïîâå÷åòî äðåâíè ãîðè íå îñòàâàëî ïî÷òè íèùî. Ðåêà Ãâàòëî òå÷àëà ïðåç ðàâíèíà è îò äâåòå é ñòðàíè ñå øèðåëà íåîáðàáîòåíà, ãîëà ïóñòîø. Íî íå å áèëî òàêà, êîãàòî ïîëó÷èëà ñâîåòî èìå îò õðàáðèòå èçñëåäîâàòåëè, ïðèñòèãíàëè ñ êîðàáà íà Òàð-Àëäàðèîí, êîèòî äðúçêî ñå èçêà÷èëè íàãîðå ñðåùó òå÷åíèåòî ñ ìàëêè ëîäêè. Âåäíàãà ñëåä êðàÿ íà ñîëåíàòà è âåòðîâèòà êðàéìîðñêà îáëàñò ãîðèòå ñëèçàëè äî ñàìèòå áðåãîâå è ìàêàð ÷å ðåêàòà áèëà øèðîêà, îãðîìíèòå äúðâåòà õâúðëÿëè íàä âîäèòå ïëúòíà ñÿíêà, ïðåç êîÿòî ëîäêèòå íà õðàáðåöèòå ïúïëåëè áåçìúëâíî êúì íåçíàéíè çåìè. Çàòîâà íàé-íàïðåä ÿ íàðåêëè Ðåêà íà Ñÿíêàòà - Ãâàò-õèð èëè Ãâàòèð. Íî ïî-êúñíî ïðîíèêíàëè íà ñåâåð ÷àê äî íà÷àëîòî íà ïðîñòîðíèòå ìî÷óðèùà; ðàçáèðà ñå, òîâà áèëî ìíîãî ïðåäè äà ðàçïîëàãàò ñ äîñòàòú÷íî õîðà, çà äà ïðåäïðèåìàò ìàñîâî ïðåñóøàâàíå è ñòðîåæ íà äèãè, áëàãîäàðåíèå íà êîåòî áèëî ñúçäàäåíî ãîëÿìî ïðèñòàíèùå íà ìÿñòîòî, êúäåòî ñå íàìèðàë Òàðáàä ïî âðåìå íà Äâåòå êðàëñòâà. Ñèíäàðèíñêàòà äóìà çà ìî÷óðèùå áèëà ëî, à â ïî-ñòàðè âðåìåíà ëîãà [îò êîðåíà ëîã- ñúñ çíà÷åíèå "âëàæåí, ïîäãèçíàë, áëàòèñò"]; è îòíà÷àëî ñìåòíàëè òîâà ìÿñòî çà èçâîð íà ãîðñêàòà ðåêà, òúé êàòî îùå íå çíàåëè çà Ìèòåéòåë, êîéòî ñëèçàë íà ñåâåð îò ïëàíèíèòå è ñëåä êàòî ñå îáåäèíÿâàë ñ ïðèòîöèòå Áðóèíåí [Øóìíîñòðóéêà] è Ãëàíäóèí, âëèâàë áóðíèòå ñè âîäè â ðàâíèíàòà. Òúé èìåòî Ãâàòèð áèëî ïðîìåíåíî íà Ãâàòëî - ñåí÷åñòà ðåêà îò ìî÷óðèùåòî.
 Ãâàòëî å åäíî îò ìàëêîòî ãåîãðàôñêè íàçâàíèÿ, êîèòî ïîëó÷èëè èçâåñòíîñò â Íóìåíîð èçâúí êðúãà íà ìîðÿöèòå è áèëè ïðåâåäåíè íà Àäóíàè÷åñêè åçèê. Â ïðåâîä èìåòî ñòàíàëî Àãàòóðóø.
 Çà èñòîðèÿòà íà Ëîíä Äàåð è Òàðáàä ñå ñïîìåíàâà â ñúùèÿ î÷åðê è ïðè àíàëèçà íà èìåòî Ãëàíäóèí:
 Ãëàíäóèí îçíà÷àâà "ãðàíè÷íà ðåêà". Ïúðâîíà÷àëíî (ïðåç Âòîðàòà åïîõà) òÿ ïîëó÷èëà òîâà èìå òúé êàòî áèëà þæíà ãðàíèöà íà Åðåãèîí, îòâúä êîÿòî æèâååëè äðåâíè è íàé-÷åñòî âðàæäåáíè ïëåìåíà, êàòî íàïðèìåð ïðàäåäèòå íà Äóíåçåìöèòå. Ïî-êúñíî çàåäíî ñ ðåêà Ãâàòëî, ïîëó÷åíà îò ñëèâàíåòî é ñ Ìèòåéòåë, îôîðìÿëà þæíèòå ïðåäåëè íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî. Ïî-íàòàòúê çåìèòå ìåæäó Ãâàòëî è Èñåí (Ñèð Àíãðåí) ñå íàðè÷àëè Åíåäâàèò ("Ñðåäåí íàðîä"); òå íå ñïàäàëè êúì íèêîå êðàëñòâî è â òÿõ íèêîãà íå å èìàëî ïîñòîÿííè ñåëèùà íà õîðà îò íóìåíîðñêè ïðîèçõîä. Íî ãîëåìèÿò Ïúò ñåâåð-þã, êîéòî áèë îñíîâíàòà ñóõîïúòíà âðúçêà ìåæäó Äâåòå êðàëñòâà, ìèíàâàë ïðåç òàçè îáëàñò îò Òàðáàä äî Áðîäîâåòå íà Èñåí (Åòðàèä Åíãðèí). Ïðåäè çàïàäàíåòî íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî è çëîïîëóêèòå íà Ãîíäîð, à âñúùíîñò ÷àê äî Ñòðàøíàòà ÷óìà ïðåç 1636 ã. íà Òðåòàòà åïîõà, äâåòå êðàëñòâà ïðîÿâÿâàëè èíòåðåñ êúì òèÿ çåìè, êàòî ñúâìåñòíî èçãðàäèëè è ïîääúðæàëè Òàðáàäñêèÿ ìîñò è äúëãèòå óêðåïåíè øîñåòà êúì íåãî îò äâåòå ñòðàíè íà Ãâàòëî è Ìèòåéòåë ïðåç ìî÷óðëèâèòå ðàâíèíè íà Ìèíõèðèàò è Åíåäâàèò*. Òàì áèë ïîääúðæàí çíà÷èòåëåí ãàðíèçîí îò âîéíèöè, ìîðÿöè è ñòðîèòåëè äî ñåäåìíàéñåòè âåê íà Òðåòàòà åïîõà. Íî îò òîâà âðåìå íàòàòúê îáëàñòòà áúðçî çàïàäíàëà è îòíîâî ñå ïðåâúðíàëà â äèâè ìî÷óðèùà äàëå÷ ïðåäè ïåðèîäà, îïèñàí âúâ "Âëàñòåëèíúò íà ïðúñòåíèòå". Êîãàòî Áîðîìèð ïðåäïðèåë äúëãîòî ïúòåøåñòâèå îò Ãîíäîð äî Ëîìèäîë - â ïîâåñòâîâàíèåòî íå ñà îöåíåíè ïî äîñòîéíñòâî ñèëàòà è õðàáðîñòòà, íåîáõîäèìè çà òîâà íà÷èíàíèå - Ïúòÿò ñåâåð-þã âå÷å íå ñúùåñòâóâàë, åäèíñòâåíî òóê-òàì ñå ñðåùàëè ïîëóðàçðóøåíè îñòàíêè îò äðåâíèòå øîñåòà, ïî êîèòî îò÷àÿíî õðàáúð ïúòíèê ìîæåë äà ñå äîáåðå äî Òàðáàä ñàìî çà äà îòêðèå òàì ðóèíè âúðõó ÷åçíåùèòå íàñèïè è îïàñåí áðîä ïðåç ðàçâàëèíèòå íà ìîñòà - øèðîê, íî âñå ïàê ñðàâíèòåëíî ïðîõîäèì, çàùîòî íà îíîâà ìÿñòî ðåêàòà áèëà ïëèòêà è áàâíà.
 Àêî èìåòî Ãëàíäóèí âñå ïàê ñå ïîìíåëî, çíàåëè ãî åäèíñòâåíî â Ëîìèäîë; è ñå îòíàñÿëî ñàìî äî ãîðíîòî òå÷åíèå, êúäåòî ðåêàòà âñå îùå áèëà áúðçà, ïðåäè äà íàâëåçå â ðàâíèíèòå è äà èç÷åçíå ñðåä ìî÷óðèùàòà - ëàáèðèíò îò áëàòà, åçåðöà è ëîêâè, ÷èèòî åäèíñòâåíè îáèòàòåëè áèëè ðîÿöè ëåáåäè è äðóãè âîäíè ïòèöè. Äîðè ðåêàòà äà å èìàëà èìå, òî òðÿáâà äà å áèëî íà åçèêà íà Äóíåçåìöèòå. Â "Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ" (êíèãà 6, ãëàâà 6) òÿ å íàðå÷åíà Ëåáåäîâà ðåêà ïðîñòî çàùîòî ñëèçà êúì Íèí-èí-Åëèô - "Âîäíè çåìè íà Ëåáåäèòå"**.
 Â ïðåðàáîòåíàòà êàðòà êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" áàùà ìè âúçíàìåðÿâàøå äà âêëþ÷è Ãëàíäóèí êàòî èìå íà ãîðíîòî òå÷åíèå è äà îòáåëåæè áëàòàòà ñ íàçâàíèåòî Íèí-èí-Åëèô (èëè Ëåáåäîðîé). Â êðàéíà ñìåòêà íàìåðåíèåòî ìó áå ðàçáðàíî ïîãðåøíî, çàùîòî âúðõó êàðòàòà íà Ïîëèí Áåéíñ äîëíîòî òå÷åíèå å íàðå÷åíî "ðåêà Ëåáåäîðîé", à íà êàðòàòà â êíèãàòà, êàêòî îòáåëÿçàõ ìàëêî ïî-ðàíî, èìåíàòà ñà ñëîæåíè íåïðàâèëíî.
 Ìîæåì äà îòáåëåæèì, ÷å â "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 2, ãëàâà 3) Òàðáàä å íàðå÷åí "ðóèíèòå íà äðåâíèÿ ãðàä", à Áîðîìèð êàçâà â Ëîòëîðèåí, ÷å å èçãóáèë êîíÿ ñè êðàé Òàðáàä, êîãàòî ìèíàâàë áðîäà íà Ñèâòàëàç (ïàê òàì, êíèãà 2, ãëàâà 8). Ñïîðåä "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" áÿãñòâîòî îò Òàðáàä å ñòàíàëî ïðåç 2912 ã. îò Òðåòàòà åïîõà, êîãàòî óæàñíè íàâîäíåíèÿ îïóñòîøèëè Åíåäâàèò è Ìèíõèðèàò.
 Îò òèÿ àíàëèçè ïðîëè÷àâà, ÷å ñëåä íàïèñâàíåòî íà "Îòíîñíî Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí" èäåÿòà çà íóìåíîðñêî ïðèñòàíèùå â óñòèåòî íà Ãâàòëî ñå å ðàçðàñíàëà îò "ìàëêî íóìåíîðñêî ïðèñòàíèùå" äî Ãîëÿìîòî ïðèñòàíèùå Ëîíä Äàåð. Ðàçáèðà ñå, òîâà å Âèíÿëîíäå èëè Íîâîòî ïðèñòàíèùå îò "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ", ìàêàð ÷å òèÿ èìåíà íå ñå ñïîìåíàâàò â òîêó-ùî öèòèðàíèÿ òåêñò. Â "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ" å êàçàíî, ÷å ïîäõâàíàòèòå îòíîâî îò Àëäàðèîí ñòðîåæè âúâ Âèíÿëîíäå ñëåä âúçêà÷âàíåòî ìó íà ïðåñòîëà "òúé è íå áèëè äîâúðøåíè". Òîâà âåðîÿòíî îçíà÷àâà ñàìî, ÷å íå ñà áèëè äîâúðøåíè îò íåãî; çàùîòî ïî-íàòàòúøíàòà èñòîðèÿ íà Ëîíä Äàåð ïðåäïîëàãà, ÷å íàé-ñåòíå ïðèñòàíèùåòî å áèëî âúçñòàíîâåíî è óêðåïåíî ñðåùó ìîðñêàòà ñòèõèÿ, à è ñúùèÿò îòêúñ îò "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ" êàçâà ïî-íàòàòúê, ÷å Àëäàðèîí "ïîëîæèë îñíîâà çà óñïåõèòå íà Òàð-Ìèíàñòèð â ïúðâàòà âîéíà ïðîòèâ Ñàóðîí ïîäèð ìíîãî ãîäèíè; áåç íåãîâèòå äåëà - òî÷íî êàêòî ïðåäâèæäàë - íóìåíîðñêèÿò ôëîò íå áè óñïÿë äà ïðåíåñå íàâðåìå ñâîÿòà ìîù êúäåòî áèëà íåîáõîäèìà".
 Êàçàíîòî ïî-ãîðå ïðè àíàëèçà íà Ãëàíäóèí, ÷å ïðèñòàíèùåòî ñå íàðè÷àëî Ëîíä Äàåð, òîåñò "Ãîëÿìîòî ñðåäíî ïðèñòàíèùå", òúé êàòî ñå íàìèðàëî ìåæäó Ëèíäîí íà ñåâåð è Ïåëàðãèð â óñòèåòî íà Àíäóèí, íàâÿðíî ñå îòíàñÿ äî ïåðèîä êúñíî ñëåä íóìåíîðñêàòà íàìåñà âúâ âîéíàòà ñðåùó Ñàóðîí â Åðèàäîð; çàùîòî ñïîðåä "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" Ïåëàðãèð å áèë èçãðàäåí íå ïî-ðàíî îò 2350 ã. íà Âòîðàòà åïîõà, ñëåä êîåòî ñòàíàë îñíîâíî ïðèñòàíèùå íà Âåðíèòå Íóìåíîðöè.
ÏÐÈËÎÆÅÍÈÅ Ä
ÈÌÅÍÀÒÀ ÍÀ ÊÅËÅÁÎÐÍ È ÃÀËÀÄÐÈÅË
 Â åäèí î÷åðê çà îáè÷àèòå îêîëî äàâàíåòî íà èìåíà ïðè Åëäàðèòå âúâ Âàëèíîð å êàçàíî, ÷å òå èìàëè ïî äâå "äàäåíè èìåíà" (åñè), êàòî ïúðâîòî ñå äàâàëî ïðè ðàæäàíåòî îò áàùàòà; ïî ñìèñúë èëè ôîðìà òî îáèêíîâåíî íàïîìíÿëî ñîáñòâåíîòî èìå íà áàùàòà, êàòî ïî-êúñíî (ñëåä èçðàñòâàíåòî íà äåòåòî) ïîíÿêîãà ñå ïðèáàâÿëà ïðèñòàâêà èëè îêîí÷àíèå. Âòîðîòî èìå ñå äàâàëî îò ìàéêàòà - îáèêíîâåíî ñëåä âðåìå, íî ïîíÿêîãà îùå ïðè ðàæäàíåòî; è òèÿ ìàé÷èíè èìåíà èìàëè ãîëÿìî çíà÷åíèå, ïîíåæå ìàéêèòå íà Åëäàðèòå èìàëè ïðîçîðëèâîñò çà õàðàêòåðà è ñêëîííîñòèòå íà ñâîèòå äåöà, à íÿêîè ïðèòåæàâàëè è ïðîðî÷åñêà äàðáà. Îñâåí òîâà âñåêè Åëäàð ìîæåë äà ñå ñäîáèå è ñ åïåñå ("ñëåä-èìå"), íå íåïðåìåííî äàäåíî îò áëèçêèòå, à íàé-÷åñòî ïðîçâèùå - îáèêíîâåíî â çíàê íà ïî÷èò è âúçõèùåíèå; è òîâà åïåñå ïîíÿêîãà ñå ïðåâðúùàëî âúâ âñåîáùî ïðèçíàòî èìå, çàïàçåíî â ïðåäàíèÿòà è ëåòîïèñèòå (êàêúâòî å íàïðèìåð ñëó÷àÿò ñ Åðåéíèîí, íàðè÷àí âèíàãè ñúñ ñâîåòî åïåñå Ãèë-ãàëàä).
 Ïî ñúùèÿ íà÷èí èìåòî Àëàòàðèåë, êîåòî ñïîðåä ïî-êúñíèÿ âàðèàíò íà òÿõíàòà èñòîðèÿ áèëî äàäåíî íà Ãàëàäðèåë îò Êåëåáîðí â Àìàí, ïðåäñòàâëÿâà åïåñå (îòíîñíî íåãîâèÿ ïðîèçõîä âèæ îáÿñíåíèåòî çà äóìàòà êàë- â Ïðèëîæåíèåòî êúì "Ñèëìàðèëèîí") è òÿ ðåøàâà äà ãî èçïîëçâà â Ñðåäíàòà çåìÿ, íî ïðåâåäåíî íà Ñèíäàðèíñêè êàòî Ãàëàäðèåë, âìåñòî "áàùèíîòî" ñè èìå Àðòàíèñ èëè "ìàé÷èíîòî" Íåðâåí.
 Ðàçáèðà ñå, åäâà â ïî-êúñíèÿ âàðèàíò Êåëåáîðí ñå ïîÿâÿâà íå ñúñ Ñèíäàðèíñêî, à ñ Âúðõîâíîåëôè÷åñêî èìå - Òåëåïîðíî. Òâúðäè ñå, ÷å âñúùíîñò òî å Òåëåðèéñêî ïî ôîðìà; äðåâíèÿò êîðåí íà åëôè÷åñêàòà äóìà "ñðåáðî" å êèåëåï, ïðåîáðàçóâàí íà êåëåá â Ñèíäàðèíñêèÿ åçèê, òåëåï-, òåëïå â Òåëåðèéñêèÿ è òèåëåï-, òèåëïå â Êóåíèéñêèÿ. Íî â Êóåíèéñêèÿ åçèê ôîðìàòà òåëïå ñå óòâúðäèëà ÷ðåç âëèÿíèåòî íà Òåëåðèéñêèÿ; çàùîòî Òåëåðèòå öåíåëè ñðåáðîòî ïîâå÷å îò çëàòîòî è ìàéñòîðñòâîòî èì äà îáðàáîòâàò òîçè ìåòàë áèëî ïðèçíàòî äîðè îò Íîëäîðèòå. Çàòîâà çà Áÿëîòî äúðâî íà Âàëèíîð ïî-÷åñòî ñå óïîòðåáÿâàëî èìåòî Òåëïåðèîí, îòêîëêîòî Òèåëïåðèîí. (Èìåòî Àëàòàðèåë ñúùî å Òåëåðèéñêî; Êóåíèéñêàòà ìó ôîðìà å Àëòàðèåë.)
 Ñïîðåä ïúðâîíà÷àëíèÿ çàìèñúë èìåòî Êåëåáîðí å òðÿáâàëî äà îçíà÷àâà "Ñðåáúðíî äúðâî"; òàêà ñà íàðè÷àëè è Äúðâîòî íà Òîë Åðåñåà ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 65). Áëèçêèòå ìó ñúùî ñà èìàëè "äúðâåñíè" èìåíà (êàêòî âèæäàìå â êðàÿ íà âñòúïèòåëíèòå áåëåæêè êúì òàçè ãëàâà): áàùà ìó Ãàëàäîí, áðàò ìó Ãàëàòèë è ïëåìåííèöàòà ìó Íèìëîò, íîñåùà èìåòî íà Áÿëîòî äúðâî îò Íóìåíîð. Íî â êúñíèòå ôèëîëîãè÷åñêè ñú÷èíåíèÿ íà áàùà ìè çíà÷åíèåòî "Ñðåáúðíî äúðâî" îòïàäà; âòîðàòà ÷àñò íà Êåëåáîðí (êàòî ëè÷íî èìå) ïðîèçõîæäà îò äðåâíîòî ïðèëàãàòåëíî îðíà - "âèñîê, èçâèñåí" - âìåñòî îò áëèçêîòî äî íåãî ñúùåñòâèòåëíî îðíå, òîåñò "äúðâî". (Ïúðâîíà÷àëíî äóìàòà îðíå ñå å îòíàñÿëà ñàìî äî ïðàâè è ñòðîéíè äúðâåòà êàòî áðåçèòå, à ïî-ÿêèòå è ðàçêëîíåíè äúðâåòà êàòî äúáîâå è áóêîâå áèëè íàðè÷àíè â äðåâíèÿ åçèê ãàëàäà, êîåòî îçíà÷àâà "ãîëÿìà ðàñòèòåëíîñò"; íî òàçè ðàçëèêà íå âèíàãè ñå ñúáëþäàâàëà â Êóåíèéñêèÿ åçèê è íàïúëíî èç÷åçíàëà â Ñèíäàðèíñêèÿ, êúäåòî âñè÷êè äúðâåòà ñòàíàëè ãàëàä, à äóìàòà îðí èçëÿçëà îò øèðîêà óïîòðåáà è îöåëÿëà ñàìî â áàëàäè, ïåñíè è ìíîæåñòâî èìåíà íà õîðà è äúðâåòà.) Ôàêòúò, ÷å Êåëåáîðí å áèë âèñîê, ñå ñïîìåíàâà ïðè ðàçãëåæäàíåòî íà íóìåíîðñêèòå ìåðêè çà äúëæèíà â Ïðèëîæåíèåòî êúì "Ãèáåë ñðåä Ïåðóíèêîâè ïîëÿ".
 Çà ïîãðåøíîòî ñâúðçâàíå íà èìåòî Ãàëàäðèåë ñ äóìàòà ãàëàä áàùà ìè ïèøå:
 Êîãàòî Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë ñòàíàëè ïîâåëèòåëè íà åëôèòå îò Ëîðèåí (êîèòî áèëè ïî ïðîèçõîä ïðåäèìíî Ãîðñêè åëôè è ñå íàðè÷àëè Ãàëàäðèìè), èìåòî íà Ãàëàäðèåë áèëî ñâúðçàíî ñ äúðâåòàòà, êàòî òàçè âðúçêà áèëà ïîäïîìîãíàòà è îò èìåòî íà ñúïðóãà é, â êîåòî ñÿêàø ñúùî èìàëî äúðâåñåí åëåìåíò; çàòîâà èçâúí Ëîðèåí, êúäåòî ïîìðúêíàëè ñïîìåíèòå çà äðåâíèòå âðåìåíà è èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë, íåéíîòî èìå ÷åñòî ñå áúðêàëî ñ òîâà íà Ãàëàäðèìèòå. Íî íå è â Ëîðèåí.
×ÀÑÒ ÒÐÅÒÀ
ÒÐÅÒÀÒÀ ÅÏÎÕÀ
I
ÃÈÁÅË ÑÐÅÄ ÏÅÐÓÍÈÊÎÂÈ ÏÎËß
Ïîäèð Ñàóðîíîâîòî ïàäåíèå Èñèëäóð, ñèí è íàñëåäíèê íà Åëåíäèë, ñå çàâúðíàë â Ãîíäîð. Òàì ïðèåë Åëåíäèëìèðà<1> êàòî êðàë íà Àðíîð è ñå ïðîâúçãëàñèë çà âúðõîâåí âëàäåòåë íàä âñè÷êè Äóíåäàèíè íà ñåâåð è þã; çàùîòî áèë ãîðäåëèâ è äîáëåñòåí ìúæ. Åäíà ãîäèíà îñòàíàë â Ãîíäîð, çà äà âúçñòàíîâè ðåäà è äà î÷åðòàå ãðàíèöèòå<2>; íî ïî÷òè öÿëàòà àðìèÿ íà Àðíîð ñå çàâúðíàëà â Åðèàäîð ïî íóìåíîðñêèÿ ïúò îò Áðîäîâåòå íà Èñåí äî Ôîðíîñò.
Êîãàòî íàêðàÿ ðåøèë, ÷å âå÷å âå÷å ìîæå äà ñå çàâúðíå â ñâîåòî êðàëñòâî, îáçåëî ãî íåòúðïåíèå è ïîæåëàë íàé-íàïðåä äà ìèíå ïðåç Èìëàäðèñ; çàùîòî òàì áèë îñòàâèë ñúïðóãàòà è íàé-ìàëêèÿ ñè ñèí<3>, à îñâåí òóé ñðî÷íî ìó òðÿáâàë ñúâåò îò Åëðîíä. Çàòîâà èçáðàë äà ïîòåãëè íà ñåâåð îò Îñãèëèàò ïðåç Àíäóèíñêàòà äîëèíà êúì Êèðèò Ôîðí åí Àíäðàò, âèñîêèÿò ñåâåðåí ïðîõîä, ùî ñëèçàë êúì Èìëàäðèñ<4>. Äîáðå ïîçíàâàë îáëàñòòà, ïîíåæå ÷åñòî ïúòóâàë èç íåÿ ïðåäè Âîéíàòà íà Ñúþçà è ïî ñúùèÿ ïúò áèë òðúãíàë íà áîé çàåäíî ñ ëþäåòå îò Èçòî÷åí Àðíîð è îòðÿäà íà Åëðîíä<5>.
Äúëãî áèëî ïúòåøåñòâèåòî, àëà åäèíñòâåíèÿò äðóã ïúò - íà çàïàä, ñåòíå íà ñåâåð äî êðúñòîïúòÿ â Àðíîð è ñëåä òóé íà èçòîê êúì Èìëàäðèñ - ùÿë äà å îùå ïî-äúëúã<6>. Çà åçäà÷è ìîæå áè íÿìàëî äà å ïî-áàâåí, íî Èñèëäóð íå ðàçïîëàãàë ñ ïîäõîäÿùè êîíå çà åçäà<7>; â ïðåæíè äíè ìîæå áè ùÿë äà å è ïî-áåçîïàñåí, íî Ñàóðîí âå÷å áèë óíèùîæåí, à íàðîäúò îò Äîëèíàòà ïîìîãíàë çà òàçè ïîáåäà. Íÿìàë îò êàêâî äðóãî äà ñå òðåâîæè Èñèëäóð, îñâåí îò óìîðàòà è êàïðèçèòå íà âðåìåòî, àëà ñ òóé òðÿáâàëî äà ñå ñúîáðàçÿâà âñåêè, êîìóòî ñå íàëîæåëî äà òðúãíå íàäàëå÷ èç Ñðåäíàòà çåìÿ<8>.
È òúé, êàêòî ðàçêàçâàò ïðåäàíèÿòà, êúì êðàÿ íà âòîðàòà ãîäèíà îò Òðåòàòà åïîõà Èñèëäóð íàïóñíàë Îñãèëèàò â íà÷àëîòî íà ìåñåö Èâàíåò<9> ñ íàäåæäàòà äà äîñòèãíå Èìëàäðèñ ñëåä ÷åòèðèéñåò äíè, ñèðå÷ êúì ñðåäàòà íà Íàðáåëåò, ïðåäè çèìàòà äà ñå çàäàäå îòêúì Ñåâåðà. Â åäíî ÿñíî óòðî Ìåíåëäèë<10> ñå ñáîãóâàë ñ íåãî êðàé Èçòî÷íàòà ïîðòà íà Ìîñòà è ðåêúë:
- Òðúãâàé ñåãà áåç äà ñå áàâèø è äàíî ëú÷åçàðíîòî Ñëúíöå âå÷íî ãðåå íàä òâîÿ ïúò!
Çàåäíî ñ Èñèëäóð îñâåí òðèìàòà ìó ñèíîâå Åëåíäóð, Àðàòàí è Êèðèîí<11>, òðúãíàëà è ëè÷íàòà ìó îõðàíà îò äâåñòà áîéöè - õðàáðè è çàêàëåíè â ñðàæåíèÿòà àðíîðñêè ìúæå. Çà ïúòåøåñòâèåòî èì íå ñå ðàçêàçâà íèùî, îñâåí ÷å ìèíàëè ïðåç Äàãîðëàä è ïðîäúëæèëè íà ñåâåð ïðåç íåîáÿòíèòå ïóùèíàöè þæíî îò Çåëåíîãîð Âåëèêè. Íà äâàéñåòèÿ äåí, êîãàòî çúðíàëè â äàëå÷èíàòà ïðåä ñåáå ñè ãîðèòå ïî âúçâèøåíèÿòà, îáàãðåíè îò Èâàíåò â çëàòèñòî-÷åðâåíè îòáëÿñúöè, íåíàäåéíî íåáåòî ñå çàîáëà÷èëî è ìðà÷åí âèõúð äîíåñúë äúæäîâå îòêúì îòêúì åçåðîòî Ðóí. ×åòèðè äíè âàëÿëî; çàòóé êîãàòî íàáëèæèëè ïîäñòúïèòå êúì Äîëèíàòà ìåæäó Ëîðèåí è Àìîí Ëàíê<12>, Èñèëäóð ñå îòêëîíèë îò ïðèäîøëèòå áúðçè âîäè íà Àíäóèí è òðúãíàë íàãîðå ïî ñòðúìíèòå ñêëîíîâå îò èçòî÷íàòà ìó ñòðàíà, çà äà îòêðèå äðåâíèòå ïúòèùà íà Ãîðñêèòå åëôè, ùî ìèíàâàëè äîñàìè Ãîðàòà.
Òúé ñòàíàëî, ÷å â êúñíèÿ ñëåäîáåä íà òðèéñåòèÿ äåí îò ïúòåøåñòâèåòî ïúòíèöèòå ìèíàâàëè ïîêðàé ñåâåðíèòå ïðåäåëè íà Ïåðóíèêîâè ïîëÿ<13> ïî åäíà ïúòåêà, âîäåùà êúì òîãàâàøíîòî Òðàíäóèëîâî êðàëñòâî<14>. ßñíèÿò äåí âå÷å ãàñíåë; íàä äàëå÷íèòå ïëàíèíè ñå ñáèðàëè îáëàöè, îáàãðåíè â ïóðïóð îò êëîíÿùîòî êúì çàëåç ñëúíöå; äúëáîêèòå äîëèíè âå÷å òúíåëè â ñèâè ñåíêè. Äóíåäàèíèòå ïååëè, çàùîòî äíåâíèÿò ïðåõîä íàáëèæàâàë êúì êðàÿ ñè è çàä ãúðáà èì îñòàâàëè òðè ÷åòâúðòè îò äúëãèÿ ïúò êúì Èìëàäðèñ. Îòäÿñíî Ãîðàòà ñå èçâèñÿâàëà íàä ñòðúìíèòå áàèðè, ñëèçàùè êúì ïúòåêàòà, à íàäîëó ñêëîíúò ñòàâàë ïî-ïîëåãàò è ïîñòåïåííî ñå ñëèâàë ñ äîëèíàòà.
Íåíàäåéíî ñëúíöåòî ñå ñêðèëî çàä îáëàê, â ñúùèÿ ìèã ÷óëè ãíóñíèòå êðÿñúöè íà îðêè è ãè çúðíàëè êàê èçñêà÷àò îò ãîðñêèòå äåáðè, çà äà ñå âòóðíàò íàäîëó ñ áîéíè âèêîâå<15>. Ïîä ãàñíåùàòà ñâåòëèíà ìîæåëè ñàìî äà ñå äîãàæäàò çà áðîÿ èì, àëà ëè÷àëî, ÷å ñà ìíîãîêðàòíî, ìîæå áè äîðè äåñåòîêðàòíî ïîâå÷å îò Äóíåäàèíèòå. Èñèëäóð íàðåäèë äà ñå ñòðîÿò â òàíãàèë<16>, ñòåíà îò ùèòîâå â äâå ïëúòíè ðåäèöè, êîèòî ìîæåëè äà ñå èçâèÿò íàçàä, àêî âðàãúò íàïàäíå ïî ôëàíãîâåòå è ïðè íåîáõîäèìîñò äà ñå ïðåâúðíàò â çàòâîðåí êðúã. Àêî ìåñòíîñòòà áèëà ïëîñêà èëè ïðîòèâíèêúò íàïàäàë îòäîëó, òîé ùÿë äà ñòðîè îòðÿäà ñè â äèðíàèò<16> è äà íàïàäíå îðêèòå ñ íàäåæäà ÷ðåç ìîãúùåñòâîòî íà Äóíåäàèíèòå è òåõíèòå îðúæèÿ äà ñè ïðîáèå ïúò è äà ðàçïðúñíå ñëèñàíèòå âðàãîâå; àëà ñåãà íÿìàëî êàê äà ãî ñòîðè. Çëî ïðåä÷óâñòâèå íàòåãíàëî êàòî ñÿíêà â ñúðöåòî ìó.
- Æèâà å ìúñòòà íà Ñàóðîí äîðè è ñëåä ãèáåëòà ìó - ðåêúë òîé íà Åëåíäóð, êîéòî ñòîÿë äî íåãî. - Òóê óñåùàì ëóêàâñòâî è çàìèñúë! Íÿìà íàäåæäà çà ïîìîù: Ìîðèÿ è ëîðèåí ñà äàëå÷å íàçàä, à äî Òðàíäóèë èìà îùå ÷åòèðè äíè ïúò.
- À è íîñèì íåñìåòíè áîãàòñòâà - äîáàâèë Åëåíäóð, ïîíåæå áèë ïîñâåòåí â òàéíèòå íà áàùà ñè.
Îðêèòå âå÷å íàáëèæàâàëè. Îáúðíàë ñå Èñèëäóð êúì ñâîÿ îðúæåíîñåö è ðåêúë:
- Îõòàð<17>, ïîâåðÿâàì òè òóé íà ñúõðàíåíèå. - È ìó ïîäàë íîæíèöàòà ñ ïàð÷åòàòà îò Åëåíäèëîâèÿ ìå÷ Íàðñèë. - Îïàçè ãî îò ïëåí êàêòî ìîæåø è íà êàêâàòî è äà áèëî öåíà; òà äîðè è àêî òðÿáâà äà òå íàðåêàò ñòðàõëèâåö, ùî ìå å èçîñòàâèë. Âçåìè ñâîÿ ïðèÿòåë è áÿãàé! Âúðâè! Ïîâåëÿâàì òè!
Òîãàç Îõòàð êîëåíè÷èë, öåëóíàë ðúêàòà ìó è äâàìàòà ìëàäåæè ïîáÿãíàëè íàäîëó êúì ìðà÷íàòà äîëèíà<18>.
Îðêèòå ìîæå è äà ñà çàáåëÿçàëè òÿõíîòî áÿãñòâî, àëà íå èì îáúðíàëè âíèìàíèå. Ñàìî ñïðåëè çà ìàëêî äà ïîäãîòâÿò àòàêàòà. Íàé-íàïðåä èçñèïàëè äúæä îò ñòðåëè, ñåòíå èçâåäíúæ ñ ìîùåí ðåâ ñòîðèëè êàêâîòî áè ïðåäïðèåë Èñèëäóð íà òÿõíî ìÿñòî è ïðàòèëè òúëïà îò íàé-ÿêèòå ñè áîéöè íàäîëó ïî ñêëîíà ñðåùó Äóíåäàèíèòå, êàòî ñå íàäÿâàëè òúé äà ðàçáèÿò ñòðîÿ èì. Íî ñòåíàòà óñòîÿëà íà óäàðà. Ñòðåëèòå áèëè áåçïîëåçíè ñðåùó íóìåíîðñêàòà áðîíÿ. Ìîãúùèòå ìúæå ñå èçâèñÿâàëè è íàä íàé-âèñîêèòå îðêè, à òåõíèòå êîïèÿ è ìå÷îâå ñòèãàëè ïî-äàëå÷ îò îðúæèÿòà íà âðàãîâåòå. Íàáåãúò òðåïíàë, ðàçêúñàë ñå è îòñòúïèë íàçàä, îñòàâÿéêè íàïàäíàòèòå äà ñòîÿò íåïîêëàòèìî ñðåä êóïèùà ïîñå÷åíè îðêè.
Íà Èñèëäóð ìó ñå ñòîðèëî, ÷å âðàãúò îòñòúïâà êúì Ãîðàòà. Õâúðëèë ïîãëåä íàçàä. Ñëúíöåòî ÷åçíåëî çàä ïëàíèíèòå è ñàìî åäíî ÷åðâåíî ðúá÷å îùå ïëàìòÿëî íàä îáëàöèòå; ñêîðî ùÿëà äà ïàäíå íîù. Çàïîâÿäàë íåçàáàâíî äà ïðîäúëæàò ïîõîäà, íî ïðè òîâà äà ñëÿçàò êúì ïî-ðàâíà ìåñòíîñò, êúäåòî îðêèòå íÿìàëî äà èìàò òàêîâà ïðåäèìñòâî<19>. Ìîæå áè âÿðâàë, ÷å ñëåä êàòî ïëàòèëè òîëêîâà ñêúïà öåíà, âðàãîâåòå ùåëè äà ñå îòòåãëÿò, èëè íàé-ìíîãî äà ïðàòÿò ïîäèð íåãî ñúãëåäâà÷è. Òàêúâ áèë íðàâúò íà îðêèòå, êîèòî ÷åñòî ñå îêàçâàëè òâúðäå ïëàøëèâè, êîë÷åì îòêðèåëè, ÷å ïëÿ÷êàòà ìîæå è äà õàïå.
Àëà ãðåøàë. Â íàïàäåíèåòî èì èìàëî íå ñàìî ëóêàâñòâî, íî è ñâèðåïà, íåóòîëèìà íåíàâèñò. Îçëîáåíèòå ïëàíèíñêè îðêè áèëè ïðåäâîæäàíè îò íàé-ëþòèòå ñëóãè íà Áàðàä-äóð, ïðàòåíè ïðåäè âðåìå äà îõðàíÿâàò ïðîõîäèòå<20> è ìàêàð äà íå çíàåëè òóé, îòðÿçàíèÿò ïðåäè äâå ãîäèíè îò ÷åðíàòà ìó äåñíèöà Ïðúñòåí âñå îùå òåãíåë îò çëàòà Ñàóðîíîâà âîëÿ è ïðèçîâàâàë íà ïîìîù âñè÷êèòå ìó ñëóãè. Äóíåäàèíèòå åäâà áèëè èçìèíàëè åäíà ìèëÿ, êîãàòî îðêèòå ïàê ãè çàñòèãíàëè. Òîçè ïúò íå íàïàäíàëè â êëèí, à ðàçãúðíàëè öÿëàòà ñè ìîù. Ñëåçëè íàäîëó â øèðîêà ðåäèöà, êîÿòî ñå èçâèëà êàòî äúãà è ñêîðî ñêëþ÷èëà îáðú÷ îêîëî Äóíåäàèíèòå. Ñåãà áèëè áåçìúëâíè è ñå äúðæàëè èçâúí îáñòðåëà íà ñòðàõîâèòèòå ñòîìàíåíè ëúêîâå îò Íóìåíîð<21>, ìàêàð ÷å áúðçî ïàäàë ìðàê è â îòðÿäà èìàëî äàëå÷ ïî-ìàëêî ñòðåëöè, îòêîëêîòî áèëè ïîòðåáíè<22>. Èñèëäóð ñïðÿë.
Íàñòàíàëî çàòèøèå, ïðåç êîåòî íàé-çîðêèòå Äóíåäàèíè ðàçëè÷èëè, ÷å îðêèòå çàòÿãàò îáðú÷à êðàäåøêîì, ñòúïêà ïî ñòúïêà. Åëåíäóð ïðèñòúïèë êúì áàùà ñè, êîéòî ñòîÿë ñàìîòåí è ìðà÷åí, ñÿêàø ïîòúíàë â ðàçìèñúë.
- Àòàðèíèÿ - çàïèòàë òîé, - ùî ùå ðå÷åø çà îíàçè ìîù, êîÿòî áè ñïëàøèëà òèÿ ãíóñíè òâàðè è áè èì ïîâåëèëà äà òè ñå ïîä÷èíÿò? Íèìà òÿ íå ùå íè ïîìîãíå?
- Óâè, íå, ñåíèÿ. Íå ìîãà äà ÿ èçïîëçâàì. Áîÿ ñå îò áîëêàòà äà ÿ äîêîñíà<23>. À è îùå íå ñúì ñáðàë ñèëà äà ÿ ïîä÷èíÿ íà ñâîÿòà âîëÿ. Âå÷å äîáðå ñå ïîçíàâàì, òà çíàì, ÷å íÿêîé äðóã å ïîòðåáåí, ïî-ìîãúù îò ìåí. Ãîðäîñòòà ìè îòìèíà. Ìÿñòîòî é å ïðè Ïàçèòåëèòå íà Òðèòå.
Â òîçè ìèã èçâåäíúæ ñå ðàçäàë ðåâ íà ðîãîâå è îò âñè÷êè ñòðàíè îðêèòå âðúõëåòåëè âúðõó Äóíåäàèíèòå ñ áåçóìíà ñâèðåïîñò. Ïàäàëà íîù è íàäåæäàòà ÷åçíåëà. Áîéöèòå ïàäàëè; çàùîòî íàé-åäðèòå îðêè ñå õâúðëÿëè äâàìà ïî äâàìà è æèâè èëè ìúðòâè ïîâàëÿëè Äóíåäàèíèòå ñ òåæåñòòà ñè, òà äðóãè äà ãè ïðèäúðïàò è ðàçêúñàò ñ íîêòåñòèòå ñè ëàïè. Ñ ïåò æèâîòà ñðåùó åäèí ïëàùàëè â òàçè ðàçìÿíà, àëà è òóé áèëî çà òÿõ òâúðäå íèñêà öåíà. Òúé çàãèíàë Êèðèîí, à Àðàòàí áèë ñìúðòíî ðàíåí â îïèòà ñè äà ãî ñïàñè.
Åëåíäóð âñå îùå áèë æèâ è ïîäèðèë Èñèëäóð. À òîé ñáèðàë áîéöèòå îòêúì èçòî÷íàòà ñòðàíà, êúäåòî íàáåãúò áèë íàé-æåñòîê, ïîíåæå îðêèòå âñå îùå ñå áîÿëè îò Åëåíäèëìèðà âúðõó ÷åëîòî ìó è èçáÿãâàëè äà çàñòàâàò ïðåä íåãî. Åëåíäóð ãî äîêîñíàë ïî ðàìîòî è Èñèëäóð ñå îáúðíàë ñâèðåïî, êàòî ñè ìèñëåë, ÷å íÿêîé îðê ñå å ïðîìúêíàë èçîòçàä.
- Êðàëþ ìîé - ðåêúë Åëåíäóð, - Êèðèîí å ìúðòúâ è Àðàòàí ñêîðî ùå ãî ïîñëåäâà. Òâîÿò ïîñëåäåí ñúâåòíèê òðÿáâà äà ïðåïîðú÷à, íå, äà ïîâåëè, êàêòî òè ïðåäè ìàëêî ïîâåëè íà Îõòàð. Áÿãàé! Âçåìè ñâîÿ òîâàð è íà âñÿêà öåíà ãî îòíåñè ïðè Ïàçèòåëèòå - äîðè è ñ öåíàòà äà èçîñòàâèø ñâîèòå ëþäå è ìåí!
- Êðàëñêè ñèíå - îòâúðíàë Èñèëäóð, - çíàåõ, ÷å òúé ùå òðÿáâà äà ñòîðÿ; íî ñå áîÿõ îò áîëêàòà. À è íå ìîæåõ äà òðúãíà áåç òâîå ðàçðåøåíèå. Ïðîñòè ìè çà ãîðäîñòòà, ùî òè äîíåñå òàÿ ñúäáà<24>.
Åëåíäóð ãî öåëóíàë è ðåêúë:
- Áÿãàé! Áÿãàé ñåãà!
Èñèëäóð ñå îòïðàâèë íà çàïàä è êàòî èçìúêíàë Ïðúñòåíà, êîéòî âèñÿë â êåñèéêà íà òúíêà âåðèæêà îêîëî øèÿòà ìó, ñëîæèë ãî íà ïðúñòà ñè ñ áîëåçíåí âèê è ïîâå÷å íèêîé íå ãî âèäÿë â Ñðåäíàòà çåìÿ. Àëà Åëåíäèëìèðúò íà Çàïàäà íå ïîìðúêíàë, à èçâåäíúæ ëóìíàë ÷åðâåí è ãíåâåí êàòî ïëàìòÿùà çâåçäà. Ëþäå è îðêè ñå îòäðúïíàëè ñ óæàñ; à Èñèëäóð äðúïíàë êà÷óëêàòà íàä ÷åëîòî ñè è èç÷åçíàë â íîùòà<25>.
Çà îíóé, ùî ñå ñëó÷èëî ñ Äóíåäàèíèòå, ïî-êúñíî ñòàíàëî èçâåñòíî ñàìî òîâà: íå ñëåä äúëãî âñè÷êè ïàäíàëè ìúðòâè, ñàìî åäèí ìëàä îðúæåíîñåö áèë çàøåìåòåí è ïîãðåáàí ïîä òðóïîâåòå. Òúé çàãèíàë Åëåíäóð, êîéòî òðÿáâàëî äà ñòàíå êðàë ïîäèð áàùà ñè è âñè÷êè, ùî çíàåëè íåãîâàòà ñèëà, ìúäðîñò è ñêðîìíà âåëè÷àâîñò, ïðåäñêàçâàëè, ÷å ùå å ñðåä íàé-âåëèêèòå ïîòîìöè íà Åëåíäèë, íàé-áëèçúê ïî äóõ è îáëèê äî íåãî<26>.
À çà Èñèëäóð êàçâàò, ÷å ìíîãî ñòðàäàë îò ìúêè òåëåñíè è äóøåâíè, àëà íàé-íàïðåä áÿãàë âèõðåíî êàòî åëåí ïðåä ãëóòíèöà ïñåòà, äîäåòî ñòèãíàë äúíîòî íà äîëèíàòà. Òàì ñïðÿë äà âèäè äàëè íå ãî ãîíÿò; çàùîòî è áåç äà âèæäàò, îðêèòå óìååëè äà ïðåñëåäâàò â òúìíîòî ïî ìèðèçìàòà. Ñåòíå ïðîäúëæèë ïî-ïðåäïàçëèâî, ïîíåæå â ñóìðàêà ïðåä íåãî ñå ðàçñòèëàëî øèðîêî íåðàâíî ïîëå ñ áåçáðîé êàïàíè çà íåïðåäïàçëèâè íîçå.
Òúé ñòèãíàë íàêðàÿ ñðåä íîùíîòî ìúðòâèëî äî áðåãîâåòå íà Àíäóèí è âå÷å áèë ãðîõíàë îò óìîðà; çàùîòî èçìèíàë ïúòÿ òúé áúðçî, êàêòî íèêîé äðóã Äóíåäàèí íå áè ãî èçìèíàë äîðè ïî ðàâíà çåìÿ è íà ñâåòëî<27>. Ìðà÷íà è áóéíà ñå âèõðåëà ðåêàòà ïðåä íåãî. Ïîñòîÿë Èñèëäóð òàì, ñàìîòåí è ðàçòðåâîæåí. Ïîñëå áúðçî çàõâúðëèë áðîíÿòà è îðúæèÿòà, êàòî îñòàâèë ñàìî êúñèÿ ìå÷ íà ïîÿñà ñè<28> è áúðçî ñå õâúðëèë âúâ âîäàòà. Ïî ñèëà è èçäðúæëèâîñò äîðè ñðåä Äóíåäàèíèòå ìàëöèíà áèõà ìîãëè äà ñå ìåðÿò ñ íåãî, àëà âúïðåêè òóé ïî÷òè íÿìàë íàäåæäà äà äîñòèãíå îòñðåùíèÿ áðÿã. Íå ñëåä äúëãî òðÿáâàëî äà çàâèå ïðàâî íà ñåâåð ñðåùó òå÷åíèåòî; êîëêîòî è äà ñå áîðåë, âîäàòà âñå ãî òåãëåëà íàäîëó, êúì ãúñòàëàöèòå íà Ïåðóíèêîâè ïîëÿ. Òå ñå îêàçàëè ïî-áëèçî, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàë<29>, òà òúêìî êîãàòî òå÷åíèåòî îòñëàáíàëî è âå÷å íàáëèæàâàë îòñðåùíèÿ áðÿã, èçâåäíúæ ñå çàïëåë ñðåä âèñîêè òðúñòèêè è æèëàâè âîäîðàñëè. È íåíàäåéíî óñåòèë, ÷å Ïðúñòåíúò å èç÷åçíàë. Ñëó÷àéíî, èëè íå ÷àê òúé ñëó÷àéíî, áèë ñå èçïëúçíàë îò ïðúñòà ìó è ïîòúíàë òàì, ãäå íÿìàëî íàäåæäà äà ãî îòêðèå îòíîâî. Îáçåëî ãî òîëêîç íåïîíîñèìî ÷óâñòâî íà çàãóáà, ÷å èçïúðâîì ïðåêðàòèë áîðáàòà è áèë ãîòîâ äà ñå óäàâè. Àëà ìúêàòà èç÷åçíàëà ñúùî òúé áúðçî, êàêòî áèëà íàëåòÿëà. Ñ íåÿ îòìèíàëà è áîëêàòà. Íåïîíîñèì òîâàð ñÿêàø ïàäíàë îò ðàìåíåòå ìó. Íàïèïàë ñ íîçå ðå÷íîòî äúíî è êàòî ñå èçòðúãíàë îò òèíÿòà, ïðåöàïàë ìåæäó òðúñòèêèòå äî åäíî áëàòèñòî îñòðîâ÷å êðàé çàïàäíèÿ áðÿã. Òàì èçëÿçúë îò âîäàòà - îáèêíîâåí ïðîñòîñìúðòåí, äðåáíî ñúçäàíèå, çàãóáåíî è èçîñòàâåíî ñðåä ïóùèíàêà íà Ñðåäíàòà çåìÿ. Àëà çà îñòðèòå î÷è íà îðêèòå, ùî äåáíåëè òàì íà ñòðàæà, òîé ñå èçâèñèë êàòî ÷óäîâèùíà è ñòðàõîâèòà ñÿíêà ñ ëóìíàëè çâåçäè íàìåñòî î÷è. Ïóñíàëè òå íàñðåùà ìó îáëàê îòðîâíè ñòðåëè è èçáÿãàëè. Íÿìàëî ñìèñúë äà áÿãàò, ïîíåæå ïðîíèçàí â ñúðöåòî è ãúðëîòî, îáåçîðúæåíèÿò Èñèëäóð ïàäíàë áåç çâóê âúâ âîäàòà. Íå îòêðèëè âå÷å ñëåäà îò íåãî íè åëôè, íè ëþäå. Òúé çàãèíàëà ïúðâàòà æåðòâà íà îñèðîòåëèÿ Ïðúñòåí - Èñèëäóð, âòîðè êðàë íà Äóíåäàèíèòå è ïîñëåäåí âëàäåòåë íà Àðíîð è Ãîíäîð ïðåç îíàçè åïîõà.
Èçòî÷íèöè íà ëåãåíäàòà çà ãèáåëòà íà Èñèëäóð
Âñå ïàê èìàëî îöåëåëè ñâèäåòåëè çà îíèÿ ñúáèòèÿ. Îõòàð è íåãîâèÿò ñïúòíèê óñïåëè äà ñå ñïàñÿò çàåäíî ñ ïðå÷óïåíèÿ Íàðñèë. Ïðåäàíèÿòà ñïîìåíàâàò è çà åäèí ìëàäåæ, êîéòî îöåëÿë ñðåä êëàíåòî - òîé ñå íàðè÷àë Åñòåëìî è áèë îðúæåíîñåö íà Åëåíäóð; ðóõíàë ñðåä ïîñëåäíèòå, íî íå ïîñå÷åí, à çàøåìåòåí ñ áîçäóãàí è òúé ïî-êúñíî ãî îòêðèëè æèâ ïîä òðóïà íà Åëåíäóð. Åñòåëìî ÷óë ïîñëåäíèòå äóìè ìåæäó Èñèëäóð è Åëåíäóð ïðåäè ðàçäÿëàòà. Ñïàñèòåëèòå ïðèñòèãíàëè êúñíî, àëà âñå ïàê íàâðåìå, çà äà ïðîãîíÿò îðêèòå è äà îïàçÿò òåëàòà îò îñêâåðíÿâàíå; çàùîòî Ãîðÿíèòå ïðàòèëè áúðçè âåñòîíîñöè äà ïðåäóïðåäÿò Òðàíäóèë, à ïîäèð òóé ñáðàëè âîéñêà, òà íàïàäíàëè îðêèòå îò çàñàäà è ãè ðàçáèëè, ïîíåæå ñêúïà öåíà ïëàòèëè ãíóñíèòå òâàðè çà îíàÿ ïîáåäà è â ñõâàòêàòà áèëè çàãèíàëè ïî÷òè âñè÷êè îò åäðèòå îðêè; äúëãè ãîäèíè ïîäèð òóé íå äðúçíàëè äà ïîâòîðÿò ïîäîáíà àòàêà.
Ðàçêàçúò çà ñåòíèòå ÷àñîâå íà Èñèëäóð è ãèáåëòà ìó å ñàìî äîãàäêà - àëà äîáðå îáîñíîâàíà. Öÿëîñòíàòà ëåãåíäà ñå ïîÿâèëà åäâà ïðåç öàðóâàíåòî íà Åëåñàð â ×åòâúðòàòà åïîõà, êîãàòî èçëåçëè íàÿâå è äðóãè äîêàçàòåëñòâà. Äîòîãàâà ñå çíàåëî: ïúðâî, ÷å Èñèëäóð íîñåë Ïðúñòåíà è áÿãàë êúì Ðåêàòà; âòîðî - ÷å áðîíÿòà, øëåìúò, ùèòúò è äúëãèÿò ìó ìå÷ (íî íèùî äðóãî) áèëè îòêðèòè íà áðåãà ìàëêî íàä Ïåðóíèêîâè ïîëÿ; òðåòî - ÷å îðêèòå áèëè îñòàâèëè ïî çàïàäíèÿ áðÿã ñòðàæè ñ ëúêîâå çà â ñëó÷àé, ÷å íÿêîé îöåëåå îò áèòêàòà è èçáÿãà êúì Ðåêàòà (ñëåäè îò òåõíèÿ ëàãåð áèëè íàìåðåíè áëèçî äî Ïåðóíèêîâè ïîëÿ); è ÷åòâúðòî - ÷å Èñèëäóð è Ïðúñòåíúò, çàåäíî èëè ïîîòäåëíî, òðÿáâà äà ñà èç÷åçíàëè â Ðåêàòà, çàùîòî àêî Èñèëäóð áèë äîñòèãíàë áðåãà çàåäíî ñ Ïðúñòåíà, áè óáÿãíàë íà ñòðàæàòà òàì è êàòî ìîùåí è èçäðúæëèâ ìúæ íåïðåìåííî áè óñïÿë äà ñå çàâúðíå äî Ëîðèåí èëè Ìîðèÿ ïðåäè äà çàãóáè ñèëè. Ìàêàð ÷å ïúòÿò áèë äúëúã, âñåêè îò Äóíåäàèíèòå íîñåë â çàïå÷àòàíà êåñèéêà íà ïîÿñà ñè øèøåíöå åëèêñèð è íÿêîëêî ìàëêè ïèòêè ïúòåí õëÿá, êîèòî ìîæåëè äà ñòèãíàò íà ÷îâåê çà ìíîãî äíè - òîâà, ðàçáèðà ñå, íå áèëè åëäàðñêèòå ÷óäîäåé<30> è ëåìáàñ, íî äîíÿêúäå ïðèëè÷àëè íà òÿõ, òúé êàòî ìîãúùèòå öåëèòåëñêè óìåíèÿ íà Íóìåíîð âñå îùå íå áèëè çàáðàâåíè. À ñðåä èçîñòàâåíèòå âåùè íà Èñèëäóð íå íàìåðèëè ïîÿñ èëè êåñèéêà.
Ìíîãî ïî-êúñíî, êîãàòî îòìèíàâàëà Òðåòàòà åïîõà íà åëôè÷åñêèÿ ñâÿò è íàáëèæàâàëà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà, ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä ñå ðàçêðèëî, ÷å Ïðúñòåíúò áèë íàìåðåí íà äúíîòî êðàé Ïåðóíèêîâè ïîëÿ, áëèçî äî çàïàäíèÿ áðÿã; àëà íÿìàëî è ñëåäà îò òÿëîòî íà Èñèëäóð. Ïàê òîãàâà ñòàíàëî ÿñíî, ÷å Ñàðóìàí òàéíî äèðåë èç ñúùàòà îáëàñò; íî ìàêàð ÷å òîé íå ñå äîáðàë äî Ïðúñòåíà (êîéòî îòäàâíà áèë îòíåñåí íàäàëå÷), âñå îùå íå çíàåëè ùî äðóãî ìîæå äà å îòêðèë.
Ñëåä êîðîíàöèÿòà ñè â Ãîíäîð, êðàë Åëåñàð ñå çàåë äà âúäâîðè ðåä èç ñòðàíàòà è åäíà îò ïúðâèòå ìó çàäà÷è áèëà äà âúçñòàíîâè Îðòàíê, êúäåòî âúçíàìåðÿâàë îòíîâî äà ñëîæè îòíåòèÿ îò Ñàðóìàí ïàëàíòèð. Òîãàâà ïðîó÷èëè âñè÷êè ïîòàéíîñòè íà êóëàòà. Ìíîæåñòâî öåííè âåùè îòêðèëè òàì - ñêúïîöåííîñòè è äðåâíè ðåëèêâè íà Åîðë, îòìúêíàòè îò Åäîðàñ ñ ïîìîùòà íà Çìèéñêèÿ åçèê ïðåç ñòàð÷åñêèòå ãîäèíè íà Òåîäåí, à ñúùî òúé è äðóãè, îùå ïî-äðåâíè è ïðåêðàñíè íåùà îò ïîãðåáàëíè ìîãèëè èç öÿëàòà Ñðåäíà çåìÿ. Â ñâîÿ äóõîâåí óïàäúê Ñàðóìàí áèë ñòàíàë íå äðàêîí, à ãíóñåí ëåøîÿä. Íàêðàÿ çàä åäíà ïîòàéíà âðàòà, ùî ñàì Åëåñàð íå áè ìîãúë äà îòêðèå è îòâîðè áåç ïîìîùòà íà Ãèìëè äæóäæåòî, íàìåðèëè ñòîìàíåí øêàô. Ìîæå áè Ñàðóìàí âúçíàìåðÿâàë äà ñúõðàíÿâà òàì Ïðúñòåíà; íî ñåãà â íåãî íÿìàëî ïî÷òè íèùî. Ñàìî â êîâ÷åæå âúðõó âèñîêà ëàâèöà èìàëî äâå íåùà. Åäíîòî áèëî ìàëêî çëàòíî êàëúô÷å, çàêà÷åíî íà èçÿùíà âåðèæêà; òî ñå îêàçàëî ïðàçíî, áåç íèêàêúâ çíàê èëè áóêâà, àëà íÿìàëî ñúìíåíèå, ÷å òúêìî â íåãî íÿêîãà Èñèëäóð å íîñèë Ïðúñòåíà îêîëî øèÿòà ñè. Äî íåãî ëåæàëî áåçöåííî ñúêðîâèùå, äúëãî îïëàêâàíî è ñìÿòàíî çà íàâåêè èç÷åçíàëî - ñàìèÿò Åëåíäèëìèð, áÿëàòà çâåçäà îò åëôè÷åñêè êðèñòàë âúðõó îáðú÷ îò ìèòðèë<31>, ùî Åëåíäèë íàñëåäèë îò Ñèëìàðèåí è ÿ ïðåâúðíàë â ñèìâîë çà âëàñò íàä Ñåâåðíîòî êðàëñòâî<32>.
Ñ ïî÷èò ãî âçåë Åëåñàð, à êîãàòî ñå âúðíàë íà ñåâåð äà ïîåìå ïúëíàòà âëàñò íàä Àðíîðñêîòî êðàëñòâî, Àðâåí ñëîæèëà íà ÷åëîòî ìó Åëåíäèëìèðà è ëþäåòå çàíåìåëè îò ñìàéâàíå ïðåä íåãîâîòî âåëèêîëåïèå. Íî Åëåñàð íå æåëàåë ïîâå÷å äà ãî èçëàãà íà ðèñêîâå è íîñåë òàçè ñâåùåíà ðåëèêâà ñàìî ïî íàé-òúðæåñòâåíè ïîâîäè â Ñåâåðíîòî êðàëñòâî. À èíà÷å, êîãàòî ñå ïîÿâÿâàë â êðàëñêè îäåæäè, íîñåë äðóãèÿ Åëåíäèëìèð, ùî áèë ïîëó÷èë â íàñëåäñòâî. "Òîé ñúùî å äîñòîåí çà ïðåêëîíåíèå - êàçâàë, - è ñòîè äàëå÷ íàä ñêðîìíèòå ìè çàñëóãè; ÷åòèðèéñåò ãëàâè ñà ãî íîñèëè ïðåäè ìåí."<33>
Ñêðúá äúëáîêà îáçåëà èçñëåäîâàòåëèòå, ñëåä êàòî ïðîó÷èëè òîâà òàéíî ñêðèâàëèùå. Çàùîòî ñìåòíàëè, ÷å òèÿ íåùà, îñîáåíî Åëåíäèëìèðúò, íå áèõà ìîãëè äà áúäàò îòêðèòè äðóãàäå, îñâåí âúðõó òÿëîòî íà ìúðòâèÿ Èñèëäóð; íî àêî òîé áèë ïîòúíàë èç äúëáèíèòå, ïîäèð âðåìå òå÷åíèåòî ùÿëî äà ãè îòíåñå. Ñëåäîâàòåëíî Èñèëäóð íå áèë çàãèíàë íàñðåä òå÷åíèåòî, à íåéäå ïî ïëèò÷èíèòå. Òîãàâà çàùî ïðåç öÿëàòà îòìèíàëà åïîõà íèêîé íå îòêðèë êîñòèòå ìó? Äàëè Ñàðóìàí íå ãè å íàìåðèë ñàìî çà äà ãè îñêâåðíè è èçãîðè íàé-íåäîñòîéíî â íÿêîÿ îò ñâîèòå ïåùè? Àêî å áèëî òúé òî òóé å ïîçîðíî äåÿíèå; àëà äàëå÷ íå íàé-ëîøîòî îò âñè÷êî, ùî èçâúðøèë.
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Åëåíäèëìèðúò ñå ñïîìåíàâà ñ áåëåæêà ïîä ëèíèÿ â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå": êðàëåòå íà Àðíîð íå íîñåëè êîðîíà, "à ëú÷åçàðåí áåçöåíåí êàìúê, íàðå÷åí Åëåíäèëìèð, ùî îçíà÷àâà Çâåçäà íà Åëåíäèë, è ãî ïðèêðåïâàëè âúðõó ÷åëàòà ñè ñúñ ñðåáúðåí îáðú÷". Òàçè áåëåæêà äàâà îòïðàâêè è êúì äðóãè ñïîìåíàâàíèÿ çà Çâåçäàòà íà Åëåíäèë â õîäà íà ïîâåñòâîâàíèåòî. Âñúùíîñò èìàëî å íå åäèí, à äâà êàìúêà ñ òîâà èìå; âèæ êðàÿ íà íàñòîÿùàòà ãëàâà.
 2 Êàêòî å ðàçêàçàíî â Ïðåäàíèåòî çà Êèðèîí è Åîðë, èçâëå÷åíî îò çàãóáåíè äíåñ äðåâíè îïèñàíèÿ íà ñúáèòèÿòà, ùî äîâåëè äî Êëåòâàòà íà Åîðë è ñúþçà ìåæäó Ãîíäîð è Ðîõèðèìèòå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 3 Íàé-ìàëêèÿò ñèí íà Èñèëäóð å áèë Âàëàíäèë, òðåòè êðàë íà Àðíîð - âèæ "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 383-384). Â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñå òâúðäè, ÷å òîé å ðîäåí â Èìëàäðèñ.
 4 Åäèíñòâåíî òóê ñðåùàìå åëôè÷åñêîòî èìå íà òîçè ïðîõîä. Ìíîãî ïî-êúñíî â Ëîìèäîë äæóäæåòî Ãèìëè* ãî íàðè÷à "Âèñîêèÿ ïðîõîä": "àêî íå áÿõà Áåîðíèíãèòå, ïúòóâàíåòî îò Äåéë äî Ëîìèäîë îòäàâíà áè ñòàíàëî íåâúçìîæíî. Òèÿ õðàáðè ìúæå äúðæàò îòêðèòè Âèñîêèÿ ïðîõîä è Ðàâíîñêàëñêèÿ áðîä". ("Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 1.) Èìåííî â òîçè ïðîõîä îðêèòå ïëåíÿâàò Òîðèí Äúáîùèò è íåãîâèòå ñïúòíèöè ("Õîáèòúò", ãëàâà 4). Àíäðàò íåñúìíåíî îçíà÷àâà "äúëãî êàòåðåíå"; âèæ Áåëåæêà 16 êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí".
 5 Çà ñðàâíåíèå âèæ "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ("Ñèìàðèëèîí", ñòð. 382): "è ñå îòïðàâèë íà ñåâåð äà îòíåñå Ïðúñòåíà â ñâîÿòà ñúêðîâèùíèöà"
 6 Íàä òðèñòà ëåâãè [èìà ñå ïðåäâèä èçáðàíèÿò îò Èñèëäóð ìàðøðóò] è ïî÷òè íàâñÿêúäå áåç ïúòèùà; ïî îíîâà âðåìå íóìåíîðñêèòå ïúòèùà ñå èç÷åðïâàëè ñ ãîëåìèÿ ïúò ìåæäó Ãîíäîð è Àðíîð ïðåç Êàëåíàðäîí, ñåòíå íà ñåâåð ïðåç Ãâàòëî êðàé Òàðáàä è íàêðàÿ êúì Ôîðíîñò; è Ïúòÿ èçòîê-çàïàä îò Ñèâèòå çàëèâè äî Èìëàäðèñ. Òåçè ïúòèùà ñå ïðåñè÷àëè â åäíà òî÷êà [Áðåå] çàïàäíî îò Àìîí Ñóë (Áóðíèÿ âðúõ), äîêúäåòî ñïîðåä íóìåíîðñêèòå ìåðêè èìàëî òðèñòà äåâåòäåñåò è äâå ëåâãè îò Îñãèëèàò è îùå ñòî è øåñòíàéñåò íà èçòîê äî Èìëàäðèñ - îáùî ïåòñòîòèí è îñåì ëåâãè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.] Çà íóìåíîðñêèòå ìåðêè çà äúëæèíà âèæ Ïðèëîæåíèåòî.
 7 Â ñâîÿòà ñòðàíà Íóìåíîðöèòå èìàëè êîíå è ãè öåíåëè âèñîêî [âèæ "Îïèñàíèå íà Íóìåíîð"]. Íî íå ãè èçïîëçâàëè çà âîéíà, çàùîòî âñè÷êèòå èì âîéíè ñå âîäåëè îòâúä ìîðåòî. Îñâåí òîâà Íóìåíîðöèòå áèëè ñíàæíè è ñèëíè, òúé ÷å áîéöèòå èì îáèêíîâåíî íîñåëè òåæêà áðîíÿ è îðúæèÿ. Â ñåëèùàòà ñè ïî êðàéáðåæèåòî íà Ñðåäíàòà çåìÿ òå îòãëåæäàëè êîíå, íî ðÿäêî ãè ÿçäåëè ïî äðóã ïîâîä, îñâåí çà ñúñòåçàíèÿ è ðàçâëå÷åíèå. Ïðè âîéíà ãè èçïîëçâàëè ñàìî âåñòîíîñöèòå è îòðÿäèòå ëåêî âúîðúæåíè ñòðåëöè (êîèòî íàé-÷åñòî íå áèëè îò íóìåíîðñêè ïðîèçõîä). Âúâ Âîéíàòà íà Ñúþçà çàãèíàëè ìíîãî êîíå, çàòîâà òèÿ æèâîòíè òðóäíî ñå íàìèðàëè â Îñãèëèàò. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 8 Èç òèÿ ïóñòè çåìè ïúòåøåñòâåíèöèòå ñå íóæäàåëè îò áàãàæ è ïðîâèçèè; çàùîòî íå ñå íàäÿâàëè äà îòêðèÿò ÷îâåøêè èëè åëôè÷åñêè ñåëèùà ïðåäè êðàëñòâîòî íà Òðàíäóèë, êîåòî áèëî ïî÷òè â êðàÿ íà ïúòåøåñòâèåòî èì. Ïî âðåìå íà ïîõîäà âñåêè îò òÿõ íîñåë õðàíà çà äâà äíè (áåç äà ñå áðîè ñïîìåíàòàòà â òåêñòà "íåïðèêîñíîâåíà êåñèéêà"; îñòàíàëàòà õðàíà è äðóãèòå áàãàæè ñå íîñåëè îò äðåáíè, èçäðúæëèâè êîí÷åòà, êîèòî ñïîðåä ïðåäàíèÿòà áèëè îòêðèòè äà áðîäÿò âîëíè è äèâè èç ïðîñòîðíèòå ðàâíèíè íà þãîèçòîê îò Çåëåíîãîð. Ïî-êúñíî òå áèëè îïèòîìåíè; íî ìàêàð ÷å íîñåëè òåæêè òîâàðè (áåç äà áúðçàò), íå ïîçâîëÿâàëè íèêîìó äà ãè ÿçäè. Îòðÿäúò ðàçïîëàãàë ñàìî ñ äåñåò îò òåçè êîí÷åòà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 9 Íà ïåòèÿ äåí îò ìåñåö ßâàíèå ñïîðåä "Êðàëñêîòî ëåòîáðîåíå", êîåòî ñ íÿêîè ëåêè ïðîìåíè âñå îùå ñå èçïîëçâàëî â Ãðàôñòâîòî. Ìåñåö ßâàíèå (Èâàíåò) ñúîòâåòñòâàë íà Õàëèìàò, òîåñò äíåøíèÿ ñåïòåìâðè, à Íàðáåëåò - íà îêòîìâðè. Àêî âñè÷êî âúðâÿëî äîáðå, ÷åòèðèéñåò äíè (äî ïåòíàéñåòèÿ äåí îò Íàðáåëåò) ùåëè äà áúäàò äîñòàòú÷íè. Ïúòåøåñòâèåòî âåðîÿòíî å ïîêðèâàëî íå ïî-ìàëêî îò òðèñòà è îñåì ëåâãè; íî äóíåäàèíñêèòå âîéíèöè ñà áèëè ñíàæíè, ñèëíè è èçäðúæëèâè, òúé ÷å ìîæåëè "ñ ëåêîòà" äà èçìèíàâàò ïî îñåì ëåâãè íà äåí â ïúëíî áîéíî ñíàðÿæåíèå - èçìèíàâàëè ãè íà îñåì ïðåõîäà ïî åäíà ëåâãà ñ êðàòêè ïî÷èâêè ñëåä âñåêè ïðåõîä (äóìàòà ëàð ñúñ Ñèíäàðèíñêè åêâèâàëåíò äàóð ïúðâîíà÷àëíî å îçíà÷àâàëà ñïèðêà èëè ïî÷èâêà) è åäèí ÷àñ îòäèõ ïî ïëàäíå. Òàêà "öåëîäíåâíèÿò" ïðåõîä å òðàåë îêîëî äåñåò ÷àñà è ïîëîâèíà, îò êîèòî îñåì â äâèæåíèå. Ïðè äîáðî õðàíåíå áîéöèòå ìîæåëè äà ïîääúðæàò òîâà òåìïî çà äúëãè ïåðèîäè. À ïðè íåîáõîäèìîñò äîñòèãàëè è ìíîãî ïî-ãîëÿìà áúðçèíà - äî äâàíàéñåò ëåâãè äíåâíî (â êðàåí ñëó÷àé è ïîâå÷å), íî ñàìî çà êðàòêî âðåìå. Ïî âðåìå íà çëîùàñòíèòå ñúáèòèÿ â îòêðèòèòå ìåñòíîñòè íà ãåîãðàôñêàòà øèðèíà íà Èìëàäðèñ (êîÿòî íàáëèæàâàëè) äåíÿò å òðàåë îêîëî åäèíàéñåò ÷àñà; â ñðåäàòà íà çèìàòà îáà÷å äúëæèíàòà ìó ñïàäàëà ïîä îñåì ÷àñà. Íî â ìèðíî âðåìå èç Ñåâåðà íå ñå ïðåäïðèåìàëè äúëãè ïúòåøåñòâèÿ îò íà÷àëîòî íà Õèñóè (Õèñèìå, òîåñò íîåìâðè) äî êðàÿ íà Íèíóè (Íåíèìå, òîåñò ôåâðóàðè). [Áåëåæêà íà àâòîðà.] Â Ïðèëîæåíèå Ã êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" å ðàçêàçàíî ïîäðîáíî çà êàëåíäàðèòå, èçïîëçâàíè â Ñðåäíàòà çåìÿ.
 10 Ìåíåëäèë áèë ïëåìåííèê íà Èñèëäóð, ñèí íà ïî-ìàëêèÿ ìó áðàò Àíàðèîí, çàãèíàë ïðè îáñàäàòà íà Áàðàä-äóð. Èñèëäóð ãî ïðîâúçãëàñèë çà êðàë íà Ãîíäîð. Ìåíåëäèë áèë ëþáåçåí, íî äàëíîâèäåí ìúæ è íå ðàçêðèâàë çàìèñëèòå ñè. Âñúùíîñò òîé ñå ðàäâàë, ÷å Èñèëäóð è ñèíîâåòå ìó ñè çàìèíàâàò è ñå íàäÿâàë äåëàòà èç Ñåâåðà äà ïðèêîâàò çàäúëãî öÿëîòî èì âíèìàíèå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Â íåïóáëèêóâàíè ëåòîïèñè çà ïîòîìöèòå íà Åëåíäèë å êàçàíî, ÷å Ìåíåëäèë áèë ÷åòâúðòèÿò ñèí íà Àíàðèîí, ðîäåí ïðåç 3318 ã. îò Âòîðàòà åïîõà, è ÷å áèë ïîñëåäíèÿò ÷îâåê, ðîäåí â Íóìåíîð. Åäèíñòâåíî â öèòèðàíàòà ïî-ãîðå áåëåæêà ñðåùàìå ïîäðîáíîñòè çà õàðàêòåðà ìó.
 11 È òðèìàòà ñå ñðàæàâàëè âúâ Âîéíàòà íà Ñúþçà, íî Àðàòàí è Êèðèîí íå âçåëè ó÷àñòèå ïðè íàõëóâàíåòî â Ìîðäîð è îáñàäàòà íà Áàðàä-äóð, òúé êàòî Èñèëäóð ãè èçïðàòèë äà çàåìàò êðåïîñòòà Ìèíàñ Èòèë ïîðàäè îïàñåíèÿòà ñè, ÷å Ñàóðîí ùå ñå îïèòà äà èçáÿãà îò Ãèë-ãàëàä è Åëåíäèë, äà ñè ïðîáèå ñúñ ñèëà ïúò ïðåç ïðîõîäà Êèðèò Äóàò (íàðå÷åí ïî-êúñíî Êèðèò Óíãîë) è æåñòîêî äà îòìúñòè íà Äóíåäàèíèòå ïðåäè ãèáåëòà ñè. Êàòî ëþáèìåö íà Èñèëäóð è íåãîâ íàñëåäíèê, Åëåíäóð ïðèäðóæàâàë áàùà ñè ïðåç öÿëàòà âîéíà (îñâåí ïðè ïîñëåäíèÿ äâóáîé ïî ñêëîíîâåòå íà Îðîäðóèí) è áèë ïîñâåòåí âúâ âñè÷êè íåãîâè ïëàíîâå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Ñïîìåíàòèòå â ïðåäèøíàòà Áåëåæêà ëåòîïèñè òâúðäÿò, ÷å íàé-ãîëåìèÿò ñèí íà Èñèëäóð áèë ðîäåí â Íóìåíîð ïðåç 3299 ã. îò Âòîðàòà åïîõà (ñàìèÿò Èñèëäóð å ðîäåí 3209 ã.).
 12 Àìîí Ëàíê, òîåñò Ãîëèÿ õúëì, áèë íàé-âèñîêàòà òî÷êà íà ïëàòîòî â þãîçàïàäíèÿ úãúë íà Çåëåíîãîð è áèë íàðå÷åí òúé, ïîíåæå ïî íåãî íå ðàñòåëè äúðâåòà. Ïî-êúñíî ñå ïðåâúðíàë â Äîë Ãóëäóð, ïúðâàòà òâúðäèíà íà Ñàóðîí ñëåä íåãîâîòî âúçðàæäàíå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 13 Äðóãîòî èìå íà Ïåðóíèêîâè ïîëÿ å Ëîåã Íèíãëîðîí. Êîãàòî ïðåç Äðåâíèòå äíè Ãîðñêèòå åëôè çà ïðúâ ïúò ñå çàñåëèëè òàì, íà ìÿñòîòî èìàëî åçåðî â äúëáîêà íèçèíà, êúäåòî íàé-áúðçîòî òå÷åíèå íà Àíäóèí ñëèçàëî îêîëî ñåäåìäåñåò ìèëè, ïðåäè äà ñå ñëåå ñ áóéíàòà Ïåðóíèêîâà ðåêà (Ñèð Íèíãëîð), èäâàùà îò Ïëàíèíèòå. Íà çàïàä îò Àíäóèí åçåðîòî ñå ðàçøèðÿâàëî, çàùîòî òàì ñêëîíîâåòå íà äîëèíàòà áèëè ïî-ñòðúìíè; à íà èçòîê íàâÿðíî ñòèãàëî ÷àê äî ïîäíîæèåòî íà äúëãèòå ñêëîíîâå, ñëèçàùè îòêúì Ãîðàòà (ïî îíîâà âðåìå ñúùî ïîêðèòè ñ äúðâåòà) è îáðàñëèòå ñ òðúñòèêè ïëèò÷èíè ñâúðøâàëè êðàé ïîëåãàòèÿ ñêëîí, òî÷íî ïîä ïúòåêàòà, ïî êîÿòî âúðâÿë Èñèëäóð. Åçåðîòî ñå áèëî ïðåâúðíàëî â îáøèðíî áëàòî, èç êîåòî ðåêàòà ëúêàòóøåëà ïðåç ïóùèíàê îò îñòðîâ÷åòà, òðúñòèêîâè ãúñòàëàöè è áåçáðîé æúëòè ïåðóíèêè, ùî íàäõâúðëÿëè íà âèñî÷èíà ÷îâåøêè áîé, òà äàëè èìåòî íà öÿëàòà òàçè ìåñòíîñò è íà ïëàíèíñêàòà ðåêà, êðàé ÷èåòî äîëíî òå÷åíèå ðàñòåëè íàé-ãúñòî. Íî áëàòîòî ïîñòåïåííî ñå îòäðúïâàëî íà èçòîê è ïî îíîâà âðåìå â ïîäíîæèåòî íà ñêëîíîâåòå ñå ðàçñòèëàëè ðàâíè ëèâàäè, îáðàñëè ñ òðåâà è íèñêè òðúñòèêè, ïðåç êîèòî ìîæåëî ñâîáîäíî äà ñå ïðåìèíå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 14 Ìíîãî ïðåäè Âîéíàòà íà Ñúþçà Îðîôåð, êðàë íà Ãîðñêèòå åëôè èçòî÷íî îò Àíäóèí, ñå ðàçòðåâîæèë îò ñëóõîâåòå çà ðàñòÿùàòà ìîù íà Ñàóðîí è íàïóñíàë äðåâíèòå ñè âëàäåíèÿ îêîëî Àìîí Ëàíê (ñðåùó Ëîðèåí, íî îò äðóãàòà ñòðàíà íà ðåêàòà). Òðè ïúòè ñå ïðåñåëâàë íà ñåâåð íåãîâèÿò íàðîä è â êðàÿ íà Âòîðàòà åïîõà æèâååë èç çàïàäíèòå äîëèíè íà Åìèí Ìóèë, êúäåòî ìíîãî åëôè áðîäåëè âîëíî ïðåç ãîðèòå ÷àê äî Àíäóèí, ñåâåðíî îò äðåâíèÿ ïúò íà äæóäæåòàòà (Ìåí-è-Íàóãðèì). Îðîôåð ñå ïðèñúåäèíèë êúì Ñúþçà, íî çàãèíàë ïðè ùóðìà ñðåùó Ïîðòèòå íà Ìîðäîð. Ñèíúò ìó Òðàíäóèë ñå çàâúðíàë ñ îñòàòúöèòå îò àðìèÿòà íà Ãîðñêèòå åëôè åäíà ãîäèíà ïðåäè ïîõîäà íà Èñèëäóð.
 Åìèí Äóèð (Ìðà÷íèòå ïëàíèíè) ïðåäñòàâëÿâàëè ãðóïà âèñîêè õúëìîâå â ñåâåðîèçòî÷íàòà ÷àñò íà Ãîðàòà è áèëè íàðå÷åíè òúé çàðàäè ãúñòèòå åëîâè ãîðè ïî òåõíèòå ñêëîíîâå; íî âñå îùå íÿìàëè ëîøà ñëàâà. Ïî-êúñíî, êîãàòî ñÿíêàòà íà Ñàóðîí ïàäíàëà íàä Çåëåíîãîð Âåëèêè è èìåòî íà ãîðàòà áèëî ïðîìåíåíî îò Åðèí Ãàëåí íà Òàóð-íó-Ôóèí (ïðåâåäåíî êàòî Ìðàêîëåñ), Åìèí Äóèð ñå ïðåâúðíàë â ñâúðòàëèùå íà ìíîæåñòâî îò íàé-çëèòå ìó èç÷àäèÿ è ïîëó÷èë èìåòî Åìèí-íó-Ôóèí, òîåñò Ïëàíèíè íà Ìðàêîëåñ. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Çà Îðîôåð âèæ Ïðèëîæåíèå Á êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí"; â åäèí îò öèòèðàíèòå òàì îòêúñè îòòåãëÿíåòî íà Îðîôåð êúì Çåëåíîãîð ñå îáÿñíÿâà ñ æåëàíèåòî ìó äà èçáåãíå äæóäæåòàòà îò Ìîðèÿ è âëàñòòà íà Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë â Ëîðèåí.
 Åëôè÷åñêèòå íàçâàíèÿ íà Ïëàíèíèòå íà Ìðàêîëåñ íå ñå ñðåùàò íèêúäå äðóãàäå. Â Ïðèëîæåíèå Å êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" åëôè÷åñêîòî èìå íà Ìðàêîëåñ å Òàóð-å-Íäàåäåëîñ, òîåñò "ãîðà íà ãîëåìèÿ ñòðàõ"; ñ ïðèâåäåíîòî òóê èìå Òàóð-íó-Ôóèí, òîåñò "ãîðà ïîä íîùòà", ïî-êúñíî áèë íàðå÷åí Äîðòîíèîí - ãîðèñòîòî ïëàòî ïî ñåâåðíàòà ãðàíèöà íà Áåëåðèàíä ïðåç Äðåâíèòå äíè. Óïîòðåáàòà íà åäíî è ñúùî èìå ñïðÿìî Ìðàêîëåñ è Äîðòîíèîí å ìíîãîçíà÷èòåëíà êàòî ñå èìà ïðåäâèä ãîëÿìàòà áëèçîñò ìåæäó äâåòå ìåñòà â êàðòèíèòå íà áàùà ìè. Ñëåä êðàÿ íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà Òðàíäóèë è Êåëåáîðí îòíîâî ïðåèìåíóâàëè Ìðàêîëåñ è ãî íàðåêëè Åðèí Ëàñãàëåí, òîåñò Ãîðà íà Çåëåíèòå ëèñòà (Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå").
 Ïúòÿò íà äæóäæåòàòà Ìåí-è-Íàóãðèì âñúùíîñò å Äðåâíèÿ Ãîðñêè ïúò, îïèñàí â ãëàâà 7 íà "Õîáèòúò". Â åäíà ðàííà ÷åðíîâà íà íàñòîÿùîòî ïîâåñòâîâàíèå èìà áåëåæêà çà "äðåâíèÿ Ãîðñêè ïúò, êîéòî ñëèçàë îò Èìëàäðèñêèÿ ïðîõîä, ïðåñè÷àë Àíäóèí ïî ìîñò (ðàçøèðåí è óêðåïåí, çà äà ìèíàò àðìèèòå íà Ñúþçà) è ïðîäúëæàâàë ïðåç èçòî÷íàòà äîëèíà êúì Ìðàêîëåñ. Ïî-íàäîëó Àíäóèí íå ìîæåë äà áúäå ïðåêîñåí íèêúäå; çàùîòî íà íÿêîëêî ìèëè ñëåä Ãîðñêèÿ ïúò çàïî÷âàë ñòðúìåí ñêëîí è òå÷åíèåòî ñòàâàëî ìíîãî áúðçî ÷àê äîäåòî äîñòèãàëî ïðîñòîðíèòå Ïåðóíèêîâè ïîëÿ. Îòâúä òÿõ ðåêàòà ïàê ñå óñêîðÿâàëà è íàáúáâàëà îò ìíîæåñòâî ïðèòîöè, ÷èèòî èìåíà äíåñ ñà çàáðàâåíè, îñâåí òåçè íà íàé-ãîëåìèòå: Ïåðóíèêîâà ðåêà (Ñèð Íèíãëîð), Ñðåáðîïúò (Êåëåáðàíò) è Ëèïîñâåò (Ëèìëàèò)". Â "Õîáèòúò" Ãîðñêèÿ ïúò ïðåñè÷à ðåêàòà ïðåç Ñòàðèÿ áðîä è íå ñå ñïîìåíàâà íÿêîãà òàì äà å èìàëî ìîñò.
 15 Êðàòêîòî îïèñàíèå, ïðèâåäåíî â "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 382-383), äàâà äðóãà âåðñèÿ íà ñúáèòèÿòà: "â Ìúãëèâèòå ïëàíèíè Èñèëäóð áèë íàïàäíàò èç çàñàäà îò ãîëÿì îòðÿä îðêè; íåíàäåéíî çëèòå òâàðè íàõëóëè â ëàãåðà ìó ìåæäó Çåëåíîãîð è Âåëèêàòà ðåêà, áëèçî äî Ïåðóíèêîâèòå ïîëÿ Ëîåã Íèíãëîðîí; à ñòàíàëî òúé, ïîíåæå Èñèëäóð áèë áåçãðèæåí è íå ðàçïîëîæèë ñòðàæà íàîêîëî, ñìÿòàéêè,÷å âñè÷êè âðàãîâå ñà óíèùîæåíè".
 16 Òàíãàèë, òîåñò "ùèòîâà îãðàäà" å èìåòî íà òàçè ôîðìàöèÿ â Ñèíäàðèíñêèÿ åçèê, êîéòî áèë îáùîïðèåò ñðåä íàðîäà íà Åëåíäèë; "îôèöèàëíîòî" Êóåíèéñêî íàçâàíèå áèëî ñàíäàñòàí, òîåñò "ùèòîâà ïðåãðàäà", ïðîèçëÿçëî îò ïúðâè÷íîòî òàíäà ("ùèò") è ñòàìà- ("ïðîãîíâàì", "èçêëþ÷âàì"). Â Ñèíäàðèíñêàòà ôîðìà ñå èçïîëçâàëà ðàçëè÷íà âòîðà ÷àñòèöà - êàèë, îçíà÷àâàùà ñòîáîð èëè îãðàäà îò çàîñòðåíè êîëîâå. Â ðàííàòà ñè ôîðìà êåãëå òàçè äóìà èäâàëà îò êîðåíà êåã-, òîåñò "çúáåö" èëè "øèï", ñðåùàí è â ñòàðèííàòà äóìà çà "îãðàäà"- êåãèÿ, îòêúäåòî ïðîèçëèçà Ñèíäàðèíñêîòî êàé (çà ñðàâíåíèå - èìåòî íà ïëàíèíñêèÿ õðåáåò Ìîðãàé â Ìîðäîð).
 Äðóãà ôîðìàöèÿ ñå å íàðè÷àëà äèðíàèò èëè íà Êóåíèéñêè íåðíåõòà, òîåñò "÷îâåøêî îñòðèå"; èìàëà å êëèíîâèäíè î÷åðòàíèÿ è áèëà ïðèëàãàíà ïðè àòàêà îò áëèçêî ðàçñòîÿíèå ñðåùó âðàãà ïðåäè äà ñå å ðàçãúíàë â áîåí ñòðîé èëè ñðåùó çàùèòíà ôîðìàöèÿ íà îòêðèòî. Êóåíèéñêàòà äóìà íåõòå (íà Ñèíäàðèíñêè íàèò) ñå ïðèëàãàëà çà âñè÷êè îñòðîâúðõè ïðåäìåòè: îñòðèå, êëèí, âðúõ íà êîïèå, òåñåí ïîëóîñòðîâ (îò êîðåíà íåê - "òåñåí"); çà ñðàâíåíèå âèæ èìåòî íà Ëîðèåíñêèÿ Íàèò - ìåñòíîñòòà â úãúëà ìåæäó Êåëåáðàíò è Àíäóèí, êîÿòî ïðè ñëèâàíåòî íà äâåòå ðåêè å ìíîãî ïî-òÿñíà è èçîñòðåíà, îòêîëêîòî ìîæå äà ñå ïîêàæå íà êàðòàòà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 17 Îõòàð å åäèíñòâåíîòî èìå, ñðåùàíî â ëåãåíäèòå; àëà âåðîÿòíî âñúùíîñò ïðåäñòàâëÿâà ñàìî ïî÷åòíî îáðúùåíèå, êîåòî Èñèëäóð èçïîëçâàë â òîçè òðàãè÷åí ìîìåíò, çà äà ïðèêðèå ÷óâñòâàòà ñè ÷ðåç îôèöèàëíà âåæëèâîñò. Ñ òèòëàòà îõòàð ("âîéíèê", "áîåö") íàðè÷àëè âñè÷êè, êîèòî èìàëè ïúëíî âîåííî îáó÷åíèå è áîåí îïèò, íî âñå îùå íå áèëè óäîñòîåíè ñúñ çâàíèåòî ðîêâåí, êîåòî áèõìå ìîãëè äà ïðåâåäåì êàòî "ðèöàð". Îõòàð îáà÷å å áèë ñðîäíèê íà Èñèëäóð è íåãîâ áëèçúê ïðèÿòåë. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 18 Â åäíà ïî-ðàííà ÷åðíîâà Èñèëäóð çàïîâÿäâà íà Îõòàð äà âçåìå äâàìà ñïúòíèöè. Â "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 383) è "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 2, ãëàâà 2) å êàçàíî, ÷å "ñàìî òðèìà îò íåãîâèÿ îòðÿä óñïåëè ñëåä äúëãî ëóòàíå äà ñå ïðåõâúðëÿò ïðåç ïëàíèíèòå". Ñïîðåä íàñòîÿùèÿ òåêñò ìîæå äà ñå ïðåäïîëîæè, ÷å òðåòèÿò å áèë Åñòåëìî, îðúæåíîñåöúò íà Åëåíäóð, êîéòî îöåëÿë â áèòêàòà.
 19 Áèëè ñà îòìèíàëè íàé-äúëáîêàòà ÷àñò íà Ïåðóíèêîâè ïîëÿ, à ïî-íàòàòúê çåìÿòà ïî èçòî÷íèÿ áðÿã íà Àíäóèí (êîéòî òå÷àë ïî äúëáîêî ðóñëî) ñòàâàëà ïî-ñóõà è òâúðäà, çàùîòî ìåñòíîñòòà ñå ïðîìåíÿëà. Îòòàì çàïî÷âàëî ïîëåãàòî íàãîðíèùå, êîåòî ïðè íàáëèæàâàíåòî íà Ãîðñêèÿ ïúò è âëàäåíèÿòà íà Òðàíäóèë ïî÷òè ñå èçðàâíÿâàëî ñúñ ñêëîíîâåòå íà Çåëåíîãîð. Èñèëäóð äîáðå çíàåë òîâà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 20 Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å Ñàóðîí å áèë äîáðå îñâåäîìåí çà Ñúþçà è å èçïðàòèë âñè÷êè ñâîáîäíè îòðÿäè íà ×åðâåíîòî îêî äà íàïàäàò ïî âñè÷êè âúçìîæíè íà÷èíè âîéñêèòå, êîèòî áèõà îïèòàëè äà ñúêðàòÿò ïúòÿ êàòî ìèíàò ïðåç Ïëàíèíèòå. Â êðàéíà ñìåòêà îñíîâíàòà àðìèÿ íà Ãèë-ãàëàä çàåäíî ñ Èñèëäóð è ÷àñò îò Àðíîðñêàòà âîéñêà ìèíàëà ïðåç ïðîõîäèòå íà Èìëàäðèñ è Êàðàäðàñ, ñëåä êîåòî ñòúïèñàíèòå îðêè ñå óêðèëè. Òå îáà÷å îñòàâàëè íàùðåê, òâúðäî ðåøåíè äà íàïàäàò âñåêè ìàëîáðîåí îòðÿä îò åëôè èëè õîðà. Òðàíäóèë îñòàâèëè äà ìèíå áåçïðåïÿòñòâåíî, ïîíåæå äîðè è îáåçêðúâåíàòà ìó àðìèÿ áèëà ïðåêàëåíî ñèëíà çà òÿõ; íî òå íå áúðçàëè è ïðåç ïîâå÷åòî âðåìå ñå óêðèâàëè èç Ãîðàòà, äîêàòî äðóãè äåáíåëè ïî ðå÷íèòå áðåãîâå. Åäâà ëè äî òÿõ ñà äîñòèãíàëè âåñòè çà ãèáåëòà íà Ñàóðîí, òúé êàòî òîé áèë ïëúòíî îáñàäåí â Ìîðäîð è öÿëàòà ìó âîéñêà çàãèíàëà. Äîðè äà å èìàëî øåïà îöåëåëè, òå ñà èçáÿãàëè äàëå÷å íà èçòîê çàåäíî ñ Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà. Äðåáíîòî è íåçíà÷èòåëíî ïîäåëåíèå èç ñåâåðíèòå îáëàñòè áèëî çàáðàâåíî. Âåðîÿòíî îðêèòå ñà ñìÿòàëè, ÷å Ñàóðîí å ïîáåäèë è ðàçïðúñíàòàòà âîéñêà íà Òðàíäóèë îòñòúïâà, çà äà ñå óêðèå â ãîðñêèòå óêðåïëåíèÿ. Ïîðàäè òîâà ñà ñòàíàëè ïî-äðúçêè è áúðçàëè äà çàñëóæàò ïîõâàëàòà íà ãîñïîäàðÿ ñè, ìàêàð äà íå áèëè ó÷àñòâàëè â ãëàâíàòà áèòêà. Íî íå ïîõâàëà áèõà ñïå÷åëèëè, àêî íÿêîé îò òÿõ áè äîæèâÿë äà âèäè íåãîâîòî âúçðàæäàíå. Íèêàêâè èçòåçàíèÿ íå áèõà çàäîâîëèëè ÿðîñòòà ìó êúì íåêàäúðíèòå ãëóïöè, ùî îñòàâèëè äà èì ñå èçïëúçíå íàé-âåëèêàòà ñêúïîöåííîñò â Ñðåäíàòà çåìÿ, ìàêàð è äà íå èì áèëî èçâåñòíî íèùî çà Åäèíñòâåíèÿ Ïðúñòåí, çà êîéòî îñâåí Ñàóðîí çíàåëè ñàìî íåãîâèòå ðîáè - Äåâåòòå Äóõà íà Ïðúñòåíà. Àëà ïî-êúñíî ìíîçèíà ñìÿòàëè, ÷å ÿðîñòíàòà ðåøèòåëíîñò íà òåõíèÿ ùóðì ñðåùó Èñèëäóð ñå äúëæàëà îò÷àñòè íà Ïðúñòåíà. Ñàìî äâå ãîäèíè áèëè èçìèíàëè îòêàêòî òîé íàïóñíàë ðúêàòà íà Ñàóðîí è ìàêàð ÷å áúðçî èçñòèâàë, âñå îùå òåãíåë îò çëàòà ìó âîëÿ è äèðåë âñåêè âúçìîæåí íà÷èí äà ñå çàâúðíå ïðè ãîñïîäàðÿ ñè (êàêòî ñòîðèë ïî-êúñíî, êîãàòî Ñàóðîí ñå âúçðîäèë è îòíîâî ïîñòèãíàë ìîãúùåñòâî). Çàòóé ñå ñìÿòà, ÷å ìàêàð äà íå ãî ðàçáèðàëè, ïúëêîâîäöèòå íà îðêèòå áèëè èçïúëíåíè ñ ëþòî æåëàíèå äà èçòðåáÿò Äóíåäàèíèòå è äà ïëåíÿò êîìàíäèðà èì. È âñå ïàê â êðàéíà ñìåòêà ñå îêàçàëî, ÷å Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà å çàãóáåíà ñ Áèòêàòà ñðåä Ïåðóíèêîâè ïîëÿ. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 21 Çà ëúêîâåòå íà Íóìåíîðöèòå âèæ "Îïèñàíèå íà Íóìåíîð".
 22 Ñàìî äâàéñåò ñïîðåä ïðåäàíèÿòà; çàùîòî íèêîé íå î÷àêâàë ïîäîáíà áåäà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 23 Ìîæåì äà ñðàâíèì òîâà ñ äóìèòå îò ñâèòúêà, â êîéòî Èñèëäóð îïèñâà Ïðúñòåíà ïðåäè äà íàïóñíå Ãîíäîð çà ïîñëåäíîòî ñè ïúòåøåñòâèå è êîéòî å öèòèðàí îò Ãàíäàëô ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä â Ëîìèäîë: "Ãîðåù áå òîé èçïúðâîì, êîãàòî ãî âçåõ, ãîðåù êàòî æàðàâà è îáãîðè ðúêàòà ìè, òà íå âÿðâàì íÿêîãà äà ñå îñâîáîäÿ îò áîëêàòà â íåÿ. Àëà ñåãà, êîãàòî ïèøà òèÿ ñëîâà, òîé å èçñòèíàë è ñÿêàø ñå ñâèâà..." ("Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 2).
 24 Ñòàâà äóìà çà ãîðäîñòòà, êîÿòî ãî å íàêàðàëà äà çàäúðæè Ïðúñòåíà âúïðåêè ñúâåòà íà Åëðîíä è Êèðäàí äà ãî óíèùîæè â ïëàìúöèòå íà Îðîäðóèí, êàêòî å îïèñàíî â "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 2, ãëàâà 2) è "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ("Ñèëìàðèëèîí, ñòð. 382).
 25 Òîçè òâúðäå íåîáèêíîâåí îòêúñ íåñúìíåíî îçíà÷àâà, ÷å ñâåòëèíàòà íà Åëåíäèëìèðà å îñóåòÿâàëà ìàãè÷åñêàòà ñïîñîáíîñò íà Ïðúñòåíà äà ïðàâè ñâîÿ íîñèòåë íåâèäèì; íî êîãàòî Èñèëäóð çàêðèâà ÷åëîòî ñè ñ êà÷óëêà, ñèÿíèåòî èçãàñâà.
 26 Êàçâàò, ÷å ïîäèð âåêîâå îíèÿ (êàòî íàïðèìåð Åëðîíä), êîèòî ãî ïîìíåëè, áèëè ïîðàçåíè îò íåâåðîÿòíàòà òåëåñíà è äóõîâíà ïðèëèêà ìåæäó íåãî è êðàë Åëåñàð, ïîáåäèòåëÿ îò Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà, â êîÿòî ñå ñâúðøèëî âåäíúæ çàâèíàãè ñ Ïðúñòåíà è Ñàóðîí. Ñïîðåä äóíåäàèíñêèòå ëåòîïèñè Åëåñàð áèë òðèéñåò è îñìè ïîòîìúê ïî ïðàâà ëèíèÿ íà Åëåíäóðîâèÿ áðàò Âàëàíäèë. Òîëêîâà ìíîãî âðåìå ìèíàëî ïðåäè ñìúðòòà ìó äà áúäå îòìúñòåíà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 27 Öåëè ñåäåì ëåâãè îò ìÿñòîòî íà ñðàæåíèåòî. Íîùòà òúêìî ïàäàëà, êîãàòî èçáÿãàë; ñòèãíàë äî Àíäóèí îêîëî ïîëóíîù. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 28 Ìå÷úò áèë îò âèäà, íàðè÷àí åêåò - øèðîê è êúñ äâóîñòúð ìå÷ ñ äúëæèíà îò ôóò äî ôóò è ïîëîâèíà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 29 Ìÿñòîòî íà ïîñëåäíàòà áèòêà áèëî íà ìèëÿ è ïîâå÷å îò ñåâåðíàòà ãðàíèöà íà Ïåðóíèêîâè ïîëÿ, íî ìîæå áè áÿãàéêè â òúìíèíàòà íàäîëó, Èñèëäóð ñå å îòêëîíèë íà þã. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 30 Ïðåäè Çàäðóãàòà äà íàïóñíå Ëîìèäîë, Åëðîíä ïîäàðÿâà íà Ãàíäàëô ìàíåðêà ñ ÷óäîäåé, "åëèêñèð îò Èìëàäðèñ" ("Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 3).
 31 Çàùîòî òîçè ìåòàë ñå íàìèðàë è â Íóìåíîð. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Â "Ïîòîìöèòå íà Åëðîñ" ñå êàçâà çà ïåòíàéñåòèÿ íóìåíîðñêè âëàäåòåë Òàð-Òåëåìàéòå, ÷å å íàðå÷åí òúé (òîåñò "Ñðåáðîðúêèÿ") çàðàäè ñâîÿòà îáè÷ êúì ñðåáðîòî "è çàùîòî íåïðåñòàííî çàðú÷âà íà ñëóæèòåëèòå ñè äà òúðñÿò ìèòðèë". Íî îò äðóãà ñòðàíà Ãàíäàëô òâúðäè â Ìîðèÿ, ÷å "åäèíñòâåíî òóê â öåëèÿ ñâÿò ñå íàìèðàøå ìîðèéñêîòî èëè èñòèíñêîòî ñðåáðî, êàêòî ãî íàðè÷àõà íÿêîè; åëôè÷åñêîòî íàçâàíèå å ìèòðèë" ("Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 4).
 32 Â "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ" å êàçàíî çà Åðåíäèñ è åëìàçà, êîéòî Àëäàðèîí é äîíàñÿ îò Ñðåäíàòà çåìÿ: "Àëäàðèîí âèäÿë, ÷å å çàðú÷àëà äà âãðàäÿò íåãîâèÿ åëìàç êàòî çâåçäà â òúíêà ñðåáúðíà ëåíòà; è ïî íåéíà ìîëáà çàêðåïèë ëåíòàòà îêîëî ÷åëîòî é". Òàêà òÿ ñòàâà èçâåñòíà êàòî Òàð-Åëåñòèðíå, Çâåçäî÷åëàòà âëàäåòåëêà; è "îòòîãàâà íàñåòíå òðúãíàë îáè÷àÿò êðàëåòå è êðàëèöèòå äà íîñÿò íà ÷åëàòà ñè áåçöåíåí êàìúê âìåñòî êîðîíà" (Áåëåæêà 18 êúì "Àëäàðèîí è Åðåíäèñ"). Òàçè òðàäèöèÿ áåç ñúìíåíèå å ñâúðçàíà ñ Åëåíäèëìèðà - ñêúïîöåíåí êàìúê âúâ ôîðìàòà íà çâåçäà, íîñåí îò âëàäåòåëèòå â Àðíîð êàòî ñèìâîë íà êðàëñêàòà âëàñò; íî òúé êàòî ïðèíàäëåæàë íà Ñèëìàðèåí, äðåâíèÿò Åëåíäèëìèð å ñúùåñòâóâàë â Íóìåíîð (íåçàâèñèìî îò ïðîèçõîäà ñè) îùå ïðåäè Àëäàðèîí äà äîíåñå åëìàçà íà Åðåíäèñ îò Ñðåäíàòà çåìÿ, òúé ÷å íå ìîæå äà ñòàâà äóìà çà åäèí è ñúù êàìúê.
 33 Èñòèíñêàòà áðîéêà å òðèéñåò è îñåì, òúé êàòî âòîðèÿò Åëåíäèëìèð áèë èçðàáîòåí çà Âàëàíäèë (âèæ Áåëåæêà 26).
 Â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" îò Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" çà 16 ãîäèíà íà ×åòâúðòàòà åïîõà (1436 ã. ïî Ëåòîáðîåíåòî íà Ãðàôñòâîòî) å êàçàíî, ÷å êîãàòî ïðèñòèãíàë íà Áðåíäèâèíñêèÿ ìîñò äà ïîçäðàâè ñâîèòå ïðèÿòåëè, êðàë Åëåñàð óäîñòîèë Ñàìîçíàé ñúñ Çâåçäàòà íà Äóíåäàèíèòå è îáÿâèë äúùåðÿ ìó Åëàíîð çà ïðèäâîðíà äàìà íà êðàëèöà Àðâåí. Âúç îñíîâà íà òîâà ñâåäåíèå Ðîáúðò Ôîñòúð òâúðäè â "Ïúëåí ïúòåâîäèòåë èç Ñðåäíàòà çåìÿ", ÷å "Çâåçäàòà [íà Åëåíäèë] áèëà íîñåíà îò âëàäåòåëèòå íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî äîêàòî íàêðàÿ Åëåñàð ÿ ïîäàðèë íà Ñàì Ìàéòàïåð ïðåç 16 ã. îò ×åòâúðòàòà åïîõà". Â íàñòîÿùèÿò òåêñò ÿñíî ñå êàçâà, ÷å êðàë Åëåñàð å çàäúðæàë ïðè ñåáå ñè Åëåíäèëìèðà, èçðàáîòåí çà Âàëàíäèë; è âúâ âñåêè ñëó÷àé ñïîðåä ìåí áè áèëî íàïúëíî èçêëþ÷åíî äà ãî ïîäàðè íà êìåòà íà Ãðàôñòâîòî, êîëêîòî è âèñîêî äà å öåíèë çàñëóãèòå íà Ñàìîçíàé. Åëåíäèëìèðúò å áèë íàðè÷àí ñ ðàçëè÷íè èìåíà: Çâåçäà íà Åëåíäèë, Çâåçäà íà Ñåâåðà, Çâåçäà íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî; èçñëåäîâàòåëè êàòî Ðîáúðò Ôîñòúð è Äæ. Òàéëúð ïðåäïîëàãàò, ÷å íàçâàíèåòî "Çâåçäà íà Äóíåäàèíèòå" (ñðåùàíî åäèíñòâåíî ñàìî â ïîñî÷åíèÿ "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå") å åäíî îò òåçè èìåíà; íî ëè÷íî çà ìåí èçãëåæäà ïî÷òè ñèãóðíî, ÷å íå å òàêà è ÷å äîáëåñòíèÿò Ñàìîçíàé å áèë óäîñòîåí ñ äðóãî (è ïî-óìåñòíî) îòëè÷èå.
ÏÐÈËÎÆÅÍÈÅ
ÍÓÌÅÍÎÐÑÊÈÒÅ ÌÅÐÊÈ ÇÀ ÄÚËÆÈÍÀ
 Êúì îòêúñà îò "Ãèáåë ñðåä Ïåðóíèêîâè ïîëÿ", â êîéòî ñå ãîâîðè çà ðàçëè÷íèòå ïúòèùà îò Îñãèëèàò äî Èìëàäðèñ (âèæ è Áåëåæêà 6), å ïðèëîæåíî ñëåäíîòî äîïúëíåíèå:
 Äîêîëêîòî å âúçìîæíî, ïðåîáðàçóâàìå ìåðêèòå çà äúëæèíà â ñúâðåìåííè ïîíÿòèÿ. Äóìàòà "ëåâãà" ñå èçïîëçâà, çàùîòî òîâà å áèëà íàé-äúëãàòà ìÿðêà çà ðàçñòîÿíèå: ñïîðåä íóìåíîðñêèòå èç÷èñëåíèÿ (êîèòî ñà áèëè äåñåòè÷íè) ïåò õèëÿäè ðàíãàðà (ïúëíè êðà÷êè) ïðàâåëè åäèí ðàíãàð, êîéòî ñå ðàâíÿâàë íà ïî÷òè òðè ñúâðåìåííè ìèëè. Äóìàòà ëàð îçíà÷àâàëà "ïî÷èâêà", òúé êàòî ïðè áúðçèòå ïîõîäè îáèêíîâåíî ñå ñïèðàëî çà ìàëêî ñëåä ïðåîäîëÿâàíåòî íà òîâà ðàçñòîÿíèå [âèæ Áåëåæêà 9]. Ðàíãàòà íà Íóìåíîðöèòå å áèëà ìàëêî ïî-äúëãà îò ñúâðåìåííèÿ ÿðä ïîðàäè òåõíèÿ ïî-ãîëÿì ðúñò è ñå ðàâíÿâàëà íà îêîëî òðèéñåò è îñåì èí÷à*. Òàêà ïåò õèëÿäè ðàíãàðà ïî÷òè ñå ðàâíÿâàò íà 5280 ÿðäà, êàêòî å â "íàøàòà" ëåâãà - èëè ïî-òî÷íî íà 5277 ÿðäà, 2 ôóòà è 4 èí÷à. Íå ìîæåì äà áúäåì êàòåãîðè÷íè ïî îòíîøåíèå íà òî÷íîñòòà, òúé êàòî ìåðêèòå ñà ïðèâåæäàíè âúâ âðúçêà ñ ðàçëè÷íè ðàçñòîÿíèÿ è äúëæèíè, êîèòî íå âèíàãè ìîãàò äà ñå ñðàâíÿò ñ äíåøíèòå. Òðÿáâà äà âçèìàìå ïðåäâèä êàêòî ãîëåìèÿ ðúñò íà Íóìåíîðöèòå (ïîíåæå îáèêíîâåíî ìåðêèòå çà äúëæèíà ïðîèçëèçàò îò ëàêúò, ïåäÿ, êðà÷êà è ò. í.), òàêà è ïðîìÿíàòà íà òåçè ïúðâîíà÷àëíè ñòàíäàðòè ïðè ñúçäàâàíåòî è îðãàíèçèðàíåòî íà åäèííà ñèñòåìà çà âñåêèäíåâíà óïîòðåáà è çà òî÷íè èç÷èñëåíèÿ. Òàêà íàïðèìåð äâà ðàíãàðà ÷åñòî áèëè íàðè÷àíè "÷îâåøêè ðúñò", êîåòî ïðè òðèéñåò è îñåì èí÷à çà ðàíãàð äàâà ñðåäåí ðúñò øåñò ôóòà è ÷åòèðè èí÷à**; íî òîâà å áèëî â ïî-êúñíè âðåìåíà, êîãàòî ñå êàçâà, ÷å ðúñòúò íà Äóíåäàèíèòå áèë íàìàëÿë, à è ìÿðêàòà íå ñå ñìÿòàëà çà òî÷íî îòðàæåíèå íà òåõíèÿ ñðåäåí ðúñò, à çà ïðèáëèçèòåëíà äúëæèíà, èçðàçåíà ÷ðåç äîáðå ïîçíàòàòà ðàíãà. (Çà ðàíãàòà ÷åñòî ñå êàçâà, ÷å áèëà äúëæèíàòà íà òÿõíàòà êðà÷êà îò ïåòàòà íà åäèíèÿ êðàê äî ãîëåìèÿ ïðúñò íà äðóãèÿ - ïðè âúçðàñòåí ìúæ, êîéòî êðà÷è ñ óìåðåíà áúðçèíà; øèðîêàòà êðà÷êà "ìîæåëà äà äîñòèãà ðàíãà è ïîëîâèíà".) Òàêà èëè èíà÷å, çà âåëèêèòå õîðà îò äðåâíîñòòà ñå òâúðäè, ÷å áèëè ïî-âèñîêè îò äíåøíèòå. Çà Åëåíäèë êàçâàò, ÷å ñå èçâèñÿâàë "ñ ïî÷òè ïîëîâèí ðàíãà íàä îáèêíîâåíèÿ ÷îâåøêè ðúñò"; òîé îáà÷å å áèë íàé-âèñîê ñðåä Íóìåíîðöèòå, îöåëåëè ïîäèð Ïàäåíèåòî [îòêúäåòî èäâà è ïðîçâèùåòî ìó Åëåíäèë Âèñîêè]. Åëäàðèòå îò Äðåâíèòå äíè ñúùî ñà áèëè ìíîãî âèñîêè. Ãàëàäðèåë, "íàé-ñíàæíà ñðåä âñè÷êè åëäàðñêè æåíè, çà êîèòî ðàçêàçâàò ïðåäàíèÿòà", ñïîðåä ñòàðèòå ëåãåíäè íå îòñòúïâàëà ïî ðúñò íà ìúæåòå, íî êúì òîâà ñå äîáàâÿ "ñïîðåä ìåðêèòå íà Äóíåäàèíèòå è äðåâíèòå ëþäå", êîåòî íè íàñî÷âà êúì âèñî÷èíà îêîëî øåñò ôóòà è ÷åòèðè èí÷à.
 Ðîõèðèìèòå áèëè ìàëêî ïî-íèñêè, òúé êàòî â äðåâíîñòòà òåõíèòå ïðàäåäè ñà ñå ñìåñèëè ñ äðóãè ïëåìåíà - íèñêè è íàáèòè. Çà Åîìåð ñå êàçâà, ÷å ïî ðúñò ìîæåë äà ñå ìåðè ñ Àðàãîðí; íî òîé è äðóãèòå ïîòîìöè íà êðàë Òåíãåë ñà áèëè ïî-âèñîêè îò îáèêíîâåíèòå ðîõàíöè, çàùîòî íàñëåäèëè ìîãúùàòà ñè ñíàãà (à â íÿêîè ñëó÷àè è òúìíà êîñà) îò Òåíãåëîâàòà ñúïðóãà Ìîðâåí - çíàòíà ãîíäîðñêà äàìà ñ íóìåíîðñêî ïîòåêëî.
 Â áåëåæêà êúì ãîðíèÿ òåêñò ñðåùàìå íÿêîè äîïúëíèòåëíè ñâåäåíèÿ çà Ìîðâåí, ðàçøèðÿâàùè îíîâà, êîåòî å êàçàíî âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" (Ïðèëîæåíèå À - "Êðàëåòå íà Ïðåäåëèòå"):
 Òÿ áèëà èçâåñòíà êàòî Ìîðâåí îò Ëîñàðíàõ, ïîíåæå æèâååëà òàì; íî íå áèëà îò íàðîäà íà îíèÿ çåìè. Íÿêîãà áàùà é íàïóñíàë Áåëôàëàñ è ñå ïðåñåëèë òàì, ïîíåæå îáè÷àë öúôòÿùèòå äîëèíè; òîé áèë ïîòîìúê íà íÿêîãàøåí ïðèíö è ñðîäíèê íà Èìðàõèë. Èìðàõèë ïî÷èòàë ñâîåòî ðîäñòâî (ìàêàð è äàëå÷íî) ñ Åîìåð Ðîõàíñêè è ìåæäó äâàìàòà âúçíèêíàëà êðåïêà äðóæáà. Åîìåð âçåë çà ñúïðóãà Èìðàõèëîâàòà ùåðêà [Ëîòõèðèåë] è òåõíèÿò ñèí Åëôâèíå Ïðåêðàñíè ïðèëè÷àë ïîðàçèòåëíî íà äÿäî ñè ïî ìàé÷èíà ëèíèÿ.
 Äðóãà äîáàâêà îòáåëÿçâà çà Êåëåáîðí, ÷å òîé áèë "Ëèíäàð îò Âàëèíîð" (òîåñò åäèí îò Òåëåðèòå, êîèòî ñàìè ñå íàðè÷àëè Ëèíäàðè, òîåñò Ïåâöè) è ÷å
 òå ãî ñìÿòàëè çà âèñîê, êàêòî ëè÷è è îò ñàìîòî ìó èìå ("ñðåáðèñòî-âèñîê"); àëà Òåëåðèòå îáèêíîâåíî íå áèëè òúé ñíàæíè, êàêòî Íîëäîðèòå.
 Òîâà òâúðäåíèå ñïàäà êúì êúñíàòà âåðñèÿ çà ïðîèçõîäà íà Êåëåáîðí è ñìèñúëà íà íåãîâîòî èìå (âèæ Ïðèëîæåíèå Ä êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí").
 Äðóãàäå áàùà ìè ïèøå çà îòíîøåíèåòî ìåæäó ðúñòà íà õîáèòèòå è íóìåíîðöèòå, êàêòî è çà ïðîèçõîäà íà èìåòî Ïîëóðúñòîâå:
 Áåëåæêèòå [çà ðúñòà íà õîáèòèòå] â Ïðîëîãà êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñà èçëèøíî íåÿñíè è óñëîæíåíè ïîðàäè âìúêâàíåòî íà ñâåäåíèÿ çà îöåëåëèòå îò òîçè íàðîä â ïî-êúñíè âðåìåíà; íî ùî ñå îòíàñÿ äî "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", òå ñå ñâåæäàò äî ñëåäíîòî: õîáèòèòå îò Ãðàôñòâîòî ñà èìàëè ðúñò ìåæäó òðè è ÷åòèðè ôóòà, íèêîãà ïî-ìàëêî è ñàìî â ðåäêè ñëó÷àè ïîâå÷å. Åñòåñòâåíî, ñàìèòå òå íå ñà ñå íàðè÷àëè Ïîëóðúñòîâå; òîâà å áèëî íóìåíîðñêî íàçâàíèå. Î÷åâèäíî òî å íàìåêâàëî çà òÿõíàòà âèñî÷èíà â ñðàâíåíèå ñ òàçè íà Íóìåíîðöèòå è ïî âðåìåòî íà âúçíèêâàíåòî ñè å áèëî ñðàâíèòåëíî òî÷íî. Íàé-íàïðåä ñ íåãî áèëè íàðå÷åíè Òâúðäîíîãèòå, êîèòî ñòàíàëè èçâåñòíè íà àðíîðñêèòå âëàäåòåëè ïðåç åäèíàéñåòè âåê [âèæ áåëåæêàòà çà 1050 ã. â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå"], à ïî-êúñíî Äúæäîêðèéöèòå è Çàïàñëèâöèòå. Ïî îíîâà âðåìå Ñåâåðíîòî è Þæíîòî êðàëñòâî âñå îùå ïîääúðæàëè âðúçêà ïîìåæäó ñè (òàçè âðúçêà ñå ïðåêðàòèëà ìíîãî ïî-êúñíî) è âñÿêî îò äâåòå áèëî äîáðå îñâåäîìåíî êàêâî ñòàâà èç äàëå÷íèòå îáëàñòè, îñîáåíî ùî ñå îòíàñÿ äî ïðåñåëåíèÿòà íà ðàçëè÷íè íàðîäè. Çàòîâà ìàêàð ÷å íå å èçâåñòíî â Ãîíäîð äà ñå å ïîÿâÿâàë äðóã "ïîëóðúñò" ïðåäè Ïåðåãðèí Òóê, ãîíäîðöèòå çíàåëè çà ñúùåñòâóâàíåòî íà ïîäîáíè ñúùåñòâà â êðàëñòâîòî íà Àðòåäàèíèòå è ãè íàðè÷àëè ñ èìåòî Ïîëóðúñòîâå èëè íà Ñèíäàðèíñêè ïåðèàíè. Îùå ùîì âèæäà Ôðîäî [ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä], Áîðîìèð ãî ðàçïîçíàâà êàòî ïðåäñòàâèòåë íà òîçè íàðîä. Âåðîÿòíî äîòîãàâà å ñìÿòàë ïîëóðúñòîâåòå ñàìî çà ñúùåñòâà îò ïðèêàçêèòå è ëåãåíäèòå. Îò ïîñðåùàíåòî íà Ïèïèí â Ãîíäîð ÿñíî ëè÷è, ÷å òàì ñà ïîìíåëè çà "ïîëóðúñòîâåòå".
 Â äðóã âàðèàíò íà áåëåæêàòà ñå êàçâà ìàëêî ïîâå÷å çà íàìàëåëèÿ ðúñò íà Ïîëóðúñòîâåòå è Íóìåíîðöèòå:
 Ñìàëÿâàíåòî íà Äóíåäàèíèòå íå áèëî íîðìàëíà òåíäåíöèÿ êàòî ïðè äðóãèòå íàðîäè îò Ñðåäíàòà çåìÿ; äúëæàëî ñå íà çàãóáàòà íà äðåâíàòà èì çàïàäíà ðîäèíà, íàé-áëèçêà äî Áåçñìúðòíîòî öàðñòâî îò âñè÷êè çåìè íà ñâåòà. Â ìíîãî ïî-êúñíà åïîõà èçäðåáíÿâàíåòî íà ïîëóðúñòîâåòå âåðîÿòíî áèëî ïðè÷èíåíî îò ïðîìÿíàòà â íà÷èíà èì íà æèâîò; òå ñòàíàëè ïëàõ è ïîòàåí íàðîä, ïðèíóäåí (êîãàòî õîðàòà èëè Ãîëåìèòå ëþäå ñå ðàçìíîæèëè è çàâëàäåëè íàé-ïëîäîðîäíèòå çåìè) äà òúðñÿò óáåæèùå èç ãîðèòå è ïóùèíàöèòå - áåäíè ñêèòàëöè, çàáðàâèëè ñâîåòî ìèíàëî è âîäåùè òðóäåí æèâîò â òúðñåíå íà ïðåïèòàíèå ñ âå÷åí ñòðàõ äà íå ãè çàáåëåæè íÿêîé.
II
ÊÈÐÈÎÍ È ÅÎÐË
È ÄÐÓÆÁÀÒÀ ÌÅÆÄÓ
ÃÎÍÄÎÐ È ÐÎÕÀÍ
1
Ñåâåðíÿöèòå è Êîëåñàðèòå
Õðîíèêàòà íà Êèðèîí è Åîðë<1> çàïî÷âà åäâà ñ ïúðâàòà ñðåùà ìåæäó Ãîíäîðñêèÿ Íàìåñòíèê Êèðèîí è Åîðë, Âëàäåòåë íà Åîòåîäà, êîÿòî ñå ñúñòîÿëà ñëåä êàòî ïðèêëþ÷èëà áèòêàòà ñðåä Ïîëåòî íà Êåëåáðàíò è íàøåñòâåíèöèòå â Ãîíäîð áèëè óíèùîæåíè. Íî êàêòî â Ãîíäîð, òúé è â Ðîõàí ñå ñúõðàíèëè áàëàäè è ëåãåíäè çà ñëàâíèÿ ïîõîä íà Ðîõèðèìèòå îò Ñåâåðà è îò òåçè ïðåäàíèÿ áèëè âçåòè îïèñàíèÿòà çà ïî-êúñíèòå Õðîíèêè<2> çàåäíî ñ îùå ìíîãî ïîäðîáíîñòè îòíîñíî Åîòåîäà. Òóê ñìå ãè ñúáðàëè íàêðàòêî ïîä ôîðìàòà íà ëåòîïèñ.
Çà ïðúâ ïúò Åîòåîäúò ñòàíàë èçâåñòåí ïîä òîâà ñè èìå ïðåç äíèòå íà ãîíäîðñêèÿ êðàë Êàëèìåõòàð (êîéòî óìðÿë ïðåç 1936 ã. íà Òðåòàòà åïîõà); ïî òîâà âðåìå ïðåäñòàâëÿâàë äðåáåí íàðîä, æèâååù èç Àíäóèíñêàòà äîëèíà ìåæäó Ðàâíîñêàë è Ïåðóíèêîâè ïîëÿ, ïðåäèìíî ïî çàïàäíèÿ áðÿã íà ðåêàòà. Òèÿ ëþäå áèëè ïîòîìöè íà Ñåâåðíÿöèòå - íÿêîãà ìîãúùî è ìíîãîáðîéíî îáåäèíåíèå íà íàðîäè îò ïðîñòîðíèòå ðàâíèíè ìåæäó Ìðàêîëåñ è Òè÷àùàòà ðåêà, íåíàäìèíàòè åçäà÷è è êîíåâúäè, ïðîñëàâåíè ñúñ ñâîåòî óìåíèå è èçäðúæëèâîñò, ìàêàð ÷å ñòðîÿëè ñåëèùàòà ñè ïðåäèìíî èç ãîðñêèòå ïîêðàéíèíè, îñîáåíî ïî Èçòî÷íàòà Ùúðáèíà, êúäåòî çåìèòå áèëè îãîëåíè îò ìíîæåñòâî ñå÷èùà<3>.
Òèÿ Ñåâåðíÿöè áèëè ïîòîìöè íà ñúùèÿ ÷îâåøêè íàðîä, ÷àñò îò êîéòî ìèíàëà ïðåç Ïúðâàòà åïîõà íà çàïàä èç Ñðåäíàòà çåìÿ, çà äà ñå ñúþçè ñ Åëäàðèòå âúâ âîéíàòà èì ñðåùó Ìîðãîò<4>. Ïîðàäè òóé ñå ïàäàëè äàëå÷íè ñðîäíèöè íà Äóíåäàèíèòå èëè Íóìåíîðöèòå è êðåïêà äðóæáà ãè ñâúðçâàëà ñ ãîíäîðñêèÿ íàðîä. Âñúùíîñò çåìèòå èì áèëè èñòèíñêà òâúðäèíà íà Ãîíäîð è ïàçåëè îò íàøåñòâèÿ ñåâåðîèçòî÷íèòå ìó ãðàíèöè; àëà êðàëåòå ðàçáðàëè òóé åäâà êîãàòî òàÿ òâúðäèíà çàãóáèëà ñèëàòà ñè è íàêðàÿ èç÷åçíàëà. Çàëåçúò íà Ñåâåðíÿöèòå â Ðîâàíèîí ñå çàïî÷íàë ñúñ Ñòðàøíàòà ÷óìà, ùî íàëåòÿëà ïðåç çèìàòà íà 1635 ãîäèíà è ñêîðî îáçåëà Ãîíäîð. Ìíîçèíà èçìðåëè òàì, îñîáåíî èç ãðàäîâåòå. Àëà íàé-ñòðàøåí ìîð ñå ñòîâàðèë íàä Ðîâàíèîí, çàùîòî ìàêàð ÷å òàìîøíèòå ëþäå æèâååëè íà îòêðèòî è íÿìàëè ãîëåìè ãðàäîâå, ×óìàòà äîøëà ïðåç ìðàçîâèòà çèìà, êîãàòî êîíå è õîðà ñå ïðèþòÿâàëè îò ñòóäà â íèñêè äúðâåíè êúùè÷êè; à îñâåí òóé òå íå ïîçíàâàëè öåëèòåëñêèòå èçêóñòâà îò äðåâíàòà íóìåíîðñêà ìúäðîñò, ùî âñå îùå ñå ñúõðàíÿâàëà â Ãîíäîð. Êàçâàò, ÷å êîãàòî ×óìàòà îòìèíàëà, ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà ëþäå â Ðîâàíèîí áèëè çàãèíàëè çàåäíî ñ êîíåòå ñè.
Òðóäíî ñå âúçñòàíîâèëè òå îò ñòðàøíàòà áåäà; àëà äúëãî íÿìàëî êîé äà ïîäëîæè ñèëàòà èì íà èçïèòàíèå. Áåç ñúìíåíèå èçòî÷íèòå íàðîäè áèëè ïîñòðàäàëè ñúùî òúé òåæêî, çàòîâà âðàãîâåòå íà Ãîíäîð èäâàëè ãëàâíî îò þã èëè ïî êðàéáðåæèåòî. Àëà êîãàòî çàïî÷íàëî íàøåñòâèåòî íà Êîëåñàðèòå, ùî âúâëÿêëî Ãîíäîð â ïî÷òè ñòîãîäèøíà âîéíà, Ñåâåðíÿöèòå ïîåëè íàé-ñòðàøíèÿ ïðúâ óäàð. Êðàë Íàðìàêèë Âòîðè ïîâåë ìîãúùà àðìèÿ íà ñåâåð ïðåç ðàâíèíèòå þæíî îò Ìðàêîëåñ è ñáðàë êàêâîòî ìîæàë îò ðàçïðúñíàòèòå ïëåìåíà íà Ñåâåðíÿöèòå; àëà âîéñêàòà ìó áèëà ðàçáèòà è ñàì òîé ïàäíàë â ñðàæåíèåòî. Îñòàòúöèòå îò àðìèÿòà ñå îòòåãëèëè ïðåç Äàãîðëàä êúì Èòèëèåí è òúé Ãîíäîð èçîñòàâèë âñè÷êè çåìè èçòî÷íî îò Àíäóèí ñ èçêëþ÷åíèå íà Èòèëèåí<5>.
Êîëêîòî äî Ñåâåðíÿöèòå, êàçâàò, ÷å íåêîëöèíà èçáÿãàëè îòâúä Êåëäóèí (Òè÷àùàòà ðåêà) è òàì ñå ïðåòîïèëè ñðåä íàðîäà íà Äåéë ïîä Åðåáîð (ñ êîéòî îùå îòïðåäè èìàëè êðúâíî ðîäñòâî), äðóãè ïîäèðèëè óáåæèùå â Ãîíäîð, à òðåòè áèëè îáåäèíåíè îò Ìàðõâèíè, ñèí íà Ìàðõàðè (êîéòî çàãèíàë îõðàíÿâàéêè îòñòúïëåíèåòî ñëåä Áèòêàòà â ðàâíèíèòå)<6>. Êàòî ìèíàëè íà ñåâåð ìåæäó Ìðàêîëåñ è Àíäóèí, òå ñå çàñåëèëè èç Àíäóèíñêàòà äîëèíà, êúäåòî áèëè äîøëè ïðåç ãîðàòà è ìíîçèíà äðóãè áåãúëöè. Òúé ñå çàðîäèë Åîòåîäúò<7>, ìàêàð ÷å äúëãè ãîäèíè â Ãîíäîð íå çíàåëè íèùè÷êî çà íåãî. Ïîâå÷åòî îò Ñåâåðíÿöèòå ïàäíàëè â ðîáñòâî è Êîëåñàðèòå çàâëàäåëè çåìèòå èì<8>.
Àëà ïîäèð âðåìå êðàë Êàëèìåõòàð, ñèí íà Íàðìàêèë Âòîðè, ñëåä êàòî âèäÿë, ÷å íàä ñòðàíàòà íå òåãíàò äðóãè çàïëàõè<9>, ðåøèë çà îòìúñòè çà ïîðàæåíèåòî ïðè Áèòêàòà â ðàâíèíèòå. Òî÷íî òîãàâà äîøëè âåñòîíîñöè îò Ìàðõâèíè äà ãî ãî ïðåäóïðåäÿò, ÷å Êîëåñàðèòå âúçíàìåðÿâàò äà íàõëóÿò â Êàëåíàðäîí ïðåç Ïëèò÷èíèòå<10>; íî ñúîáùàâàëè ñúùî òàêà, ÷å ñå ïîäãîòâÿë áóíò íà ïîðîáåíèòå Ñåâåðíÿöè, êîéòî ùÿë äà èçáóõíå, àêî Êîëåñàðèòå çàïî÷íàò âîéíà. Òîãàâà Êàëèìåõòàð íåçàáàâíî ïîâåë àðìèÿòà ñè êúì Èòèëèåí, êàòî ñå ïîñòàðàë òóé äà ñòàíå èçâåñòíî íà âðàãîâåòå. Êîëåñàðèòå èçëåçëè íàñðåùà ñ öÿëàòà ñèëà, ùî ìîæåëè äà ñúáåðàò è Êàëèìåõòàð îòñòúïèë, òà ãè îòäàëå÷èë îò äîìîâåòå èì. Íàêðàÿ âëåçëè â ñõâàòêà ñðåä Äàãîðëàä è ïîáåäàòà äúëãî ñå ëþøêàëà òó íà åäíàòà ñòðàíà, òó íà äðóãàòà. Íî â ñàìèÿ ðàçãàð íà ñðàæåíèåòî Êàëèìåõòàð ïðàòèë êîíåí îòðÿä ïðåç Ïëèò÷èíèòå (îñòàâåíè îò âðàãà áåç îõðàíà) è êúì íåãî ñå ïðèñúåäèíèë ãîëÿì åîðåä<11> íà÷åëî ñ Ìàðõâèíè, òà ñ îáùè ñèëè íàïàäíàëè Êîëåñàðèòå èçîòçàä è ïî ôëàíãà. Ãîíäîðñêàòà ïîáåäà áèëà ñúêðóøèòåëíà, ìàêàð ÷å â êðàéíà ñìåòêà íå ñå îêàçàëà ðåøàâàùà. Êîãàòî ïðîòèâíèêúò íå èçäúðæàë è ñå âòóðíàë â áåçðåäíî áÿãñòâî íà ñåâåð êúì äîìîâåòå ñè, Êàëèìåõòàð áëàãîðàçóìíî ïðåêðàòèë ïðåñëåäâàíåòî. Íàä åäíà òðåòà îò âðàãîâåòå áèëè îñòàíàëè äà ëåæàò ñðåä Äàãîðëàä ìåæäó êîñòèòå íà ìúðòúâöè îò äðóãè, ïî-áëàãîðîäíè äðåâíè ñðàæåíèÿ. Íî åçäà÷èòå íà Ìàðõâèíè ïîäãîíèëè áåãúëöèòå, òà èì íàíåñëè îùå ïî-òåæêè çàãóáè â äúëãîòî áÿãñòâî ïðåç ðàâíèíèòå, ÷àê äîäåòî â äàëå÷èíàòà ñå ïîÿâèë Ìðàêîëåñ. Åäâà òîãàâà ãè èçîñòàâèëè ñ ïîäèãðàâàòåëíè âèêîâå: "Íå íà ñåâåð áÿãàéòå, à íà èçòîê, Ñàóðîíîâè ëþäå! Âèæòå, äîìîâåòå, ùî íè îòêðàäíàõòå, âå÷å ñà â ïëàìúöè!". Çàùîòî íàèñòèíà îòïðåä ñå íàäèãàë äèì îò ïîæàðèùà.
Âå÷å áèë èçáóõíàë áóíòúò, çàìèñëåí è ïîäïîìîãíàò îò Ìàðõâèíè; ãðóïè îò÷àÿíè ðàçáîéíèöè íàèçëåçëè îò Ãîðàòà, âäèãíàëè ðîáèòå íà êðàê ñðåùó Êîëåñàðèòå è çàåäíî îïîæàðèëè òåõíèòå äîìîâå, ñêëàäîâå, óêðåïëåíèÿ è êîëåñíèöè. Àëà ïîâå÷åòî çàãèíàëè â áèòêàòà; çàùîòî áèëè çëå âúîðúæåíè, à âðàãúò íå áèë îñòàâèë äîìîâåòå ñè áåç îõðàíà - îñâåí þíîøèòå è ñòàðöèòå íàñðåùà èçëåçëè è ìëàäèòå æåíè, êîèòî ïî òàìîøíèÿ îáè÷àé ñúùî ñå îáó÷àâàëè íà âîåííè èçêóñòâà, òà ñåãà çàõâàíàëè ëþòà áèòêà äà çàùèòÿò ÷åëÿäòà è äîìàøíèòå ñè îãíèùà. Òúé íàêðàÿ Ìàðõâèíè òðÿáâàëî ïàê äà îòñòúïè êúì ñâîèòå çåìè êðàé Àíäóèí è Ñåâåðíÿöèòå îò íåãîâîòî ïëåìå âå÷å íå ñå çàâúðíàëè â äðåâíàòà ñè ðîäèíà. Êàëèìåõòàð ñå îòòåãëèë â Ãîíäîð è ñòðàíàòà äúëãî æèâÿëà â ìèð (îò 1899 äî 1944 ã.) ÷àê äî ãîëÿìîòî íàøåñòâèå, ïðè êîåòî åäâà íå ñå ïðåêúñíàë äðåâíèÿò ðîä íà êðàëåòå.
È âñå ïàê íå îñòàíàë íàïðàçíî ñúþçúò ìåæäó Êàëèìåõòàð è Ìàðõâèíè. Àêî òå íå áèëè ïðå÷óïèëè ñèëàòà íà Êîëåñàðèòå â Ðîâàíèîí, ñêîðî ùÿë äà ïîñëåäâà ìîùåí óäàð, êîéòî íàâÿðíî áè óíèùîæèë Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî. Àëà íàé-ãîëÿìàòà çàñëóãà íà òîçè ñúþç ñå òàÿëà â äàëå÷íîòî áúäåùå, ùî ïî îíóé âðåìå íèêîé íå ïîäîçèðàë - äâàòà ñëàâíè ïîõîäà íà Ðîõèðèìèòå çà ñïàñÿâàíå íà Ãîíäîð, èäâàíåòî íà Åîðë ñðåä Ïîëåòî íà Êåëåáðàíò è ðîãîâåòå íà êðàë Òåîäåí èç Ïåëåíîð, áåç êîèòî çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ ùÿëî äà çàâúðøè ñ ãèáåë<12>.
Ìåæäóâðåìåííî Êîëåñàðèòå áëèæåëè ðàíèòå ñè è êðîÿëè çàìèñëè çà îòìúùåíèå. Â íåäîñòúïíè çà Ãîíäîð çåìè èçòî÷íî îò åçåðîòî Ðóí, îòêúäåòî äî êðàëÿ íå ñòèãàëè íèêàêâè âåñòè, òåõíèòå ñðîäíèöè êðåïíåëè è ñå ìíîæàëè, òà íàêðàé çàæàäíåëè çà ïëÿ÷êà è íîâè âëàäåíèÿ, à â äóøèòå èì çàïëàìòÿëà íåíàâèñò êúì Ãîíäîð, ùî ñòîÿë íà òåõíèÿ ïúò. Àëà äúëãî âðåìå íå ïðåäïðèåëè íèùî. Îò åäíà ñòðàíà ãè ïëàøåëà ìîùòà íà Ãîíäîð, ïîíåæå íå çíàåëè êàêâî ñòàâà íà çàïàä îò Àíäóèí è ñè ìèñëåëè, ÷å êðàëñòâîòî å äàëå÷ ïî-ìîãúùî, îòêîëêîòî áèëî â äåéñòâèòåëíîñò. Îò äðóãà ñòðàíà èçòî÷íèòå ïëåìåíà íà Êîëåñàðèòå áèëè ìèíàëè íà þã îòâúä Ìîðäîð è ïîäõâàíàëè ñáëúñúöè ñ íàðîäèòå îò Õàíä è òåõíèòå þæíè ñúñåäè. Íàé-ïîäèð òèÿ âðàãîâå íà Ãîíäîð ñêëþ÷èëè ìèð è ñúþç ïîìåæäó ñè, òà ïîäãîòâèëè åäíîâðåìåííî íàïàäåíèå îòêúì ñåâåð è þã.
Ðàçáèðà ñå, â Ãîíäîð íå çíàåëè ïî÷òè íèùî çà òèÿ õîäîâå è êðîåæè. Îíóé, ùî êàçâàìå òóê, áèëî ðàçêðèòî îò èñòîðèöèòå ìíîãî ïîäèð ñúáèòèÿòà, à ñúùî òúé èì ñòàíàëî ÿñíî, ÷å îìðàçàòà êúì Ãîíäîð è ñúâìåñòíèòå äåéñòâèÿ íà íåãîâèòå âðàãîâå (çà êîèòî ñàìèòå òå íÿìàëè íè äîñòàòú÷íî ìúäðîñò, íèòî ïúê ðåøèìîñò) ñà áèëè ïëîä îò Ìîðãîòîâèòå êîçíè. Íàèñòèíà, Ôîðòâèíè, ñèí íà Ìàðõâèíè, ïðåäóïðåäèë êðàë Îíäîõåð (êîéòî çàåë ïðåñòîëà ñëåä áàùà ñè Êàëèìåõòàð ïðåç 1936 ã.), ÷å Êîëåñàðèòå â Ðîâàíèîí âå÷å íå ñà òúé ñëàáè è áîÿçëèâè; ñïîäåëèë ñúùî òúé ïîäîçðåíèÿòà ñè, ÷å ïðèâëè÷àò íîâè ñèëè îò Èçòîêà, òúé êàòî ïî þæíèòå ìó çåìè ÷åñòî èäâàëè íàáåçè êàêòî ïî ðåêàòà, òúé è ïðåç Ãîðñêèòå Òåñíèíè<13>. Íî ïî îíîâà âðåìå Ãîíäîð íå ìîæåë äà ñòîðè äðóãî, îñâåí äà ñúáèðà è îáó÷àâà êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ìíîãîáðîéíà âîéñêà. Çàòóé êîãàòî íàé-ñåòíå äîøëî íàïàäåíèåòî, òî íå çàâàðèëî Ãîíäîð íåïîäãîòâåí, ìàêàð ÷å ñèëèòå ìó äàëå÷ íå áèëè òàêèâà, êàêâèòî òðÿáâàëî äà ñà.
Îíäîõåð çíàåë, ÷å þæíèòå ìó ñúñåäè ñå ãîòâÿò çà âîéíà è èìàë ìúäðîñòòà äà ðàçäåëè ñèëèòå ñè íà þæíà è ñåâåðíà àðìèÿ. Ïúðâàòà áèëà ïî-ìàëîáðîéíà, çàùîòî ñå ñìÿòàëî, ÷å îò îíàçè ïîñîêà çàïëàõàòà íå å òúé ñòðàøíà, êàêòî îò ñåâåð<14>. Ïðåäâîæäàë ÿ Åàðíèë, â ÷èèòî æèëè òå÷àëà êðàëñêà êðúâ, ïîíåæå áèë ïîòîìúê íà êðàë Òåëóìåõòàð, áàùàòà íà Íàðìàêèë Âòîðè. Ãàðíèçîíúò ìó ñå ðàçïîëàãàë â Ïåëàðãèð. Íà÷åëî íà ñåâåðíàòà àðìèÿ ñòîÿë ñàì êðàë Îíäîõåð. Ñïîðåä äðåâíèòå ãîíäîðñêè îáè÷àè êðàëÿò ìîæåë äà ïðåäâîæäà âîéñêàòà ñè â áèòêè, ñòèãà äà èìàë îñèãóðåí íàñëåäíèê ñ íåîñïîðèìè ïðàâà íàä òðîíà. Îíäîõåð ïðîèçëèçàë îò âîéíñòâåí ðîä è áèë îáè÷àí îò öÿëàòà àðìèÿ, à îñâåí òóé èìàë äâàìà ñèíîâå, ãîäíè äà íîñÿò îðúæèå - ïúðâîðîäíèÿò Àðòàìèð è Ôàðàìèð, êîéòî áèë ñ òðè ãîäèíè ïî-ìàëúê îò áðàò ñè.
Âåñòòà çà âðàæåñêîòî íàøåñòâèå ñòèãíàëà äî Ïåëàðãèð ïðåç äåâåòèÿ äåí îò ìåñåö Êåðìèå íà 1944 ãîäèíà. Åàðíèë âå÷å èìàë ãîòîâíîñò - áèë ïðåêîñèë Àíäóèí ñ ïîëîâèíàòà ñè âîéñêà è êàòî îñòàâèë íàðî÷íî Áðîäîâåòå íà Ïîðîñ áåç îõðàíà, ðàçïîëîæèë ëàãåðà ñè íà ÷åòèðèéñåò ìèëè ñåâåðíî îòòàì â Þæåí Èòèëèåí. Êðàë Îíäîõåð âúçíàìåðÿâàë äà ïîâåäå âîéñêàòà ñè ïðåç Èòèëèåí è äà ÿ ðàçãúðíå ñðåä Äàãîðëàä - ìåñòíîñò, ùî íîñåëà ëîøè ñïîìåíè çà ãîíäîðñêèòå âðàãîâå. (Ïî îíîâà âðåìå óêðåïëåíèÿòà, èçãðàäåíè îò Íàðìàêèë Ïúðâè ïîêðàé Àíäóèí ñåâåðíî îò Ñàðí Ãåáèð, âñå îùå ñúùåñòâóâàëè; òå áèëè ïîïðàâåíè è êúì òÿõ ïðàòèëè âîéñêà îò Êàëåíàðäîí, çà äà ñå îñóåòè åâåíòóàëåí âðàæåñêè îïèò çà ìèíàâàíå ïðåç Ïëèò÷èíèòå.) Íî âåñòòà çà íàïàäåíèåòî îò ñåâåð ñòèãíàëà äî Îíäîõåð åäâà ñóòðèíòà íà äâàíàéñåòèÿ äåí îò ìåñåö Êåðìèå, ïî êîåòî âðåìå âðàãúò âå÷å íàáëèæàâàë, à ãîíäîðñêàòà àðìèÿ ñå ïðèäâèæâàëà ìíîãî ïî-áàâíî, îòêîëêîòî àêî áè áèëà ïðåäóïðåäåíà íàâðåìå, òúé ÷å ÷åëíèòå é êîëîíè îùå áèëè äàëå÷ îò Ïîðòèòå íà Ìîðäîð. Ãëàâíèÿò îòðÿä ñå äâèæåë ñ êðàëÿ è íåãîâàòà ñòðàæà, à ïîäèð òÿõ èäâàëè âîéíèöèòå îò Ëÿâîòî è Äÿñíîòî êðèëî, êîèòî ùåëè äà çàåìàò ìåñòàòà ñè ñëåä êàòî íàïóñíàò Èòèëèåí è íàáëèæàò Äàãîðëàä. Òàì î÷àêâàëè íàïàäåíèåòî äà äîéäå îò ñåâåð èëè ñåâåðîèçòîê, êàêòî ñòàíàëî íÿêîãà ïðè Áèòêàòà â ðàâíèíèòå è ïðè ïîáåäàòà íà Êàëèìåõòàð ñðåä Äàãîðëàä.
Àëà íå ñòàíàëî òúé. Êîëåñàðèòå áèëè ñáðàëè ãðàìàäíà âîéñêà êðàé áðåãîâåòå íà âúòðåøíîòî ìîðå Ðóí, ïîäñèëåíà ñ áîéöè îò òåõíèòå ñúïëåìåííèöè â Ðîâàíèîí è íîâèòå èì ñúþçíèöè îò Õàíä. Ùîì ïðèêëþ÷èëè ïîäãîòîâêàòà, òå ïîåëè ñðåùó Ãîíäîð îòêúì èçòîê, ìèíàâàéêè ñ öÿëàòà âúçìîæíà áúðçèíà ïîêðàé Åðåä Ëèòóè, òúé ÷å èäâàíåòî èì áèëî çàáåëÿçàíî òâúðäå êúñíî. È òàêà ñå ñëó÷èëî, ÷å ÷åëíèòå ãîíäîðñêè êîëîíè åäâà ñå èçðàâíèëè ñ Ïîðòèòå íà Ìîðäîð (Ìîðàíîí), êîãàòî âÿòúðúò îòêúì èçòîêà íàäèãíàë îãðîìåí îáëàê ïðàõ - çíàê çà èäâàíåòî íà ïúðâèòå âðàæåñêè îðäè<15>. Â òÿõ áèëè íå ñàìî áîéíèòå êîëåñíèöè íà Êîëåñàðèòå, íî è äàëå÷ ïî-ìíîãîáðîéíà êîííèöà, îòêîëêîòî ñå î÷àêâàëî. Îíäîõåð åäâà óñïÿë äà çàâèå è äà ïðåñðåùíå íàïàäåíèåòî ñ äåñíèÿ ñè ôëàíã áëèçî äî Ìîðàíîí è äà ïðàòè íàçàä âåñò äî êîìàíäèðà íà Äÿñíîòî êðèëî Ìèíîõòàð, ÷å òðÿáâà ÷àñ ïî-ñêîðî äà ãî ïðèêðèå îòëÿâî, êîãàòî êîëåñíèöè è êîííèöè âðúõëåòåëè ñðåùó îáúðêàíèÿ ìó ñòðîé. Òúé è íå ñòèãíàëè äî Ãîíäîð ÿñíè âåñòè çà õàîñà è ãèáåëòà ïîäèð òóé.
Îíäîõåð áèë ñúâñåì íåïîäãîòâåí äà ñðåùíå ìîùíà àòàêà íà êîííèöà è êîëåñíèöè. Çàåäíî ñúñ ñòðàæàòà è êðàëñêîòî çíàìå òîé íàáúðçî çàåë ïîçèöèÿ âúðõó åäíà íèñêà ìîãèëêà, àëà âå÷å íÿìàëî ñïàñåíèå<16>. Ñèëàòà íà àòàêàòà ñå õâúðëèëà ñðåùó çíàìåòî è òîé áèë ïëåíåí, ïî÷òè öÿëàòà ñòðàæà óíèùîæåíà, à ñàìèÿò êðàë óìúðòâåí çàåäíî ñúñ ñèíà ñè Àðòàìèð. Íèêîé íå çíàå ùî ñòàíàëî ñ òåëàòà èì. Âðàæåñêîòî íàïàäåíèå ïðåãàçèëî ìîãèëàòà, íàõëóëî äúëáîêî ñðåä îáúðêàíèòå íóìåíîðñêè ðåäèöè è ãè îòáëúñíàëî ñðåùó âîéñêèòå îòçàä, òà ðàçïèëÿëî ìíîçèíà è ãè ïîäãîíèëî íà çàïàä êúì Ìúðòâèòå áëàòà.
Íà÷åëî íà àðìèÿòà çàñòàíàë Ìèíîõòàð. Òîé áèë ìúäúð è äîáëåñòåí âîåíà÷àëíèê. Ïúðâèÿò ÿðîñòåí íàáåã ïðèêëþ÷âàë çà âðàãà ñ äàëå÷ ïî-ãîëÿì óñïåõ è ïî-ìàëêè çàãóáè, îòêîëêîòî ìîæåëî äà ñå î÷àêâà. Êîííèöàòà è êîëåñíèöèòå ñå îòäðúïíàëè, çàùîòî íàáëèæàâàëà îñíîâíàòà âîéñêà íà êîëåñàðèòå. Â ìàëêîòî îñòàâàùî âðåìå Ìèíîõòàð âäèãíàë ñîáñòâåíîòî ñè çíàìå, ñáðàë îöåëåëèòå áîéöè îò Öåíòúðà è âñè÷êè äðóãè, êîèòî ìîãúë. Íåçàáàâíî ïðàòèë âåñòîíîñöè ïðè êîìàíäèðà íà Ëÿâîòî êðèëî Àäðàõèë îò Äîë Àìðîò<17>, êàòî ìó ïîâåëèë ÷àñ ïî-ñêîðî äà èçòåãëè êàêòî ñâîèòå âîéñêè, òúé è îöåëåëèòå îò àðèåðãàðäà íà Äÿñíîòî êðèëî. Ñ òèÿ ñèëè òðÿáâàëî äà çàåìå îòáðàíèòåëíà ïîçèöèÿ ìåæäó Êàèð Àíäðîñ (â êîéòî èìàëî ãàðíèçîí) è ïëàíèíèòå Åôåë Äóàò, êúäåòî ïîðàäè ãîëåìèÿ èçòî÷åí çàâîé íà Àíäóèí ìåñòíîñòòà áèëà íàé-òÿñíà, òà òúé äà óäúðæè êîëêîòî ñå ìîæå ïî-äúëãî ïîäñòúïèòå êúì Ìèíàñ Òèðèò. À çà äà ñïå÷åëè âðåìå çà âñè÷êî òîâà, ñàì Ìèíîõòàð ùÿë äà èçîñòàíå è äà âúçïèðà îñíîâíàòà âîéñêà íà Êîëåñàðèòå. Àäðàõèë òðÿáâàëî íåçàáàâíî äà ïðàòè âåñòîíîñöè ïðè Åàðíèë äà ãî óâåäîìÿò çà ïîðàæåíèåòî êðàé Ìîðàíîí è çà ïîçèöèèòå íà îòñòúïâàùàòà ñåâåðíà àðìèÿ.
Äâà ÷àñà ïîäèð ïëàäíå îñíîâíàòà âîéñêà íà Êîëåñàðèòå ñå ïðèãîòâèëà çà àòàêà, à Ìèíîõòàð áèë îòñòúïèë êúì ãîëåìèÿ Ñåâåðåí ïúò íà Èòèëèåí, ïîëîâèí ìèëÿ îòâúä ìÿñòîòî, êúäåòî ïúòÿò çàâèâàë íà èçòîê êúì Ñòðàæåâèòå êóëè íà Ìîðàíîí. È îò ïúðâàòà ïîáåäà íà Êîëåñàðèòå ñå çàðîäèëà òÿõíàòà ãèáåë. Áåç äà çíàÿò áðîÿ è ïîçèöèèòå íà îòáðàíÿâàùàòà ñå àðìèÿ, òå áèëè ïðåäïðèåëè òàçè àòàêà òâúðäå ðàíî - ïðåäè îùå öÿëàòà èì âîéñêà äà å èçëÿçëà îò òåñíèíèòå íà Èòèëèåí, òà ñ ïúðâèÿ íàáåã íà êîííèöàòà è êîëåñíèöèòå ïîñòèãíàëè äàëå÷ ïî-áúðçà è ñúêðóøèòåëíà ïîáåäà, îòêîëêîòî î÷àêâàëè. Àëà ïðè òóé òâúðäå äúëãî çàáàâèëè ãëàâíèÿ óäàð, òà âå÷å íå ìîæåëè äà èçïîëçâàò èçöÿëî ÷èñëåíîòî ñè ïðåâúçõîäñòâî ñïîðåä ïúðâîíà÷àëíèÿ çàìèñúë, êàêòî áèëè ñâèêíàëè äà âîþâàò èç ðàâíèíèòå. Ðåäíî ùå å äà ïðåäïîëîæèì, ÷å âúîäóøåâåíè îò ãèáåëòà íà êðàëÿ è ïîðàæåíèåòî íà çíà÷èòåëíà ÷àñò îò Öåíòúðà, òå ñà ïîâÿðâàëè â ðàçãðîìà íà öÿëàòà àðìèÿ, ñìÿòàéêè, ÷å ñåãà èì îñòàâà ñàìî äà íàïðåäíàò îùå ìàëêî, çà äà çàâçåìàò èçöÿëî Ãîíäîð. Àêî å òúé, ãîð÷èâî ñà ñå ëúãàëè.
Âñå îùå ñ âúçòîðã è ïîáåäíè ïåñíè, Êîëåñàðèòå ñå çàäàëè áåçðåäíî, òúé êàòî çàñåãà íå âèæäàëè íàñðåùà ñè áðàíèòåëè, àëà âíåçàïíî îòêðèëè, ÷å ïúòÿò çà Ãîíäîð çàâèâà íà þã ïðåç ãîðèñòà òåñíèíà ïîä ñåíêèòå íà ìðà÷íèòå ïëàíèíè Åôåë Äóàò, êúäåòî àðìèÿòà èì ìîæåëà äà ñå äâèæè ñàìî ïî øèðîêîòî øîñå. Ïðåä òÿõ ïúòÿò íàâëèçàë ìåæäó âúçâèøåíèÿòà...
 Òóê òåêñòúò âíåçàïíî ïðåêúñâà è ÷åðíîâàòà çà íåãîâîòî ïðîäúëæåíèå å ïî÷òè èçöÿëî íå÷åòëèâà. Âñå ïàê ñòàâà ÿñíî, ÷å õîðàòà îò Åîòåîäà ñå ñðàæàâàëè çàåäíî ñ Îíäîõåð; à ñúùî òàêà, ÷å âòîðèÿò ñèí íà Îíäîõåð - Ôàðàìèð - áèë çàäúëæåí äà îñòàíå êàòî ðåãåíò â Ìèíàñ Òèðèò, çàùîòî çàêîíúò íå ðàçðåøàâàë äâàìàòà êðàëñêè ñèíîâå äà òðúãíàò åäíîâðåìåííî íà âîéíà (òîâà å îòáåëÿçàíî è ìàëêî ïî-ðàíî â ïîâåñòâîâàíèåòî). Íî Ôàðàìèð íå ñå ïîä÷èíèë; òîé ó÷àñòâàë ïðåîáëå÷åí â ñðàæåíèÿòà è çàãèíàë. Òóê ïî÷åðêúò ñòàâà íàïúëíî íå÷åòëèâ, íî èçãëåæäà, ÷å Ôàðàìèð ñå å ïðèñúåäèíèë êúì Åîòåîäà è áèë íàïàäíàò çàåäíî ñ ãðóïà áîéöè, äîêàòî îòñòúïâàëè êúì Ìúðòâèòå áëàòà. Âîäà÷úò íà Åîòåîäà (îò ÷èåòî èìå ìîæå äà ñå ðàç÷åòå ñàìî íà÷àëîòî Ìàðõ-) ñå ïðèòåêúë íà ïîìîù, íî Ôàðàìèð èçäúõíàë â ðúöåòå ìó è åäâà êîãàòî ãî ïðåòúðñèëè, îòêðèëè çíàê, ÷å òîâà å ïðèíöúò. Ñåòíå âîäà÷úò íà Åîòåîäà ñå ïðèñúåäèíèë êúì Ìèíîõòàð êðàé Ñåâåðíèÿ ïúò â Èòèëèåí, òúêìî êîãàòî âîåíà÷àëíèêúò äàâàë çàïîâåä äà ñå ïðàòè âåñò íà ïðèíöà â Ìèíàñ Òèðèò, ÷å âå÷å å êðàë. Òîãàâà ñòàíàëî èçâåñòíî, ÷å ïðèíöúò å òðúãíàë ïðåîáëå÷åí íà áîé è å çàãèíàë.
 Ïðèñúñòâèåòî íà Åîòåîäà è ðîëÿòà íà íåãîâèÿ âîäà÷ âåðîÿòíî îáÿñíÿâà çàùî â ðàçêàçà çà íà÷àëîòî íà äðóæáàòà ìåæäó Ãîíäîð è Ðîõèðèìèòå ñå âêëþ÷âà òîëêîâà ïîäðîáíî îïèñàíèå íà ñðàæåíèåòî ìåæäó ãîíäîðñêàòà àðìèÿ è Êîëåñàðèòå.
 Çàêëþ÷èòåëíàòà ÷àñò îò ÷èñòèÿ ðúêîïèñ îñòàâÿ âïå÷àòëåíèåòî, ÷å âîéñêàòà íà Êîëåñàðèòå áè òðÿáâàëî äà çàãóáè öÿëàòà ñè ðàäîñò è âúîäóøåâëåíèå ïðè ñáëúñúêà íà øîñåòî â òåñíèíàòà; íî áåëåæêèòå ïîêàçâàò, ÷å îòáðàíàòà íà Ìèíîõòàð íå çàäúðæàëà çàäúëãî ïðîòèâíèêà. "Êîëåñàðèòå íàõëóëè áåçìèëîñòíî â Èòèëèåí" è "ïðèâå÷åð íà òðèíàéñåòèÿ äåí îò ìåñåö Êåðìèå ðàçãðîìèëè Ìèíîõòàð", êîéòî ïàäíàë, ïðîíèçàí îò ñòðåëà. Òóê ñå ñïîìåíàâà, ÷å òîé áèë ñåñòðèí ñèí íà êðàë Îíäîõåð. "Áîéöèòå ìó ãî èçíåñëè îò ñõâàòêàòà è âñè÷êè îöåëåëè îò àðèåðãàðäà èçáÿãàëè íà þã äà äèðÿò Àäðàõèë." Òîãàâà ãëàâíèÿò âîåíà÷àëíèê íà Êîëåñàðèòå ïîâåëèë äà ñïðàò íàïàäåíèåòî è îáÿâèë ïðàçíèê. Íèùî ïîâå÷å íå ìîæå äà ñå ðàç÷åòå; íî êðàòêîòî îïèñàíèå â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ðàçêàçâà êàê Åàðíèë äîøúë îò þã è ðàçãðîìèë âðàãîâåòå:
Ïðåç 1944 ã. êðàë Îíäîõåð è äâàìàòà ìó ñèíîâå Àðòàìèð è Ôàðàìèð ïàäíàëè â áèòêà ñåâåðíî îò Ìîðàíîí è âðàãúò íàõëóë â Èòèëèåí. Íî Åàðíèë, êîìàíäèð íà Þæíàòà àðìèÿ, ñïå÷åëèë ñëàâíà ïîáåäà â Þæåí Èòèëèåí è ðàçáèë õàðàäñêàòà âîéñêà, ùî ïðåêîñèëà ðåêà Ïîðîñ. Ñåòíå ïîáúðçàë íà ñåâåð, ñáðàë îñòàòúêà îò áÿãàùàòà Ñåâåðíà àðìèÿ è âðúõëåòÿë ñðåùó ëàãåðà íà Êîëåñàðèòå, äîêàòî òå îùå ïèðóâàëè ñ âÿðàòà, ÷å Ãîíäîð âå÷å å ðóõíàë è ñåãà îñòàâà ñàìî äà áúäå ðàçãðàáåí. Åàðíèë àòàêóâàë ñòàíà èì, ïîäïàëèë êîëåñíèöèòå è ïîäèð ñòðàõîâèò ðàçãðîì èçõâúðëèë âðàãà îò Èòèëèåí. Ìíîçèíà îò îíåçè, ùî áÿãàëè ïðåä íåãî, çàãèíàëè èç Ìúðòâèòå áëàòà.
 Â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" ïîáåäàòà íà Åàðíèë å íàðå÷åíà Ëàãåðíàòà áèòêà. Ñëåä ãèáåëòà íà Îíäîõåð è äâàìàòà ìó ñèíîâå êðàé Ìîðàíîí ïðåòåíöèè çà ãîíäîðñêàòà êîðîíà ïðåäÿâèë Àðâåäóè, ïîñëåäåí âëàäåòåë íà ñåâåðíîòî êðàëñòâî; ïðåòåíöèèòå ìó îáà÷å áèëè îòõâúðëåíè è åäíà ãîäèíà ñëåä Ëàãåðíàòà áèòêà Åàðíèë áèë ïðîâúçãëàñåí çà êðàë. Íåãîâ ñèí áèë ïîñëåäíèÿò âëàäåòåë íà þæíîòî êðàëñòâî Åàðíóð, êîéòî çàãèíàë â Ìèíàñ Ìîðãóë, ñëåä êàòî ïðèåë ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî çà äâóáîé ñ ïðåäâîäèòåëÿ íà Íàçãóëèòå.
2
Ïîõîäúò íà Åîðë
Îùå äîêàòî Åîòåîäúò æèâååë â ñòàðàòà ñè ðîäèíà<18>, ãîíäîðöèòå äîáðå ïîçíàâàëè òîçè íàðîä êàòî âåðåí ñúþçíèê, îò êîéòî ïîëó÷àâàëè âåñòè çà âñè÷êî ïî îíèÿ ìåñòà. Òàìîøíèòå ëþäå áèëè ïîòîìöè íà Ñåâåðíÿöèòå, çà êîèòî ñå ñìÿòàëî, ÷å â äðåâíîñòòà èìàëè îáù ïðîèçõîä ñ Äóíåäàèíèòå, à â äíèòå íà âåëèêèòå êðàëå áèëè òåõíè ñúþçíèöè è âëåëè ìíîãî îò ñâîÿòà êðúâ â æèëèòå íà ãîíäîðñêèÿ íàðîä. Ïîðàäè òóé Ãîíäîð ïðèåë ñ äúëáîêà òðåâîãà ïðåñåëåíèåòî íà Åîòåîäà êúì äàëå÷íèÿ Ñåâåð ïî âðåìåòî íà Åàðíèë Âòîðè, ïðåäïîñëåäåí âëàäåòåë íà þæíîòî êðàëñòâî<19>.
Íîâèòå çåìè íà Åîòåîäà áèëè ðàçïîëîæåíè ñåâåðíî îò Ìðàêîëåñ, ìåæäó Ìúãëèâèòå ïëàíèíè íà çàïàä è Ãîðñêàòà ðåêà íà èçòîê. Íà þã ñå ïðîñòèðàëè äî ñëèâàíåòî íà äâå ìàëêè ðåêè, íàðå÷åíè Ñèâîñòðóé è Äúëãîáëèê. Ñèâîñòðóé èçâèðàë îò Ñèâèòå ïëàíèíè Åðåä Ìèòðèí, à Äúëãîáëèê îò Ìúãëèâèòå ïëàíèíè è íîñåë òîâà èìå êàòî èçâîð íà ðåêà Àíäóèí, íàðè÷àíà îò ìåñòíèòå æèòåëè Äúëãîòîê ñëåä ñëèâàíåòî ñè ñúñ Ñèâîñòðóé<20>.
È ñëåä ïðåñåëåíèåòî âåñòîíîñöè ïðîäúëæèëè äà ñíîâàò ìåæäó Ãîíäîð è Åîòåîäà; íî îò ñëèâàíåòî íà Ñèâîñòðóé è Äúëãîáëèê (êúäåòî áèë åäèíñòâåíèÿò èì óêðåïåí áóðã) äî ìÿñòîòî, êúäåòî Ëèïîñâåò ñå âëèâàë â Àíäóèí, èìàëî ÷åòèðèñòîòèí è ïåòäåñåò íàøè ìèëè ïî ïòè÷è ïîëåò, à ïúòÿò áèë äàëå÷ ïî-äúëúã çà îíèÿ, ùî ñå äâèæåëè èç ïóùèíàêà; äî Ìèíàñ Òèðèò ïúê ðàçñòîÿíèåòî íàäõâúðëÿëî îñåìñòîòèí ìèëè.
Õðîíèêàòà íà Êèðèîí è Åîðë íå ðàçêàçâà çà ñúáèòèÿ îòïðåäè Áèòêàòà â Ïîëåòî íà Êåëåáðàíò; íî ñïîðåä äðóãè èçòî÷íèöè ìîæåì äà ñúäèì, ÷å ñå å ñëó÷èëî ñëåäíîòî:
Èç îáøèðíèòå çåìè þæíî îò Ìðàêîëåñ ìåæäó Êàôÿâèòå çåìè è åçåðîòî Ðóí íÿìàëî åñòåñòâåíè ïðåïÿòñòâèÿ çà íàøåñòâåíèöè îò Èçòîêà ïðåäè äà ñòèãíàò äî Àíäóèí è ïîðàäè òóé îíàçè îáëàñò ïîðàæäàëà íàé-ìíîãî òðåâîãè è áåçïîêîéñòâà ó ãîíäîðñêèòå âëàäåòåëè. Àëà ïî âðåìå íà Òðåâîæíèÿ ìèð<21> êðåïîñòèòå êðàé Àíäóèí, îñîáåíî ïî çàïàäíèÿ áðÿã íà Ïëèò÷èíèòå, áèëè çàíåìàðåíè è îñòàâåíè áåç ãàðíèçîíè<22>. Ñåòíå Ãîíäîð áèë íàïàäíàò êàêòî îò îðêè îòêúì Ìîðäîð (íàä êîéòî âå÷å îòäàâíà íÿìàëî îõðàíà), òúé è îò Óìáàðñêèòå êîðñàðè, òúé ÷å íÿìàë íèòî äîñòàòú÷íî õîðà, íèòî âúçìîæíîñò äà îïàçè áðåãîâåòå íà Àíäóèí ñåâåðíî îò Åìèí Ìóèë.
Êèðèîí ñòàíàë Íàìåñòíèê íà Ãîíäîð ïðåç 2489 ãîäèíà. Íå ãî íàïóñêàëè ìèñëèòå çà çàïëàõà îòêúì Ñåâåðà è êîãàòî ñèëèòå íà Ãîíäîð ïî÷íàëè äà çàïàäàò, òîé äúëãî îáñúæäàë êàê äà îñóåòè âúçìîæíîñòòà çà íàøåñòâèå îò îíàçè ïîñîêà. Íàñòàíèë ìàëîáðîéíè îòðÿäè â ñòàðèòå óêðåïëåíèÿ äà áäÿò íàä Ïëèò÷èíèòå è ðàçïðàòèë ñúãëåäâà÷è ïî çåìèòå ìåæäó Ìðàêîëåñ è Äàãîðëàä. Òúé íå ñëåä äúëãî óçíàë, ÷å íîâè è òâúðäå îïàñíè âðàãîâå ñå çàäàâàò ïîòàéíî îòêúì äàëå÷íèÿ Èçòîê îòâúä ìîðåòî Ðóí. Òå èçáèâàëè èëè ïðîãîíâàëè íà ñåâåð ïîêðàé Òè÷àùàòà ðåêà è êúì ãîðñêèòå äåáðè ïîñëåäíèòå ïîòîìöè íà äðóæåëþáíèòå Ñåâåðíÿöè, ùî âñå îùå æèâååëè èçòî÷íî îò Ìðàêîëåñ<23>. Àëà ñ íèùî íå ìîæåë äà èì ïîìîãíå, à ñáèðàíåòî íà íîâèíè ñòàâàëî âñå ïî-îïàñíî; ìíîçèíà îò ñúãëåäâà÷èòå âå÷å íå ñå çàâðúùàëè.
Çàòóé åäâà êîãàòî îòìèíàëà çèìàòà íà 2509 ãîäèíà Êèðèîí ðàçáðàë, ÷å ñðåùó Ãîíäîð ñå ïîäãîòâÿ ñòðàõîâèòî íàøåñòâèå - âðàæåñêè îðäè ñå ñáèðàëè ïî þæíèòå ïîêðàéíèíè íà Ìðàêîëåñ. Òå áèëè çëå âúîðúæåíè è ïî÷òè íå ðàçïîëàãàëè ñ êîííèöà, ïîíåæå èçïîëçâàëè êîíåòå ñè çà òåãëåíå íà ãðàìàäíè êàðóöè ñúùî êàòî Êîëåñàðèòå (íåñúìíåíî òåõíè ñðîäíèöè), êîèòî íÿêîãà íàïàäíàëè Ãîíäîð â ñåòíèòå äíè íà Êðàëåòå. Àëà äîêîëêîòî ìîæåëî äà ñå ñúäè, ëèïñàòà íà âúîðúæåíèå íå áèëà ïðå÷êà çà íåñìåòíèòå èì ïúë÷èùà.
Ïðåä òàçè çàïëàõà îò÷àÿíèÿò Êèðèîí íàé-ñåòíå íàñî÷èë ìèñëèòå ñè êúì Åîòåîäà è ðåøèë äà ïðàòè âåñòîíîñöè íàòàì. Àëà òå òðÿáâàëî äà ìèíàò ïðåç Êàëåíàðäîí è Ïëèò÷èíèòå, à ñåòíå ïðåç çåìèòå, ùî âå÷å áèëè íàáëþäàâàíè è îõðàíÿâàíè îò Áàëõîòèòå<24>, ïðåäè äà äîñòèãíàò Àíäóèíñêàòà äîëèíà. Òóé îçíà÷àâàëî ÷åòèðèñòîòèí è ïåòäåñåò ìèëè äî Ïëèò÷èíèòå è ñåòíå îùå íàä ïåòñòîòèí äî Åîòåîäà, êàòî ñëåä Ïëèò÷èíèòå ïðàòåíèöèòå òðÿáâàëî äà ñå äâèæàò ïðåäïàçëèâî è íàé-âå÷å íîùåì, äîäåòî îòìèíàò ñÿíêàòà íà Äîë Ãóëäóð. Êèðèîí ïî÷òè íå ñå íàäÿâàë íÿêîé îò òÿõ äà äîñòèãíå öåëòà. Ïðèçîâàë äîáðîâîëöè è êàòî èçáðàë øåñòèìà íàé-õðàáðè è ñèëíè åçäà÷è, ïðàòèë ãè ïî äâîéêè ñ åäèí äåí ðàçëèêà. Âñåêè îò òÿõ áèë íàó÷èë ïîñëàíèåòî íàèçóñò è íîñåë ìàëúê êàìúê ñ ïå÷àòà íà Íàìåñòíèöèòå<25>, êîéòî òðÿáâàëî äà ïðåäàäå ëè÷íî íà Âëàäåòåëÿ íà Åîòåîäà, àêî óñïååë äà ñå äîáåðå äîòàì. Ïîñëàíèåòî áèëî îòïðàâåíî êúì Åîðë, ñèí Ëåîäîâ, ïîíåæå Íàìåñòíèêúò çíàåë, ÷å Åîðë îùå øåñòíàéñåòãîäèøåí çàåë ìÿñòîòî íà áàùà ñè è ìàêàð ÷å ñåãà áèë åäâà íà äâàéñåò è ïåò, äî Ãîíäîð äîñòèãàëè õâàëåáñòâåíè âåñòè çà íåãîâàòà õðàáðîñò è óäèâèòåëíà ìúäðîñò. Íî Êèðèîí íå õðàíåë ãîëåìè íàäåæäè çà îòãîâîð äîðè è àêî íÿêîé îò âåñòîíîñöèòå óñïååë äà äîñòèãíå öåëòà. Îñâåí ñïîìåíà çà äðåâíàòà äðóæáà, íÿìàë ñ ùî äðóãî äà ïðèçîâå Åîòåîäà íà òúé äàëå÷åí âîåíåí ïîõîä. Âåñòòà, ÷å Áàëõîòèòå óíèùîæàâàò èç Þãà ïîñëåäíèòå èì ñðîäíèöè (àêî îùå íå èì áèëî èçâåñòíî), ìîæåëà äîíÿêúäå äà ïîäêðåïè ìîëáàòà ìó, ñòèãà ñàìèÿò Åîòåîä äà íå î÷àêâàë âðàæåñêî íàïàäåíèå. Êèðèîí íå êàçàë íèùî ïîâå÷å<26> è ïîäãîòâèë öÿëàòà ñè âîåííà ñèëà, çà äà ïîñðåùíå áóðÿòà. Ñáðàë ìíîãîáðîéíà âîéñêà è êàòî çàñòàíàë íà÷åëî, ñå çàåë äà ÿ ïîâåäå ÷àñ ïî-ñêîðî íà ñåâåð êúì Êàëåíàðäîí. Ñèíà ñè Õàëàñ îñòàâèë äà óïðàâëÿâà â Ìèíàñ Òèðèò.
Ïúðâèòå äâàìà âåñòîíîñöè òðúãíàëè ïðåç äåñåòèÿ äåí îò ìåñåö Ñóëèìå; è â êðàéíà ñìåòêà òúêìî åäèí îò òÿõ ñå äîáðàë äî Åîòåîäà, à âñè÷êè äðóãè çàãèíàëè. Êàçâàë ñå Áîðîíäèð è áèë äîáëåñòåí âîèí, à ñïîðåä ïðåäàíèÿòà ïîòåêëîòî ìó èäâàëî îò ñåâåðíÿøêè ïúëêîâîäåö íà ñëóæáà ïðè äðåâíèòå êðàëå<27>. Íèêîé íèêîãà íå óçíàë ùî ñå ñëó÷èëî ñ äðóãèòå, îñâåí ñúñ ñïúòíèêà íà Áîðîíäèð. Òîé áèë ïðîíèçàí ñúñ ñòðåëè îò çàñàäà äîêàòî ìèíàâàëè êðàé Äîë Ãóëäóð, à Áîðîíäèð ïî ÷óäî óñïÿë äà ñå ñïàñè áëàãîäàðåíèå íà áúðçèÿ ñè æðåáåö. Âðàãîâåòå ãî ïðåñëåäâàëè íà ñåâåð ÷àê äî Ïåðóíèêîâè ïîëÿ è ÷åñòî íàñðåùà ìó âðúõëèòàëè íàïàäàòåëè îòêúì Ãîðàòà, òà òðÿáâàëî äà ñå îòêëîíÿâà äàëå÷å îò ïðàâèÿ ïúò. Íàé-ñåòíå äîñòèãíàë äî Åîòåîäà ñëåä ïåòíàéñåò äíè, ïðåç ïîñëåäíèòå äâà îò êîèòî íå áèë õàïâàë è çàëúê; è ãðîõíàë îò èçòîùåíèå, åäâà íàìåðèë ñèëè äà èçðå÷å âåñòòà ïðåä Åîðë.
Áèë äâàéñåò è ïåòèÿò äåí íà ìåñåö Ñóëèìå. Åîðë ìúë÷àë è ðàçìèøëÿâàë; àëà íå çàäúëãî. Ñêîðî ñå èçïðàâèë è ðåêúë:
- Ùå äîéäà. Ðóõíå ëè Ìóíäáóðã, íàêúäå ùå áÿãàìå îò Ìðàêà?
È â çíàê íà òóé îáåùàíèå ñòèñíàë äåñíèöàòà íà Áîðîíäèð.
Ñåòíå âåäíàãà ñâèêàë ñúâåòà íà Ñòàðåéøèíèòå è ïî÷íàë äà ñå ïîäãîòâÿ çà äúëãèÿ ïîõîä. Àëà òîâà ìó îòíåëî ìíîãî äíè, ïîíåæå òðÿáâàëî äà ñáåðå è ïîäðåäè âîéñêàòà, à è äà ñå ïîãðèæè çà ðåäà è îòáðàíàòà íà çåìèòå ñè. Ïî îíîâà âðåìå Åîòåîäúò æèâååë â ìèð è íàä ñòðàíàòà íå òåãíåëà âîåííà çàïëàõà; íî íåùàòà ìîæåëè äà ñå ïðîìåíÿò, ùîì ñòàíåëî èçâåñòíî, ÷å Âëàäåòåëÿò å òðúãíàë íà áðàí èç äàëå÷íèÿ Þã. È âñå ïàê Åîðë ìíîãî äîáðå ðàçáèðàë, ÷å íå ùå ïîìîãíå äðóãîÿ÷å, îñâåí ñ öÿëàòà ñè âîåííà ñèëà, òà òðÿáâàëî èëè äà ðèñêóâà, èëè äà ñå îòäðúïíå è äà íàðóøè äàäåíàòà äóìà.
Íàé-ñåòíå öÿëàòà âîéñêà áèëà ñúáðàíà; ñàìî íåêîëêîñòîòèí áîéöè îñòàíàëè äà ïîäêðåïÿò äðóãèòå ìúæå, ùî íå ìîãëè äà ïîòåãëÿò íà òðóäíèÿ ïîõîä ïîðàäè þíîøåñêà èëè ïðåêëîííà âúçðàñò. Íàñòàíàë øåñòèÿò äåí íà ìåñåö Âèðåñå. Ïðåç îíçè äåí íåñìåòíèÿò åîõåð ïîåë íàïðåä, êàòî çàãúðáèë ñòðàõîâåòå è ñå âêîï÷èë â èñêðèöà íàäåæäà; çàùîòî íå çíàåëè íè ùî ãè ÷àêà ïî ïúòÿ, íè êàêâî ùå çàâàðÿò íàêðàÿ. Êàçâàò, ÷å Åîðë ïîâåë ñåäåì õèëÿäè âúîðúæåíè åçäà÷è è íåêîëêîñòîòèí êîííè ñòðåëöè. Îò äÿñíàòà ìó ñòðàíà ïðåïóñêàë êàòî âîäà÷ Áîðîíäèð, ïîíåæå íàñêîðî áèë ìèíàë èç òèÿ ìåñòà. Íî ïî äúëãèÿ ïúò ïðåç Àíäóèíñêàòà äîëèíà ìîãúùàòà âîéñêà íå ñðåùíàëà íèêàêâè çàïëàõè. Ùîì ÿ âèæäàëè äà íàáëèæàâà, âñè÷êè ïëåìåíà, áèëè òå äîáðè èëè çëè, áÿãàëè ñúñ ñòðàõ íàäàëå÷ îò íåéíàòà ìîù è âåëèêîëåïèå. Êîãàòî íàïðåäíàëè íà þã è ìèíàëè êðàé Þæåí Ìðàêîëåñ (ñðåùó ãîëÿìàòà Èçòî÷íà Ùúðáèíà), êîéòî ãúìæàë îò Áàëõîòè, ïàê íå çúðíàëè íèòî âîéñêà äà ñå èçïðå÷è íàñðåùà, íè ñúãëåäâà÷è äà äåáíàò ïðèäâèæâàíåòî èì. Îò÷àñòè òóé ñå äúëæàëî íà íåèçâåñòíè çà òÿõ ñúáèòèÿ, ùî ñå ñëó÷èëè ñëåä ïîòåãëÿíåòî íà Áîðîíäèð; àëà è äðóãè ñèëè âå÷å íàòåãíàëè âúðõó âåçíèòå. Çàùîòî êîãàòî íàé-ñåòíå âîéñêàòà íàáëèæèëà Äîë Ãóëäóð, Åîðë çàâèë íà çàïàä, òúé êàòî ñå áîÿë îò ìðà÷íàòà ñÿíêà è îáëàêà, ùî èçâèðàë íàä íåÿ; è òúé ìèíàë áëèçî äî Àíäóèí. Ìíîçèíà êîííèöè îòïðàâèëè âçîð íàòàòúê åäíîâðåìåííî ñúñ ñòðàõ è íàäåæäà äà çúðíàò îòäàëå÷ ñèÿíèåòî íà Äóèìîðäåí - òàÿ ñòðàõîâèòà çåìÿ, çà êîÿòî äðåâíèòå èì ëåãåíäè ðàçêàçâàëè, ÷å íàïðîëåò ãðåå êàòî ÷èñòî çëàòî. Íî ñåãà òÿ áèëà çàáóëåíà â èñêðÿùà ìúãëà; è çà òåõåí óæàñ ìúãëàòà ìèíàëà ïðåç ðåêàòà, òà çàëÿëà çåìèòå îòïðåä. Àëà Åîðë íå ñïðÿë.
- Ïðåïóñêàéòå! - ïîâåëèë òîé. - Íÿìà äðóã ïúò çà íàñ. Ïîäèð òúé äúëúã ïîõîä íèìà íÿêàêâà ñè ðå÷íà ìúãëà ùå íè ïîïðå÷è äà âëåçåì â áîÿ?
Ùîì íàáëèæèëè, ñòàíàëî ÿñíî, ÷å áÿëàòà ìúãëà ïðîãîíâà ñóìðàêà íà Äîë Ãóëäóð è ñêîðî íàâëåçëè â íåÿ, êàòî èçïúðâîì ÿçäåëè áàâíî è ïðåäïàçëèâî; íî ïîä íåéíîòî áóëî âñè÷êî áèëî îãðÿíî â ÿñíà ñâåòëèíà è ïðåäìåòèòå íå õâúðëÿëè ñåíêè, à íàîêîëî áÿëà ñòåíà ñÿêàø ñå ãðèæåëà äà îïàçè ïúòÿ èì â òàéíà.
- Èçãëåæäà, Âëàäåòåëêàòà îò Çëàòíèòå ãîðè å íà íàøà ñòðàíà - ðåêúë Áîðîíäèð.
- Ìîæå áè - îòâúðíàë Åîðë. - Âúâ âñåêè ñëó÷àé, ùå ñå äîâåðÿ íà ìúäðîñòòà íà Ôåëàðîô<28>. Òîé íå óñåùà çëî. Îáîäðè ñå ñúðöåòî ìó, à óìîðàòà å èçöåëåíà; ñ íåòúðïåíèå ÷àêà äà ãî ïðèøïîðÿ. Òúé äà áúäå! Çàùîòî íèêîãà äî äíåñ íå ìè å áèëà òúé ïîòðåáíà áúðçèíà è ïúëíà òàéíà.
Òîãàç Ôåëàðîô ñå âòóðíàë íàïðåä è âîéñêàòà ãî ïîñëåäâàëà êàòî áóðåíîñåí âèõúð, àëà íàîêîëî ïàäíàëà ïðèçðà÷íà òèøèíà è êîïèòàòà íå îòåêâàëè ïî çåìÿòà. Òúé ïðåïóñêàëè öÿë äåí è îùå åäèí, ñâåæè è áîäðè, ñÿêàø òîêó-ùî áèëè ïîòåãëèëè; à ïðèçîðè íà òðåòèÿ äåí êàòî ñå ïðîáóäèëè îò êðàòêèÿ ñúí, ìúãëàòà áèëà èç÷åçíàëà è âèäåëè, ÷å ñà íàâëåçëè äàëå÷ èç ðàâíèíàòà. Ñúâñåì íàáëèçî îòäÿñíî òå÷àë Àíäóèí, íî âå÷å îòìèíàâàëè ãîëåìèÿ ìó èçòî÷åí çàâîé<29> è îòïðåä ñå âèæäàëè Ïëèò÷èíèòå. Áèëî óòðîòî íà ïåòíàéñåòèÿ äåí îò ìåñåö Âèðåñå è âîéñêàòà äîñòèãàëà öåëòà ñè äàëå÷ ïî-áúðçî, îòêîëêîòî ìîæåë íÿêîé äà ñå íàäÿâà<30>.
 Òóê ðúêîïèñúò ïðèêëþ÷âà ñ áåëåæêà, ÷å ïðåäñòîè îïèñàíèå íà Áèòêàòà â Ïîëåòî íà Êåëåáðàíò. Â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñà äàäåíè êðàòêè ñâåäåíèÿ çà âîéíàòà:
Îãðîìíè ïúë÷èùà äèâè ëþäå îò Ñåâåðîèçòîêà íàõëóëè â Ðîâàíèîí è êàòî ñå ñïóñíàëè ïðåç Êàôÿâèòå çåìè, ïðåêîñèëè Àíäóèí ñúñ ñàëîâå. Ïî ñúùîòî âðåìå, ñëó÷àéíî èëè ïðåäíàìåðåíî, îðêèòå (ùî ïî îíóé âðåìå ïðåäè âîéíàòà ñè ñðåùó äæóäæåòàòà ðàçïîëàãàëè ñúñ ñòðàõîâèòà ìîù) íàëåòåëè îò Ïëàíèíèòå. Íàøåñòâåíèöèòå çàëåëè Êàëåíàðäîí è ãîíäîðñêèÿò Íàìåñòíèê Êèðèîí ïîäèðèë ïîìîù îò ñåâåð...
 Êîãàòî Åîðë è íåãîâèòå Êîííèöè äîñòèãíàëè Ïîëåòî íà Êåëåáðàíò
ñåâåðíàòà àðìèÿ íà Ãîíäîð áèëà ïîä çàïëàõà. Ïîáåäåíà âúâ Âîëä, òÿ òðÿáâàëî äà îòñòúïè îòâúä Ëèïîñâåò, êúäåòî íåíàäåéíî íàïàäåíèå íà îðêñêà âîéñêà ÿ îòáëúñíàëî êúì Àíäóèí. Âå÷å íÿìàëî íàäåæäà, êîãàòî èçíåâèäåëèöà Êîííèöèòå ñå çàäàëè îò Ñåâåðà è óäàðèëè âðàãà èçîòçàä. Òîãàâà âåçíèòå íà áèòêàòà ñå ëþøíàëè â îáðàòíà ïîñîêà è ïðîòèâíèêúò áèë îòõâúðëåí ñ òåæêè çàãóáè îòòàòúê Ëèïîñâåò. Åîðë ïîâåë áîéöèòå ñè ïîäèð âðàãà è òúé âåëèê óæàñ ñå íîñåë ïðåä Ñåâåðíèòå åçäà÷è, ÷å íàøåñòâåíèöèòå îòêúì Âîëä ñúùî óäàðèëè íà áÿã è Êîííèöèòå ãè ïîäãîíèëè èç ðàâíèíèòå íà Êàëåíàðäîí.
 Ïîäîáíî, íî ïî-êðàòêî îïèñàíèå ñå ñðåùà íà îùå åäíî ìÿñòî â Ïðèëîæåíèå À. È äâàòà îòêúñà íå èçÿñíÿâàò íàïúëíî õîäà íà áèòêàòà, íî áåç ñúìíåíèå ñëåä ìèíàâàíåòî ïðåç Ïëèò÷èíèòå Êîííèöèòå ñà ïðåêîñèëè è Ëèïîñâåò (âèæ Áåëåæêà 27), çà äà íàïàäíàò âðàãà èçîòçàä â Ïîëåòî íà Êåëåáðàíò; èçðàçúò "ïðîòèâíèêúò áèë îòõâúðëåí ñ òåæêè çàãóáè îòòàòúê Ëèïîñâåò" î÷åâèäíî îçíà÷àâà, ÷å Áàëõîòèòå ñà áèëè èçòëàñêàíè îáðàòíî íà þã êúì Âîëä.
3
Êèðèîí è Åîðë
 Ïðåäè ðàçêàçà èìà áåëåæêà çà Õàëèôèðèåí, íàé-çàïàäíèÿ îò ñèãíàëíèòå õúëìîâå íà Ãîíäîð ïîêðàé ïëàíèíñêàòà âåðèãà Åðåä Íèìðàèñ.
Õàëèôèðèåí<31> áèë íàé-âèñîêèÿò îò ñèãíàëíèòå õúëìîâå è ñúùî êàòî ìàëêî ïî-íèñêèÿ Åéëåíàõ ñÿêàø ñòúð÷àë ñàìîòåí íàä ãîðñêèòå äåáðè; çàùîòî çàä íåãî ñå òúìíååëà òÿñíàòà è äúëáîêà Ôèðèåíñêà äîëèíà, ïðîðÿçâàùà äúëãîòî ñåâåðíî ðàçêëîíåíèå íà Åðåä Íèìðàèñ, íàä êîåòî ñå èçâèñÿâàë âúðõúò. Îòêúì êëèñóðàòà Õàëèôèðèåí áèë êàòî îòâåñíà ñòåíà, íî âúâ âñè÷êè äðóãè ïîñîêè, îñîáåíî íà ñåâåð, ñå ñïóñêàëè ðàâíè è ïîëåãàòè ñêëîíîâå, îáðàñëè ñ äúðâåòà ïî÷òè äî ñàìèÿ âðúõ. Íàäîëó ãîðèòå ñòàâàëè îùå ïî-ãúñòè, îñîáåíî îêîëî ïîòîêà Ìåðèíã (êîéòî èçâèðàë îò êëèñóðàòà) è íà ñåâåð êðàé íåãî èç ðàâíèíàòà, äîäåòî ñå âëåå â Åíòîìèë. Ãîëåìèÿò Çàïàäåí ïúò ìèíàâàë ïî øèðîêî ñå÷èùå ïðåç ãîðàòà, çà äà èçáåãíå ìî÷óðëèâèòå çåìè â ñåâåðíèòå é ïîêðàéíèíè; àëà òîçè ïúò áèë èçãðàäåí â äðåâíè âðåìåíà<32> è ñëåä ãèáåëòà íà Èñèëäóð âå÷å íèêîé íå ñå÷àë äúðâà èç Ôèðèåíñêèÿ ëåñ îñâåí Ñèãíàëíèòå ïàçèòåëè, êîèòî èìàëè çàäúëæåíèåòî äà ïîääúðæàò ãîëåìèÿ ïúò è ïúòåêàòà êúì âúðõà. Òàçè ïúòåêà ñå îòäåëÿëà îò Ïúòÿ ìàëêî ñëåä êàòî íàâëèçàë â ãîðàòà è ëúêàòóøåëà íàãîðå äîäåòî èçëåçå íà îòêðèòî, îòêúäåòî çàïî÷âàëè äðåâíè êàìåííè ñòúïàëà, âîäåùè êúì îãíèùåòî - øèðîê ðàâåí êðúã, èçñå÷åí îò íÿêîãàøíèòå ìàéñòîðè íà ñòúïàëàòà. Îñâåí Ñèãíàëíèòå ïàçèòåëè èç Ãîðàòà æèâååëè ñàìî äèâè òâàðè; èìàëî íÿêîëêî êúùè÷êè âúðõó äúðâåòàòà íåäàëå÷ îò âúðõà, àëà õîðàòà íå ñå çàäúðæàëè òàì çàäúëãî, àêî âðåìåòî áèëî äîáðî, à èíà÷å ñå ðåäóâàëè äà äåæóðÿò íà ñìåíè. Ïîâå÷åòî îò òÿõ ñ ðàäîñò ñå çàâðúùàëè ó äîìà. Íå ÷å ñå áîÿëè îò çâåðîâå, íèòî ÷å òåãíåëà íàä Ãîðàòà çëà ñÿíêà îò ìðà÷íèòå âðåìåíà; íî àêî íå ñå áðîÿë âîÿò íà âÿòúðà, ïòè÷èòå êðÿñúöè è ñåãèç-òîãèç çàáúðçàíèÿò êîíñêè òðîïîò ïî ïúòÿ, íàîêîëî öàðóâàëà òèøèíà, òà ëþäåòå íåâîëíî ñè ãîâîðåëè øåïíåøêîì, ñÿêàø î÷àêâàëè äà äî÷óÿò åõîòî íà ìîãúù ãëàñ, äîëåòÿë îò äàëå÷íèòå áåçäíè íà ìèíàëîòî.
Íà åçèêà íà Ðîõèðèìèòå èìåòî Õàëèôèðèåí îçíà÷àâàëî "ñâåùåíà ïëàíèíà"<33>. Ïðåäè òÿõíîòî èäâàíå âúðõúò áèë èçâåñòåí ñúñ Ñèíäàðèíñêîòî íàçâàíèå Àìîí Àíâàð, ñèðå÷ "Õúëì íà Ñòðàõîïî÷èòàíèåòî"; íî ïî êàêâà ïðè÷èíà - òóé íå çíàåë íèêîé â Ãîíäîð, îñâåí (êàêòî ñå îêàçàëî ïî-êúñíî) âëàñòâàùèÿò êðàë èëè Íàìåñòíèê. Çà ìàëöèíàòà, ùî äðúçâàëè äà íàïóñíàò Ïúòÿ è äà òðúãíàò èç äåáðèòå, ñàìàòà Ãîðà äàâàëà îáÿñíåíèå - íà Îáùèÿ åçèê ÿ íàðè÷àëè "Øåïíåùàòà ãîðà". Ïðåç íàé-âåëèêèòå äíè íà Ãîíäîð ïî âúðõà íå ïëàìòåëè îãíüîâå, òúé êàòî ïàëàíòèðèòå ïîääúðæàëè âðúçêà ìåæäó Îñãèëèàò è òðèòå êóëè íà êðàëñòâîòî<34>, òà íå áèëè ïîòðåáíè äðóãè èçâåñòèÿ è ñèãíàëè. Â ïî-ñåòíåøíè âðåìåíà íÿìàëî íàäåæäà çà ïîìîù îò Ñåâåðà, ïîíåæå Êàëåíàðäîí áèë îáåçëþäåí, à è íå îòèâàëè íàòàì ãîíäîðñêè âîéñêè, çàùîòî çà Ìèíàñ Òèðèò ñòàâàëî âñå ïî-òðóäíî äà îòáðàíÿâà Àíäóèí è þæíîòî ñè êðàéáðåæèå. Â Àíîðèåí âñå îùå èìàëî ìíîãîáðîéíî íàñåëåíèå, íàòîâàðåíî ñúñ çàäà÷àòà äà îõðàíÿâà ñåâåðíèòå ïîäñòúïè - êàêòî îòêúì Êàëåíàðäîí, òúé è ïðåç Àíäóèí ïðè Êàèð Àíäðîñ. Çà âðúçêà ñ òàìîøíèÿ íàðîä áèëè èçãðàäåíè è ïîääúðæàíè òðèòå íàé-äðåâíè ñèãíàëíè õúëìà (Àìîí Äèí, Åéëåíàõ è Ìèí-Ðèìîí)<35>, íî ìàêàð ÷å ïîêðàé ïîòîêà Ìåðèíã èìàëî óêðåïëåíèÿ (îò íåïðîõîäèìèòå áëàòà ïðè ñëèâàíåòî ìó ñ Åíòîìèë äî ìîñòà, ïî êîéòî Ïúòÿò ìèíàâàë íà çàïàä îò Ôèðèåíñêèÿ ëåñ), âúðõó Àìîí Àíâàð íå ñå ðàçðåøàâàë ñòðîåæ íà êðåïîñòè èëè ñèãíàëíè êóëè.
Ïî âðåìåòî íà Íàìåñòíèêà Êèðèîí ñòðàíàòà áèëà çàñòðàøåíà îò íåóäúðæèìî íàøåñòâèå íà Áàëõîòèòå, êîèòî ñå ñúþçèëè ñ îðêèòå, ìèíàëè ïðåç Àíäóèí âúâ Âîëä è òðúãíàëè äà çàâëàäåÿò Êàëåíàðäîí. Ñàìî èäâàíåòî íà Åîðë Ìëàäè è Ðîõèðèìèòå ñïàñèëî êðàëñòâîòî îò òàÿ ãèáåëíà çàïëàõà, ùî áè óíèùîæèëà Ãîíäîð.
Êîãàòî âîéíàòà ïðèêëþ÷èëà, õîðàòà ñå ïèòàëè ñ êàêâè ëè ïî÷åñòè è íàãðàäè ùå óäîñòîè Íàìåñòíèêúò ñâîÿ ñïàñèòåë è î÷àêâàëè òóé äà ñå ðàçêðèå íà ñëàâíî ïðàçíåíñòâî â Ìèíàñ Òèðèò. Íî Êèðèîí íå ñïîäåëÿë ðåøåíèÿòà ñè ñ íèêîãî. Êîãàòî èçòîùåíàòà ãîíäîðñêà àðìèÿ ñå îòïðàâèëà íà þã, òîé áèë ïðèäðóæåí îò Åîðë è åäèí åîðåä<36> Ñåâåðíè êîííèöè. À êàòî äîñòèãíàëè ïîòîêà Ìåðèíã, Êèðèîí ñå îáúðíàë êúì Åîðë è çà âñåîáùà ïî÷óäà èçðåêúë:
- Ñáîãîì ñåãà, Åîðë, ñèíå Ëåîäîâ. Ïðèáèðàì ñå ó äîìà, ãäå ìå ÷àêàò ìíîãî äåëà. Çàñåãà îñòàâÿì Êàëåíàðäîí ïîä òâîÿ çàêðèëà, àêî íå áúðçàø äà ñå çàâúðíåø â ñîáñòâåíîòî ñè êðàëñòâî. Ïîäèð òðè ìåñåöà ïàê ùå ñå ñðåùíåì òóê è òîãàâà ùå ïîãîâîðèì.
- Ùå äîéäà - îòâúðíàë Åîðë; è òúé ñå ðàçäåëèëè.
Ùîì ñå ïðèáðàë â Ìèíàñ Òèðèò, Êèðèîí ïðèçîâàë íåêîëöèíà îò íàé-âåðíèòå ñè ñëóæèòåëè.
- Èäåòå ñåãà â Øåïíåùàòà ãîðà - ðåêúë èì òîé. - Òàì òðÿáâà äà ðàç÷èñòèòå äðåâíàòà ïúòåêà êúì Àìîí Àíâàð. Îòäàâíà å îáðàñëà òÿ; àëà íà÷àëîòî é âñå îùå ëè÷è ïî åäèí ïîáèò êàìúê êðàé ïúòÿ, òàì, ãäå Ãîðàòà ñòàâà íàé-ãúñòà â ñåâåðíèÿ ñè äÿë. Òó íàñàì ëúêàòóøè ïúòåêàòà, òó íàòàì, íî íà âñåêè çàâîé èìà ïîáèò êàìúê. Òúé ùå íàïóñíåòå íàé-ñåòíå äúðâåòàòà è ùå íàìåðèòå êàìåííà ñòúëáà, ùî âîäè íàãîðå. Ïî-íàòàì íå îòèâàéòå. Ñâúðøåòå âñè÷êî êîëêîòî ñå ìîæå ïî-áúðçî è âåäíàãà åëàòå ïðè ìåí. Íå ñå÷åòå äúðâåòà; ñàìî ðàç÷èñòåòå ïúò êîëêîòî íåêîëöèíà ïåøàöè ëåñíî äà ìèíàò íàãîðå. Ñàìî êðàé Ïúòÿ íå ïèïàéòå íèùî, òà äà íå ñå èçêóøè íÿêîé ñòðàííèê äà òðúãíå íàòàòúê ïðåäè ìåí. Íèêîìó íå äîâåðÿâàéòå êúäå îòèâàòå è ùî ñòå ñâúðøèëè. Àêî âè ïèòàò, êàæåòå, ÷å ãîñïîäàðÿò Íàìåñòíèê èñêà äà ñå ïîäãîòâè ìÿñòî çà ñðåùàòà ìó ñ Ïîâåëèòåëÿ íà Êîííèöèòå.
Ïîäèð âðåìå Êèðèîí ïîòåãëèë çàåäíî ñúñ ñèíà ñè Õàëàñ, Âëàäåòåëÿ íà Äîë Àìðîò è äâàìà ñâîè ñúâåòíèöè; è êðàé áðîäà íà ïîòîêà Ìåðèíã ñðåùíàë Åîðë. Ñúïðîâîæäàëè ãî òðèìà âîåíà÷àëíèöè.
- Äà âúðâèì ñåãà íà ìÿñòîòî, ùî ñúì ïîäãîòâèë - ðåêúë Êèðèîí.
Ñåòíå îñòàâèëè Êîííèöè äà îõðàíÿâàò ìîñòà, âúðíàëè ñå ïî ñåí÷åñòèÿ ïúò è ñòèãíàëè äî ïîáèòèÿ êàìúê. Òàì ñëåçëè îò êîíåòå è ðàçïîëîæèëè ñèëíà îõðàíà îò ãîíäîðñêè áîéöè; è êàòî çàñòàíàë äî êàìúêà, Êèðèîí ñå îáúðíàë êúì ñâîèòå ñïúòíèöè è ðåêúë:
- Îòèâàì ñåãà êúì Õúëìà íà Ñòðàõîïî÷èòàíèåòî. Ïîñëåäâàéòå ìå, àêî æåëàåòå. Ñ ìåí è Åîðë ùå òðúãíàò äâàìà îðúæåíîñöè äà íîñÿò ìå÷îâåòå íè; âñè÷êè äðóãè íåêà äîéäàò îáåçîðúæåíè, òà äà ñòàíàò ñâèäåòåëè íà íàøèòå ñëîâà è äåëà âúðõó îíóé âúçâèøåíèå. Ïúòåêàòà å ïîäãîòâåíà, ìàêàð ÷å íèêîé ìèíàâàë ïî íåÿ îòêàê äîéäîõ òóê ïðåäè âðåìå ñ áàùà ñè.
Íàâëåçëè òîãàâà Êèðèîí è Åîðë ìåæäó äúðâåòàòà, à äðóãèòå ãè ïîñëåäâàëè åäèí ïî åäèí; è ñëåä êàòî îòìèíàëè ïúðâèÿ âúòðåøåí êàìúê, ãëàñîâåòå èì ñòèõíàëè, à ñòúïêèòå èì ñòàíàëè ïðåäïàçëèâè, ñÿêàø íå ñìååëè äà èçäàäàò íèòî çâóê. Òúé ñòèãíàëè íàé-ïîäèð äî ãîðíèòå ñêëîíîâå íà Õúëìà, ìèíàëè ïðåç êðúã îò áåëè áðåçè è çúðíàëè êàìåííà ñòúëáà äà âîäè êúì âúðõà. Ñëåä ñåíêèòå íà Ãîðàòà ñëúíöåòî èì ñå ñòîðèëî ÿñíî è æàðêî, ïîíåæå áèë ìåñåö Óðèìå; àëà ãîðå âúðõúò ñå çåëåíååë êàòî ïðåç ìåñåö Ëîòåñå.
Â ïîäíîæèåòî íà íà ñòúëáàòà èìàëî ìàëêà ïëîùàäêà, îãðàäåíà îò íèñêè òðåâèñòè íàñèïè. Òàì ñåäíàëè çà ìàëêî äà ñè ïî÷èíàò, äîäåòî Êèðèîí ñå èçïðàâèë è âçåë îò îðúæåíîñåöà áåëèÿ æåçúë è áÿëàòà ìàíòèÿ íà ãîíäîðñêèòå Íàìåñòíèöè. Ñåòíå çàñòàíàë íà ïúðâîòî ñòúïàëî è èçðåêúë ñðåä áåçìúëâèåòî ñ òèõ, àëà ÿñåí ãëàñ:
- Ñåãà ùå îáÿâÿ ñ ïðàâîòî ñè íà êðàëñêè Íàìåñòíèê êàêâî ñúì ðåøèë äà ïðåäëîæà íà Åîòåîäñêèÿ Âëàäåòåë Åîðë, ñèí Ëåîäîâ â çíàê íà ïî÷èò êúì äîáëåñòíèÿ ìó íàðîä è áëàãîäàðíîñò çà íåîöåíèìàòà ïîìîù, ùî îêàçà íà Ãîíäîð â òåæúê ÷àñ. Íà Åîðë äàðÿâàì öåëèÿ Êàëåíàðäîí îò Àíäóèí äî Èñåí. Àêî æåëàå, íåêà áúäå êðàë íàä îíèÿ çåìè, êàêòî è âñè÷êèòå ìó ïîòîìöè ñëåä íåãî, à íàðîäúò ìó äà æèâåå íà âîëÿ äîêàòî òðàå âëàñòòà íà Íàìåñòíèöèòå è äîêàòî ñå âúðíå âåëèêèÿò êðàë<37>. Íèùî íå ùå ãè îáâúðçâà èçâúí ñîáñòâåíèòå èì çàêîíè è âîëÿ, îñâåí åäíî: äà æèâåÿò âúâ âå÷íà äðóæáà ñ Ãîíäîð, à íàøèòå âðàãîâå äà ñà è òåõíè äîäåòî ñúùåñòâóâàò äâåòå êðàëñòâà. Àëà ñúñ ñúùîòî äà ñå îáâúðæå è ãîíäîðñêèÿò íàðîä.
Òîãàâà Åîðë ñå èçïðàâèë, àëà äúëãî íå ñìîãíàë äà èçðå÷å íèòî äóìà. Ïîíåæå áèë ñìàÿí îò âåëèêîäóøíèÿ äàð è áëàãîðîäíèòå óñëîâèÿ, ñ êîèòî ìó ñå ïðåäëàãàë; è ïðîçðÿë ìúäðîñòòà íà Êèðèîí êàêòî êàòî ãîíäîðñêè âëàäåòåë, ùî äèðåë äà äà ñúõðàíè îñòàòúöèòå îò êðàëñòâîòî, òúé è êàòî ïðèÿòåë íà Åîòåîäà, â ÷èèòî ïîòðåáíîñòè áèë âíèêíàë. Çàùîòî òåõíèÿò íàðîä âå÷å áèë òâúðäå ìíîãîáðîåí çà çåìèòå èç Ñåâåðà è êîïíååë äà ñå çàâúðíå êúì äðåâíàòà þæíà ðîäèíà, àëà íå ñìååë ïîðàäè ñòðàõà îò Äîë Ãóëäóð. Íî â Êàëåíàðäîí ùåëè äà íàìåðÿò íåîáÿòíè ïðîñòîðè è ñúùåâðåìåííî äà ñà äàëå÷ îò ñåíêèòå íà Ìðàêîëåñ.
Íî äîðè èçâúí ìúäðîñòòà è ïîëèòèêàòà Êèðèîí è Åîðë ñå çàòðîãíàëè ïî îíóé âðåìå îò âåëèêàòà äðóæáà è èñòèíñêà ìúæêà îáè÷, ùî îáåäèíèëà äâàòà èì íàðîäà. Îò ñòðàíà íà Êèðèîí òàÿ îáè÷ áèëà êàòî ëþáîâòà íà ïðåñòàðÿë îò òåæêè ãðèæè áàùà êúì ñèí â ðàçöâåòà íà ìëàäåæêèòå ñè íàäåæäè è ñèëè; à Åîðë âèæäàë â Êèðèîí íàé-áëàãîðîäíèÿ, âúçâèøåí è ìúäúð ÷îâåê íà òîçè ñâÿò, îñåíåí îò âåëè÷èåòî íà äðåâíèòå ×îâåøêè êðàëå.
È êîãàòî âñè÷êî òóé ìèíàëî ïðåç ìèñúëòà ìó, Åîðë ïðîäóìàë:
- Ãîñïîäàðþ Íàìåñòíèê íà âåëèêèÿ êðàë, äàðà òè ùå ïðèåìà çà ñåáå ñè è ñâîÿ íàðîä. Òîé äàëå÷ íàäõâúðëÿ âñè÷êî, ùî áèõìå ìîãëè äà çàñëóæèì ñ äåëàòà ñè, àêî òå ñàìèòå íå áÿõà ÷èñòîñúðäå÷åí äðóæåñêè äàð. Àëà ñåãà ùå ñêðåïÿ òàÿ äðóæáà ñ êëåòâà íàâåêè.
- Òîãàç íåêà îòèäåì íàãîðå - ðåêúë Êèðèîí - è ïðåä òèÿ ñâèäåòåëè äà äàäåì îáåò, êàêúâòî ñìåòíåì çà óìåñòåí.
Ñåòíå Êèðèîí è Åîðë òðúãíàëè ïî ñòúïàëàòà, à äðóãèòå ãè ïîñëåäâàëè; è êîãàòî äîñòèãíàëè âúðõà, çúðíàëè ïðîñòîðíà îâàëíà ëèâàäà - ðàâíà è áåç îãðàäà, àëà â èçòî÷íèÿ é êðàé ñå èçäèãàëà íèñêà ìîãèëà, ïî êîÿòî ðàñòåëè öâåò÷åòàòà íà áåëèÿ àëôèðèí<38> è çàëÿçâàùîòî ñëúíöå ãè îáëèâàëî ñúñ çëàòíè ëú÷è. Òîãàâà Âëàäåòåëÿò íà Äîë Àìðîò, êàòî íàé-çíàòåí â ñâèòàòà íà Êèðèîí, ïðèñòúïèë êúì ìîãèëàòà è âèäÿë ñðåä òðåâàòà äà ëåæè ÷åðåí êàìúê, íåäîêîñíàò îò âðåìåòî èëè ðàñòåíèÿòà. È ðåêúë íà Êèðèîí:
- Ãðîá ëè å òóé? Àêî å òúé, òî êîé ëè ïðîñëàâåí ìúæ íà äðåâíîñòòà ëåæè òóê?
- Íèìà íå ðàç÷åòå ïèñìåíàòà? - çàïèòàë Êèðèîí.
- Ðàç÷åòîõ ãè - îòâúðíàë Ïðèíöúò<39>, - è òúêìî ïîðàäè òóé ñúì èçóìåí; çàùîòî ïèñìåíàòà ñà ëàìáå, àíäî, ëàìáå, àëà Åëåíäèë íÿìà ãðîá, à îòïîäèðå íèêîé íå å äðúçíàë äà âçåìå îòíîâî íåãîâîòî èìå<40>.
- È âñå ïàê òóê å íåãîâèÿò ãðîá - ðåêúë Êèðèîí, - è ïîðàäè òóé ñà îáãúðíàòè â ñòðàõîïî÷èòàíèå êàêòî òîçè âðúõ, òúé è ãîðèòå ïîä íåãî. Îò Èñèëäóð, ùî å èçäèãíàë òàçè ìîãèëà, ïðåç íåãîâèÿ íàñëåäíèê Ìåíåëäèë è òúé íàòàòúê ïðåç ðîäîñëîâèåòî íà êðàëåòå è òåõíèòå Íàìåñòíèöè, òà ÷àê äî ñàìèÿ ìåí ãðîáúò å ñúõðàíÿâàí â òàéíà ïî ïîâåëÿ íà Èñèëäóð. Çàùîòî òîé ðåêúë: "Òóê å ñðåäíàòà òî÷êà íà Þæíîòî êðàëñòâî<41> è òóê ùå ïî÷èâà Åëåíäèë Âåðíè ïîä çàêðèëàòà íà Âàëàðèòå äîäåòî ñúùåñòâóâà êðàëñòâîòî. Òîçè õúëì ùå å ñâåòèíÿ è íåêà íèêîé íå íàðóøàâà ïîêîÿ è òèøèíàòà ìó, îñâåí àêî å íàñëåäíèê íà Åëåíäèë". Äîâåäîõ âè òóê, òà äàäåíèòå êëåòâè äà ñà îùå ïî-ñâåùåíè çà íàñ è ïîòîìöèòå íè.
Òîãàâà âñè÷êè ïîìúë÷àëè ñ ïðèâåäåíè ãëàâè, à íàêðàÿ Êèðèîí ðåêúë íà Åîðë:
- Àêî ñè ãîòîâ, èçðå÷è ñåãà êëåòâàòà êàêòî íàìåðèø çà óìåñòíî ñïîðåä îáè÷àÿ íà ñâîÿ íàðîä.
Èçëÿçúë íàïðåä Åîðë, âçåë êîïèåòî ñè îò îðúæåíîñåöà è ãî çàáèë â çåìÿòà. Ñåòíå èçòåãëèë ìå÷à, ïîäõâúðëèë ãî äà çàáëåñòè â ñëúí÷åâèòå ëú÷è è êàòî ãî õâàíàë, ïðèñòúïèë íàïðåä, òà ïîëîæèë îñòðèåòî âúðõó ìîãèëàòà, áåç äà èçïóñêà äðúæêàòà. Ñåòíå èçðåêúë ñ ìîùåí ãëàñ Êëåòâàòà íà Åîðë. Òÿ áèëà íà åçèêà íà Åîòåîäà è åòî êàê ñå ïðåâåæäàëà íà Îáùèÿ åçèê<42>:
* ×óéòå ñåãà âñè ëþäå, ùî íå ñå ïðåêëàíÿòå ïðåä Ñÿíêàòà íà Èçòîêà - ïîðàäè ùåäðîñòòà íà Âëàäåòåëÿ îò Ìóíäáóðã èäâàìå äà ñå çàñåëèì ïî çåìèòå, ùî òîé íàðè÷à Êàëåíàðäîí, è çàòóé äàâàì îáåò îò ñâîå èìå è îò èìåòî íà Ñåâåðíèÿ Åîòåîä çà âå÷íà äðóæáà ìåæäó íàñ è Âåëèêèÿ íàðîä íà Çàïàäà; òåõíèòå âðàçè ùå ñà è íàøè, òÿõíàòà áîëêà ùå ñïîäåëÿìå è êàêâèòî è çëèíè, çàïëàõè èëè íàøåñòâèÿ äà ãè ñïîëåòÿò, íèå ùå èì ïîìàãàìå äî ñåòíè ñèëè. Òîçè îáåò ùå ñå ïðåäàâà íà âñè÷êè ìîè ïîòîìöè, ùî äîéäàò ïîäèð ìåí ïî òèÿ çåìè è íåêà âÿðíî ìó ñëóæàò, òà äà íå íàòåãíå Ñÿíêàòà âúðõó òÿõ è äà íå áúäàò ïðîêúëíàòè íàâåêè.
Ñåòíå Åîðë ïðèáðàë ìå÷à è ñ äúëáîê ïîêëîí ñå çàâúðíàë ïðè ïúëêîâîäöèòå ñè.
Òîãàâà ìó îòãîâîðèë Êèðèîí. Êàòî âúçïðàâèë ñíàãà, òîé ïîëîæèë ðúêà âúðõó ìîãèëàòà, à â äåñíèöàòà ñè ñòèñíàë áåëèÿ æåçúë íà Íàìåñòíèöèòå è èçðåêúë ñëîâà, ùî èçïúëíèëè âñè÷êè íàîêîëî ñúñ ñòðàõîïî÷èòàíèå. Çàùîòî êàêòî ñòîÿë, ñëúíöåòî çàëÿçëî ñðåä îãíåíè áàãðè íà çàïàä, òà ñÿêàø ïîäïàëèëî áåëèòå ìó îäåæäè; è ñëåä êàòî äàë îáåò Ãîíäîð äà ñå îáâúðæå ñúñ ñúùàòà äðóæáà è ïîìîù â òåæúê ÷àñ, òîé ïîâèøèë ãëàñ è ïðîèçíåñúë íà ñòàðîåëôè÷åñêè:
* Âàíäà ñèíà òåðìàðóâà Åëåííà-íîðåî àëêàð åíèÿëèåí àð Åëåíäèë Âîðîíäî âîðîíâå. Íàé òèðóâàíòåñ è õàðàð ìàõàëìàñåí ìè Íóìåí àð è Åðó è îð èëèå ìàõàëìàð åà òåíîéî<43>.
È ïàê ãî ïîâòîðèë íà Îáùèÿ åçèê:
* Òàçè êëåòâà ùå ñå ñúõðàíè êàòî ïàìåò çà ñëàâàòà íà Çâåçäíàòà çåìÿ è âåðíîñòòà íà Åëåíäèë Âåðíè è ùå ñå îïàçâà îò îíèÿ, ùî ñåäÿò âúðõó òðîíîâåòå íà Çàïàäà ïîä çàêðèëàòà íà Åäèíñòâåíèÿ, ùî ñòîè íàâåêè íàä âñè÷êè òðîíîâå.
Íå áèëà ÷óâàíà òàêàâà êëåòâà â Ñðåäíàòà çåìÿ îòêàê ñàì Åëåíäèë äàë îáåò çà ñúþç ñ Ãèë-ãàëàä, êðàë íà Åëäàðèòå<44>.
Êîãàòî âñè÷êî ñâúðøèëî è ïàäíàëè âå÷åðíèòå ñåíêè, Êèðèîí è Åîðë çàåäíî ñ ïðèäðóæèòåëèòå ñè ñëåçëè áåçìúëâíî ïðåç ïðèòúìíÿëàòà Ãîðà è ñå âúðíàëè â ëàãåðà êðàé ïîòîêà Ìåðèíã, ãäå âå÷å èì áèëè ïîäãîòâèëè øàòðè. Ñëåä êàòî ñå íàõðàíèëè, Êèðèîí è Åîðë ñåäíàëè çàåäíî ñ Ïðèíöà íà Äîë Àìðîò è Åîìóíä, ïúðâèÿ âîåíà÷àëíèê íà Åîòåîäà, çà äà îïðåäåëÿò ãðàíèöèòå ìåæäó âëàäåíèÿòà íà Åîòåîäñêèÿ êðàë è Íàìåñòíèêà íà Ãîíäîð.
Ãðàíèöèòå íà Åîðëîâîòî êðàëñòâî ùåëè äà ñå ïðîñòèðàò: íà çàïàä ïî ðåêà Àíãðåí îò íåéíîòî ñëèâàíå ñ Àäîðí è ïîäèð òóé ñåâåðíî äî âúíøíèòå ïîäñòúïè íà Àíãðåíîñò, ñåòíå íà ñåâåð è çàïàä ïîêðàé ãîðàòà Âåòðîêëèí äî ðåêà Ëèïîñâåò; è ïî òàÿ ðåêà ìèíàâàëà ñåâåðíàòà ãðàíèöà, ïîíåæå Ãîíäîð íèêîãà íå áèë ïðåòåíäèðàë çà çåìè îòâúä íåÿ<45>. Íà èçòîê êðàëñòâîòî ãðàíè÷åëî ñ Àíäóèí è çàïàäíèòå ÷óêàðè íà Åìèí Ìóèë íàäîëó êúì áëàòàòà îêîëî óñòèåòî íà Îíîäëî, à îòâúä òàçè ðåêà ñ ïîòîêà Ãëàíõèð, ùî ìèíàâàë ïðåç ãîðàòà Àíâàð, çà äà ñå âëåå â Îíîäëî; íà þã ïúê ãðàíè÷åëè ñ Åðåä Íèìðàèñ ÷àê äî êðàÿ íà ñåâåðíîòî èì ðàçêëîíåíèå, íî âñè÷êè îòêðèòè íà ñåâåð òàìîøíè äîëèíè ùåëè äà ïðèíàäëåæàò íà Åîòåîäà, êàêòî è çåìèòå þæíî îò Õèñàåãëèð ìåæäó ðåêèòå Àíãðåí è Àäîðí<46>.
Îò âñè÷êè òèÿ îáëàñòè Ãîíäîð çàïàçâàë ïîä ñâîÿ âëàñò åäèíñòâåíî òâúðäèíàòà Àíãðåíîñò, êúäåòî áèëà òðåòàòà Ãîíäîðñêà êóëà - íåïðèñòúïíèÿò Îðòàíê, â êîéòî ñå ñúõðàíÿâàë ÷åòâúðòèÿò îò ïàëàíòèðèòå íà þæíîòî êðàëñòâî. Ïî âðåìåòî íà Êèðèîí â Àíãðåíîñò âñå îùå èìàëî ãîíäîðñêè ãàðíèçîí, àëà òîé ñå áèë ïðåâúðíàë â ìàëêî ñåëèùå, óïðàâëÿâàíî îò êàïèòàí, ÷èÿòî âëàñò ñå ïðåäàâàëà ïî íàñëåäñòâî, à êëþ÷îâåòå íà Îðòàíê ñå ñúõðàíÿâàëè ó Íàìåñòíèêà. Ñïîìåíàòèòå "âúíøíè ïîäñòúïè" ïðåäñòàâëÿâàëè êðåïîñòåí âàë è ñòåíà íà îêîëî äâå ìèëè þæíî îò ïîðòèòå íà Àíãðåíîñò - ìåæäó õúëìîâåòå, ñ êîèòî çàâúðøâàëè Ìúãëèâèòå ïëàíèíè; çàä òÿõ ñå ïðîñòèðàëè íèâèòå íà íàðîäà îò êðåïîñòòà.
Ñïîðàçóìåëè ñå ñúùî òàêà, ÷å Ãîëåìèÿò ïúò, ùî íÿêîãà ìèíàâàë ïðåç Àíîðèåí è Êàëåíàðäîí êúì Àòðàä Àíãðåí (Áðîäîâåòå íà Èñåí)<47>, à îòòàì ïðîäúëæàâàë íà ñåâåð çà Àðíîð, â ìèðíî âðåìå òðÿáâà äà áúäå îòêðèò áåçïðåïÿòñòâåíî çà ïúòíèöè îò âñè÷êè íàðîäè, à çà ïîääðúæêàòà ìó îò ïîòîêà Ìåðèíã äî Áðîäîâåòå íà Èñåí äà ñå ãðèæè Åîòåîäúò.
Ñïîðåä òîçè äîãîâîð âúâ âëàäåíèÿòà íà Åîðë âëèçàëà ñàìî ìàëêà ÷àñò îò ãîðàòà Àíâàð, çàïàäíî îò ïîòîêà Ìåðèíã; àëà Êèðèîí îáÿâèë, ÷å Àíâàðñêèÿò õúëì ñòàâà ñâåùåíî ìÿñòî çà äâàòà íàðîäà è çàíàïðåä Åîðëèíãèòå è Íàìåñòíèöèòå ùå ãî ïîääúðæàò è îõðàíÿâàò ñ îáùè óñèëèÿ. Íî â ïî-êúñíè äíè, êîãàòî Ðîõèðèìèòå ñòàâàëè âñå ïî-ìíîãîáðîéíè è ìîùíè, à Ãîíäîð çàïàäàë è âå÷íî áèë ïîä çàïëàõà îòêúì Èçòîêà è êðàéáðåæèåòî, îõðàíàòà íà Àíâàð ñå îñèãóðÿâàëà èçöÿëî îò Èçòî÷íèÿ ïðåäåë, à Ãîðàòà ñå ïðåâúðíàëà ïî äðåâåí îáè÷àé â ÷àñò îò ëè÷íèòå âëàäåíèÿ íà êðàëåòå íà Ïðåäåëèòå. Òîãàâà Õúëìúò áèë ïðåêðúñòåí íà Õàëèôèðèåí, à Ãîðàòà - íà Ôèðèåíõîëò<48>.
Â ñåòíåøíè âðåìåíà äåíÿò íà Êëåòâàòà ñå ñìÿòàë çà äåí ïúðâè íà íîâîòî êðàëñòâî, êîãàòî Åîðë ïðèåë òèòëàòà êðàë íà Åçäèòíèòå ïðåäåëè. Íî âñúùíîñò ìèíàëî èçâåñòíî âðåìå ïðåäè Ðîõèðèìèòå äà îâëàäåÿò íîâèòå ñè çåìè, òúé ÷å ïðèæèâå Åîðë áèë èçâåñòåí êàòî Âëàäåòåë íà Åîòåîäà è êðàë íà Êàëåíàðäîí. Íàçâàíèåòî Ïðåäåëè îçíà÷àâàëî ãðàíè÷íè çåìè, îñîáåíî êàòî îõðàíà çà âúòðåøíîñòòà íà äàäåíî êðàëñòâî. Ñèíäàðèíñêèòå íàçâàíèÿ Ðîõàí è Ðîõèðèìè áèëè èçðå÷åíè çà ïðúâ ïúò îò Õàëàñ, ñèí è íàñëåäíèê íà Êèðèîí, àëà ÷åñòî ñå èçïîëçâàëè íå ñàìî â Ãîíäîð, à è îò ñàìèÿ íàðîä íà Åîòåîäà<49>.
Íà äðóãèÿ äåí ïîäèð Êëåòâàòà Êèðèîí è Åîðë ñå ïðåãúðíàëè è íåîõîòíî ñå ðàçäåëèëè. Çàùîòî Åîðë êàçàë:
- Ãîñïîäàðþ Íàìåñòíèê, ìíîãî äåëà èìàì äà ñâúðøà ÷àñ ïî-ñêîðî. Òàÿ ñòðàíà ñåãà å î÷èñòåíà îò âðàãîâå; àëà òå íå ñà èçòðåáåíè äî êîðåí, à îòâúä Àíäóèí è ïîä ñâîäîâåòå íà Ìðàêîëåñ äåáíàò íåçíàéíè çàïëàõè. Ñíîùè ïðàòèõ íà ñåâåð òðèìà õðàáðè è îïèòíè åçäà÷è ñ íàäåæäàòà ïîíå åäèí îò òÿõ äà ñòèãíå ïðåäè ìåí. Çàùîòî ñåãà òðÿáâà äà ñå çàâúðíà è òî ñúñ ñèëà; çåìèòå ìè îñòàíàõà ïîä îõðàíàòà íà øåïà þíîøè è áåëîâëàñè ñòàðöè; àêî æåíèòå è äåöàòà íè òðÿáâà äà ïðåäïðèåìàò òúé äúëãî ïúòóâàíå çàåäíî ñ íàé-ïîòðåáíîòî, äëúæíè ñìå äà ãè îõðàíÿâàìå, à òå ùå ïîñëåäâàò åäèíñòâåíî Âëàäåòåëÿ íà Åîòåîäà. Ùå îñòàâÿ òóê êîëêîòî å âúçìîæíî ïîâå÷å áîéöè - ïî÷òè ïîëîâèíàòà îò âîéñêàòà, ùî ñåãà ëàãåðóâà èç Êàëåíàðäîí. Ìåæäó òÿõ ùå èìà îòðÿäè îò êîííè ñòðåëöè, òà äà ñå ïðèäâèæâàò áúðçî è äà èçòðåáâàò êîëêîòî âðàçè ñå ñïîòàéâàò îùå ïî òóêàøíèòå ìåñòà; íî îñíîâíàòà ñèëà ùå îñòàíå íà ñåâåðîèçòîê, çà äà îïàçè íàé-âå÷å ìÿñòîòî, ãäå Áàëõîòèòå ïðåêîñèõà Àíäóèí îòêúì Êàôÿâèòå çåìè; çàùîòî îòòàì îùå äåáíå íàé-ãîëÿìà çàïëàõà, àëà òàì å è ãëàâíàòà ìè íàäåæäà, àêî ñå âúðíà óñïåøíî, äà âúâåäà íàðîäà ñè â íîâèòå çåìè ñ êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ìàëêî ñêúðáè è ãèáåë. Àêî ñå âúðíà, êàçâàì; íî íåïðåìåííî ùå ñå çàâúðíà äà óäúðæà íà êëåòâàòà, îñâåí àêî íè ñïîëåòè òàêàâà áåäà, ÷å çàãèíà ñ íàðîäà ñè ïî äúëãèÿ ïúò. Çàùîòî ùå òðÿáâà äà ìèíåì ïî èçòî÷íèÿ áðÿã íà Àíäóèí ïîä çàïëàõàòà íà Ìðàêîëåñ, à íàêðàÿ äà ïðåêîñèì äîëèíàòà, ãäå òåãíå çëîêîáíàòà ñÿíêà íà õúëìà, íàðè÷àí îò âàñ Äîë Ãóëäóð. Äîðè è äà ïðåíåáðåãíåì ãúìæàùèòå îò îðêè Ïëàíèíè, ïî çàïàäíèÿ áðÿã íÿìà ïúò çà êîííèöè, îùå ïî-ìàëêî çà òîëêîç ìíîãî íàðîä ñ ïðåòîâàðåíè êàðóöè; à è ìàëöèíà äà áÿõìå, ïàê íå ùå ìîæåì äà ìèíåì ïðåç Äóèìîðäåí, ãäå Áÿëàòà Âëàäåòåëêà òú÷å ìðåæè, ùî íè åäèí ñìúðòåí íå å ñïîñîáåí äà ïðåîäîëåå<50>. Ïî èçòî÷íèÿ ïúò ùå äîéäà, êàêòî ñòèãíàõ äî Êåëåáðàíò; è äàíî îíèÿ, ùî ïðèçîâàõìå çà ñâèäåòåëè íà íàøàòà êëåòâà, íè ïîìîãíàò äà ÿ èçïúëíèì. Íåêà ñå ðàçäåëèì ñ íàäåæäà! Ðàçðåøàâàø ëè ìè äà ñè âúðâÿ?
- Îõîòíî òè ðàçðåøàâàì - îòâúðíàë Êèðèîí, - ïîíåæå âèæäàì ñåãà, ÷å äðóãîÿ÷å íå ìîæå äà áúäå. Îñúçíàâàì, ÷å çàãðèæåí çà íàøèòå áåäè, íå ñúì ïîìèñëèë ïðåç êàêâè çàïëàõè å òðÿáâàëî äà ìèíåø è ïî êàêâî ÷óäî ïðåîäîëÿ òîëêîâà ëåâãè ïî äúëãèÿ ïúò îò Ñåâåðà. Ìàëêà ìè èçãëåæäà äíåñ íàãðàäàòà, ùî òè ïðåäëîæèõ îò ðàäîñò ñúðäå÷íà çà èçáàâëåíèåòî. Àëà âÿðâàì, ÷å àêî è äà íå áÿõ îáìèñëèë íèùè÷êî, ïðåäè äà èçðåêà êëåòâàòà, íåéíèòå ñëîâà íå ñà âëîæåíè íàïðàçíî â óñòàòà ìè. Òúé äà å, íåêà ñå ðàçäåëèì ñ íàäåæäà.
Ïî îáè÷àÿ íà ëåòîïèñöèòå ìíîãî îò ïðèïèñàíèòå íà Åîðë è Êèðèîí ñëîâà ïðè ðàçäÿëàòà íåñúìíåíî ñà áèëè èçðå÷åíè îùå ïðåäíàòà âå÷åð; íî å ñèãóðíî, ÷å íà ïðîùàâàíå Êèðèîí ñïîìåíàë çà âäúõíîâåíèåòî, ñ êîåòî èçðåêúë êëåòâàòà, òúé êàòî òîé áèë ñêðîìåí, õðàáúð è âåëèêîäóøåí ìúæ - íàé-áëàãîðîäíèÿò îò ãîíäîðñêèòå Íàìåñòíèöè.
4
Çàâåòúò íà Èñèëäóð
Êàçâàò, ÷å êîãàòî ñå çàâúðíàë îò Âîéíàòà íà Ïîñëåäíèÿ ñúþç, Èñèëäóð îñòàíàë èçâåñòíî âðåìå â Ãîíäîð, çà äà óðåäè çàíåìàðåíèòå äåëà íà êðàëñòâîòî è äà îáó÷è ñâîÿ ïëåìåííèê Ìåíåëäèë, ïðåäè äà ïîåìå âëàñòòà íàä Àðíîðñêîòî êðàëñòâî. Çàåäíî ñ Ìåíåëäèë è íåêîëöèíà äîâåðåíè ïðèÿòåëè òðúãíàë íà ïúòåøåñòâèå ïî ãðàíèöèòå íà âñè÷êè ãîíäîðñêè çåìè; è êîãàòî ñå âðúùàëè îò ñåâåð êúì Àíîðèåí, ñòèãíàëè äî âèñîêèÿ õúëì, ùî òîãàâà íîñåë èìåòî Åéëåíàåð, àëà îòïîñëå áèë íàðå÷åí Àìîí Àíâàð, ñèðå÷ Õúëì íà Ñòðàõîïî÷èòàíèåòî<51>. À òóé áèëî áëèçî äî ñðåäàòà íà ãîíäîðñêèòå çåìè. Ïðîïðàâèëè ñè ïúòåêà ïðåç ãúñòèòå ãîðè ïî ñåâåðíèÿ ñêëîí è òúé ñòèãíàëè äî âúðõà, êîéòî áèë îòêðèò è çåëåí. Èçðàâíèëè òàì ìàëêà ïëîùàäêà è âäèãíàëè ìîãèëà â ñåâåðíèÿ é êðàé; à â ìîãèëàòà Èñèëäóð ïîëîæèë êîâ÷åæåòî, ùî íîñåë ñúñ ñåáå ñè. Ñåòíå ïðîäóìàë:
- Òóé å ãðîá â ïàìåò íà Åëåíäèë Âåðíè. Òóê ùå ñòîè íàñðåä Þæíîòî êðàëñòâî ïîä çàêðèëàòà íà Âàëàðèòå äîäåòî êðàëñòâîòî ñúùåñòâóâà; ñâåùåíî äà å òîâà ìÿñòî è íèêîé äà íå ãî îñêâåðíè. Íèêîé äà íå íàðóøàâà òóê òèøèíàòà è ïîêîÿ, îñâåí àêî å íàñëåäíèê íà Åëåíäèë.
Ïîñëå èçãðàäèëè êàìåííà ñòúëáà îò ïîñëåäíèòå äúðâåòà äî âúðõà íà õúëìà; è Èñèëäóð ðåêúë:
- Ïî òàÿ ñòúëáà íèêîé äà íå ñå êà÷âà, îñâåí êðàëÿ è îíèÿ, ùî ãî ñúïðîâîæäàò, àêî èì ïîâåëè äà äîéäàò.
Ïîäèð òóé âñè÷êè ñå çàêëåëè äà ïàçÿò òàéíà; àëà Èñèëäóð äàë òàêúâ ñúâåò íà Ìåíåëäèë: êðàëÿò äà ïîñåùàâà ñâåòèëèùåòî îò âðåìå íà âðåìå, îñîáåíî àêî ìó áúäå ïîòðåáíà ìúäðîñò â äíè íà çàïëàõè è èçïèòàíèÿ; è êîãàòî íàñëåäíèêúò ìó âúçìúæåå, ñúùî äà ãî îòâåäå íàòàì, äà ðàçêàæå êàê å ñúòâîðåíî ñâåòèëèùåòî è äà ìó ðàçêðèå òàéíèòå íà êðàëñòâîòî è âñè÷êî äðóãî, ùî òðÿáâà äà çíàå.
Ìåíåëäèë èçïúëíèë Èñèëäóðîâèÿ ñúâåò, ñúùîòî ñòîðèëè è âñè÷êè êðàëå ïîäèð íåãî ÷àê äî Ðîìåíäàêèë Ïúðâè (ïåòèÿò âëàäåòåë ñëåä Ìåíåëäèë). Ïî íåãîâî âðåìå Ãîíäîð çà ïðúâ ïúò áèë íàïàäíàò îò èçòî÷íè ïðèøúëöè<52>; è çà äà íå ñå íàðóøè çàâåòúò ïîðàäè âîéíà, âíåçàïíà ãèáåë èëè äðóãà íÿêîÿ áåäà, òîé ïîâåëèë "Çàâåòúò íà Èñèëäóð" äà áúäå ñúõðàíåí â çàïå÷àòàí ñâèòúê çàåäíî ñ äðóãè íåùà, ùî òðÿáâàëî äà çíàå åäèí íîâ êðàë; è òîçè ñâèòúê áèë âðú÷âàí îò Íàìåñòíèêà íà êðàëÿ ïðåäè êîðîíàöèÿòà<53>. Òúé ñâèòúêúò íåèçìåííî ñå ïðåäàâàë îò ïîêîëåíèå íà ïîêîëåíèå, ìàêàð ÷å è áåç íåãî ïî÷òè âñè÷êè ãîíäîðñêè êðàëå ñïàçâàëè îáè÷àÿ äà ïîñåùàâàò ñ íàñëåäíèöèòå ñè ñâåòèëèùåòî âúðõó Àìîí Àíâàð.
Êîãàòî ñâúðøèëî âðåìåòî íà êðàëåòå è âëàñòòà íàä Ãîíäîð ïðåìèíàëà ó Íàìåñòíèöè îò ïîòåêëîòî íà Õóðèí, íàìåñòíèêà íà êðàë Ìèíàðäèë, áèëî ïðèåòî òå äà ðàçïîëàãàò ñ âñè÷êè êðàëñêè ïðàâà è çàäúëæåíèÿ "äîäåòî âåëèêèÿò êðàë ñå çàâúðíå". Íî ùî ñå îòíàñÿ äî "Çàâåòà íà Èñèëäóð", òðÿáâàëî äà ðåøàâàò ñàìè, òúé êàòî íèêîé äðóã íå çíàåë çà íåãî. Ðåøèëè, ÷å ñúñ ñëîâàòà "íàñëåäíèê íà Åëåíäèë" Èñèëäóð å èìàë ïðåäâèä âñåêè êîðîíîâàí ïîòîìúê íà Åëåíäèë, àëà íå å ìîãúë äà ïðåäâèäè óïðàâëåíèåòî íà Íàìåñòíèöèòå. À ùîì êàòî Ìàðäèë áèë ïîåë öÿëàòà âëàñò â îòñúñòâèåòî íà êðàëÿ<54>, òî è íåãîâèòå ïîòîìöè, ùî íàñëåäèëè Íàìåñòíè÷åñòâîòî, èìàëè ñúùèòå ïðàâà è çàäúëæåíèÿ äî çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ; ïîðàäè òóé âñåêè Íàìåñòíèê ìîæåë äà ïîñåùàâà ñâåòèëèùåòî êîãàòî æåëàå è äà âîäè ñúñ ñåáå ñè êîëêîòî ëþäå ñìåòíå çà ïîäîáàâàùî. Êîëêîòî äî ñëîâàòà "äîäåòî êðàëñòâîòî ñúùåñòâóâà", êàçâàëè, ÷å ìàêàð è óïðàâëÿâàí îò ðåãåíòè, Ãîíäîð ñè îñòàâà êðàëñòâî è ñëîâàòà òðÿáâà äà áúäàò òúëêóâàíè â ñìèñúë "äîäåòî ñúùåñòâóâà Ãîíäîð êàòî äúðæàâà".
Âúïðåêè òóé, äîíÿêúäå îò ñòðàõîïî÷èòàíèå, à äîíÿêúäå è ïîðàäè ìíîãîòî ñè äúðæàâíè çàäúëæåíèÿ, Íàìåñòíèöèòå ðÿäêî ïîñåùàâàëè ñâåòèëèùåòî âúðõó õúëìà Àíâàð, à íÿêîè äîðè îòèâàëè òàì ñàìî âåäíúæ, êîëêîòî äà îòâåäàò ñâîÿ íàñëåäíèê ñïîðåä îáè÷àÿ íà êðàëåòå. ×åñòî ñå ñëó÷âàëî äúëãè ãîäèíè íà âúðõà äà íå ñòúïè ÷îâåøêè êðàê, àëà êàêòî íÿêîãà ñå íàäÿâàë Èñèëäóð, ìÿñòîòî ñè îñòàâàëî ïîä çàêðèëàòà íà Âàëàðèòå; çàùîòî ìàêàð ÷å ãîðàòà ñòàâàëà âñå ïî-ãúñòà è ëþäåòå ÿ èçáÿãâàëè çàðàäè íåéíîòî áåçìúëâèå, òà ïúòåêàòà íàãîðå íàïúëíî èç÷åçíàëà, âñå ïàê êîãàòî ñè ïðîïðàâÿëè ïúò íàãîðå, çàâàðâàëè ñâåòèëèùåòî íåäîêîñíàòî è íåïðîìåíåíî, âñå òúé çåëåíî è áåçìåòåæíî ïîä íåáîñâîäà, ÷àê äîäåòî ñå ïðîìåíèëî ñàìîòî Ãîíäîðñêî êðàëñòâî.
Çàùîòî ñå ñëó÷èëî òúé, ÷å Êèðèîí, äâàíàéñåòèÿò âëàñòâàù Íàìåñòíèê, ñå ñáëúñêàë ñ íîâà è ñòðàõîâèòà çàïëàõà - íàøåñòâåíèöè âðúõëèòàëè äà çàâîþâàò âñè÷êè ãîíäîðñêè çåìè ñåâåðíî îò Áåëèòå ïëàíèíè, à ñëó÷åëî ëè ñå òóé, íå ïîäèð äúëãî ìîæåëî äà ñå ñòèãíå äî ãèáåë è ïàäåíèå íà öÿëîòî êðàëñòâî. Êàêòî å çíàéíî îò äðåâíèòå ëåòîïèñè, òàÿ çàïëàõà áèëà îòáëúñíàòà åäèíñòâåíî ñ ïîìîùòà íà Ðîõèðèìèòå; è â ñâîÿòà âåëèêà ìúäðîñò Êèðèîí èì äàðèë âñè÷êè ñåâåðíè çåìè, îñâåí Àíîðèåí - äà ñà òÿõíî âëàäåíèå, àëà âúâ âå÷åí ñúþç ñ Ãîíäîð. Âå÷å íÿìàëî â êðàëñòâîòî òîëêîâà ëþäå, ÷å äà çàñåëÿò ñåâåðíèòå îáëàñòè, íèòî äîðè äà ïîääúðæàò óêðåïëåíèÿòà ïîêðàé Àíäóèí, ùî îõðàíÿâàëè èçòî÷íèòå ãðàíèöè. Êèðèîí äúëãî îáìèñëÿë òèÿ íåùà, ïðåäè äà îòñòúïè Êàëåíàðäîí íà Êîííèöèòå îò Ñåâåðà; è ïðåöåíèë, ÷å ñ òóé ùå ïðîìåíè èçöÿëî "Çàâåòà íà Èñèëäóð", ùî ñå îòíàñÿ äî ñâåòèëèùåòî âúðõó Àìîí Àíâàð. Íà îíîâà ìÿñòî îòâåë Âëàäåòåëÿ íà Ðîõèðèìèòå è òàì, êðàé ìîãèëàòà íà Åëåíäèë, ïðèåë òúðæåñòâåíî Êëåòâàòà íà Åîðë, à ïîäèð òóé îòâúðíàë ñ Êëåòâàòà íà Êèðèîí, òà òúé ñêðåïèëè íàâåêè ñúþçà ìåæäó Ãîíäîð è êðàëñòâîòî íà Ðîõèðèìèòå. Àëà êîãàòî òîâà áèëî ñòîðåíî è Åîðë ñå îòïðàâèë êúì Ñåâåðà äà äîâåäå âñè÷êè ñâîè ëþäå ïî íîâèòå èì çåìè, Êèðèîí ïðåìåñòèë ãðîáà íà Åëåíäèë. Çàùîòî ñìåòíàë, ÷å ñåãà "Çàâåòúò íà Èñèëäóð" å çàãóáèë ñìèñúëà ñè. Ñâåòèëèùåòî âå÷å íå áèëî "íàñðåä Þæíîòî êðàëñòâî", à íà ãðàíèöàòà ñ äðóãà äúðæàâà; îñâåí òóé ñëîâàòà "äîäåòî êðàëñòâîòî ñúùåñòâóâà" èìàëè ïðåäâèä ñòðàíàòà òàêàâà, êàêâàòî ÿ âèæäàë íÿêîãà Èñèëäóð, ñëåä êàòî îáèêîëèë è î÷åðòàë íåéíèòå ãðàíèöè. Âÿðíî, îò îíîâà âðåìå íàñåòíå áèëè çàãóáåíè è äðóãè ÷àñòè îò êðàëñòâîòî - Ìèíàñ Èòèë ïîïàäíàë â ðúöåòå íà Íàçãóëèòå, à Èòèëèåí ïóñòååë; íî Ãîíäîð ïðîäúëæàâàë äà ãè ñìÿòà çà ñâîè âëàäåíèÿ. À îò Êàëåíàðäîí ñå ëèøèëè íàâåêè ñúñ ñâåùåíà êëåòâà. Çàòóé Êèðèîí ïðåíåñúë â Ñâåòèëèùåòî íà Ìèíàñ Òèðèò îíîâà êîâ÷åæå, ùî íÿêîãà Èñèëäóð áèë ïîëîæèë â ìîãèëàòà; íî çåëåíèÿò âðúõ ñå ñúõðàíèë êàòî ñïîìåí çà ñïîìåíà. Äîðè è êîãàòî ñëåä âðåìå ñå ïðåâúðíàë â ñèãíàëåí õúëì, õúëìúò Àíâàð ñè îñòàíàë ñâÿòî ìÿñòî çà Ãîíäîð è Ðîõèðèìèòå, êîèòî ãî íàðåêëè íà ñâîÿ åçèê Õàëèôèðèåí, ùî îçíà÷àâà Ñâåùåíèÿ âðúõ.
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Íå ñúùåñòâóâà ðúêîïèñ ñ ïîäîáíî çàãëàâèå, íî áåç ñúìíåíèå ïîâåñòâîâàíèåòî â òðåòèÿ ðàçäåë ("Êèðèîí è Åîðë") ïðåäñòàâëÿâà ÷àñò îò Õðîíèêàòà.
 2 Êàòî íàïðèìåð "Êíèãà íà êðàëåòå". [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Â óâîäà íà Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñå ñïîìåíàâà, ÷å òîâà ïðîèçâåäåíèå (çàåäíî ñ "Êíèãà íà Íàìåñòíèöèòå" è "Àêàëàáåò") å áèëî ñðåä ëåòîïèñèòå íà Ãîíäîð, äî êîèòî êðàë Åëåñàð äîïóñíàë Ôðîäî è Ïåðåãðèí; òàçè çàáåëåæêà îáà÷å ñå ñðåùà ñàìî â ïúðâîòî èçäàíèå, à â ïðåðàáîòåíîòî å îòïàäíàëà.
 3 Èçòî÷íàòà Ùúðáèíà, êîÿòî íå ñå ñïîìåíàâà íèêúäå äðóãàäå, å ïðåäñòàâëÿâàëà ïðîñòîðíà ðàç÷èñòåíà òåðèòîðèÿ, íàâëèçàùà îòêúì èçòîê â Ìðàêîëåñ; ìîæåì äîáðå äà ÿ ðàçëè÷èì íà êàðòàòà êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå".
 4 Èçãëåæäà, ÷å Ñåâåðíÿöèòå ñà áèëè áëèçêè ñ òðåòèÿ è íàé-âåëèê íàðîä íà Åëôè÷åñêèòå ïðèÿòåëè, ðúêîâîäåí îò Õàäîðîâèÿ ðîä. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 5 Ñïàñÿâàíåòî íà ãîíäîðñêàòà àðìèÿ îò ïúëíî óíèùîæåíèå ñå äúëæè äî ãîëÿìà ñòåïåí íà õðàáðîñòòà è âåðíîñòòà íà ñåâåðíÿøêèòå êîííèöè, âîäåíè îò Ìàðõàðè (ïîòîìúê íà "ðîâàíèîíñêèÿ êðàë" Âèäóãàâèÿ), êîèòî îõðàíÿâàëè îòñòúïëåíèåòî. Íî Êîëåñàðèòå áèëè ïðåòúðïåëè òàêèâà çàãóáè â áèòêàòà ñðåùó ãîíäîðöèòå, ÷å íÿìàëè ñèëè äà ïðîäúëæàò íàøåñòâèåòî ïðåäè äà ïîëó÷àò ïîäêðåïëåíèÿ îò Èçòîêà è âðåìåííî ñå çàäîâîëèëè ñúñ çàâëàäÿâàíåòî íà Ðîâàíèîí. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" å êàçàíî, ÷å Âèäóãàâèÿ, êîéòî ñå îáÿâÿâàë çà ðîâàíèîíñêè êðàë, áèë íàé-ìîãúù îò âñè÷êè ñåâåðíè ïðèíöîâå; çàñëóæèë áëàãîñêëîííîñò îò ñòðàíà íà Ðîìåíäàêèë Âòîðè (óìðÿë ïðåç 1366 ã.), êîìóòî ïîìîãíàë âúâ âîéíàòà ñðåùó èçòî÷íèòå ïðèøúëöè; áðàêúò ìåæäó Ðîìåíäàêèëîâèÿ ñèí Âàëàêàð è äúùåðÿòà íà Âèäóãàâèÿ Âèäóìàâè äîâåë äî óíèùîæèòåëíèòå ìåæäóîñîáèöè â Ãîíäîð ïðåç ïåòíàéñåòè âåê.
 6 Èìà åäèí èíòåðåñåí ôàêò, çà êîéòî, äîêîëêîòî çíàì, íå ñå ñïîìåíàâà â íèòî åäíî îò áàùèíèòå ìè ñú÷èíåíèÿ - èìåíàòà íà äðåâíèòå ñåâåðíÿøêè êðàëå è ïðèíöîâå ñà ïî ôîðìà ãîòè÷åñêè, à íå ñòàðîàíãëèéñêè (àíãëîñàêñîíñêè) êàêòî ïðè Ëåîä, Åîðë è ïî-êúñíî ïðè Ðîõèðèìèòå. Èìåòî Âèäóãàâèÿ å ëàòèíèçèðàí âàðèàíò íà ãîòè÷åñêîòî Widugauja ("ãîðñêè îáèòàòåë"), èçâåñòíî îò ëåòîïèñèòå ãîòè÷åñêî èìå; ñúùîòî ñå îòíàñÿ è äî Âèäóìàâè îò ãîòè÷åñêîòî Widumawi ("ãîðñêà äåâîéêà"). Èìåíàòà Ìàðõâèíè è Ìàðõàðè ñúäúðæàò ãîòè÷åñêàòà äóìà marh, òîåñò "êîí", ñúîòâåòñòâàùà íà ñòàðîàíãëèéñêîòî mearh, ìíîæåñòâåíî ÷èñëî mearas - äóìàòà, èçïîëçâàíà çà ðîõàíñêèòå êîíå âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå"; äóìàòà wini, òîåñò "ïðèÿòåë", ñúîòâåòñòâà íà ñòàðîàíãëèéñêîòî wine, ñðåùàíî â èìåíàòà íà íåêîëöèíà êðàëå íà Ïðåäåëèòå. Êàêòî ñå îáÿñíÿâà â Ïðèëîæåíèå Å êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", åçèêúò íà Ðîõàí å áèë "ñúçäàäåí ïî ïîäîáèå íà äðåâíèÿ àíãëèéñêè" è ïîðàäè òîâà èìåíàòà íà ïðàäåäèòå íà Ðîõèðèìèòå ñà îáðàçóâàíè îò íàé-äðåâíèòå ãåðìàíñêè åçèöè.
 7 Êàêòî áèë íàðå÷åí òîçè íàðîä â ïî-ñåòíåøíè âðåìåíà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Èìåòî å ñòàðîàíãëèéñêî è îçíà÷àâà "êîíñêè íàðîä"; âèæ ñúùî Áåëåæêà 36.
 8 Îïèñàíîòî äîòóê íå âëèçà â ïðîòèâîðå÷èå ñ Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", ìàêàð ÷å å ñèëíî ñúêðàòåíî. Íå ñå ñïîìåíàâà íèùî çà âîéíàòà ñðåùó èçòî÷íèòå ïðèøúëöè, âîäåíà ïðåç òðèíàéñåòè âåê îò Ìèíàëêàð (êîéòî ïðèåë èìåòî Ðîìåíäàêèë Âòîðè), ïðèåìàíåòî íà ìíîçèíà Ñåâåðíÿöè â ãîíäîðñêàòà àðìèÿ ïî íåãîâî âðåìå, áðàêà íà ñèí ìó Âàëàêàð ñúñ ñåâåðíÿøêà ïðèíöåñà è ïðîèçòåêëèòå îò òîâà ìåæäóîñîáèöè; íî òóê ñå ïîÿâÿâàò íÿêîè ïîäðîáíîñòè, êîèòî íå ñà ñïîìåíàòè âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå": ÷å çàïàäàíåòî íà Ñåâåðíÿöèòå â Ðîâàíèîí å ïðåäèçâèêàíî îò Ñòðàøíàòà ÷óìà; ÷å áèòêàòà ïðåç 1856 ãîäèíà, ïðè êîÿòî çàãèíàë êðàë Íàðìàêèë Âòîðè (â Ïðèëîæåíèå À ñå êàçâà ñàìî, ÷å áèëà "îòâúä Àíäóèí"), ñå å ðàçèãðàëà èç ðàâíèíèòå þæíî îò Ìðàêîëåñ è áèëà íàðè÷àíà Áèòêàòà â ðàâíèíèòå; ÷å àðìèÿòà ìó áèëà ñïàñåíà îò ïúëíî óíèùîæåíèå ñàìî áëàãîäàðåíèå íà çàùèòàòà, ðúêîâîäåíà îò Ìàðõàðè, ïîòîìúê íà Âèäóãàâèÿ. Ñúùî òàêà òóê å êàçàíî ïî-ÿñíî, ÷å èìåííî ñëåä Áèòêàòà â ðàâíèíèòå ïîòîìöèòå íà Ñåâåðíÿöèòå ïîëó÷èëè èìåòî Åîòåîä è ñå ïðåâúðíàëè â îòäåëåí íàðîä, æèâååù èç Àíäóèíñêàòà äîëèíà ìåæäó Ðàâíîñêàë è Ïåðóíèêîâè ïîëÿ.
 9 Äÿäî ìó Òåëóìåõòàð çàâëàäÿë Óìáàð è ïðåêúðøèë ìîùòà íà êîðñàðèòå, à íàðîäèòå îò Õàðàä ïî îíîâà âðåìå áèëè ïîòúíàëè âúâ âîéíè è ìåæäóîñîáèöè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Òåëóìåõòàð Óìáàðäàêèë ïðåâçåìà Óìáàð ïðåç 1810 ã.
 10 Ãîëåìèòå çàïàäíè çàâîè íà Àíäóèí èçòî÷íî îò ãîðàòà Âåòðîêëèí; âèæ Ïðèëîæåíèå Â êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí".
  11 Çà äóìàòà åîðåä âèæ Áåëåæêà 36.
 12 Òîçè ðàçêàç å ìíîãî ïî-ïúëåí îò êðàòêîòî ðåçþìå â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå": "Êàëèìåõòàð, ñèí íà Íàðìàêèë Âòîðè, ïîäïîìîãíàò îò áóíò â Ðîâàíèîí, îòìúñòèë çà áàùà ñè ñúñ ñëàâíà ïîáåäà íàä èçòî÷íèòå ïðèøúëöè â Äàãîðëàä ïðåç 1899 ã. è çà èçâåñòíî âðåìå îïàñíîñòòà áèëà ïðåäîòâðàòåíà".
 13 Íàçâàíèåòî Ãîðñêè Òåñíèíè íàâÿðíî ñå îòíàñÿ äî òåñíèÿ "ïîÿñ" íà Ìðàêîëåñ îòêúì þã, îôîðìåí îò Èçòî÷íàòà Ùúðáèíà (âèæ Áåëåæêà 3).
 14 Ïðàâèëíî. Çàùîòî åäíà àòàêà îòêúì Áëèçúê Õàðàä - àêî íå ðàçïîëàãàëà ñ ïîìîù îò Óìáàð, êàêâàòî ïî îíîâà âðåìå íå ìîæåëî äà èìà - ùÿëà äà áúäå óäúðæàíà ìíîãî ïî-ëåñíî ïî òåçè ìåñòà. Âðàãúò íå ìîæåë äà ïðåêîñè Àíäóèí, à â äâèæåíèåòî ñè íà ñåâåð òðÿáâàëî äà ìèíå ïðåç òÿñíàòà îáëàñò ìåæäó ðåêàòà è ïëàíèíèòå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 15 Íà åäíî îòäåëíî ëèñò÷å êúì òåêñòà å îòáåëÿçàíî, ÷å ïî îíîâà âðåìå Ìîðàíîí âñå îùå ñå íàìèðàë ïîä êîíòðîëà íà Ãîíäîð è â äâåòå Ñòðàæåâè êóëè èçòî÷íî è çàïàäíî îò íåãî (Çúáåðíè êóëè) èìàëî êàðàóë. Äðåâíèÿò ïúò ïðåç Èòèëèåí îùå ìîæåë äà ñå èçïîëçâà äî Ìîðàíîí; òàì ñå êðúñòîñâàë ñ äðóãè äâà ïúòÿ, åäèíèÿò îò êîèòî îòèâàë íà ñåâåð êúì Äàãîðëàä, à äðóãèÿò ïðîäúëæàâàë íà èçòîê ïîêðàé Åðåä Ëèòóè. [Òåçè äâà ïúòÿ íå ñå îòáåëÿçàíè íà êàðòèòå êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå".] Èçòî÷íèÿò ïúò ïðèâúðøâàë íà ñåâåð îò Áàðàä-äóð; â äðåâíîñòòà òîé òàêà è íå áèë ïîñòðîåí äîêðàé, à ïî âðåìå íà îïèñàíèòå ñúáèòèÿ áèë îòäàâíà çàíåìàðåí. Âúïðåêè òîâà ïúðâèòå ìó ïåòäåñåòèíà ìèëè ñà ïîìîãíàëè ìíîãî çà áúðçîòî ïðèáëèæàâàíå íà Êîëåñàðèòå.
 16 Èñòîðèöèòå ïðåäïîëàãàò, ÷å òîâà å áèë ñúùèÿò õúëì, âúðõó êîéòî êðàë Åëåñàð âëÿçúë â ïîñëåäíàòà áèòêà ñðåùó Ñàóðîí, ñ êîÿòî çàâúðøèëà Òðåòàòà åïîõà. Íî äîðè äà å òàêà, ïî îíîâà âðåìå íèñêàòà åñòåñòâåíà ìîãèëêà âñå îùå íå å áèëà ïðåâúðíàòà îò îðêèòå â èñòèíñêè õúëì, òúé ÷å íå ìîæåëà äà âúçïðå êîííàòà àòàêà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Ñòàâà äóìà çà îíçè îòêúñ îò "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", â êîéòî ñå êàçâà: "Àðàãîðí ðàçïîëîæè âîéñêàòà ñè â íàé-äîáðàòà ïîçèöèÿ, êîÿòî ìîæåøå äà èçáåðå; èçòåãëèõà ñå íà äâà âèñîêè õúëìà îò îáãîðåíè êàìúíè è ïðúñò, êîèòî îðêèòå áÿõà ñòðóïàëè â äúëãîãîäèøåí òåæúê òðóä" è ïî-êúñíî ñå óòî÷íÿâà, ÷å âúðõó åäèíèÿ õúëì çàñòàâàò Àðàãîðí è Ãàíäàëô, à âúðõó äðóãèÿ ñå ðàçâÿâàò çíàìåíàòà íà Ðîõàí è Äîë Àìðîò.
 17 Çà ïðèñúñòâèåòî íà Àäðàõèë îò Äîë Àìðîò âèæ Áåëåæêà 39.
 18 Ñòàðàòà ðîäèíà - â Àíäóèíñêàòà äîëèíà ìåæäó Ðàâíîñêàë è Ïåðóíèêîâè ïîëÿ.
 19 Ïðè÷èíàòà çà òîâà ïðåñåëåíèå íà Åîòåîäà å ïîñî÷åíà â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå": "[Ïðàäåäèòå íà Åîðë] íàé-ñèëíî îáè÷àëè ðàâíèíèòå, êîíåòå è áóéíàòà åçäà, àëà ïî îíîâà âðåìå èç Àíäóèíñêàòà äîëèíà èìàëî òâúðäå ìíîãî íàðîä, à è âå÷å ïàäàëà òåæêàòà ñÿíêà íà Äîë Ãóëäóð; çàòóé êîãàòî óçíàëè çà ïàäàíåòî íà êðàëÿ-ìàãüîñíèê [ïðåç 1975 ã.], òå ïîäèðèëè íîâè ïðîñòîðè èç Ñåâåðà è ïðîãîíèëè ïîñëåäíèòå ëþäå îò Àíãìàð êúì èçòî÷íèÿ êðàé íà Ïëàíèíèòå. Àëà ïî âðåìåòî íà Åîðëîâèÿ áàùà Ëåîä íàðîäúò èì ñå ðàçðàñíàë è âå÷å ìó ñòàâàëî òÿñíî ïî òèÿ çåìè". Ïðåñåëåíèåòî íà Åîòåîäà áèëî ïðåäâîæäàíî îò íÿêîé ñè Ôðóìãàð; â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" ñå ïîñî÷âà, ÷å å çàïî÷íàëî ïðåç 1977 ã.
 20 Ìàêàð è íåíàçîâàíè, òåçè äâå ðåêè ñà îòáåëÿçàíè âúðõó êàðòàòà êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå". Ñïîðåä íåÿ Ñèâîñòðóé å èìàë äâà ïî-ìàëêè ïðèòîêà.
 21 Òðåâîæíèÿò ìèð å òðàÿë îò 2063 äî 2460 ã., äîêàòî Ñàóðîí îòñúñòâàë îò Äîë Ãóëäóð.
 22 Çà óêðåïëåíèÿòà êðàé Àíäóèí âèæ â "Ñåâåðíÿöèòå è Êîëåñàðèòå", à çà Ïëèò÷èíèòå â Ïðèëîæåíèå Â êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí".
 23 Íÿêîëêî ñòðàíèöè ïî-ãîðå èìà ïàñàæ, êîéòî ñúçäàâà âïå÷àòëåíèåòî, ÷å Ñåâåðíÿöèòå ñà íàïóñíàëè çåìèòå èçòî÷íî îò Ìðàêîëåñ ñëåä Äàãîðëàäñêàòà ïîáåäà íà Êàëèìåõòàð íàä Êîëåñàðèòå ïðåç 1899 ã.
 24 Ñ òîâà èìå ãîíäîðöèòå íàðè÷àëè ïî îíîâà âðåìå âðàæåñêèòå ïëåìåíà; íàçâàíèåòî å îò ïðîñòîíàðîäíèÿ ãîâîð è èìà ñìåñåí ïðîèçõîä îò Çàïàäíÿøêîòî áàëê, òîåñò "óæàñåí" è Ñèíäàðèíñêîòî õîò - "îðäà". Íàé-÷åñòî ñå óïîòðåáÿâàëî çà îðêèòå, íî áèëî ïðèëàãàíî è ñïðÿìî äðóãè ïëåìåíà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Âèæ ñúùî òàêà îáÿñíåíèåòî íà äóìàòà õîò â Ïðèëîæåíèåòî êúì "Ñèëìàðèëèîí".
 25 Íà ïå÷àòà áèëè èçîáðàçåíè òðè çâåçäè è ïîä òÿõ áóêâèòå Ð-ÍÄ-Ð, îçíà÷àâàùè àðàíäóð, òîåñò "íàìåñòíèê" (áóêâàëíî "êðàëñêè ñëóæèòåë"). [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 26 Ïðåìúë÷àë äðóãàòà ñè ìèñúë: âå÷å çíàåë, ÷å ëþäåòå îò Åîòåîäà áèëè íåñïîêîéíè, ïîíåæå ñìÿòàëè ñåâåðíèòå ñè âëàäåíèÿ çà òâúðäå òåñíè è íåïëîäîðîäíè, òà ñå ïèòàëè ãäå äà íàìåðÿò íîâè çåìè çà ðàñòÿùèÿ ñè íàðîä. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 27 Èìåòî ìó ñå çàïîìíèëî â ïåñåíòà "Ðîõîí Ìåòåñòåë ("Êîííèêúò íà Ïîñëåäíàòà íàäåæäà") êàòî Áîðîíäèð Óäàëðàô (Áîðîíäèð Áåçñòðåìåííèÿ), çàùîòî íà âðúùàíå ñ åîõåðà ïðåïóñêàë îòäÿñíî íà Åîðë, ïðúâ ïðåêîñèë Ëèïîñâåò è ñè ïðîáèë ïúò ïðåç âðàãîâåòå, çà äà ïîìîãíå íà Êèðèîí. Îòáðàíÿâàéêè ñâîÿ âëàäåòåë, òîé çàãèíàë â Ïîëåòî íà Êåëåáðàíò çà âåëèêà ñêðúá íà Ãîíäîð è Åîòåîäà è òÿëîòî ìó áèëî ïîëîæåíî â åäíà îò ãðîáíèöèòå íà Ñâåòèëèùåòî â Ìèíàñ Òèðèò. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 28 Êîíÿò íà Åîðë. Â ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñå êàçâà, ÷å Åîðëîâèÿò áàùà Ëåîä áèë óêðîòèòåë íà äèâè êîíå è çàãèíàë ïàäàéêè îò Ôåëàðîô, êîãàòî ñå îïèòàë äà ãî îáÿçäè. Ñëåä òîâà Åîðë ïîâåëèë íà æðåáåöà äà ïëàòè êðúâíèíà çà áàùà ìó êàòî ñå îòêàæå íàâåêè îò ñâîáîäàòà ñè; è Ôåëàðîô ñå ïîêîðèë, íî íå ïîçâîëÿâàë äà ãî âúçñÿäà äðóã îñâåí Åîðë. Òîé ðàçáèðàë ÷îâåøêîòî ñëîâî è íå îòñòúïâàë íà õîðàòà ïî äúëãîëåòèå, êîåòî ïðåäàë è íà ñâîèòå ïîòîìöè, ìåàðàñèòå, "ùî íå íîñåëè íèêîãî îñâåí êðàëÿ íà Ïðåäåëèòå è ñèíîâåòå ìó ÷àê äî âðåìåòî íà Ñåíêîãðèâ". Ôåëàðîô å äóìà îò àíãëîñàêñîíñêèÿ ïîåòè÷åí ðå÷íèê, ìàêàð äà íå ñå ñðåùà â íèòî åäíî ñúõðàíåíî ïðîèçâåäåíèå, è îçíà÷àâà "ìíîãî õðàáúð", "ìíîãî ñèëåí".
 29 Ìåæäó Ëèïîñâåò è Ïëèò÷èíèòå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Òîâà îïðåäåëåíî ïðîòèâîðå÷è íà êàçàíîòî â Ïðèëîæåíèå Â êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí", êúäåòî ñòàâà äóìà çà "äâàòà çàïàäíè çàâîÿ, èçâåñòíè êàòî Ñåâåðíà è Þæíà ïëèò÷èíà", êàòî ðåêà Ëèïîñâåò ñå âëèâà â ñåâåðíèÿ èì êðàé.
 30 Çà äåâåò äíè áèëè èçìèíàëè íàä ïåòñòîòèí ìèëè ïî ïðàâà ëèíèÿ, à â äåéñòâèòåëíîñò ðàçñòîÿíèåòî íàâÿðíî íàäõâúðëÿëî øåñòñòîòèí ìèëè. Ìàêàð ÷å ïî èçòî÷íèÿ áðÿã íà Àíäóèí íÿìàëî ñåðèîçíè ïðèðîäíè ïðåïÿòñòâèÿ, òàìîøíèòå çåìè áèëè çàïóñòåëè è ðÿäêî ñå íàìèðàëè ïúòèùà èëè ïúòåêè; ñàìî íà îòäåëíè êðàòêè ó÷àñòúöè âîéñêàòà áè ìîãëà äà ñå äâèæè ïî-áúðçî, à áîéöèòå òðÿáâàëî äà ïàçÿò ñèëèòå ñè è äà ùàäÿò êîíåòå, òúé êàòî î÷àêâàëè äà âëÿçàò â áîé âåäíàãà, ùîì íàáëèæàò Ïëèò÷èíèòå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 31 Õàëèôèðèåí ñå ñïîìåíàâà íà äâà ïúòè âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå". Â "Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ" (êíèãà 5, ãëàâà 1) Ïèïèí ïðåïóñêà çàåäíî ñ Ãàíäàëô êúì Ìèíàñ Òèðèò è êîãàòî ñå ïðîâèêâà, ÷å âèæäà îãíüîâå, âúëøåáíèêúò îòãîâàðÿ: "Ñèãíàëíèòå êëàäè íà Ãîíäîð ãîðÿò, çîâàò çà ïîìîù. Âîéíàòà å èçáóõíàëà. Âèæ, îãúí áóøóâà íàä Àìîí Äèí, ïëàìúê ïîêðèâà Åéëåíàõ; ñèãíàëúò áúðçà íà çàïàä: Íàðäîë, Åðåëàñ, Ìèí-Ðèìîí, Êàëåíõàä è Õàëèôèðèåí íà ðîõàíñêàòà ãðàíèöà". Ïàê òàì (êíèãà 5, ãëàâà 3) Ðîõàíñêèòå êîííèöè íà ïúò çà Ìèíàñ Òèðèò ìèíàâàò ïðåç Áëàòíè ïðåäåë, "êúäåòî îò äÿñíàòà èì ñòðàíà ïî ãðàíèöèòå íà ãîíäîð âåêîâíè äúáðàâè ïîêðèâàõà ïîäíîæèÿòà íà õúëìîâåòå â ñÿíêàòà íà âåëè÷àâèÿ Åëîâðúõ*". Âèæ åäðîìàùàáíàòà êàðòà íà Ãîíäîð è Ðîõàí âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå".
 32 Òîâà áèë ãîëåìèÿò íóìåíîðñêè ïúò, êîéòî ñâúðçâàë Äâåòå êðàëñòâà, êàòî ïðåñè÷àë Èñåí ïðåç Áðîäîâåòå, ïîñëå Ñèâòàëàç êðàé Òàðáàä è íàêðàÿ çàâèâàë íà ñåâåð êúì Ôîðíîñò; äðóãàäå å íàðå÷åí Ïúòÿò ñåâåð-þã. Âèæ Ïðèëîæåíèå Ã êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí".
 33 Òîâà å ìîäåðíèçèðàíî ïðîèçíîøåíèå íà àíãëîñàêñîíñêîòî halig-firgen; ñúùîòî ñå îòíàñÿ äî Ôèðèåíñêàòà äîëèíà è Ôèðèåíñêèÿ ëåñ - firgen-dael è firgen-wudu. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Çâóêúò "ã" îò àíãëîñàêñîíñêîòî firgen ñå å ïðåâúðíàë â ñúâðåìåííî "è".
 34 Ìèíàñ Èòèë, Ìèíàñ Àíîð è Îðòàíê.
 35 Â åäíà îòäåëíà áåëåæêà çà èìåíàòà íà õúëìîâåòå å êàçàíî, ÷å "öÿëîñòíàòà ñèãíàëíà ñèñòåìà, ïðîäúëæàâàùà äà äåéñòâà ïî âðåìå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà, íå ìîæå äà å âúçíèêíàëà ïî-ðàíî îò çàñåëâàíåòî íà Ðîõèðèìèòå â Êàëåíàðäîí ïðåäè îêîëî ïåòñòîòèí ãîäèíè; çàùîòî ãëàâíàòà é öåë áèëà äà ïðåäóïðåæäàâà Ðîõèðèìèòå, ÷å Ãîíäîð å â îïàñíîñò, èëè (â ïî-ðåäêè ñëó÷àè) îáðàòíîòî".
 36 Ñïîðåä åäíà áåëåæêà çà âîåííàòà îðãàíèçàöèÿ íà Ðîõèðèìèòå "åîðåäúò íÿìàë òî÷íî îïðåäåëåíà áðîéêà áîéöè, íî â Ðîõàí òàçè äóìà ñå èçïîëçâàëà ñàìî çà Êîííèöè, ïðåìèíàëè ïúëíî áîéíî îáó÷åíèå; íàé-÷åñòî òå ñëóæåëè â êðàëñêàòà âîéñêà çà îïðåäåëåí ñðîê, íî íÿêîè îñòàâàëè è ïî-äúëãî. Âñÿêà ïî-çíà÷èòåëíà ãðóïà îò ïîäîáíè áîéöè, èçïúëíÿâàùè âîåííà çàäà÷à, ñå íàðè÷àëà åîðåä. Íî ñëåä âúçõîäà íà Ðîõèðèìèòå è ðåîðãàíèçàöèÿòà íà âúîðúæåíèòå èì ñèëè ïðåç öàðóâàíåòî íà êðàë Ôîëêâèíå, îêîëî âåê ïðåäè Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà, åäèí "ïúëåí åîðåä" â áîéíà ãîòîâíîñò òðÿáâàëî äà èìà íå ïî-ìàëêî îò 120 áîéöè (çàåäíî ñ êîìàíäèðà) è äà ïðåäñòàâëÿâà åäíà ñòîòíà îò Ïúëíèÿ Ñáîð íà Ïðåäåëèòå, áåç äà ñå áðîè ëè÷íàòà ñòðàæà íà êðàëÿ. [Åîðåäúò, ñ êîéòî Åîìåð ïðåñëåäâà îðêèòå â "Äâåòå êóëè" (êíèãà 3, ãëàâà 2) ñå ñúñòîè îò 120 Êîííèöè - Ëåãîëàñ ïðåáðîÿâà 105 â äàëå÷èíàòà, à Åîìåð ïî-êúñíî êàçâà, ÷å å çàãóáèë ïåòíàéñåò äóøè â ñðàæåíèåòî.] Ðàçáèðà ñå, òúé ãîëÿìà âîéñêà íèêîãà íå áèëà èçëèçàëà íà áîé èçâúí Ïðåäåëèòå; àëà òâúðäåíèåòî íà Òåîäåí, ÷å ïðåä îíàçè ñòðàõîâèòà çàïëàõà áè ìîãúë äà ïîâåäå íà ïîõîä äåñåò õèëÿäè êîïèÿ ("Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ", êíèãà 5, ãëàâà 3) íåñúìíåíî å îòãîâàðÿëî íà èñòèíàòà. Ðîõèðèìèòå áèëè äàëå÷ ïî-ìíîãîáðîéíè, îòêîëêîòî ïî âðåìåòî íà Ôîëêâèíå, òúé ÷å ïðåäè íàïàäåíèÿòà íà Ñàðóìàí Ïúëíèÿò Ñáîð íàâÿðíî áè îñèãóðèë íàä äâàíàéñåò õèëÿäè Êîííèöè, çà äà íå îñòàíå ñòðàíàòà íàïúëíî ëèøåíà îò îáó÷åíè áðàíèòåëè. Â êðàéíà ñìåòêà, ïîðàäè çàãóáèòå ïðè ñõâàòêèòå íà çàïàä, ñïåøíî ñâèêàíèÿ Ñáîð è çàïëàõèòå îòêúì ñåâåð è èçòîê, Òåîäåí ïîâåë ïîâåë ñàìî øåñò õèëÿäè êîïèÿ, íî âñå ïàê òîâà å áèë íàé-ìîãúùèÿò ïîõîä íà Ðîõèðèìèòå ñëåä èäâàíåòî íà Åîðë".
 Îáùèÿò êàâàëåðèéñêè ñáîð áèë íàðè÷àí åîõåð (âèæ Áåëåæêà 49). Òàçè äóìà, ñúùî êàêòî åîðåä è Åîòåîä, å àíãëîñàêñîíñêà ïî ôîðìà, òúé êàòî äðåâíèÿò ðîõàíñêè åçèê ñå ïðåâåæäà íàâñÿêúäå ïî òîçè íà÷èí (âèæ Áåëåæêà 6) - âúâ âñè÷êè òÿõ ñå ñúäúðæà ïúðâèÿò åëåìåíò eoh, îçíà÷àâàù "êîí". Åîðåä èëè åîðîä å ðåàëíî ñúùåñòâóâàùà àíãëîñàêñîíñêà äóìà, êàòî âòîðèÿò é åëåìåíò ïðîèçõîæäà îò rad - "ÿçäÿ"; â åîõåð âòîðèÿò åëåìåíò å here - "âîéñêà, àðìèÿ". Åîòåîä ñúäúðæà äóìàòà theod, îçíà÷àâàùà "íàðîä" èëè "ñòðàíà" è ñå èçïîëçâà êàêòî çà ñàìèòå Êîííèöè, òàêà è çà ñòðàíàòà èì. (Â èìåòî íà Åîðë ñðåùàìå àíãëîñàêñîíñêàòà äóìà eorl, íî òÿ èìà ñúâñåì äðóãî çíà÷åíèå.)
 37 Ïî âðåìåòî íà Íàìåñòíèöèòå òîçè èçðàç âèíàãè ñå óïîòðåáÿâàë ïðè òúðæåñòâåíè äåêëàðàöèè, ìàêàð ÷å â äíèòå íà Êèðèîí (äâàíàéñåòè Âëàñòâàù Íàìåñòíèê) äóìèòå âå÷å áèëè çàãóáèëè çíà÷åíèåòî ñè è åäâà ëè íÿêîé âÿðâàë íÿêîãà äà ñå ñáúäíàò. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 38 Öâåòåòî àëôèðèí èìà è äðóãè íàçâàíèÿ - ñèìáåëìèíå ïî êðàëñêèòå ìîãèëè ïîä Åäîðàñ èëè óèëîñ, âèäÿí ïðåç Äðåâíèòå äíè îò Òóîð ïî ïúòÿ ïðåç äúëáîêàòà êëèñóðà êúì Ãîíäîëèí; âèæ Áåëåæêà 27 êúì "Çà Òóîð è íåãîâîòî ïðèñòèãàíå â Ãîíäîëèí". Âåðîÿòíî ñòàâà äóìà çà äðóãî öâåòå, êîãàòî àëôèðèí ñå ñïîìåíàâà â ïåñåíòà, êîÿòî Ëåãîëàñ ïåå â Ìèíàñ Òèðèò: "... êàìáàíêè çëàòíè äà ñâåäàò ìàëîñ è àëôèðèí / â çåëåíèòå ïîëÿ íà Ëåáåíèí".
 39 Âëàäåòåëÿò íà Äîë Àìðîò íîñåë òèòëàòà Ïðèíö. Íåãîâèòå ïðàäåäè ÿ ïîëó÷èëè îò Åëåíäèë, êîéòî áèë òåõåí ñðîäíèê. Ðîäúò íà Äîë Àìðîò ïðîèçõîæäàë îò ñåìåéñòâî Âåðíè, êîèòî îòïëàâàëè îò Íóìåíîð ïðåäè Ïàäåíèåòî, çàñåëèëè ñå êðàé Áåëôàëàñ ìåæäó óñòèÿòà íà ðåêèòå Ðèíãëî è Ãèëðàèí, à ïî-êúñíî èçãðàäèëè òâúðäèíà âúðõó ñêàëèòå íà íîñ Äîë Àìðîò (íàðå÷åí ñ èìåòî íà ïîñëåäíèÿ ëîðèåíñêè êðàë). [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Äðóãàäå å êàçàíî (âèæ êðàÿ íà "Àìðîò è Íèìðîäåë"), ÷å ñïîðåä ðîäîâèòå ïðåäàíèÿ ïðúâ Âëàäåòåë íà Äîë Àìðîò áèë Ãàëàäîð (îêîëî 2004-2129 ã. îò Òðåòàòà åïîõà), ñèí íà Íóìåíîðåöà Èìðàçîð îò Áåëôàëàñ è åëôè÷åñêàòà äåâîéêà Ìèòðåëàñ, åäíà îò ñïúòíè÷êèòå íà Íèìðîäåë. Îò òîêó-ùî öèòèðàíàòà áåëåæêà ñÿêàø ñëåäâà èçâîäúò, ÷å òîâà ñåìåéñòâî Âåðíè ñå å çàñåëèëî â Áåëôàëàñ è å èçãðàäèëî òâúðäèíà âúðõó Äîë Àìðîò îùå ïðåäè Ïàäåíèåòî íà Íóìåíîð; àêî å òúé, äâåòå òâúðäåíèÿ ìîãàò äà áúäàò ñúãëàñóâàíè ñàìî ÷ðåç ïðåäïîëîæåíèåòî, ÷å ïîòåêëîòî íà Ïðèíöîâåòå, êàêòî è òÿõíîòî âëàäåíèå, å âúçíèêíàëî öåëè äâå õèëÿäè ãîäèíè ïðåäè âðåìåòî íà Ãàëàäîð, è ÷å Ãàëàäîð å íàðå÷åí ïðúâ Âëàäåòåë íà Äîë Àìðîò ñàìî çàùîòî åäâà òîãàâà (ñëåä ãèáåëòà íà Àìðîò ïðåç 1981 ã.) ìÿñòîòî ïîëó÷àâà òîâà èìå. Äîïúëíèòåëíà òðóäíîñò ñðåùàìå ñ ïîÿâàòà íà Àäðàõèë îò Äîë Àìðîò (ÿâíî åäèí îò ïðàäåäèòå íà ñúèìåííèêà ìó Àäðàõèë, ÷èéòî ñèí Èìðàõèë å Âëàäåòåë íà Äîë Àìðîò ïî âðåìå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà) êàòî ïúëêîâîäåö â ãîíäîðñêàòà âîéñêà ïðè ñðàæåíèåòî ñðåùó Êîëåñàðèòå ïðåç 1944 ã. (âèæ "Ñåâåðíÿöèòå è Êîëåñàðèòå"); ìîæåì îáà÷å äà äîïóñíåì, ÷å åäâà ïî-êúñíî êúì èìåòî íà òîçè äðåâåí Àäðàõèë å äîáàâåíî "îò Äîë Àìðîò".
 Ìàêàð è âúçìîæíè, òåçè îáÿñíåíèÿ ñ öåë ñúõðàíåíèå íà ëîãè÷åñêàòà âðúçêà ìè ñå âèæäàò ïî-ìàëêî ïðàâäîïîäîáíè, îòêîëêîòî ïðåäïîëîæåíèåòî, ÷å å èìàëî äâå îòäåëíè è íåçàâèñèìè "ïðåäàíèÿ" çà ïîòåêëîòî íà Âëàäåòåëèòå îò Äîë Àìðîò.
 40 Áóêâèòå âúðõó êàìúêà áèëè ***** (Ë - ÍÄ - Ë) - èìåòî íà Åëåíäèë áåç ãëàñíèòå áóêâè, êîåòî òîé èçïîëçâàë êàòî ñèìâîë è êàòî çíàê âúðõó ïå÷àòèòå ñè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 41 Íàèñòèíà âúçâèøåíèåòî Àìîí Àíâàð áèëî íàé-áëèçî äî ñðåäàòà íà ïðàâàòà ëèíèÿ îò âëèâàíåòî íà Ëèïîñâåò â Àíäóèí äî þæíèÿ êðàé íà Òîë Ôàëàñ; à ðàçñòîÿíèåòî îò íåãî äî Áðîäîâåòå íà Èñåí ñå ðàâíÿâàëî íà òîâà äî Ìèíàñ Òèðèò. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 42 Ìàêàð è íåñúâúðøåíî; çàùîòî ïî îáè÷àÿ íà Ðîõèðèìèòå áèëà èçðå÷åíà ñ äðåâíè ñëîâà, ïîä ôîðìàòà íà èçòúí÷åíè ñòèõîâå è âúçâèøåíà ðå÷, â êîÿòî Åîðë áèë íåíàäìèíàò. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò íå ñúùåñòâóâà äðóã âàðèàíò íà Êëåòâàòà, îñâåí öèòèðàíèÿ òóê ïðåâîä.
 43 Âàíäà - êëåòâà, îáåò, òúðæåñòâåíî îáåùàíèå; òåð-ìàðóâà îò òåð - "ïðåç" è ìàð - "æèâåÿ, çàñåëâàì ñå", â áúäåùå âðåìå ìàðóâà. Åëåííà-íîðåî: ðîäèòåëåí ïàäåæ (âúâ âðúçêà ñ àëêàð) íà Åëåííà-íîðå - "çåìÿ, íàðå÷åíà Êúì Çâåçäèòå"; àëêàð - ñëàâà; åíèÿëèåí îò åí - "ïàê" è ÿë - "ïðèçîâàâàì" ïðè èíôèíèòèâíàòà ôîðìàåí-èÿëèå, êîÿòî òóê å â äàòåëåí ïàäåæ è îçíà÷àâà "çà äà ñå ïðèçîâå îòíîâî", ñâúðçàíî ïðÿêî ñ àëêàð, òúé ÷å öÿëîñòíèÿò ñìèñúë å: "çà äà ñå ïðèçîâå îòíîâî (èëè äà ñå ïðèïîìíè) ñòàðàòà ñëàâà". Âîðîíäî å ðîäèòåëåí ïàäåæ íà âîðîíäà - "òâúðä â äàäåíàòà äóìà, âåðåí ñúþçíèê"; ïðèëàãàòåëíèòå, èçïîëçâàíè êàòî "òèòëè" èëè ÷åñòî ñâúðçâàíè ñ èìåíà, îáèêíîâåíî ñå ïîñòàâÿò ñëåä èìåòî è êàêòî ÷åñòî ñòàâà â ñòàðîåëôè÷åñêèÿ, ïðè äâå ñïðåãàåìè èìåíà ñå ñïðÿãà ñàìî âòîðîòî [ñïîðåä äðóãî òúëêóâàíå ïðèëàãàòåëíîòî å âîðèìî, ðîäèòåëåí ïàäåæ îò âîðèìà ñúñ ñúùîòî çíà÷åíèå êàòî âîðîíäà]; âîðîíâå - "òâúðäîñò, âÿðíîñò, ïðåäàíîñò" êàòî äîïúëíåíèå íà åíèÿëèåí.
 Íàé - äà áúäå, äàíî; Íàé òèðóâàíòåñ - "äàíî äà ÿ ñúõðàíÿò" (÷àñòèöàòà -íòå îçíà÷àâà òðåòî ëèöå ìíîæåñòâåíî ÷èñëî, êîãàòî ïðåäâàðèòåëíî íå å ïîñî÷åí èçâúðøèòåëÿò íà äåéñòâèåòî); è õàðàð - îíåçè, ùî ñåäÿò âúðõó; ìàõàëìàñåí å ìåñòåí ïàäåæ â ìíîæåñòâåíî ÷èñëî íà äóìàòà ìàõàëìà - òðîí; ìè - "âúâ" èëè "íà". Íóìåí - Çàïàä; è Åðó è - Åäèíñòâåíèÿ êîéòî; åà - ñåãàøíî âðåìå íà ãëàãîëà "ñúì" â ïúðâî ëèöå åäèíñòâåíî ÷èñëî; òåíîéî îò òåíà - "äî, ÷àê äî" è îéî - áåçêðàéíîñò; òåíîéî  - çàâèíàãè. [Áåëåæêè íà àâòîðà.]
 44 È íå ñå ÷óëà ïîâå÷å ÷àê äîêàòî êðàë Åëåñàð ñå çàâúðíàë è íà ñúùîòî ìÿñòî ïîäíîâèë îáåòà ñ êðàëÿ íà Ðîõèðèìèòå Åîìåð, îñåìíàéñåòè Åîðëîâ ïîòîìúê. Ïî çàêîí åäèíñòâåíî êðàëÿò íà Íóìåíîð èìàë ïðàâî äà ïðèçîâå Åðó çà ñâèäåòåë è òî ñàìî â íàé-âàæíè è òúðæåñòâåíè ñëó÷àè. Êðàëñêîòî ðîäîñëîâèå ñå ïðåêúñíàëî ñ Àð-Ôàðàçîí, êîéòî çàãèíàë ïðè Ïàäåíèåòî; íî Åëåíäèë Âîðîíäà êàòî ïîòîìúê íà ÷åòâúðòèÿ êðàë Òàð-Åëåíäèë áèë ñìÿòàí çà çàêîíåí âëàäåòåë íà Âåðíèòå, êîèòî íå âçåëè ó÷àñòèå â áóíòà íà êðàëåòå è ïîðàäè òîâà áèëè ïîùàäåíè. Êèðèîí áèë Íàìåñòíèê íà êðàëåòå îò Åëåíäèëîâèÿ ðîä è ïîíå ùî ñå îòíàñÿ äî Ãîíäîð, ðàçïîëàãàë ñ âñè÷êè òåõíè ïúëíîìîùèÿ - äî çàâðúùàíåòî íà èñòèíñêèÿ êðàë. Âñå ïàê êëåòâàòà ìó ïîðàçèëà âñè÷êè ïðèñúñòâàùè è ãè èçïúëíèëà ñúñ ñòðàõîïî÷èòàíèå, òúé ÷å ñàìàòà òÿ (äîðè è áåç áëàãîãîâåíèåòî ïðåä äðåâíèÿ ãðîá) áè áèëà äîñòàòú÷íà, çà äà ïðåâúðíå îíîâà ìÿñòî â ñâåòèëèùå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Â òàçè áåëåæêà Åëåíäèëîâîòî èìå Âîðîíäà, òîåñò "Âåðíèÿ", ïúðâîíà÷àëíî å áèëî çàïèñàíî Âîðîíâå, êîåòî îáà÷å â Êëåòâàòà å ïðåäñòàâåíî êàòî ñúùåñòâèòåëíîòî "òâúðäîñò, ïðåäàíîñò". Íî â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" Ìàðäèë, ïúðâèÿò âëàñòâàù Íàìåñòíèê íà Ãîíäîð å íàðå÷åí "Ìàðäèë Âîðîíâå" - òîåñò Òâúðäèÿ èëè Âåðíèÿ; à ïðåç Ïúðâàòà åïîõà ãîíäîëèíñêèÿò åëô, êîéòî âîäè Òóîð ïî ïúòÿ îò Âèíÿìàð, ñúùî íîñè èìåòî Âîðîíâå, êîåòî â Ñïèñúêà íà èìåíàòà êúì "Ñèëìàðèëèîí" ïðåâåäîõ êàòî Èçäðúæëèâèÿ.
 45 Âèæ ïúðâèÿ öèòàò â Ïðèëîæåíèå Â êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí".
 46 Ñïîðåä ãîíäîðñêèÿ îáè÷àé âñè÷êè èìåíà ñà äàäåíè íà Ñèíäàðèíñêè åçèê; íî ïî-êúñíî íàðîäúò íà Åîòåîäà ãè ïðåâåë è ïðåèíà÷èë ñïîðåä ñâîÿ åçèê, èëè ïúê ãè çàìåíèë ñ íîâè. Âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" íàé-÷åñòî ñà èçïîëçâàíè èìåíà îò åçèêà íà Ðîõèðèìèòå. Òàêà íàïðèìåð Àíãðåí = Èñåí; Àíãðåíîñò = Èñåíãàðä; Âåòðîêëèí (êîåòî èìå ñúùî å èçïîëçâàíî) = Åíòîëåñ; Îíîäëî = Åíòîìèë; Ãëàíõèð = Ìåðèíã (è äâåòå èìåíà îçíà÷àâàò "ãðàíè÷åí ïîòîê"). [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Ñèíäàðèíñêèòå èìåíà íà ïîòîöèòå Åíòîìèë è Ìåðèíã ñå ñðåùàò åäèíñòâåíî òóê; ñ Îíîäëî ìîæåì äà ñðàâíèì äðåâíèòå íàçâàíèÿ íà åíòèòå - Îíîäðèìè èëè Åíèäè ("Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå Å "Çà äðóãèòå íàðîäè").
 47 Àòðàä Àíãðåí - âèæ Ïðèëîæåíèå Ã êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí", êúäåòî Ñèíäàðèíñêîòî èìå íà Áðîäîâåòå å äàäåíî êàòî Åòðàèä Åíãðèí. Èçãëåæäà, ÷å ïî îíîâà âðåìå íàçâàíèåòî å ñúùåñòâóâàëî êàêòî â åäèíñòâåíî, òàêà è â ìíîæåñòâåíî ÷èñëî.
 48 Íàâñÿêúäå äðóãàäå ãîðàòà ñå íàðè÷à Ôèðèåíñêè ëåñ (ñúêðàòåíî îò Õàëèôèðèåíñêè ëåñ). Ôèðèåíõîëò - äóìà, ñðåùàíà â ñòàðàòà àíãëîñàêñîíñêà ïîåçèÿ (firgenholt) - èìà ñúùîòî çíà÷åíèå: "ïëàíèíñêà ãîðà". Âèæ Áåëåæêà 33.
 49 Èñòèíñêàòà èì ôîðìà áèëà Ðîõàíä è Ðîõèð-ðèì, êàêòî ñà îñòàíàëè è â ëåòîïèñèòå íà Ãîíäîð. Ñúäúðæàò Ñèíäàðèíñêàòà äóìà ðîõ, òîåñò "êîí", ñúîòâåòñòâàùà íà åî- â èìåòî Åîòåîä è ìíîæåñòâî ëè÷íè èìåíà íà Ðîõèðèìèòå [âèæ Áåëåæêà 36]. Â Ðîõàíä ñå äîáàâÿëî Ñèíäàðèíñêîòî îêîí÷àíèå -íä (-àíä, -åíä, -îíä); òî ñå ïðèëàãàëî øèðîêî ïðè íàèìåíóâàíå íà îáëàñòè, íî â ðàçãîâîðíèÿ åçèê çâóêúò "ä" îáèêíîâåíî îòïàäàë, îñîáåíî ïðè äúëãè íàçâàíèÿ êàòî Êàëåíàðäîí, Èòèëèåí, Ëàìåäîí è ò. í. Èìåòî Ðîõèðèìè å êîïèðàíî îò åî-õåðå - òåðìèíúò, ñ êîéòî â Åîòåîäà îáîçíà÷àâàëè îáùèÿ êàâàëåðèéñêè ñáîð ïî âðåìå íà âîéíà; ñúñòàâåíî å îò ðîõ + Ñèíäàðèíñêîòî õèð, òîåñò "âëàäåòåë, ãîñïîäàð" (áåç íèêàêâà âðúçêà ñ [àíãëîñàêñîíñêàòà äóìà] õåðå). Â èìåíàòà íà îòäåëíè íàðîäè Ñèíäàðèíñêàòà äóìà ðèì - "ìíîæåñòâî, òúëïà" (íà ñòàðîåëôè÷åñêè ðèìáå) ñå èçïîëçâàëà ÷åñòî çà îáðàçóâàíå íà êîëåêòèâíî íàçâàíèå êàòî íàïðèìåð â Åëåäðèì (Åäåëðèì) - "âñè÷êè åëôè", Îíîäðèì - "íàðîä íà åíòèòå", Íîãîòðèì - "âñè÷êè äæóäæåòà, äæóäæåøêè íàðîä". Òàêà ñà âúçíèêíàëè èìåíàòà Ðîõàí è Ðîõèðèìè, êîèòî ñðåùàìå âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå". [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 50 Èçãëåæäà, ÷å Åîðë âñå îùå íå å ïîâÿðâàë â äîáðàòà âîëÿ íà Áÿëàòà Âëàäåòåëêà.
 51 Èìåòî Åéëåíàåð å âúçíèêíàëî îùå ïðåäè Íóìåíîðñêàòà åïîõà è î÷åâèäíî èìà âðúçêà ñ Åéëåíàõ. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Ñïîðåä åäíà áåëåæêà çà ñèãíàëíèòå õúëìîâå, Åéëåíàõ "âåðîÿòíî å áèë ÷óæäî èìå, áåç âðúçêà ñúñ Ñèíäàðèíñêèÿ, Íóìåíîðñêèÿ èëè Îáùèÿ åçèê... Åéëåíàõ è Åéëåíàåð ñà áèëè ìåñòíè çàáåëåæèòåëíîñòè. Åéëåíàõ ïðåäñòàâëÿâàë íàé-âèñîêàòà òî÷êà íà Äðóàäàíñêèÿ ëåñ. Âèæäàë ñå äàëå÷å íà çàïàä è ïî âðåìå íà ñèãíàëíàòà ñèñòåìà èìàë çàäà÷àòà äà ïðåäàâà ïî-íàòàòúê ñúîáùåíèÿòà îò Àìîí Äèí; àëà íå áèë ïîäõîäÿù çà ãîëåìè êëàäè, òúé êàòî âúðõó òåñíèÿ ìó âðúõ èìàëî òâúðäå ìàëêî ìÿñòî. Îòòóê èäâà íàçâàíèåòî íà ïî-çàïàäíèÿ ñèãíàëåí õúëì Íàðäîë - "Îãíåí âðúõ"; òîé ñå íàìèðàë â êðàÿ íà âèñîê õðåáåò, êîéòî âëèçàë íÿêîãà â ðàìêèòå íà Äðóàäàíñêèÿ ëåñ, íî îòäàâíà áèë îãîëåí îò ñåêèðèòå íà çèäàðè è êàìåíàðè, èäâàùè îòêúì Êàìåí ïðîõîä. Âúðõó Íàðäîë èìàëî ñòðàæà, êîÿòî îõðàíÿâàëà è òàìîøíèòå êàðèåðè; ïàçà÷èòå ðàçïîëàãàëè ñúñ ñîëèäíè çàïàñè îò äúðâà è ïðè íåîáõîäèìîñò ìîæåëè äà çàïàëÿò îãðîìíà êëàäà, êîÿòî â ÿñíà íîù ñå âèæäàëà ÷àê äî ïîñëåäíèÿ ñèãíàëåí õúëì (Õàëèôèðèåí) íà ñòî è äâàéñåò ìèëè çàïàäíî îòòàì".
 Â ñúùàòà áåëåæêà ñå êàçâà, ÷å "Áåçìúëâíèÿò õúëì Àìîí Äèí áèë ìîæå áè íàé-ñòàðîòî âúçâèøåíèå, ïðåäíàçíà÷åíî äà ñëóæè çà óêðåïåíî ïðåäìîñòèå íà Ìèíàñ Òèðèò (îò ãðàäà ìîæåëè äà âèäÿò íåãîâàòà êëàäà), îòêúäåòî ñòðàæàòà äà áäè íàä ïúòÿ îò Äàãîðëàä êúì Ñåâåðåí Èòèëèåí è äà îñóåòÿâà âñåêè âðàæåñêè îïèò çà ìèíàâàíå ïðåç Àíäóèí îêîëî Êàèð Àíäðîñ. Íå ñå çíàå êàê å ïîëó÷èë òîâà èìå. Âåðîÿòíî çàùîòî áèåë íà î÷è êàòî ãîë è ñêàëèñò õúëì, èçâèñåí è îòêúñíàò îò ãîðèñòèòå âúçâèøåíèÿ íà Äðóàäàíñêèÿ ëåñ (Òàâàð-èí-Äðóåäàèí), ðÿäêî ïîñåùàâàí îò ëþäå, çâåðîâå è ïòèöè".
 52 Ñïîðåä Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" äèâèòå õîðà îò Èçòîêà íàïàäíàëè çà ïðúâ ïúò Ãîíäîð ïî âðåìåòî íà Îñòîõåð, ÷åòâúðòèÿ êðàë ñëåä Ìåíåëäèë; "íî ñèí ìó Òàðîñòàð ãè ðàçáèë è ïðîãîíèë, òà çàòóé ñå íàðåêúë Ðîìåíäàêèë, ùî îçíà÷àâà "Èçòî÷åí ïîáåäèòåë".
 53 Èìåííî Ðîìåíäàêèë Ïúðâè ñúçäàë ñëóæáàòà Íàìåñòíèê (èëè Àðàíäóð, òîåñò "êðàëñêè ñëóæèòåë"), íî ïî îíîâà âðåìå Íàìåñòíèêúò áèë èçáèðàí ëè÷íî îò êðàëÿ êàòî äîâåðåí è ìúäúð ìúæ, îáèêíîâåíî íà ïðåêëîííà âúçðàñò, òúé êàòî íå ìó ñå ïîçâîëÿâàëî äà òðúãâà íà âîéíà è äà íàïóñêà êðàëñòâîòî. Íàìåñòíèêúò íèêîãà íå ñå èçáèðàë èçìåæäó õîðàòà îò êðàëñêèÿ ðîä. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 54 Ìàðäèë áèë ïúðâèÿò îò âëàñòâàùèòå Íàìåñòíèöè íà Ãîíäîð. Òîé ñëóæåë êàòî íàìåñòíèê íà ïîñëåäíèÿ êðàë Åàðíóð, êîéòî èç÷åçíàë â Ìèíàñ Ìîðãóë ïðåç 2050 ãîäèíà. "Â Ãîíäîð ñå ñìÿòàëî, ÷å êîâàðíèÿò âðàã óëîâèë êðàëÿ ñ ïîäëîñò è ãî óìúðòâèë â Ìèíàñ Ìîðãóë ïîäèð ëþòè ìú÷åíèÿ; àëà òúé êàòî íÿìàëî ñâèäåòåëè íà ãèáåëòà ìó, îùå äúëãè ãîäèíè Äîáðèÿò Íàìåñòíèê Ìàðäèë óïðàâëÿâàë Ãîíäîð îò íåãîâî èìå" ("Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå À).
III
ÏÎÕÎÄÚÒ ÊÚÌ ÅÐÅÁÎÐ
 Çà ïúëíîòî ñè ðàçáèðàíå òîçè ðàçêàç çàâèñè îò ïîâåñòâîâàíèåòî "Íàðîäúò íà Äóðèí", âêëþ÷åíî â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå". Òóê èçëàãàì íàêðàòêî íåãîâîòî ñúäúðæàíèå:
 Êîãàòî äðàêîíúò Ñìîã íàïàäíàë Ñàìîòíàòà ïëàíèíà (Åðåáîð), äæóäæåòî Òðîð è ñèíúò ìó Òðàèí (çàåäíî ñ Òðàèíîâèÿ ñèí Òîðèí, íàðå÷åí ïî-êúñíî Äúáîùèò) èçáÿãàëè ïðåç ïîòàéíà âðàòè÷êà. Ñëåä êàòî ïîâåðèë íà Òðàèí ïîñëåäíèÿ îò Ñåäåìòå Ïðúñòåíà íà äæóäæåòàòà, Òðîð ñå çàâúðíàë â Ìîðèÿ, êúäåòî áèë óáèò îò îðêà Àçîã, êîéòî èçïèñàë ñ íàæåæåíî æåëÿçî èìåòî ñè âúðõó ÷åëîòî ìó. Òîâà äîâåëî äî Âîéíàòà ìåæäó îðêèòå è äæóäæåòàòà, êîÿòî çàâúðøèëà ñúñ ñëàâíàòà Áèòêà ïîä Àçàíóëáèçàð (Íàíäóõèðèîí) ïðåä Èçòî÷íàòà ïîðòà íà Ìîðèÿ ïðåç 2799 ãîäèíà. Ñëåä òîâà Òðàèí è Òîðèí Äúáîùèò ñå çàñåëèëè â Åðåä Ëóèí, íî ïðåç 2841 ãîäèíà ïîòåãëèë îòòàì ñ íàìåðåíèå äà ñå çàâúðíå êúì Ñàìîòíàòà ïëàíèíà. Áðîäåéêè èç îáëàñòòà èçòî÷íî îò Àíäóèí, òîé áèë ïëåíåí è çàòâîðåí â Äîë Ãóëäóð, êúäåòî çëèòå ñèëè ìó îòíåëè Ïðúñòåíà. Ïðåç 2850 ã. Ãàíäàëô ïðîíèêíàë â Äîë Ãóëäóð è îòêðèë, ÷å òàì íàèñòèíà âëàñòâà Ñàóðîí; è ïàê òàì ñå íàòúêíàë íà óìèðàùèÿ Òðàèí.
 "Ïîõîäúò êúì Åðåáîð" ñúùåñòâóâà â íÿêîëêî âàðèàíòà, êàêòî å îáÿñíåíî â Ïðèëîæåíèåòî, êúäåòî ïðèâåæäàì è ñúùåñòâåíè îòêúñè îò ðàííèÿ âàðèàíò.
 Íå îòêðèõ íèêàêâè ïèñìåíè òåêñòîâå ïðåäè íà÷àëíèòå äóìè íà íàñòîÿùèÿ ðàçêàç ("Ïðåç îíçè äåí òîé íå ïîæåëà äà êàæå íèùî ïîâå÷å"). Âúïðîñíèÿò "òîé" å Ãàíäàëô, "íèå" ñà Ôðîäî, Ïåðåãðèí, Ìåðèàäîê è Ãèìëè, à "àç" ñå îòíàñÿ äî Ôðîäî, êîéòî ïðåäàâà öåëèÿ ðàçãîâîð; ìÿñòîòî íà äåéñòâèå å êúùè÷êà â Ìèíàñ Òèðèò ñëåä êîðîíàöèÿòà íà êðàë Åëåñàð (âèæ "Èçâàäêè îò ðàííèÿ âàðèàíò")
Ïðåç îíçè äåí òîé íå ïîæåëà äà êàæå íèùî ïîâå÷å. Àëà ïî-êúñíî íèå ïàê çàãîâîðèõìå ïî âúïðîñà è òîé íè ðàçêàçà öÿëàòà ñòðàííà èñòîðèÿ; êàê ðåøèë äà îðãàíèçèðà ïîõîäà êúì Åðåáîð, çàùî ñå ñåòèë çà Áèëáî è êàê óáåäèë ãîðäåëèâèÿ Òîðèí Äúáîùèò äà ãî âçåìå çà ñïúòíèê. Âå÷å íå ïîìíÿ öåëèÿ ðàçêàç, íî äîêîëêîòî ðàçáðàõìå, îòíà÷àëî Ãàíäàëô ìèñëåë åäèíñòâåíî çà îòáðàíà íà Çàïàäà îò ïðèèæäàùàòà Ñÿíêà.
- Ïî îíîâà âðåìå áÿõ òâúðäå íåñïîêîåí - êàçà òîé, - òúé êàòî Ñàðóìàí âúçïðåïÿòñòâàøå âñè÷êèòå ìè ïëàíîâå. Çíàåõ, ÷å Ñàóðîí ïàê ñå å âúçäèãíàë è ñêîðî ùå èçëåçå íàÿâå, çíàåõ ñúùî òàêà, ÷å ñå ïîäãîòâÿ çà ñòðàøíà âîéíà. Êàê ùåøå äà ÿ çàïî÷íå? Äàëè ñ îïèò îòíîâî äà çàâëàäåå Ìîðäîð, èëè íàé-íàïðåä ñ íàïàäåíèå ñðåùó ãëàâíèòå òâúðäèíè íà âðàãîâåòå ñè? Ìèñëåõ òîãàâà, êàêòî ñúì ñèãóðåí è ñåãà, ÷å ïúðâîíà÷àëíèÿò ìó ïëàí å áèë äà àòàêóâà Ëîðèåí è Ëîìèäîë âåäíàãà, ùîì ñúáåðå ñèëè. Òúé áè áèëî äàëå÷ ïî-äîáðå çà íåãî è ìíîãî ïî-çëå çà íàñ.*
Ìîæå áè ùå ñè ðå÷åòå, ÷å Ëîìèäîë å áèë íåäîñòúïåí çà íåãî, àëà àç íå ìèñëåõ òàêà. Ïîëîæåíèåòî èç Ñåâåðà áåøå îò÷àéâàùî. Êðàëñòâîòî ïîä Ïëàíèíàòà è êðåïêèòå ëþäå îò Äåéë âå÷å íå ñúùåñòâóâàõà. Êàòî áðàíèòåëè ñðåùó ñèëàòà, ùî áè èçïðàòèë Ñàóðîí äà îâëàäåå ñåâåðíèòå ïëàíèíñêè ïðîõîäè è íÿêîãàøíèòå çåìè íà Àíãìàð, îñòàâàõà ñàìî äæóäæåòàòà îò Æåëåçíèòå õúëìîâå, à çàä òÿõ íÿìàøå íèùî äðóãî îñâåí ïóùèíàê è äðàêîí. Ñàóðîí áè ìîãúë äà ñè ïîñëóæè ñ äðàêîíà è ðåçóëòàòúò ùåøå äà å ñòðàõîâèò. ×åñòî ñè êàçâàõ: "Òðÿáâà äà èçìèñëÿ êàê äà ñå ñïðàâÿ ñúñ Ñìîã. Àëà ïðåêèÿò óäàð ñðåùó Äîë Ãóëäóð å îùå ïî-íåîáõîäèì. Äëúæíè ñìå äà îñóåòèì ïëàíîâåòå íà Ñàóðîí. Òðÿáâà äà èçÿñíÿ òîâà ïðåä Ñúâåòà".
Åòî, òàêèâà ìðà÷íè ìèñëè ìå áÿõà íàëåãíàëè äîêàòî áðîäåõ ïî ïúòÿ. ×óâñòâàõ ñå èçìîðåí è îòèâàõ êúì Ãðàôñòâîòî, ñëåä êàòî íå áÿõ ñòúïâàë òàì ïîâå÷å îò äâàéñåò ãîäèíè. Ñòðóâàøå ìè ñå, ÷å àêî çà ìàëêî ïðîãîíÿ áåäèòå îò ìèñëèòå ñè, ìîæå áè ùå îòêðèÿ íà÷èí äà ãè ïðåîäîëåÿ. È íàèñòèíà òúé ñå îêàçà, ìàêàð è äà íå óñïÿõ äà ãè çàáðàâÿ íàïúëíî.
Çàùîòî òúêìî íàáëèæàâàõ Áðåå, êîãàòî ìå äîãîíè Òîðèí Äúáîùèò<1>, êîéòî æèâååøå â èçãíàíèå îòâúä ñåâåðîçàïàäíèòå ïðåäåëè íà Ãðàôñòâîòî. Çà ìîÿ èçíåíàäà òîé ìå çàãîâîðè; è òúêìî â îíçè ìîìåíò ñå ëþøíàõà âåçíèòå íà ñúäáàòà.
Òîé ñúùî áå íåñïîêîåí è òî äîòîëêîâà, ÷å èñêàøå äà ìå ïîìîëè çà ñúâåò. Çàòîâà ãî ïðèäðóæèõ êúì íåãîâèÿ ÷åðòîã â Ñèíèòå ïëàíèíè è èçñëóøàõ äúëãèÿ ìó ðàçêàç. Ñêîðî ðàçáðàõ, ÷å ñïîìåíèòå çà ïðåòúðïåíè íåïðàâäè è çàãóáåíîòî ñúêðîâèùå ñà ðàçïàëèëè æàðàâà â äóøàòà ìó, à îñâåí òóé âúðõó ïëåùèòå ìó òåæè íàñëåäåíèÿò äúëã äà îòìúñòè íà Ñìîã. Äæóäæåòàòà ãëåäàò ìíîãî ñåðèîçíî íà ïîäîáíè çàäúëæåíèÿ.
Îáåùàõ äà ìó ïîìîãíà, àêî îòêðèÿ òàêàâà âúçìîæíîñò. Íå ïî-ìàëêî îò íåãî æàäóâàõ äà âèäÿ êðàÿ íà Ñìîã, íî Òîðèí ñàìî êðîåøå âåëè÷àâè ïëàíîâå çà áèòêè è ñðàæåíèÿ, ñÿêàø íàèñòèíà áå êðàë Òîðèí Âòîðè, à àç íå âèæäàõ íè íàé-ìàëêà íàäåæäà â òàçè ïîñîêà. Çàòîâà ãî íàïóñíàõ è îòèäîõ â Ãðàôñòâîòî äà ñúáåðà íîâèíè. Ñòðàííà áå òàçè èñòîðèÿ. Ïðîñòî ñëåäâàõ íèøêàòà íà "êúñìåòà" è íåâåäíúæ áúðêàõ ïî ïúòÿ.
Êîé çíàå çàùî, Áèëáî ìå ïðèâëè÷àøå îòäàâíà, îùå êàòî äåòå è ìëàä õîáèò - ïðè ïîñëåäíàòà íè ñðåùà îùå íå áå íàâúðøèë ïúëíîëåòèå. Îòòîãàâà íå ìè èçëèçàøå îò óìà ñúñ ñâîÿòà ïðèïðÿíîñò, ÿñåí âçîð, îáè÷ êúì ïðèêàçêèòå è âå÷íè âúïðîñè çà øèðîêèÿ ñâÿò îêîëî Ãðàôñòâîòî. Ùîì ñòúïèõ â Ãðàôñòâîòî, ÷óõ âåñòè çà íåãî. Èçãëåæäà, ÷å ïî÷âàøå äà ïðåäèçâèêâà õîðñêèòå êëþêè. Ðîäèòåëèòå ìó áÿõà ïî÷èíàëè íà îêîëî îñåìäåñåò ãîäèíè, òîåñò äîñòà ðàíî çà õîáèòè; òîé ïúê òàêà è íå ñå áå îæåíèë. Êàçâàõà, ÷å íàïîñëåäúê ñè ïàäàë ìàëêî ÷óäàê è ïî öåëè äíè áðîäåë ñàì-ñàìè÷úê. Âèæäàëè ãî äà ðàçãîâàðÿ ñ ÷óæäåíöè, òà äîðè è ñ äæóäæåòà.
"Äîðè è ñ äæóäæåòà!" Èçâåäíúæ â ìèñúëòà ìè ñå ñëÿõà òèÿ òðè íåùà: ñòðàõîâèòèÿò àë÷åí äðàêîí ñ îñòúð ñëóõ è îùå ïî-îñòðî îáîíÿíèå; êðåïêèòå òåæêîíîãè äæóäæåòà ñ îòäàâíà òëååùà íåíàâèñò; è áúðçèÿò, òèõè÷úê õîáèò, çàêîïíÿë äî áîëêà (êàêòî ïðåäïîëàãàõ) äà âèäè øèðîêèÿ ñâÿò. Ñàì ñå èçñìÿõ íà òèÿ ìèñëè; àëà âåäíàãà îòèäîõ ïðè Áèëáî äà âèäÿ ùî ñà ìó ñòîðèëè èçìèíàëèòå äâàéñåò ãîäèíè è äàëè å òúé ìíîãîîáåùàâàù, êàêòî èçãëåæäàøå ñïîðåä êëþêèòå. Íî òîé íå ñè áåøå ó äîìà. Êîãàòî ïîðàçïèòàõ â Õîáèòîâî, ìåñòíèòå ñòàðöè òúæíî ïîêëàòèõà ãëàâè.
- Ïàê ñêèòîñâà - ðå÷å ìè åäèí õîáèò. Ìèñëÿ, ÷å áåøå ãðàäèíàðÿò ßìêèí<2>. - Ïàê ñêèòîñâà. Ñúâñåì ùå ñå çàòðèå íÿêîé äåí, àêî íå âíèìàâà. Ïèòàì ãî àç êúäå îòèâà è êîãà ùå ñå âúðíå, à ïúê òîé ìè âèêà: Äå äà çíàì; è ñàìî ìå ãëåäà ñòðàííî. Çàâèñè, âèêà, ßìêèí, äàëè ùå ñðåùíà íÿêîé îò òÿõ. Óòðå å åëôè÷åñêàòà Íîâà ãîäèíà!<3>
"Âñå ïî-äîáðå è ïî-äîáðå! - ïîìèñëèõ ñè àç. - Ìàé ñè ñòðóâà äà ðèñêóâàì."
À âðåìåòî èçòè÷àøå íåóìîëèìî. Íàé-êúñíî ïðåç àâãóñò òðÿáâàøå äà ñå ÿâÿ ïðåä Áåëèÿ ñúâåò, èíà÷å Ñàðóìàí ùåøå äà íàñòîè íà ñâîåòî - äà íå ñå ïðåäïðèåìàò íèêàêâè ìåðêè. È ñúâñåì îòäåëíî îò âåëèêèòå äåëà ñòîåøå åäèí âúïðîñ, êîéòî ìîæåøå äà ñå îêàæå ôàòàëåí çà ïîõîäà: âëàñòåëèíúò íà Äîë Ãóëäóð íå áè âúçïðåïÿòñòâàë óäàðà ñðåùó Åðåáîð ñàìî àêî íåùî äðóãî îòêëîíåøå âíèìàíèåòî ìó.
Çàòîâà áúðçî ñå âúðíàõ ïðè Òîðèí è ñå çàåõ ñ òðóäíàòà çàäà÷à äà ãî óáåäÿ, ÷å òðÿáâà äà çàðåæå âñè÷êèòå ñè ãðàíäèîçíè ïëàíîâå è äà ïîòåãëè òàéíî... êàòî ïðè òîâà âçåìå Áèëáî ñúñ ñåáå ñè. Áåç äà ãî å âèäÿë ïðåäâàðèòåëíî. Òîâà ñå îêàçà ãðåøêà è åäâà íå ïðîâàëè âñè÷êî. Çàùîòî, ðàçáèðà ñå, Áèëáî âå÷å íå áåøå ñúùèÿò. Áå ñòàíàë òëúñòè÷úê ëàêîìíèê è íÿêîãàøíèòå êîïíåæè ñå ñïîòàéâàõà ñðåä ìúãëèòå íà ïðàçíî ìå÷òàòåëñòâî. Íèùî íå áè ìîãëî äà ãî óæàñè ïîâå÷å îò çàïëàõàòà çà íåî÷àêâàíîòî èì ñáúäâàíå! Íàïúëíî ñëèñàí, òîé ñå äúðæà êàòî ïîñëåäåí ãëóïàê. Ïîáåñíÿë îò ÿä, Òîðèí ùåøå äà ñè òðúãíå íåçàáàâíî, àêî íå áå îùå åäíà ñòðàííà ñëó÷àéíîñò, çà êîÿòî ùå ñïîìåíà ñëåä ìàëêî.
Íî âèå çíàåòå êàê ñå ðàçâèõà íåùàòà, èëè ïîíå êàê ãè âèäÿ Áèëáî. Àêî àç ãî áÿõ ïèñàë, ðàçêàçúò ùåøå äà çâó÷è ñúâñåì äðóãîÿ÷å. Ïúðâî íà ïúðâî, òîé èçîáùî íå îñúçíà çà êàêâî äèâàíå ãî ìèñëÿò äæóäæåòàòà, íèòî êîëêî ñà ìè ÿäîñàíè. Òîðèí áå äàëå÷ ïî-âúçìóòåí è íàäìåíåí, îòêîëêîòî èçãëåæäàøå. Íàäìåíåí ñè áåøå îò ñàìîòî íà÷àëî è ïîäîçèðàøå, ÷å ñúì ïëàíèðàë öÿëàòà ðàáîòà ñàìî çà äà ãî âçåìà íà ïîäáèâ. Ñàìî êàðòàòà è êëþ÷úò ñïàñèõà ïîëîæåíèåòî.
Íî àç íå áÿõ ìèñëèë çà òÿõ îò ãîäèíè. Åäâà êîãàòî ïîïàäíàõ â Ãðàôñòâîòî, íàìåðèõ âðåìå äà ïîðàçìèñëÿ íàä ðàçêàçà íà Òîðèí è èçâåäíúæ ñè ïðèïîìíèõ ïî êàêâà ñòðàííà ñëó÷àéíîñò ñå îçîâàõà â ðúöåòå ìè; à ñåãà âå÷å òîâà âñå ïî-ìàëêî ïðèëè÷àøå íà ñëó÷àéíîñò. Ñïîìíèõ ñè çà îïàñíîòî ïúòåøåñòâèå ïðåäè äåâåòäåñåò è åäíà ãîäèíà, êîãàòî ñå âìúêíàõ ïðåäðåøåí â Äîë Ãóëäóð è îòêðèõ â äúëáîêèòå ÿìè åäíî êëåòî óìèðàùî äæóäæå. Òîãàâà íÿìàõ ïðåäñòàâà êîãî ñúì ñðåùíàë. Òîé ïðèòåæàâàøå êàðòà, ñúñòàâåíà îò Äóðèíîâèÿ íàðîä â Ìîðèÿ è êëþ÷, êîéòî âåðîÿòíî òðÿáâàøå äà ÿ ïðèäðóæàâà, àëà íÿìàøå ñèëè çà îáÿñíåíèÿ. Ñïîìåíà ñàìî, ÷å íÿêîãà å ïðèòåæàâàë è Âñåâëàñòåí Ïðúñòåí.
Â öÿëîòî ñè áúëíóâàíå âñå çà íåãî ãîâîðåøå. Ïîñëåäíèÿò îò Ñåäåìòå, ïîâòàðÿøå îòíîâî è îòíîâî. Íî ñ âñè÷êè òèÿ íåùà áè ìîãúë äà ñå ñäîáèå ïî ìíîãî íà÷èíè. Ìîæåøå äà å ïëåíåí âåñòîíîñåö, èëè äîðè êðàäåö, õâàíàò îò îùå ïî-ãîëÿì ãðàáèòåë. Òàêà èëè èíà÷å, ïîâåðè ìè êàðòàòà è êëþ÷à.
- Çà ñèíà ìè - êàçà; ñåòíå èçäúõíà, à ñêîðî ïîäèð òóé òðÿáâàøå äà èçáÿãàì.
Ñúõðàíèõ òèÿ íåùà è ïî íÿêàêâî äúëáîêî ïðåä÷óâñòâèå ãè íîñåõ âèíàãè ñúñ ñåáå ñè - â áåçîïàñíîñò, àëà ïî÷òè çàáðàâåíè. Äðóãè äåëà èìàõ â Äîë Ãóëäóð, ïî-îïàñíè è äàëå÷ ïî-âàæíè îò âñè÷êè ñúêðîâèùà íà Åðåáîð.
Ñåãà îòíîâî ñè ñïîìíèõ âñè÷êè è ìè ñå ñòîðè ÿñíî, ÷å ñúì ÷óë ïðåäñìúðòíèòå ñëîâà íà Òðàèí Âòîðè<4>, ìàêàð òîé äà íå íàçîâà íèòî ñåáå ñè, íèòî ñèíà ñè; à Òîðèí, ðàçáèðà ñå, íå çíàåøå êàêâà ñúäáà å ñïîëåòÿëà áàùà ìó è íèòî âåäíúæ íå ñïîìåíà çà "ïîñëåäíèÿ îò Ñåäåìòå Ïðúñòåíà". Àç ðàçïîëàãàõ ñ êàðòàòà è êëþ÷à íà òàéíèÿ âõîä êúì Åðåáîð, ïî êîéòî áÿõà èçáÿãàëè Òðîð è Òðàèí ñïîðåä ðàçêàçà íà Òîðèí. È áåç íèêàêúâ ëè÷åí çàìèñúë ãè áÿõ ñúõðàíèë äî ìîìåíòà, êîãàòî ùÿõà äà ñå îêàæàò íàé-ïîëåçíè.
Çà ùàñòèå, èçïîëçâàõ ãè, áåç äà äîïóñíà íèòî åäíà ãðåøêà. Äúðæàõ ñè ãè â ðúêàâà, êàêòî êàçâàòå âèå â Ãðàôñòâîòî, äîäåòî ïîëîæåíèåòî ìè ñå ñòîðè ñúâñåì áåçíàäåæäíî. Ùîì ãè âèäÿ, Òîðèí òâúðäî ðåøè äà ïîñëåäâà ìîÿ ïëàí, ïîíå ùî ñå îòíàñÿ äî òàéíàòà åêñïåäèöèÿ. Êàêâîòî è äà ñè ìèñëåøå çà Áèëáî, âå÷å áåøå ãîòîâ äà òðúãíå íà ïîõîäà. Ñúùåñòâóâàíåòî íà òàéíà âðàòà, äîñòúïíà åäèíñòâåíî çà äæóäæåòà, ìó ïðåäëàãàøå íàäåæäà äà ïðîñëåäè íåçàáåëÿçàíî äðàêîíà, à ìîæå áè äîðè äà îòìúêíå ìúíè÷êî çëàòî è íÿêîÿ íàñëåäñòâåíà ðåëèêâà, òà òúé äà èçöåëè äîíÿêúäå äóøåâíèòå ñè òåðçàíèÿ.
Íî òîâà íå ìè áåøå äîñòàòú÷íî. Äúëáîêî â ñúðöåòî ñè çíàåõ, ÷å Áèëáî òðÿáâà äà òðúãíå ñ íåãî, èíàê öåëèÿò ïîõîä ùå çàâúðøè ñ ïðîâàë - èëè êàêòî áèõ êàçàë ñåãà, íÿìàøå äà ñå ñëó÷àò äàëå÷ ïî-âàæíè ñúáèòèÿ. Òúé ÷å òåïúðâà ïðåäñòîåøå äà óáåäÿ Òîðèí äà ãî âçåìå. Ïî-êúñíî ïî ïúòÿ èìàøå ìíîãî ïðåìåæäèÿ, àëà çà ìåí îíîâà áå íàé-òåæêàòà ÷àñò îò öÿëàòà èñòîðèÿ. Ìàêàð ÷å ñëåä êàòî Áèëáî ñè ëåãíà, ñïîðèõ ñ Òðàèí ïî÷òè öÿëà íîù, åäâà ïðèçîðè óñïÿõìå äà ñå ñïîðàçóìååì.
Òîðèí áå ïîäîçðèòåëåí è âèñîêîìåðåí.
- Ìåêóøàâ å - ïðåçðèòåëíî ñóìòåøå òîé. - Ìåêóøàâ êàòî êàëòà â òîâà Ãðàôñòâî, íåëåï è ñìåõîòâîðåí. Òâúðäå ðàíî å óìðÿëà ìàéêà ìó. Ñòðàííè èãðè÷êè âúðòèø, äðàãè ìè Ãàíäàëô. Ñèãóðåí ñúì, ÷å èìàø è äðóãà öåë, îñâåí äà ìè ïîìîãíåø.
- Íàïúëíî ñè ïðàâ - ðåêîõ àç. - Àêî íÿìàõ äðóãà öåë, èçîáùî íå áèõ òè ïîìîãíàë. Êîëêîòî è âåëèêè äà èçãëåæäàò â òâîèòå î÷è, òèÿ äåëà ñà ñàìî òúíè÷êà íèøêà îò îãðîìíà ïàÿæèíà. Àëà îò òóé ñúâåòúò ìè íå ñòàâà ïî-íåäîñòîâåðåí. - È íàêðàÿ çàãîâîðèõ ðàçïàëåíî: - ×óé ìå, Òîðèí Äúáîùèò! Àêî òîçè õîáèò òðúãíå ñ òåá, ùå óñïååø. Àêî ëè íå, ùå ñå ïðîâàëèø. Ïðîçðåíèå ìå å îñåíèëî ñåãà è òå ïðåäóïðåæäàâàì.
- Ïîçíàâàì ñëàâàòà òè - îòâúðíà Òîðèí. - Äàíî äà å çàñëóæåíà. Àëà òàÿ òâîÿ ãëóïàâà ïðèóìèöà ñ õîáèòà ìå êàðà äà ñå ÷óäÿ äàëè íàèñòèíà å ïðîçðåíèå, èëè ïúê ñòàð÷åñêà ãëóïîñò. Òîëêîç ìíîãî òðåâîãè ìîæå äà ñà ïîìúòèëè ðàçñúäúêà òè.
- Íå ùå è äóìà, ìíîãî ñà è ìîæåõà äà ãî ñòîðÿò - ðåêîõ àç. - À ñðåä òÿõ íàé-îò÷àéâàù å ñïîðúò ñ åäíî ãîðäåëèâî äæóäæå, ùî ïîòúðñè ìîÿ ñúâåò (ìàêàð ÷å íå çíàì ñ íåùî äà ñúì ìó çàäúëæåí), à ïîäèð òóé ìè ñå îòïëàùà ñ íàõàëñòâî. Âúðâè ñè ïî ïúòÿ, Òîðèí Äúáîùèò, ùîì òîâà æåëàåø. Íî ïðåíåáðåãíåø ëè ìîÿ ñúâåò, êðà÷èø êúì ñîáñòâåíàòà ñè ãèáåë. È ïîâå÷å íå ÷àêàé îò ìåí íè ñúâåò, íè ïîìîù, àêî ùå è ñàìàòà Ñÿíêà äà ïàäíå íàä òåá. Óêðîòè ãîðäîñòòà è àë÷íîñòòà ñè, òà äà íå çàãèíåø â êðàÿ íà ïúòÿ, ìàêàð è ñ òîâàð çëàòî â ðúöåòå.
Ïðè òèÿ ñëîâà òîé ëåêî ïðåáëåäíÿ; àëà î÷èòå ìó ëóìíàõà.
- Íå ìå çàïëàøâàé! - ðå÷å. - Ùå ðàç÷èòàì íà ñîáñòâåíèÿ ñè óì ïî òîçè âúïðîñ, êàêòî è âúâ âñè÷êî äðóãî, ùî ìå çàñÿãà.
- Ñòîðè ãî òîãàâà! - îòâúðíàõ àç. - Äðóãî íå ìîãà äà êàæà, îñâåí åäíî: íå ðàçäàâàì ñ ëåêà ðúêà äðóæáà è äîâåðèå, Òîðèí; àëà îáè÷àì òîçè õîáèò è ìó æåëàÿ äîáðîòî. Äðúæ ñå ñ íåãî êàêòî òðÿáâà è ùå ñúõðàíèø ìîÿòà äðóæáà äî êðàÿ íà äíèòå ñè.
Èçðåêîõ òîâà áåç íàäåæäàòà äà ãî óáåäÿ; íî ïî-äîáðè ñëîâà íå áèõ ìîãúë äà íàìåðÿ. Äæóäæåòàòà çíàÿò ùî å äðóæåñêà âÿðíîñò è áëàãîäàðíîñò çà ïîìîù â òåæúê ÷àñ.
- Ìíîãî äîáðå - êàçà Òîðèí ïîäèð äúëãî ìúë÷àíèå. - Òîé ùå òðúãíå ñ ìîÿòà äðóæèíà, ñòèãà äà ñìåå (â êîåòî ñå ñúìíÿâàì). Íî ùîì íàñòîÿâàø äà ñå îáðåìåíÿ ñ íåãî, åëà ñàì äà áäèø íàä ñâîÿ ëþáèìåö.
- ×óäåñíî! - îòâúðíàõ àç. - Ùå äîéäà ñ âàñ äîêîëêîòî ìîãà - ïîíå äîêàòî îòêðèåòå, ÷å ñòå ñè âçåëè äîñòîåí ñïúòíèê.
Â êðàéíà ñìåòêà âñè÷êî çàâúðøè äîáðå, íî ïî îíîâà âðåìå áÿõ íåñïîêîåí, ïîíåæå ìå ÷àêàõà ñïåøíè äåëà ñ Áåëèÿ ñúâåò.
Òúé çàïî÷íà Ïîõîäúò êúì Åðåáîð. Íå âÿðâàì â íà÷àëîòî Òîðèí äà å èìàë íàäåæäà äà óíèùîæè Ñìîã. Íàäåæäà íÿìàøå. È âñå ïàê òîâà ñå ñëó÷è. Íî óâè! Òîðèí íå äîæèâÿ äà ñå ïîðàäâà íà ïîáåäàòà è ñúêðîâèùàòà. Ãîðäîñòòà è àë÷íîñòòà ãî ïîãóáèõà âúïðåêè ìîåòî ïðåäóïðåæäåíèå.
- Íî ñèãóðíî - ðåêîõ àç - òîé áè ìîãúë è äðóãîÿ÷å äà ïàäíå â áèòêà, íàëè? Êàêâàòî è ùåäðîñò äà áå ïðîÿâèë Òîðèí ïðè ïîäÿëáàòà íà ñúêðîâèùàòà, îðêèòå ïàê ùÿõà äà ãî íàïàäíàò.
- Âÿðíî - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Êëåòèÿò Òîðèí! Âúïðåêè ñâîèòå íåäîñòàòúöè òîé áå âåëèêî äæóäæå îò ñëàâåí ðîä; è ìàêàð ÷å ïàäíà â êðàÿ íà ïúòÿ, íàé-âå÷å áëàãîäàðåíèå íà íåãî Êðàëñòâîòî ïîä Ïëàíèíàòà áå âúçñòàíîâåíî, êàêòî æåëàåõ. Íî Äàèí Æåëåçîíîãè ñå îêàçà äîñòîåí íàñëåäíèê. À ñåãà óçíàâàìå, ÷å å çàãèíàë â áîé ïðåä Åðåáîð, äîêàòî íèå ñå ñðàæàâàõìå òóê. Áèõ íàðåêúë òóé òåæêà çàãóáà, àêî íå áå èñòèíñêî ÷óäî, ÷å íà ïðåêëîííà âúçðàñò<5> âñå îùå å ìîãúë äà âúðòè ñåêèðàòà òúé ñëàâíî, êàêòî ðàçêàçâàò, âúçïðàâåí íàä òÿëîòî íà êðàë Áðàíä ïðåä Ïîðòàòà íà Åðåáîð ÷àê äîäåòî ïàäíàë ìðàê... Äà, íàèñòèíà âñè÷êî áè ìîãëî äà å ñúâñåì ðàçëè÷íî. Âÿðíî, îñíîâíàòà àòàêà áå îòêëîíåíà íà þã; àëà äîðè è òàêà ñ äúëãàòà ñè ðúêà Ñàóðîí ìîæåøå äà ñòîðè ñòðàõîâèòè çëèíè èç Ñåâåðà, äîêàòî íèå îòáðàíÿâàõìå Ãîíäîð, àêî íà ïúòÿ ìó íå áÿõà çàñòàíàëè êðàë Áðàíä è êðàë Äàèí. Ïîìèñëåòå êàêâî áè ìîãëî äà ñòàíå. Äðàêîíîâè ïîæàðèùà è áåñíè ìå÷îâå èç Åðèàäîð! Ãîíäîð ìîæåøå è äà îñòàíå áåç êðàëèöà. Îò ïîáåäàòà òóê ùÿõìå äà ñå çàâúðíåì ñðåä ðóèíè è ïåïåëèùà. Àëà òîâà áå ïðåäîòâðàòåíî - çàùîòî åäíà âå÷åð â íà÷àëîòî íà ïðîëåòòà ñðåùíàõ Òîðèí Äúáîùèò áëèçî äî Áðåå. Äîáðà ñðåùà, êàêòî êàçâàìå â Ñðåäíàòà çåìÿ.
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Çà ñðåùàòà ìåæäó Ãàíäàëô è Òîðèí ñå ðàçêàçâà ñúùî òàêà â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", êúäåòî å äàäåíà äàòàòà 15 ìàðò 2941 ã. Ìåæäó äâåòå îïèñàíèÿ èìà ëåêà ðàçëèêà - ñïîðåä Ïðèëîæåíèå À ñðåùàòà ñå å ñúñòîÿëà â õàíà íà Áðåå, à íå ïî ïúòÿ. Ãàíäàëô áèë ïîñåòèë Ãðàôñòâîòî çà ïîñëåäåí ïúò ïðåäè äâàéñåò ãîäèíè, ïðåç 2921 ã., êîãàòî Áèëáî å áèë íà òðèéñåò è åäíà; ïî-êúñíî âúëøåáíèêúò êàçâà, ÷å ïðè ïîñëåäíàòà èì ñðåùà õîáèòúò îùå íå áèë íàâúðøèë ïúëíîëåòèå [òðèéñåò è òðè].
 2 Ãðàäèíàðÿò ßìêèí - ßìêèí Çåëåíîðúêèÿ, ÷èéòî ÷èðàê å áèë Áúðçîõàì Ìàéòàïåð (áàùàòà íà Ñàì, íàðè÷àí îùå Ñòàðèêà) - âèæ "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 1, ãëàâà 1) è Ïðèëîæåíèå Â êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå".
 3 Åëôè÷åñêàòà ñëúí÷åâà ãîäèíà (ëîà) çàïî÷âàëà ñ äåí, íàðå÷åí éåñòàðå - íàâå÷åðèåòî íà ïúðâèÿ äåí íà òóèëå (ïðîëåòòà); ñïîðåä êàëåíäàðà íà Èìëàäðèñ éåñòàðå "ñúîòâåòñòâàë ïðèáëèçèòåëíî íà 6 àïðèë ïî ëåòîáðîåíåòî íà Ãðàôñòâîòî". ("Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå Ã.)
 4 Òðàèí Ïúðâè, äàëå÷åí ïðåäøåñòâåíèê íà Òðàèí Âòîðè è Òîðèí, èçáÿãàë îò Ìîðèÿ ïðåç 1981 ãîäèíà è ñòàíàë ïúðâèÿò Êðàë ïîä Ïëàíèíàòà. ("Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå À.)
 5 Äàèí Âòîðè Æåëåçîíîãè å ðîäåí ïðåç 2767 ãîäèíà; â Áèòêàòà ïîä Àçàíóëáèçàð (Íàíäóõèðèîí) ïðåç 2799 òîé ñúñÿêúë ïðåä Èçòî÷íàòà ïîðòà íà Ìîðèÿ îãðîìíèÿ îðê Àçîã è òúé îòìúñòèë çà Òîðèíîâèÿ äÿäî Òðîð. Çàãèíàë ïðè Áèòêàòà â Äåéë ïðåç 3019 ã. ("Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèÿ À è Á.) Â Ëîìèäîë Ôðîäî óçíàâà îò Ãëîèí, ÷å "Äàèí âñå îùå å Êðàë ïîä Ïëàíèíàòà - ñòàð (íàâúðøèë áå äâåñòà è ïåòäåñåò ãîäèíè), ïî÷èòàí è áàñíîñëîâíî áîãàò". ("Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 1.)
ÏÐÈËÎÆÅÍÈÅ
Áåëåæêà çà òåêñòîâåòå íà "Ïîõîäúò êúì Åðåáîð"
 Ïîëîæåíèåòî ñ òåêñòîâåòå íà òàçè òâîðáà å ñëîæíî è òðóäíî çà ðàçïëèòàíå. Íàé-ðàííèÿò âàðèàíò ïðåäñòàâëÿâà çàâúðøåí, íî ñóðîâ è ìíîãîêðàòíî ïîïðàâÿí ðúêîïèñ, êîéòî ùå íàðåêà òóê "ðúêîïèñ À"; îçàãëàâåí å "Èñòîðèÿ çà äåëàòà íà Ãàíäàëô ñ Òðàèí è Òîðèí Äúáîùèò". Îò íåãî å íàïðàâåíî íà ìàøèíà êîïèåòî "ðúêîïèñ Á" ñ ìíîæåñòâî äîïúëíèòåëíè (ìàêàð è ñúâñåì äðåáíè) ïîïðàâêè. Òî íîñè çàãëàâèå "Ïîõîäúò êúì Åðåáîð" è ïîäçàãëàâèå "Ðàçêàç íà Ãàíäàëô êàê ïîäãîòâèë Åêñïåäèöèÿòà êúì Åðåáîð è èçïðàòèë Áèëáî ñ äæóäæåòàòà". Ïî-äîëó ïðèâåæäàì çíà÷èòåëíè îòêúñè îò ìàøèíîïèñíèÿ òåêñò.
 Îñâåí À è Á ("ðàííèÿò âàðèàíò") ñúùåñòâóâà è ðúêîïèñ Â, êîéòî å áåç çàãëàâèå è ðàçêàçâà èñòîðèÿòà â ïî-èêîíîìè÷åí è ñòåãíàò âèä, êàòî ïðîïóñêà äîñòà íåùà îò ïúðâèÿ âàðèàíò è âúâåæäà íÿêîè íîâè åëåìåíòè, íî ñúùî òàêà (îñîáåíî êúì êðàÿ) çàïàçâà ïëúòíî ñõîäñòâî ñ îðèãèíàëà. Çà ìåí èçãëåæäà íàïúëíî ñèãóðíî, ÷å ðúêîïèñ Â å ñúçäàäåí ñëåä Á è òúêìî íåãî ïðèâåäîõ ïî-ãîðå, ìàêàð ÷å íåñúìíåíî ñà èçãóáåíè íÿêîè ÷àñòè îò íà÷àëîòî, îïèñâàùè ïðè êàêâè îáñòîÿòåëñòâà çàïî÷âà ðàçêàçúò íà Ãàíäàëô â Ìèíàñ Òèðèò.
 Íà÷àëíèòå àáçàöè íà ðúêîïèñ Á (ïðèâåäåí ïî-äîëó) ïî÷òè íàïúëíî ñúâïàäàò ñ åäèí îòêúñ îò Ïðèëîæåíèå À ("Íàðîäúò íà Äóðèí") êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" è î÷åâèäíî ñà ñâúðçàíè ñ ïðåäøåñòâàùîòî ïîâåñòâîâàíèå çà Òðîð è Òðàèí â ñúùîòî Ïðèëîæåíèå; êðàÿò íà "Ïîõîäúò êúì Åðåáîð" ñúùî ìîæå äà áúäå îòêðèò ïî÷òè äîñëîâíî â îíîâà ïðèëîæåíèå è òî ïàê èçðå÷åí îò Ãàíäàëô ïðåä Ôðîäî è Ãèìëè â Ìèíàñ Òèðèò. Â ñâåòëèíàòà íà ïèñìîòî, êîåòî öèòèðàõ â Óâîäà (âèæ Êíèãà ïúðâà - Á. ïð.) çà ìåí å ÿñíî, ÷å áàùà ìè å ïèñàë "Ïîõîäúò êúì Åðåáîð" êàòî ñúñòàâíà ÷àñò îò ïîâåñòâîâàíèåòî "Íàðîäúò íà Äóðèí" â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå".
Îòêúñè îò ðàííèÿ âàðèàíò
 Ìàøèíîïèñíîòî êîïèå Á íà ðàííèÿ âàðèàíò çàïî÷âà òàêà:
 Òúé Òîðèí Äúáîùèò ñòàíàë Äóðèíîâ íàñëåäíèê, àëà íàñëåäíèê áåç íàäåæäà. Ïðè ðàçãðàáâàíåòî íà Åðåáîð òîé îùå íå áèë íà âúçðàñò äà íîñè îðúæèå, íî ïîä Àçàíóëáèçàð ñå ñðàæàâàë â ÷åëíèòå ðåäèöè; è êîãàòî èç÷åçíàë Òðàèí, òîé áèë íà äåâåòäåñåò è ïåò ãîäèíè - ñëàâíî è ãîðäåëèâî äæóäæå. Íÿìàë Ïðúñòåí è (ìîæå áè òúêìî ïîðàäè òóé) èçãëåæäàë äîâîëåí äà îñòàíå â Åðèàäîð. Òàì äúëãî ñå òðóäèë è ñïå÷åëèë áîãàòñòâî; à êúì ïëåìåòî ìó ñå ñòåêëè ìíîçèíà îò ðàçïèëåíèÿ Äóðèíîâ íàðîä, ùî ÷óëè çà íåãîâîòî ïîñåëèùå è äîøëè íàòàòúê. Ñåãà èìàëè êðàñèâè ÷åðòîçè èç ïëàíèíèòå è ãîëåìè çàïàñè, òà äíèòå íå èì ñå ñòðóâàëè òåæêè, àëà â ïåñíèòå ñè âå÷íî ðàçêàçâàëè çà äàëå÷íàòà Ñàìîòíà ïëàíèíà, çà íåéíèòå ñúêðîâèùà è áëàæåíîòî âúëøåáñòâî íà Ãîëÿìàòà çàëà ïîä ëú÷èòå íà êàìúêà Àðêåí.
 Ìèíàëè ãîäèíè. Ïàê ïðèïëàìíàëà æàðàâà â äóøàòà íà Òîðèí êàòî ñè ìèñëåë çà áåäèòå íà ñâîÿ ðîä è çà çàâåòà äà îòìúñòè íà äðàêîíà. Äîêàòî âúðòÿë ãðàìàäíèÿ ñè ÷óê íàä íàêîâàëíÿòà, ìèñëåë çà îðúæèÿ, àðìèè è ñúþçè; àëà àðìèèòå áèëè ðàçïèëåíè, ñúþçèòå íàðóøåíè, à òîïîðè íå äîñòèãàëè çà íàðîäà ìó; è ïëàìíàë îò áåçíàäåæäåí ãíÿâ, óäðÿë òîé íàæåæåíîòî æåëÿçî âúðõó íàêîâàëíÿòà.
 Ãàíäàëô îùå íå áèë èçèãðàë íèêàêâà ðîëÿ â ñúäáèíèòå íà Äóðèíîâèÿ ðîä. Òîé ðÿäêî èìàë äåëà ñ äæóäæåòàòà, ìàêàð ÷å áèë ïðèÿòåë ñ íàé-äîáðèòå îò òÿõ è õàðåñâàë èçãíàíèöèòå îò Äóðèíîâèÿ íàðîä, ùî æèâååëè ïî çàïàäíèòå çåìè. Íî ïîäèð âðåìå ñå ñëó÷èëî òúé, ÷å êàêòî ìèíàâàë ïðåç Åðèàäîð (íà ïúò çà Ãðàôñòâîòî, êîåòî íå áèë âèæäàë îò ãîäèíè), ñðåùíàë Òîðèí Äúáîùèò è äâàìàòà äúëãî ðàçãîâàðÿëè ïî ïúòÿ, à âå÷åðòà îòñåäíàëè â Áðåå.
 Íà ñóòðèíòà Òîðèí ìó ðåêúë:
 - Âàæíî äåëî ñúì ñè íàóìèë, à êàçâàò, ÷å òè ñè ìúäúð è çíàåø ïî-äîáðå îò ìíîçèíà êàêâî ñòàâà ïî øèðîêèÿ ñâÿò. Áè ëè äîøúë íà ãîñòè äà ìå èçñëóøàø è äà ìè äàäåø ñúâåò?
 Ñúãëàñèë ñå Ãàíäàëô, òà îòèøúë â Òîðèíîâèÿ ÷åðòîã è äúëãî ñåäÿë äà ñëóøà èñòîðèÿòà íà íåãîâèòå íåñãîäè.
 Îò òàçè ñðåùà ïðîèçëåçëè ìíîæåñòâî âàæíè äåëà è ñúáèòèÿ - ìåæäó òÿõ îòêðèâàíåòî íà Åäèíñòâåíèÿ Ïðúñòåí, ïîïàäàíåòî ìó â Ãðàôñòâîòî è èçáîðúò íà Íîñèòåëÿ. Ïîðàäè òóé ìíîçèíà ïðåäïîëàãàëè, ÷å Ãàíäàëô å ïðåäóãàäàë âñè÷êî òîâà è å ïîäáðàë âðåìå çà ñðåùà ñ Òîðèí. Àëà íèå íå âÿðâàìå äà å òàêà. Çàùîòî â ñâîåòî îïèñàíèå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà Íîñèòåëÿò Ôðîäî å ñúõðàíèë Ãàíäàëôîâèòå ñëîâà ïî òîçè ïîâîä. Åòî êàê ãè å çàïèñàë:
 Âìåñòî äóìèòå "Åòî êàê ãè å çàïèñàë", â íàé-ðàííèÿ ðúêîïèñ À ÷åòåì: "Òàçè ÷àñò îòïàäíàëà îò ðàçêàçà, òúé êàòî èçãëåæäàëà òâúðäå äúëãà; àëà ñåãà òóê ÿ èçëàãàìå ïî÷òè èçöÿëî".
 Ñëåä êîðîíàöèÿòà îòñåäíàõìå ñ Ãàíäàëô â åäíà îò êðàñèâèòå êúùè íà Ìèíàñ Òèðèò; òîé áåøå ìíîãî âåñåë è ìàêàð ÷å ãî ðàçïèòâàõìå çà êàêâîòî íè õðóìíå, íåãîâîòî òúðïåíèå èçãëåæäàøå ñúùî òúé áåçêîíå÷íî, êàêòî è çíàíèÿòà ìó. Âå÷å ïî÷òè íå ñè ïðèïîìíÿì êàêâî íè ðàçêàçâàøå; íàé-÷åñòî íå ãî è ðàçáèðàõìå. Íî îíçè ðàçãîâîð ïîìíÿ ìíîãî ÿñíî. Ãèìëè áåøå ñ íàñ è ðå÷å íà Ïåðåãðèí:
 - Åäíî íåùî íåïðåìåííî òðÿáâà äà ñòîðÿ íÿêîé äåí - äà ïîñåòÿ òîâà âàøå Ãðàôñòâî*. Íå çà äà âèäÿ õîáèòè! Åäâà ëè èìà êàêâî ïîâå÷å äà íàó÷à â òîâà îòíîøåíèå. Àëà íèêîå äæóäæå îò Äóðèíîâèÿ ðîä íå áè ìîãëî äà ïîãëåäíå áåç èçóìëåíèå îíèÿ çåìè. Òà íèìà îòâîþâàíåòî íà Êðàëñòâîòî ïîä Ïëàíèíàòà è ãèáåëòà íà Ñìîã íå çàïî÷íàõà òúêìî îòòàì? Äà íå ãîâîðèì çà êðàÿ íà Áàðàä-äóð, ìàêàð ÷å äâåòå íåùà ñå ïðåïëèòàò ïî íàé-ñòðàíåí íà÷èí. Ñòðàííî, íàèñòèíà ñòðàííî - ïðîìúëâè òîé è çàìúë÷à. Ïîñëå ïîãëåäíà âòðåí÷åíî êúì Ãàíäàëô è ïðîäúëæè: - Àëà êîé èçòúêà ìðåæàòà? Ìàé äîñåãà íå ñúì ñå çàìèñëÿë íàä òóé. Òè ëè áåøå çàìèñëèë âñè÷êî, Ãàíäàëô? Àêî íå, òî çàùî íàñî÷è Òîðèí Äúáîùèò êúì âðàòàòà íà òúé íåî÷àêâàí ñïúòíèê. Çà äà íàìåðè Ïðúñòåíà, äà ãî óêðèå äàëå÷å íà çàïàä è ñåòíå äà èçáåðå Íîñèòåëÿ... è ìåæäó äðóãîòî êàòî íà øåãà äà âúçðîäè Ïëàíèíñêîòî êðàëñòâî - íå áåøå ëè âñè÷êî òîâà ïî òâîé çàìèñúë?
 Ãàíäàëô íå îòãîâîðè âåäíàãà. Ñòàíà è ïîãëåäíà ïðåç ïðîçîðåöà íà çàïàä, êúì ìîðåòî; à ñëúíöåòî âå÷å çàëÿçâàøå è çàðåâîòî îáàãðè ëèöåòî ìó. Äúëãî ñòîÿ ìúë÷àëèâ. Íî íàêðàÿ ñå îáúðíà êúì Ãèìëè è êàçà:
 - Íå çíàì îòãîâîðà. Çàùîòî ìíîãî ñå ïðîìåíèõ îò îíèÿ äíè è âå÷å íå ñúì îáðåìåíåí îò òîâàðà íà Ñðåäíàòà çåìÿ êàêòî òîãàâà. Â îíèÿ äíè áèõ òè îòâúðíàë ñúñ ñëîâà êàòî îíèÿ, ùî èçðåêîõ ïðåä Ôðîäî ìèíàëàòà ãîäèíà íàïðîëåò. Ñàìî ïðåäè ãîäèíà! Àëà òàêèâà ìåðêè ñà ëèøåíè îò ñìèñúë. Â îíîâà äàëå÷íî âðåìå êàçàõ íà åäèí ìúíè÷úê è èçïëàøåí õîáèò: Áèëî å ïèñàíî - è òî íå îò Âëàäåòåëÿ - Áèëáî äà íàìåðè Ïðúñòåíà, à â òàêúâ ñëó÷àé è òåáå òè å ïèñàíî äà ñå ñäîáèåø ñ íåãî. È áèõ ìîãúë äà äîáàâÿ: à íà ìåíå ìè å áèëî ïèñàíî äà íàñî÷à êúì òîâà è äâàìà âè. Çà äà ãî ñòîðÿ, èçïîëçâàõ â ñúçíàòåëíàòà ñè ìèñúë ñàìî êàêâèòî ñðåäñòâà ìè áÿõà îòïóñíàòè; âúðøåõ íàé-íàëåæàùèòå äåëà ïî ïðè÷èíèòå, ñ êîèòî ðàçïîëàãàõ. Íî êàêâî çíàåõ äúëáîêî â ñúðöåòî ñè èëè êàêâî ñúì çíàåë, ïðåäè äà ñòúïÿ ïî òèÿ ñèâè áðåãîâå - òóé âå÷å å äðóã âúïðîñ. Îëîðèí áÿõ â çàáðàâåíèÿ Çàïàä è ñàìî ñ îíèÿ òàì ùå ãîâîðÿ ïî-îòêðîâåíî.
 Íà òîâà ìÿñòî â ðúêîïèñ À òåêñòúò ãëàñè: "è ñàìî ñ îíèÿ òàì (èëè ìîæå áè êîèòî ñå çàâúðíàò íàòàòúê ñ ìåí) ùå ãîâîðÿ ïî-îòêðîâåíî".
 Òîãàâà êàçàõ:
 - Ñåãà òå ðàçáèðàì ìàëêî ïî-äîáðå, îòêîëêîòî ïðåäè, Ãàíäàëô. Ìàêàð äà ïðåäïîëàãàì, ÷å íåçàâèñèìî äàëè å áèëî ïèñàíî èëè íå, Áèëáî áè ìîãúë äà îòêàæå äà íàïóñíå äîìà ñè, ñúùî êàêòî è àç. Òè íå ìîæåøå äà íè ïðèíóäèø. Äàæå íå òè å áèëî ðàçðåøåíî äà ñå îïèòàø. È âñå ïàê ñúì ëþáîïèòåí äà óçíàÿ çàùî èçâúðøè âñè÷êî òîâà, êàêúâòî áåøå òîãàâà - íà âèä ïðåñòàðÿë è ïðåãúðáåí ñòàðåö.
 Òóê Ãàíäàëô îáÿñíÿâà òîãàâàøíèòå ñè òðåâîãè è ñúìíåíèÿ îêîëî ïúðâèÿ õîä íà Ñàóðîí è ñòðàõîâåòå ñè çà Ëîðèåí è Ëîìèäîë (ñúùî êàêòî â íà÷àëîòî íà ðúêîïèñ Â). Â íàñòîÿùèÿ âàðèàíò ñëåä êàòî êàçâà, ÷å ïðåêèÿò óäàð ñðåùó Ñàóðîí å áèë îùå ïî-íåîáõîäèì, îòêîëêîòî ïðåìàõâàíåòî íà Ñìîã, òîé ïðîäúëæàâà:
 È íåêà ïðåñêî÷à ìàëêî íàïðåä - ïîðàäè âñè÷êî òîâà ñëåä óñïåøíîòî íà÷àëî íà åêñïåäèöèÿòà ñðåùó Ñìîã àç ïîáúðçàõ äà óáåäÿ Ñúâåòà, ÷å òðÿáâà äà àòàêóâàìå Äîë Ãóëäóð, ïðåäè òîé äà å íàïàäíàë Ëîðèåí. Òàêà è ñòîðèõìå è Ñàóðîí èçáÿãà. Íî òîé âå÷íî íè èçïðåâàðâàøå ñ ïëàíîâåòå ñè. Òðÿáâà äà ïðèçíàÿ: ìèñëåõ ñè, ÷å ïàê ñå å îòòåãëèë è íè ïðåäñòîè íîâ ïåðèîä íà íåñèãóðåí ìèð. Íî ñïîêîéñòâèåòî íå òðàÿ äúëãî. Ñàóðîí ðåøè äà ïðåäïðèåìå ñëåäâàùàòà êðà÷êà. Òîé íåçàáàâíî ñå âúðíà â Ìîðäîð è ïîäèð äåñåò ãîäèíè íàäèãíà ãëàâà.
 Òîãàâà âñè÷êî ïîìðúêíà. Àëà âñå ïàê òóé íå áå ñïîðåä ïúðâîíà÷àëíèÿ ìó ïëàí è â êðàéíà ñìåòêà ñå îêàçà ïîãðåøíî. Ñúïðîòèâàòà âñå îùå èìàøå êúäå äà ñå ñáåðå è ðàçìèñëè íàäàëå÷å îò Ñÿíêàòà. Êàê áè ìîãúë äà èçáÿãà Íîñèòåëÿò, àêî íå áÿõà Ëîðèåí è Ëîìèäîë? À ìèñëÿ, ÷å òèÿ òâúðäèíè ùÿõà äà ïàäíàò, àêî Ñàóðîí íàé-íàïðåä áå õâúðëèë íàñðåùà èì öÿëàòà ñè ñèëà, âìåñòî äà ïîõàáè ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà â ùóðìà ñðåùó Ãîíäîð.
 Å, òîâà å. Åòî ÿ ãëàâíàòà ìè ïðè÷èíà. Íî åäíî å äà âèæäàø êàêâî òðÿáâà äà ñå íàïðàâè è ñúâñåì äðóãî äà îòêðèåø ñðåäñòâî è íà÷èí. Âå÷å çàïî÷âàõ ñåðèîçíî äà ñå òðåâîæà çà ïîëîæåíèåòî èç Ñåâåðà, êîãàòî åäèí äåí ñðåùíàõ Òîðèí Äúáîùèò - ìèñëÿ, ÷å áåøå â ñðåäàòà íà ìàðò 2941 ãîäèíà. Èçñëóøàõ ðàçêàçà ìó è ñè ïîìèñëèõ: "Å, ïîíå íàìåðèõ íåïðèÿòåë íà Ñìîã! È òî äîñòîåí çà ïîìîù. Òðÿáâà äà ñòîðÿ êàêâîòî ìîãà. Êàê íå ñå ñåòèõ ïðåäè çà äæóäæåòàòà!".
 À îñâåí òîâà ñå çàìèñëèõ è çà íàðîäà íà Ãðàôñòâîòî. Òîé çàå òîïëî êúò÷å â ñúðöåòî ìè ïðåç Äúëãàòà çèìà, êîÿòî íèêîé îò âàñ íå ïîìíè*. Çëå ñè èçïàòèõà õîáèòèòå òîãàâà - â ïî-òåæêà áåäà åäâà ëè ñà èçïàäàëè íÿêîãà; óìèðàõà îò ñòóä, à ïîäèð òóé è îò ãëàä â óæàñíàòà íåìîòèÿ. Íî èìåííî ïî îíîâà âðåìå âèäÿõ êîëêî ñà õðàáðè è êàêâî ñúñòðàäàíèå èçïèòâàò åäèí êúì äðóã. Òúêìî òîâà ñúñòðàäàíèå, êàêòî è ìúë÷àëèâàòà õðàáðîñò, èì ïîçâîëè äà îöåëåÿò. È ñåãà èñêàõ äà îöåëåÿò. Àëà âèæäàõ, ÷å ðàíî èëè êúñíî ïî Çàïàäíèòå çåìè ïàê ùå íàñòàíàò ñòðàøíè âðåìåíà, ìàêàð è ñúâñåì ðàçëè÷íè - áåçæàëîñòíà âîéíà. Çà äà íàäìîãíàò óæàñèòå, ùÿõà äà ñå íóæäàÿò îò íåùî ïîâå÷å, îòêîëêîòî ïðèòåæàâàõà. Òðóäíî áå äà ñå êàæå êàêâî òî÷íî. Å, òðÿáâàøå äà çíàÿò ìàëêî ïîâå÷å, äà ðàçáèðàò ìàëêî ïî-ÿñíî êîå êàê ñòîè è êúäå å òÿõíîòî ìÿñòî.
Òå áÿõà ïî÷íàëè äà çàáðàâÿò - äà çàáðàâÿò ñîáñòâåíîòî ñè ïîòåêëî è ëåãåíäè, äà çàáðàâÿò ìàëêîòî, ùî çíàåõà çà âåëè÷èåòî íà ñâåòà. Âñè÷êî òîâà îùå íå áå èç÷åçíàëî, íî ñå çàòðóïâàøå - ÷åçíåõà ñïîìåíèòå çà âåëè÷àâîòî è îïàñíîòî. Íî íå ìîæå öÿë íàðîä èçâåäíúæ äà ñå íàó÷è íà òèÿ íåùà. Íÿìàøå âðåìå. Ïúê è âñå òðÿáâà äà ñå çàïî÷íå îòíÿêúäå, îò åäèí-åäèíñòâåí ó÷åíèê. Ñìåÿ äà êàæà, ÷å òîé å áèë "èçáðàí", à àç áÿõ èçáðàí ñàìî êîëêîòî äà ãî èçáåðà; òàêà èëè èíà÷å, ñïðÿõ ñå íà Áèëáî.
 - Å, òî÷íî òîâà èñêàì äà çíàì - êàçà Ïåðåãðèí. - Çàùî ñå ñïðÿ íà íåãî?
 - Òè êàê áè èçáðàë õîáèò çà ïîäîáíà öåë? - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íÿìàõ âðåìå äà ãè îãëåæäàì âñè÷êè; íî ïî îíîâà âðåìå âå÷å ïîçíàâàõ Ãðàôñòâîòî ìíîãî äîáðå, ìàêàð ÷å êîãàòî ñðåùíàõ Òîðèí, áÿõ îòñúñòâàë öåëè äâàéñåò ãîäèíè ïî äàëå÷ íå òúé ïðèÿòíè äåëà. Òúé ÷å åñòåñòâåíî, êàòî ïîìèñëèõ çà õîáèòèòå, êîèòî ïîçíàâàõ, ðåêîõ ñè: "Òðÿáâà ìè íåùè÷êî îò Òóêîâèÿ ðîä" (íî íå òâúðäå ìíîãî, äðàãè ìè Ïåðåãðèí) "è ñòàáèëíà, ÿêà îñíîâà, äà ðå÷åì îò Òîðáèíñîâèòå". Òàçè ìèñúë òóòàêñè ìå íàñî÷è êúì Áèëáî. À íÿêîãà ãî ïîçíàâàõ äîñòà äîáðå ïî÷òè äî ïúëíîëåòèåòî ìó, âúâ âñåêè ñëó÷àé ïî-äîáðå, îòêîëêîòî ìå ïîçíàâàøå òîé. Ïî îíèÿ âðåìåíà ìè äîïàäàøå. À ñåãà îòêðèõ, ÷å å "íåîáâúðçàí" - ðàçáèðà ñå, ïàê èçïðåâàðâàì ñúáèòèÿòà, ïîíåæå óçíàõ âñè÷êî òîâà åäâà êîãàòî ñå âúðíàõ â Ãðàôñòâîòî. Íàó÷èõ, ÷å èçîáùî íå ñå å æåíèë. Òîâà ìè ñå ñòîðè ñòðàííî, ìàêàð äà ñå äîñåùàõ çà ïðè÷èíàòà; è òÿ íå áåøå îíàçè, êîÿòî èçòúêâàõà ïîâå÷åòî õîáèòè - ÷å ðîäèòåëèòå ìó ñè îòèøëè òâúðäå ðàíî è áèë ïðåêàëåíî çàìîæåí, òà ìîæåë äà âúðøè êàêâîòî ñè èñêà. Íå, äîñåùàõ ñå, ÷å èñêà äà îñòàíå "íåîáâúðçàí" ïî íÿêàêâà äúëáîêà ïðè÷èíà, êîÿòî ñàì íå ðàçáèðà íàïúëíî - èëè íå æåëàå äà ÿ ðàçáèðà, ïîíåæå òÿ ãî òðåâîæè. Êàêòî è äà å, òîé èñêàøå äà áúäå ñâîáîäåí, çà äà òðúãíå êîãàòî ìó ïàäíå óäîáåí ñëó÷àé èëè êîãàòî ñáåðå ïîâå÷êî ñìåëîñò. Ñïîìíèõ ñè êàê êàòî õëàïå ìå îòðóïâàøå ñ âúïðîñè çà îíèÿ õîáèòè, êîèòî îò âðåìå íà âðåìå ñà òðúãâàëè äà "ñêèòîñâàò", êàêòî êàçâàõà â Ãðàôñòâîòî. Òúé áÿõà ñòîðèëè ïîíå äâàìèíà îò ÷è÷îâöèòå ìó ïî Òóêîâà ëèíèÿ.
 Òåçè ÷è÷îâöè ñà Õèëäèôîíñ Òóê, êîéòî "òðúãíàë íà ïúòåøåñòâèå è ïîâå÷å íå ñå çàâúðíàë" è Èñåíãàð Òóê (íàé-ìàëúê îò äâàíàéñåòòå äåöà íà Ñòàðèÿ Òóê), çà êîãîòî "êàçâàò, ÷å "òðúãíàë ïî ìîðå" íà ìëàäèíè" ("Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå Â, Ðîäîñëîâíî äúðâî íà Òóêîâöè îò Ãîëåìèòå Ñìÿëîâå).
 Êîãàòî Ãàíäàëô ïðèåìà ïîêàíàòà äà ãîñòóâà íà Òîðèí â Ñèíèòå ïëàíèíè,
 íàèñòèíà ìèíàõìå ïðåç Ãðàôñòâîòî, ìàêàð ÷å íÿìàõ îñîáåíà ïîëçà îò òîâà, ïîíåæå Òîðèí íèêúäå íå ñïðÿ çàäúëãî. Âñúùíîñò ìèñëÿ, ÷å òúêìî ðàçäðàçíåíèåòî ìè îò íåãîâîòî âèñîêîìåðíî ïðåçðåíèå êúì õîáèòèòå çà ïðúâ ïúò ìè ïîäñêàçà èäåÿòà äà ãî ñâúðæà ñ íÿêîé îò òÿõ. Çà íåãî òå áÿõà ïðîñòî øåïà ñåëÿíäóðè, îáðàáîòâàùè ïî ñëó÷àéíîñò íèâÿòà ñè îò äâåòå ñòðàíè íà äðåâíèÿ äæóäæåøêè ïúò êúì Ïëàíèíèòå.
 Â òîçè ðàíåí âàðèàíò Ãàíäàëô îïèñâà íàäúëãî êàê ñëåä ïîñåùåíèåòî â Ãðàôñòâîòî ñå çàâúðíàë ïðè Òîðèí è ãî óáåäèë "÷å òðÿáâà äà çàðåæå âñè÷êèòå ñè ãðàíäèîçíè ïëàíîâå è äà ïîòåãëè òàéíî... êàòî ïðè òîâà âçåìå Áèëáî ñúñ ñåáå ñè" - èçðå÷åíèå, ñ êîåòî ñå èç÷åðïâà âñè÷êî â ïî-êúñíèÿ âàðèàíò.
 Íàêðàÿ âçåõ òâúðäî ðåøåíèå è ñå âúðíàõ ïðè Òîðèí. Çàâàðèõ ãî äà ñúáåñåäâà ñ ãðóïà ñâîè ñúíàðîäíèöè. Òàì áÿõà Áàëèí, Ãëîèí è íåêîëöèíà äðóãè.
 - Å, êàêâî èìàø äà êàæåø? - çàïèòà Òîðèí âåäíàãà, ùîì âëÿçîõ.
 - Ïúðâî òîâà - îòâúðíàõ àç, - ÷å òâîèòå çàìèñëè ñà äîñòîéíè çà êðàë, Òîðèí Äúáîùèò; àëà êðàëñòâîòî òè å ðàçïèëÿíî. Àêî ùå ãî âúçñòàíîâèø, â êîåòî ñå ñúìíÿâàì, òðÿáâà äà ïî÷íåø îò äðåáíîòî. Äàëå÷ ñè îòòàì è ñå ïèòàì äàëè îñúçíàâàø íàïúëíî êàêâà å ìîùòà íà îãðîìíèÿ äðàêîí. Àëà òîâà íå å âñè÷êî: äàëå÷ ïî-ñòðàøíà ñÿíêà áúðçî ðàñòå è íàäâèñâà íàä òîçè ñâÿò. Òå ùå ñå ïîäïîìàãàò âçàèìíî. - È òå íåñúìíåíî ùÿõà äà ñòîðÿò òî÷íî òîâà, àêî òîãàâà íå áÿõ íàïàäíàë Äîë Ãóëäóð. - Åäíà îòêðèòà âîéíà ùå å íàïúëíî áåçñìèñëåíà; âïðî÷åì òúé èëè èíà÷å, íÿìà êàê äà ÿ îðãàíèçèðàø. Òðÿáâà äà îïèòàø íåùî ïî-ïðîñòî è äðúçêî, äîðè îò÷àÿíî.
 - Ãîâîðèø ìúãëÿâè íåùà è ìå òðåâîæèø - ðå÷å Òîðèí. - Èçðàçÿâàé ñå ïî-ÿñíî.
 - Àìè, ïúðâî - êàçàõ àç, - ùå òðÿáâà ñàì äà äà ïîòåãëèø íà òîçè ïîõîä è òî òàéíî. Íèêàêâè âåñòîíîñöè, ôàíôàðè è ïðåäèçâèêàòåëñòâà, Òîðèí Äúáîùèò. Íàé-ìíîãî äà âçåìåø ñúñ ñåáå ñè íåêîëöèíà ñðîäíèöè èëè âåðíè ïîñëåäîâàòåëè. Íî ùå òè òðÿáâà è íåùî ïîâå÷å, íåùî íåî÷àêâàíî.
 - Íàçîâè ãî! - ðå÷å Òîðèí.
 - Åäèí ìîìåíò - âúçðàçèõ àç. - Òè ñå íàäÿâàø äà âëåçåø â ñõâàòêà ñ äðàêîíà; àëà òîé å íå ñàìî ãðàìàäåí, à ñúùî òúé ñòàð è ìíîãî ëóêàâ. Îò ñàìîòî íà÷àëî íà ïðèêëþ÷åíèåòî òðÿáâà äà ñå ñúîáðàçÿâàø ñ äâå íåùà: íåãîâàòà ïàìåò è îñòðîòî ìó îáîíÿíèå.
 - Åñòåñòâåíî - êàçà Òîðèí. - Äæóäæåòàòà ñà èìàëè ïîâå÷å ñáëúñúöè ñ äðàêîíèòå îò íÿêîè äðóãè íàðîäè, òúé ÷å ïðåä òåá íå ñòîè íåâåæà.
 - Ìíîãî äîáðå - îòâúðíàõ àç, - íî ìè ñå ñòîðè, ÷å â ñâîèòå ïëàíîâå íå âçèìàø ïðåäâèä òàÿ ïîäðîáíîñò. Ìîÿò ïëàí ñå êðåïè âúðõó ïîòàéíîñò. Ïîòàéíîñò.* Ñìîã íå ñïè íåïðîáóäíî âúðõó áåçöåííîòî ñè ëîæå, Òîðèí Äúáîùèò. À è êîãàòî ñïè, òîé ñúíóâà äæóäæåòà! Ìîæåø äà áúäåø óâåðåí, ÷å îáèêàëÿ ÷åðòîãà ñè äåí ñëåä äåí, íîù ñëåä íîù, äîäåòî ñå óâåðè, ÷å îòíèêúäå íå äîëèòà è íàé-ëåê ìèðèñ íà äæóäæå, à ÷àê ïîäèð òîâà çàñïèâà - è äîðè â ñúíÿ å íàùðåê äà äî÷óå çâóêà íà... äæóäæåøêè íîçå.
 - Êàêâèòî ãè ïðèêàçâàø, òàÿ ïîòàéíîñò èçãëåæäà ñúùî òúé òðóäíà è áåçíàäåæäíà êàêòî âñÿêà îòêðèòà àòàêà - îáàäè ñå Áàëèí. - Íåâúçìîæíî òðóäíà!
 - Äà, òðóäíà å - îòãîâîðèõ àç. - Àëà íå íåâúçìîæíî òðóäíà, èíàê íÿìàøå äà ñè ãóáÿ âðåìåòî ñ âàñ. Áèõ êàçàë àáñóðäíî òðóäíà. Çàòîâà ùå ïðåäëîæà àáñóðäíî ðåøåíèå íà ïðîáëåìà. Âçåìåòå ñúñ ñåáå ñè õîáèò! Ñìîã âåðîÿòíî íèêîãà íå å ÷óâàë çà õîáèòè è îïðåäåëåíî íå ãè å íàäóøâàë.
 - Êàêâî! - âèêíà Ãëîèí. - Åäèí îò îíèÿ íàèâíèöè â Ãðàôñòâîòî? Òà êàêâà ïîëçà áèõìå ìîãëè äà èìàìå îò íåãî? Íåêà ìèðèøå êàêòî ñè ùå, îáà÷å íèêîãà íå áè äðúçíàë äà ñå äîáëèæè íà ðàçñòîÿíèå çà ïîìèðèñâàíå è äî íàé-ãîëîòî íîâîèçëþïåíî äðàêîí÷å!
 - Å, õàéäå ñåãà - âúçðàçèõ àç, - íåçàñëóæåíî ãî óïðåêâàø. Òè çíàåø òâúðäå ìàëêî çà íàðîäà íà Ãðàôñòâîòî, Ãëîèí. Âåðîÿòíî ãè ñìÿòàø çà ïðîñòè, çàùîòî ñà ùåäðè è íå ñå ïàçàðÿò; è ãè ìèñëèø çà ïëàõè, ïîíåæå íèêîãà íå ñè èì ïðîäàâàë îðúæèÿ. Ãðåøèø. Êàêòî è äà å, õâúðëèë ñúì îêî íà åäèí îò òÿõ êàòî çà òâîé ñïúòíèê, Òîðèí. Òîé å ñðú÷åí è õèòúð, äîðè ëóêàâ, ìàêàð è íå òâúðäå ïðèáúðçàí. À ìèñëÿ, ÷å èìà è ñìåëîñò. Âåëèêà ñìåëîñò â ñðàâíåíèå ñ äðóãèòå îò íàðîäà ìó. Òå ñà, êàêòî áè êàçàë òè, "õðàáðè êàòî íÿìà íàêúäå". Òðÿáâà äà ïðèòèñíåø òåçè õîáèòè äî ñòåíàòà, ïðåäè äà îòêðèåø êàêâî ñå òàè â ñúðöàòà èì.
 - Íÿìà êàê äà ñå ïðîâåðè - îòâúðíà Òîðèí. - Äîêîëêîòî ñúì çàáåëÿçàë, òå ïðàâÿò âñè÷êî âúçìîæíî, çà äà èçáÿãíàò ïîäîáåí ñëó÷àé.
 - Ñúâúðøåíî âÿðíî - ïîòâúðäèõ àç. - Òå ñà ìíîãî áëàãîðàçóìåí íàðîä. Íî âúïðîñíèÿò õîáèò å ðÿäêà ïòèöà. Ìèñëÿ, ÷å ìîæå äà áúäå óáåäåí äà çàñòàíå ñðåùó îïàñíîñòèòå. Âÿðâàì, ÷å â äúíîòî íà ñúðöåòî ñè ãî æåëàå - äà ïðåæèâåå ïðèêëþ÷åíèå, êàêòî ñàì áè ñå èçðàçèë.
 - Íå è íà ìîè ðàçíîñêè! - ðå÷å Òîðèí, ïîñëå ñòàíà è ãíåâíî çàêðà÷è íàñàì-íàòàì. - Òîâà íå å ñúâåò, à ÷èñòà ãëóïîñò! È äà ãî óáåäèø äà òðúãíå, íå âèæäàì ñ êàêâî ìîæå äà ìè ñå îòïëàòè íÿêàêúâ õîáèò, áèë òîé äîáúð èëè ëîø, äîðè çà åäèí-åäíè÷úê äåí èçäðúæêà.
 - Çíà÷è íå âèæäàø! Ïî-ñêîðî íÿìà äà ÷óåø - îòâúðíàõ àç. - Õîáèòèòå ñ ëåêîòà ñå äâèæàò ïî-òèõî îò êîåòî è äà áèëî äæóäæå íà ñâåòà, äîðè îò òîâà äà çàâèñè æèâîòúò ìó. Ïðåäïîëàãàì, ÷å èìàò íàé-òèõàòà ñòúïêà îò âñè÷êè ïðîñòîñìúðòíè ñúçäàíèÿ. Òè ìàé íå ñè çàáåëÿçàë òîâà, Òîðèí Äúáîùèò, äîêàòî ñè òðîïîëèë èç Ãðàôñòâîòî, âäèãàéêè òîëêîâà øóì (íåêà ñè ãî êàæåì îòêðèòî), ÷å ìåñòíèòå æèòåëè ñà òå ÷óâàëè îò öÿëà ìèëÿ. Êîãàòî êàçàõ, ÷å ùå âè òðÿáâà ïîòàéíîñò, òî÷íî òîâà èìàõ ïðåäâèä: ïðîôåñèîíàëíà ïîòàéíîñò.
 - Ïðîôåñèîíàëíà ïîòàéíîñò? - âúçêëèêíà Áàëèí, êîéòî áå âúçïðèåë äóìèòå ìè ìàëêî ïî-äðóãîÿ÷å, îòêîëêîòî âúçíàìåðÿâàõ. - Èñêàø äà êàæåø îáó÷åí òúðñà÷ íà ñúêðîâèùà? Íèìà ñå íàìèðàò îùå?
 Ïîêîëåáàõ ñå. Òîâà áåøå íîâ îáðàò è íå çíàåõ êàê äà ãî ïîäõâàíà.
 - Ìèñëÿ, ÷å äà - îòâúðíàõ íàêðàÿ. - Ñðåùó âúçíàãðàæäåíèå ïîäîáíè ñìåë÷àöè ñà ãîòîâè äà âëÿçàò òàì, êúäåòî âèå íå ñìååòå, à è íå ìîæåòå, çà äà âè äîñòàâÿò êàêâîòî æåëàåòå.
 Òîðèíîâèòå î÷è ïëàìíàõà ïðè ñïîìåíà çà èçãóáåíèòå ñúêðîâèùà, íî âúïðåêè òîâà òîé èçðå÷å ñ ïðåçðåíèå:
 - Çíà÷è èìàø ïðåäâèä íàåìåí êðàäåö. Ìîæåõìå è äà ðàçìèñëèì ïî âúïðîñà, àêî íå ñòàâàøå äóìà çà íåñìåòíî ñúêðîâèùå. Íî êàêâî îáùî èìà òîâà ñ îíèÿ ñåëÿöè? Òå ïèÿò îò ïðîñòè ãëèíåíè ÷àøêè è íå ìîãàò äà ðàçëè÷àò ìúíèñòî îò ñêúïîöåíåí êàìúê.
 - Ùå ìè ñå äà íå ãîâîðèø òúé ñàìîóâåðåíî, áåç äà ïîçíàâàø íåùàòà - ñêàñòðèõ ãî àç. - Òèÿ ñåëÿöè æèâåÿò â ãðàôñòâîòî âå÷å õèëÿäà è ÷åòèðèñòîòèí ãîäèíè è ìåæäóâðåìåííî ñà íàó÷èëè ìíîãî. Èìàëè ñà âðúçêè ñ åëôèòå è äæóäæåòàòà õèëÿäà ãîäèíè ïðåäè Ñìîã äà íàëåòè íàä Åðåáîð. Ïðàäåäèòå âè íå áèõà ãè ñìåòíàëè çà áîãàòè, íî â æèëèùàòà èì ùå íàìåðèø äàëå÷ ïî-ïðåêðàñíè íåùà îò îíèÿ, ñ êîèòî ìîæåø äà ñå ïîõâàëèø òóê, Òîðèí. Õîáèòúò, çà êîãîòî ãîâîðÿ, èìà çëàòíè óêðàøåíèÿ, õðàíè ñå ñúñ ñðåáúðíè ïðèáîðè è ïèå âèíî îò èçÿùíè êðèñòàëíè áîêàëè.
 - À! Íàé-ñåòíå ðàçáðàõ íàêúäå áèåø - ðå÷å Áàëèí. - Çíà÷è å êðàäåö? Çàòîâà ëè ãî ïðåïîðú÷âàø?
 Áîÿ ñå, ÷å â îíçè ìîìåíò çàãóáèõ òúðïåíèå è ïðåäïàçëèâîñò. Ïðîñòî íå áÿõ â ñúñòîÿíèå äà ïîíåñà òîâà òâúðäî äæóäæåøêî óáåæäåíèå, ÷å íèêîé îñâåí òÿõ íå ìîæå äà ïðèòåæàâà è èçðàáîòâà êàêâàòî è äà áèëî "öåííîñò" è ÷å âñè÷êè êðàñèâè íåùà â ÷óæäèòå ðúöå òðÿáâà íÿêîãà äà ñà ïîëó÷åíè èëè äîðè îòêðàäíàòè îò äæóäæåòàòà.
 - Êðàäåö ëè? - ïîâòîðèõ ñúñ ñìÿõ. - Àìè äà, ïðîôåñèîíàëåí êðàäåö, ðàçáèðà ñå! Òà êàê äðóãîÿ÷å áè ìîãúë åäèí õîáèò äà ñå ñäîáèå ñúñ ñðåáúðíà ëúæèöà? Ùå ñëîæà âúðõó âðàòàòà ìó çíàêà íà êðàäöèòå è òúé ùå ãî íàìåðèòå. - À ñåòíå, òúé êàòî áÿõ ðàçãíåâåí, ñòàíàõ è èçðåêîõ ñ èçíåíàäâàùà äîðè çà ñàìèÿ ìåí ñúðäå÷íîñò: - Òðÿáâà äà ïîäèðèø òàÿ âðàòà, Òîðèí Äúáîùèò! Ãîâîðÿ òè ñåðèîçíî.
 È èçâåäíúæ óñåòèõ, ÷å íàèñòèíà ñúì íå ñàìî ðàçïàëåí, íî è ñåðèîçåí. Òàçè ìîÿ íåëåïà èäåÿ íå áåøå ñàìî øåãà, òÿ ñå îêàçâàøå ïðàâèëíà. Èçêëþ÷èòåëíî âàæíî áå äà ñå îñúùåñòâè. Äæóäæåòàòà òðÿáâàøå äà ïðåêúðøàò íåïðåêëîííèÿ ñè èíàò.
 - ×óéòå ìå, Äóðèíîâè ïîòîìöè! - ïðîâèêíàõ ñå àç. - Àêî óáåäèòå îíçè õîáèò äà òðúãíå ñ âàñ, ùå óñïååòå. Àêî ëè íå, ÷àêà âè ïðîâàë. Îòêàæåòå ëè äîðè äà îïèòàòå, íÿìàì ïîâå÷å ðàáîòà ñ âàñ. Íå ùå ïîëó÷èòå îò ìåí íè ñúâåò, íè ïîäêðåïà, òà àêî ùå Ñÿíêàòà äà âè îáãúðíå!
 Òîðèí ñå îáúðíà è ìå ïîãëåäíà ñ íåïðèêðèòà ïî÷óäà.
 - Ñèëíè ñëîâà - ðå÷å òîé. - Ìíîãî äîáðå, ùå äîéäà. Âèæäàì, ÷å òå å îñåíèëî ïðîçðåíèå, àêî íå ñè ïðîñòî îáåçóìÿë.
 - Äîáðå! - êàçàõ àç. - Àëà òðÿáâà äà äîéäåø ñ äîáðà âîëÿ, à íå åäèíñòâåíî îò æåëàíèå äà äîêàæåø, ÷å ñúì ãëóïåö. Òðÿáâà äà ñè òúðïåëèâ è äà íå îòñòúïâàø ëåñíî, àêî îò ïðúâ ïîãëåä íå ñðåùíåø õðàáðîñò èëè ñòðàñò çà ïðèêëþ÷åíèÿ. Òîé ùå îòðè÷à. Ùå îïèòà äà ñå èçìúêíå; àëà òè íå áèâà äà ìó ãî ïîçâîëèø.
 - Ñèãóðíî èñêàø äà êàæåø, ÷å ñ ïàçàðëúöè íÿìà äà ñå îïðàâèì - ðå÷å Òîðèí. - Ùå ìó ïðåäëîæà ïî÷òåíî âúçíàãðàæäåíèå çà âñÿêà íàõîäêà, íî íèùî ïîâå÷å.
 Íå òîâà èñêàõ äà êàæà, àëà âèæäàõ, ÷å å áåçñìèñëåíî äà îáÿñíÿâàì.
 - Èìà è îùå íåùî - ïðîäúëæèõ àç. - Òðÿáâà ïðåäâàðèòåëíî äà ñå çàåìåòå ñ ïëàíîâåòå è ïîäãîòîâêàòà. Îñèãóðåòå âñè÷êî! Óáåäèòå ëè ãî, íå áèâà äà ìó îñòàâÿòå âðåìå çà ðàçìèñëè. Òðÿáâà íåçàáàâíî äà ïðåäïðèåìåòå ïîõîäà íà èçòîê îò Ãðàôñòâîòî.
 - Ìàé òîçè òâîé êðàäåö å ìíîãî ñòðàííî ñúçäàíèå - îáàäè ñå åäíî ìëàäî äæóäæå íà èìå Ôèëè (ïëåìåííèê íà Òîðèí, êàêòî óçíàõ ïî-êúñíî). - Êàêâî å èìåòî ìó, èëè ïîíå òîâà, êîåòî èçïîëçâà â ìîìåíòà?
 - Õîáèòèòå èçïîëçâàò èñòèíñêèòå ñè èìåíà - îòâúðíàõ àç. - Òúé ÷å íå ãî íàðè÷àò äðóãîÿ÷å, îñâåí Áèëáî Òîðáèíñ.
 - Àìà ÷å èìå - ðàçñìÿ ñå Ôèëè.
 - Òîé ãî ñìÿòà çà òâúðäå áëàãîïðèëè÷íî - êàçàõ àç. - Ïúê è äîáðå ìó ïîäõîæäà; çàùîòî êàòî åðãåí íà ñðåäíà âúçðàñò íàïîñëåäúê å ìàëêî íàïúëíÿë è ïîîòïóñíàò. Â ìîìåíòà õðàíàòà ìîæå áè ãî èíòåðåñóâà íàä âñè÷êî äðóãî. ×óõ ÷å èìàë äîáðå çàðåäåí êèëåð è íàâÿðíî íå ñàìî åäèí. Ïîíå ùå ñå ïîçàáàâëÿâàòå êàêòî òðÿáâà.
 - Ñòèãà òîëêîâà - ðå÷å Òîðèí. - Àêî íå áÿõ îáåùàë, èçîáùî íÿìàøå äà äîéäà. Íå ñúì â íàñòðîåíèå äà ìå ïðàâÿò çà ñìÿõ. Çàùîòî è àç ñúì ñåðèîçåí. Óáèéñòâåíî ñåðèîçåí, à â ñúðöåòî ìè ïëàìòè íåíàâèñò.
 Íå îáúðíàõ âíèìàíèå íà òîâà è ìó êàçàõ:
 - Âèæ êàêâî, Òîðèí. Àïðèë îòìèíàâà è å íàñòàíàëà ïðîëåò. Ïðèãîòâè âñè÷êî ÷àñ ïî-ñêîðî. Èìàì äà ñâúðøà ìàëêî ðàáîòà, íî ùå ñå âúðíà ñëåä ñåäìèöà. Êîãàòî ñè äîéäà, àêî âñè÷êî å íàðåä, ùå èçáúðçàì ïðåä âàñ äà ïîäãîòâÿ ïî÷âàòà. À íà äðóãèÿ äåí ùå ãî ïîñåòèì âñè÷êè çàåäíî.
 È ïîäèð òèÿ ñëîâà ñå ñáîãóâàõ, ïîíåæå íå èñêàõ äà äàâàì íà Òîðèí ïîâå÷å âðåìå çà ðàçìèñúë, îòêîëêîòî íà Áèëáî. Îñòàíàëîòî âè å äîáðå ïîçíàòî... îò Áèëáîâà ãëåäíà òî÷êà. Àêî àç áÿõ ÿ íàïèñàë, èñòîðèÿòà ùåøå äà çâó÷è ìàëêî ïî-äðóãîÿ÷å. Òîé èçîáùî íå çíàåøå êàêâî ñòàâà - íàïðèìåð êîëêî óñèëèÿ ïîëîæèõ äà íå ñòèãíå ïðèáúðçàíî äî óøèòå ìó ñëóõ çà èäâàíåòî íà ãîëÿìà ãðóïà äæóäæåòà â Êðàéðå÷êèíî, òúé íàñòðàíè îò îáè÷àéíèòå èì ìàðøðóòè ïî ãîëåìèÿ ïúò.
 Åäâà âúâ âòîðíèê ñóòðèíòà, òîåñò íà 25 àïðèë 2941 ãîäèíà, ñå îòáèõ äà íàâåñòÿ Áèëáî; è ìàêàð ãîðå-äîëó äà çíàåõ êàêâî ìå î÷àêâà, òðÿáâà äà êàæà, ÷å íàäåæäàòà ìè ñå ïîðàçêëàòè. Âèäÿõ, ÷å íåùàòà ùå ñà äàëå÷ ïî-òðóäíè, îòêîëêîòî ñè ìèñëåõ. Íî ïðîäúëæèõ äà óïîðñòâàì. Íà äðóãèÿ äåí - 26 àïðèë, ñðÿäà - äîâåäîõ â Òîðáîäúí Òîðèí è íåãîâèòå ñïúòíèöè; ñ ãîëÿìà ìúêà, ùî ñå îòíàñÿ äî Òîðèí - òîé ñå äîìúêíà ïîñëåäåí. Åñòåñòâåíî, Áèëáî áå ñëèñàí è ñå äúðæà ñìåõîòâîðíî. Âñúùíîñò îò ñàìîòî íà÷àëî âñè÷êî òðúãíà êðàéíî çëå çà ìåí; à è òàÿ çëîùàñòíà èñòîðèÿ ñ "ïðîôåñèîíàëíèÿ êðàäåö", êîÿòî äæóäæåòàòà òâúðäî ñè áÿõà íàáèëè â ãëàâèòå, ñàìî âëîøè ïîëîæåíèåòî. Ðàäâàõ ñå, ÷å áÿõ ïðåïîðú÷àë íà Òîðèí äà ïðåíîùóâàìå â Òîðáîäúí, ïîíåæå ùå ñå íóæäàåì îò âðåìå äà îáñúäèì ìåòîäèòå è ñðåäñòâàòà. Òàêà ïîíå èìàõ øàíñ. Àêî Òîðèí áå íàïóñíàë Òîðáîäúí, ïðåäè äà ïîãîâîðÿ ñ íåãî íàñàìå, ïëàíúò ìè ùåøå äà ðóõíå.
 Âèæäà ñå, ÷å ïðè ïî-êúñíèÿ âàðèàíò íÿêîè åëåìåíòè îò òîçè ðàçãîâîð ñà âìúêíàòè â áåñåäàòà ìåæäó Ãàíäàëô è Òîðèí â Òîðáîäúí.
 Îò òîçè ìîìåíò íàòàòúê ïîâåñòâîâàíèåòî â êúñíèÿ âàðèàíò ïî÷òè íàïúëíî ñúâïàäà ñ ðàííèÿ, çàòîâà íå ãî öèòèðàìå òóê, ñ èçêëþ÷åíèå íà åäèí ïàñàæ êúì êðàÿ. Â ðàííèÿ âàðèàíò Ôðîäî îòáåëÿçâà, ÷å êîãàòî Ãàíäàëô ïðèâúðøâà ðàçêàçà ñè, Ãèìëè ñå ðàçñìèâà.
 - È âñå ïàê ìè çâó÷è íåëåïî - êàçà òîé, - äîðè è ñåãà, ñëåä êàòî âñè÷êî ïðèêëþ÷è ïîâå÷å îò äîáðå. Ðàçáèðà ñå, àç ïîçíàâàõ Òîðèí; è ìè ñå ùå äà ñúì áèë òàì, íî ïî âðåìå íà ïúðâîòî òè ïîñåùåíèå áÿõ äðóãàäå. Ïúê è íå ìè ïîçâîëèõà äà òðúãíà íà ïîõîäà - ïðåêàëåíî ìëàä ñúì áèë, ðåêîõà, à ïúê àç âå÷å áÿõ íà øåéñåò è äâå è ñå ìèñëåõ çà ãîäåí äà óñòîÿ íà âñÿêî èçïèòàíèå. Å, ðàäâàì ñå, ÷å íàé-ñåòíå ÷óõ öåëèÿ ðàçêàç. Àêî íàèñòèíà å áèë öåëèÿò. Âñúùíîñò íå âÿðâàì äîðè è ñåãà äà íè êàçâàø âñè÷êî, êîåòî çíàåø.
 - Åñòåñòâåíî, ÷å íå - îòâúðíà Ãàíäàëô.
 Ñëåä òîâà Ìåðèàäîê ïðîäúëæàâà äà ðàçïèòâà Ãàíäàëô çà êàðòàòà è êëþ÷à íà Òðàèí; â õîäà íà ñâîÿ ðàçêàç (ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò êîéòî å âêëþ÷åíà â êúñíèÿ âàðèàíò, ìàêàð è íà äðóãî ìÿñòî) Ãàíäàëô ñïîäåëÿ:
 Êîãàòî íàìåðèõ Òðàèí, òîé áå íàïóñíàë íàðîäà ñè ïðåäè äåâåò ãîäèíè è ïîíå ïåò îò òÿõ áå ëåæàë â ÿìèòå íà Äîë Ãóëäóð. Íå çíàì êàê å èçäúðæàë òîëêîâà äúëãî, íèòî êàê å óêðèë òèÿ íåùà îò ñâîèòå ìú÷èòåëè. Ìèñëÿ, ÷å Ìðà÷íàòà Ñèëà íå å èñêàëà äðóãî îò íåãî, îñâåí Ïðúñòåíà, à ñëåä êàòî ìó ãî îòíåëà, ïðîñòî çàõâúðëèëà ñëîìåíèÿ ïëåííèê äà áúëíóâà â ÿìèòå äîäåòî óìðå. Äðåáåí ïðîïóñê; íî ñå îêàçà ôàòàëåí. ×åñòî ñòàâà òúé ñ äðåáíèòå ãðåøêè.
IV
ÃÎÍÈÒÁÀÒÀ ÍÀ ÏÐÚÑÒÅÍÀ
1
Çà ïúòåøåñòâèåòî íà ×åðíèòå êîííèöè êàêòî ãî å ðàçêàçàë Ãàíäàëô ïðåä Ôðîäî
Ïðåç 3017 ãîäèíà Àì-ãúë áèë ïëåíåí îò Ìîðäîð, îòâåäåí â Áàðàä-äóð è òàì ðàçïèòàí ñ æåñòîêè ìú÷åíèÿ. Êîãàòî èçòðúãíàë îò íåãî êàêâîòî áèëî âúçìîæíî, Ñàóðîí îòíîâî ãî ïóñíàë íà âîëÿ. Òîé íå âÿðâàë íà Àì-ãúë, ïîíåæå äîëàâÿë ó íåãî íåùî íåïîêîðèìî, ùî äîðè Ñÿíêàòà íà Ñòðàõà íå ìîæåëà äà ïîáåäè äðóãîÿ÷å, îñâåí êàòî ãî ïîãóáè. Íî Ñàóðîí ïðîçðÿë è äúëáèíèòå íà çëîáàòà ìó êúì îíèÿ, êîèòî ãî áèëè "îãðàáèëè", òà ñå äîñåùàë, ÷å Àì-ãúë ùå ãè ïîäèðè äà ñè îòìúñòè è òúé ìîæå áè ùå îòâåäå ñúãëåäâà÷èòå äî Ïðúñòåíà.
Àì-ãúë îáà÷å íå ñëåä äúëãî áèë çàëîâåí îò Àðàãîðí è îòâåäåí â Ñåâåðåí Ìðàêîëåñ; è ìàêàð ÷å ñúãëåäâà÷èòå ãî ïîñëåäâàëè, íÿìàëî êàê äà ãî îñâîáîäÿò, çàùîòî íàîêîëî ìó áäÿëà çîðêà ñòðàæà. À Ñàóðîí îòêðàé âðåìå íå îáðúùàë íèêàêâî âíèìàíèå íà "ïîëóðúñòîâåòå", ìàêàð äà áèë ÷óâàë çà òÿõ, è îùå íå çíàåë êúäå ñà çåìèòå èì. Äîðè ñ ìú÷åíèÿ íå óñïÿë äà èçòðúãíå íèùî ñìèñëåíî îò Àì-ãúë - òîé íå çíàåë íèùî ñúñ ñèãóðíîñò, à êîëêîòî çíàåë, èçîïà÷àâàë ñ ëúæè. Â êðàéíà ñìåòêà Àì-ãúë íàèñòèíà ñå îêàçàë íåïîäâëàñòåí íà äðóãà ñèëà, îñâåí ãèáåëòà, êàêòî ïðåäóãàæäàë Ñàóðîí - äîíÿêúäå ïîðàäè õîáèòîâàòà ñè ñúùíîñò, à äîíÿêúäå è ïî äðóãà ïðè÷èíà, ùî Ñàóðîí íå ðàçáèðàë íàïúëíî, ïîíåæå ñàì èçãàðÿë îò àë÷åí êîïíåæ ïî Ïðúñòåíà. Òúêìî òîãàç ãî èçïúëíèëà íåíàâèñò êúì Ñàóðîí, ïî-ìîãúùà äîðè îò óæàñà, òúé êàòî âèæäàë â íåãî ñâîÿ ãëàâåí âðàã è ñúïåðíèê. Òúé äðúçíàë äà ñå ïðåñòîðè, ÷å ñïîðåä íåãî çåìÿòà íà Ïîëóðúñòîâåòå å íåäàëå÷ îò ìåñòàòà, ãäå íÿêîãà áèë æèâÿë êðàé áðåãîâåòå íà Ïåðóíèêîâà ðåêà.
À êàòî óçíàë Ñàóðîí, ÷å ïðåäâîäèòåëèòå íà âðàãîâåòå ìó ñà çàëîâèëè Àì-ãúë, ñòðàõ âåëèê ãî îáçåë è ïðèáúðçàë äà ñòîðè íåùî. Àëà âñè÷êèòå ìó îáèêíîâåíè ñúãëåäâà÷è è åìèñàðè íå óñïåëè äà äîíåñàò âåñòè. Òóé ñå äúëæàëî íàé-âå÷å íà áäèòåëíèòå Äóíåäàíöè è èçìÿíàòà íà Ñàðóìàí, ÷èèòî ñëóãè èçòðåáâàëè ïðàòåíèöèòå íà Ñàóðîí èëè ãè ïðàùàëè â ëúæëèâà ïîñîêà. Ñàóðîí ïðîóìÿë òîâà, àëà ðúêàòà ìó îùå íå áèëà òúé äúëãà, ÷å äà äîñòèãíå Ñàðóìàí â Èñåíãàðä. Çàòóé ïðèêðèë çíàíèåòî ñè çà äâîéíàòà èãðà íà Ñàðóìàí, óñìèðèë ãíåâà è òúðïåëèâî çà÷àêàë, êàòî ñå ãîòâåë çà ãîëÿìà âîéíà, ïðè êîÿòî âúçíàìåðÿâàë äà ïîìåòå âðàãîâåòå ñè â çàïàäíîòî ìîðå. Íàêðàÿ ðåøèë, ÷å òóê íèêîé äðóã íå ùå å îò ïîëçà, îñâåí íàé-ìîãúùèòå ìó ñëóãè, Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà, ùî íÿìàëè ñîáñòâåíà âîëÿ è áèëè áåçïðåäåëíî ïîêîðíè íà ïîðîáèëèòå ãè ïðúñòåíè, êîèòî äúðæàë Ñàóðîí.
Ìàëöèíà ìîæåëè äà óñòîÿò äîðè íà åäíî-åäèíñòâåíî îò îíèÿ ñêâåðíè ñúçäàíèÿ è íèêîé (êàêòî ñè ìèñëåë Ñàóðîí) íå áè èì óñòîÿë, êîãàòî ñå ñáåðàò ïîä êîìàíäàòà íà ñâîÿ ñòðàõîâèò ïðåäâîäèòåë, Ïîâåëèòåëÿ íà Ìîðãóë. Àëà åäíà ñëàáîñò èìàëè òúêìî çà òàçè Ñàóðîíîâà öåë - òúé âåëèê óæàñ ãè ñúïðîâîæäàë (äîðè íåâèäèìè è áåç îäåæäè), ÷å èäâàíåòî èì ñå äîëàâÿëî ëåñíî è Ìúäðåöèòå ìîæåëè äà ñå äîñåòÿò çà òÿõíàòà ìèñèÿ.
Ïîðàäè òóé Ñàóðîí ïîäãîòâèë äâà óäàðà - â êîèòî îòïîñëå ìíîçèíà îòêðèâàò íà÷àëîòî íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà. Íàíåñúë ãè åäíîâðåìåííî. Îðêè íàïàäíàëè êðàëñòâîòî íà Òðàíäóèë ñúñ çàïîâåä äà çàëîâÿò îòíîâî Àì-ãúë; à Ïîâåëèòåëÿò íà Ìîðãóë áèë ïðàòåí îòêðèòî íà áîé ñðåùó Ãîíäîð. Òèÿ ñúáèòèÿ ñòàíàëè êúì êðàÿ íà þíè 3018 ã. Òúé Ñàóðîí ïðîâåðèë ñèëàòà è ãîòîâíîñòòà íà Äåíåòîð è îòêðèë ïî-ÿðîñòíà ñúïðîòèâà, îòêîëêîòî î÷àêâàë. Íî òîâà íå ãî áåçïîêîÿëî îñîáåíî, ïîíåæå èçïîëçâàë çà íàïàäåíèåòî ñàìî ÷àñòèöà îò ñèëàòà ñè, à ãëàâíàòà ìó öåë áèëà äà ïðåäñòàâè ïîÿâàòà íà Íàçãóëèòå óæ êàòî íåùî ïîêðàé âîéíàòà ñ Ãîíäîð.
Çàòîâà êîãàòî Îñãèëèàò áèë ïðåâçåò è ìîñòúò ðóõíàë, Ñàóðîí ïðåêðàòèë ùóðìà è ïîâåëèë íà Íàçãóëèòå äà îòïî÷íàò äèðåíåòî íà Ïðúñòåíà. Àëà íå ïîäöåíÿâàë áäèòåëíîñòòà è ïðîçðåíèåòî íà Ìúäðåöèòå, òà íàðåäèë íà Íàçãóëèòå äà ñå äâèæàò êîëêîòî å âúçìîæíî ïî-òàéíî. À ïî îíóé âðåìå Âîæäúò íà Äóõîâåòå îáèòàâàë Ìèíàñ Ìîðãóë çàåäíî ñ îùå øåñòèìà, äîêàòî íåãîâèÿò ïîìîùíèê Õàìóë, íàðå÷åí Ñÿíêàòà íà Èçòîêà, âèòàåë èç Äîë Ãóëäóð êàòî Ñàóðîíîâ íàìåñòíèê è åäèí äðóã Äóõ ìó ñëóæåë çà âåñòîíîñåö<1>.
Òúé Ïîâåëèòåëÿò íà Ìîðãóë ïðåâåë ñâîèòå ñïúòíèöè ïðåç Àíäóèí áåç êîíå è îäåæäè, íåâèäèìè çà ÷îâåøêè î÷è, àëà âäúõâàùè óæàñ íà âñè÷êî æèâî ïî ïúòÿ ñè. Òðúãíàëè âåðîÿòíî â ïúðâèÿ äåí íà þëè. Áàâíî è êðàäåøêîì ìèíàëè ïðåç Àíîðèåí, ïðåñåêëè Åíòîáðîä è íàâëåçëè âúâ Âîëä, à ïðåä òÿõ ëåòÿëà ìúëâàòà çà ìðàê è íåçíàåí óæàñ. Êàêòî ðàç÷èòàëè, ñòèãíàëè äî çàïàäíèÿ áðÿã íà Àíäóèí ñåâåðíî îò Ñàðí Ãåáèð; òàì ïîëó÷èëè êîíå è îäåæäè, ùî òàéíî áèëè ñïóñíàòè ñúñ ñàë ïî Ðåêàòà. Òóé áèëî (ïðåäïîëàãà ñå) îêîëî ñåäåìíàéñåòè þëè. Ïîñëå ïîåëè íà ñåâåð äà äèðÿò Ãðàôñòâîòî, ñòðàíàòà íà Ïîëóðúñòîâåòå.
Íåéäå êúì äâàéñåò è âòîðè þëè ñðåùíàëè ñðåä Ïîëåòî íà Êåëåáðàíò ñâîèòå ñúó÷àñòíèöè, Íàçãóëèòå îò Äîë Ãóëäóð. Òàì óçíàëè, ÷å Àì-ãúë å èçáÿãàë êàêòî îò îðêèòå, ùî ãî èçáàâèëè, òúé è îò ïðåñëåäâà÷èòå åëôè, òà èç÷åçíàë áåçñëåäíî<2>. Îñâåí òîâà Õàìóë èì êàçàë, ÷å èç Àíäóèíñêàòà äîëèíà íÿìà è ñëåäà îò æèëèùà íà Ïîëóðúñòîâå, à ñåëàòà íà Çàïàñëèâöèòå êðàé Ïåðóíèêîâè ïîëÿ îòäàâíà áèëè çàïóñòåëè. Íî Ïîâåëèòåëÿò íà Ìîðãóë íå èçìèñëèë ùî äðóãî äà ïðàâè, îñâåí äà ïðîäúëæè ñ èçäèðâàíèÿòà èç Ñåâåðà, êàòî ìîæå áè ñå íàäÿâàë íå ñàìî äà îòêðèå Ãðàôñòâîòî, íî è äà çàëîâè Àì-ãúë. Ñòðóâàëî ìó ñå òâúðäå âåðîÿòíî òúðñåíàòà ñòðàíà äà å íåéäå íàáëèçî îêîëî îìðàçíèÿ Ëîðèåí, à çàùî íå è îòâúä ãðàíèöèòå íà Ãàëàäðèåë. Àëà âñå îùå íå ìîæåë äà ñå ïðåáîðè ñ ìîùòà íà Áåëèÿ Ïðúñòåí, íèòî ïúê äà íàâëåçå â Ëîðèåí. Çàòîâà Äåâåòòå ìèíàëè ìåæäó Ëîðèåí è Ïëàíèíèòå è ïðîäúëæèëè äà ÿçäÿò âñå ïî-äàëå÷å íà ñåâåð; à óæàñúò âñå òúé ñå íîñåë ïðåä òÿõ è îñòàâàë ïî äèðèòå èì; íî íå îòêðèëè êàêâîòî òúðñåëè, íèòî óçíàëè íåùî çà íåãî.
Íàé-ñåòíå òå ñå çàâúðíàëè; àëà ëÿòîòî îòäàâíà êëîíÿëî êúì êðàÿ ñè è âñå ïîâå÷å ñå çàñèëâàëà Ñàóðîíîâàòà áîÿçúí è ÿðîñò. Êîãàòî îòíîâî íàâëåçëè âúâ Âîëä, âå÷å áèë íàñòàíàë ñåïòåìâðè; è òàì ãè ïðåñðåùíàëè âåñòîíîñöè îò Áàðàä-äóð, íîñåùè òàêèâà çàïëàõè îò Ãîñïîäàðÿ èì, ÷å äîðè Ìîðãóëñêèÿò âëàñòåëèí çàòðåïåðàë. Çàùîòî Ñàóðîí áèë óçíàë çà ñëîâàòà íà ïðîðî÷åñòâîòî îò Ãîíäîð, çà òðúãâàíåòî íà Áîðîìèð, çà Ñàðóìàíîâèòå äåÿíèÿ è ïëåííè÷åñòâîòî íà Ãàíäàëô. Îò âñè÷êî òîâà ñòèãíàë äî èçâîäà, ÷å Ïðúñòåíúò îùå íå å âúâ âëàäåíèå íà Ñàðóìàí èëè íÿêîé äðóã îò Ìúäðåöèòå, íî Ñàðóìàí ïîíå çíàå êúäå ìîæå äà å óêðèò. Ñåãà ìó áèëà ïîòðåáíà åäèíñòâåíî áúðçèíà, à òàéíàòà òðÿáâàëî äà ñå ïðåíåáðåãíå.
Òúé íà Äóõîâåòå áèëî íàðåäåíî äà òðúãíàò ïðàâî êúì Èñåíãàðä. Áÿñíî ïðåïóñíàëè òå ïðåç Ðîõàí è òúé âåëèê óæàñ ãè ñúïðîâîæäàë ïî ïúòÿ, ÷å ìíîçèíà èçáÿãàëè îò îíèÿ çåìè è ñå îòïðàâèëè ñëåïåøêîì íà ñåâåð è çàïàä, êàòî ìèñëåëè, ÷å âîéíàòà èäå îò Èçòîêà ïîäèð êîïèòàòà íà ÷åðíèòå æðåáöè.
Äâà äíè ñëåä êàòî Ãàíäàëô íàïóñíàë Îðòàíê, Ïîâåëèòåëÿò íà Ìîðãóë ñïðÿë ïðåä Ïîðòàòà íà Èñåíãàðä. Òîãàâà Ñàðóìàí, âå÷å è áåçäðóãî èçïúëíåí ñúñ ñòðàõ è ÿðîñò ïîðàäè áÿãñòâîòî íà Ãàíäàëô, îñúçíàë êîëêî å ñòðàøíî äà çàñòàíå ìåæäó âðàãîâåòå, êàòî è äâåòå ñòðàíè çíàÿò çà íåãîâàòà èçìÿíà. Óæàñ âåëèê ãî îáçåë, ïîíåæå íàïúëíî ÷åçíåëà íàäåæäàòà ìó äà èçìàìè Ñàóðîí, èëè ïîíå äà ïðèïå÷åëè ìúíè÷êî áëàãîñêëîííîñò ïîäèð íåãîâàòà ïîáåäà. Ñåãà òðÿáâàëî èëè ñàì äà ñå äîêîïà äî Ïðúñòåíà, èëè äà ðóõíå êúì ãèáåë è èçòåçàíèÿ. Àëà òîé âñå îùå áèë ïðåäïàçëèâ è ëóêàâ, à è îòäàâíà óêðåïÿâàë Èñåíãàðä òúêìî çà ïîäîáíî çëîùàñòèå. Òúé êðåïúê áèë Ïðúñòåíúò íà Èñåíãàðä, ÷å äîðè Ìîðãóëñêèÿò âëàñòåëèí è íåãîâèòå ñïúòíèöè íå ìîæåëè äà ãî ùóðìóâàò áåç ãîëÿìà âîåííà ñèëà. Çàòîâà íà âñè÷êèòå ñè ïîâåëè è ïðåäèçâèêàòåëñòâà íå ïîëó÷èë äðóã îòãîâîð, îñâåí ãëàñà íà Ñàðóìàí, ùî ÷ðåç íÿêàêâî õèòðîóìíî ïðèñïîñîáëåíèå ñÿêàø äîëèòàë îò ñàìàòà Ïîðòà.
- Íå ñòðàíà íÿêàêâà äèðèòå - èçðåêúë òîé. - Çíàì ùî âè òðÿáâà, ìàêàð è äà íå ãî íàçîâàâàòå. Òî íå å ó ìåí è êàòî íåãîâè ñëóãè ñèãóðíî ðàçáèðàòå òóé äîðè áåç äà âè ãî êàçâàì; çàùîòî àêî ãî èìàõ, ùÿõòå äà ñå ïðåêëàíÿòå ïðåä ìåí è äà ìå íàðè÷àòå ñâîé Ãîñïîäàð. À àêî çíàåõ ãäå å óêðèòî, íÿìàøå äà ñúì òóê, à äàëå÷ ïðåäè âàñ äà ïðåïóñíà êúì íåãî. Èìà åäèí, çà êîãîòî ïîäîçèðàì, ÷å çíàå - Ìèòðàíäèð, âðàã íà Ñàóðîí. È òúé êàòî òîé ñàìî ïðåäè äâà äíè ïîòåãëè îò Èñåíãàðä, òúðñåòå ãî íàáëèçî.
Òàêâàç ñèëà èìàë âñå îùå ãëàñúò íà Ñàðóìàí, ÷å äîðè Ïðåäâîäèòåëÿò íà Íàçãóëèòå íå îñïîðèë ñëîâàòà ìó, íèòî ñå çàïèòàë äàëè ñà âåðíè è íå ïåñòÿò ëè îò èñòèíàòà; íåçàáàâíî îáúðíàë ãðúá íà Ïîðòàòà è ïðåïóñíàë äà ãîíè Ãàíäàëô èç Ðîõàí. Òúé âå÷åðòà íà äðóãèÿ äåí ×åðíèòå êîííèöè íàëåòåëè âúðõó Ãðèìà Çìèéñêèÿ åçèê, äîêàòî îíçè áúðçàë äà èçâåñòè íà Ñàðóìàí, ÷å Ãàíäàëô å äîøúë â Åäîðàñ è ïðåäóïðåäèë êðàë Òåîäåí çà êîâàðíèòå ïëàíîâå íà Èñåíãàðä. Â îíçè ÷àñ Çìèéñêèÿ åçèê åäâà íå èçäúõíàë îò ñòðàõ; íî êàòî èçïå÷åí ïðåäàòåë, òîé áèë ãîòîâ äà èçêàæå êàêâîòî çíàå è ïîä äàëå÷ ïî-ìàëêà çàïëàõà.
- Äà, äà, íà äðàãî ñúðöå ùå òè ðàçêàæà, ïîâåëèòåëþ - èçáúáðèë òîé. - Ïîäñëóøàõ òåõíèÿ ðàçãîâîð â Èñåíãàðä. Ñòðàíàòà íà Ïîëóðúñòîâåòå - îòòàì áå äîøúë Ãàíäàëô è íàòàòúê æåëàå äà ñå çàâúðíå. Ñàìî êîí ìó òðÿáâà ñåãà. Ïîùàäè ìå! Ãîâîðÿ êîëêîòî ìîãà ïî-áúðçî. Íà çàïàä ïðåç Ðîõàíñêèÿ ïðîëîì, ñåòíå íà ñåâåð è ëåêî íà çàïàä, äîäåòî ñëåäâàùàòà ãîëÿìà ðåêà ïðåãðàäè ïúòÿ òè; Ñèâòàëàç ÿ íàðè÷àò. Ñåòíå îò Òàðáàäñêèÿ áðîä ïî÷âà ñòàðèÿò ïúò, ùî ùå òå îòâåäå äî ãðàíèöàòà íà îíàçè ñòðàíà. "Ãðàôñòâîòî", òúé ÿ íàðè÷àò. Äà, êúëíà òè ñå, Ñàðóìàí çíàå çà íåÿ. Íåîòäàâíà ïîëó÷è êåðâàí ñúñ ñòîêè îòòàì. Ïîùàäè ìå, ïîâåëèòåëþ! Íè åäíà æèâà äóøà íå ùå óçíàå îò ìåí çà íàøàòà ñðåùà.
Ïðåäâîäèòåëÿò íà Íàçãóëèòå ïîùàäèë Çìèéñêèÿ åçèê - íå îò æàëîñò, à ïîíåæå ñìÿòàë, ÷å ïîäèð òàêúâ ñòðàõ íå ùå äðúçíå è äóìèöà äà ïðîäóìà çà ñðåùàòà (êàêòî è ñòàíàëî), à îñâåí òóé âèæäàë ïðåä ñåáå ñè æàëêà è çëà òâàð, ùî ìîæåëà òåïúðâà äà íàâëå÷å îùå çëèíè âúðõó Ñàðóìàí. Çàòîâà ãî îñòàâèë ïðîñíàò êðàé ïúòÿ è ïðåïóñíàë íàïðåä, áåç äà ñè äàâà òðóäà äà ñå âðúùà êúì Èñåíãàðä. Îòìúùåíèåòî íà Ñàóðîí ìîæåëî äà èç÷àêà.
Ñåãà ðàçäåëèë îòðÿäà ñè íà ÷åòèðè ãðóïè è ïîòåãëèëè ïîîòäåëíî, à ñàì òîé ïîåë ñ íàé-áúðçàòà äâîéêà. Òúé ìèíàëè çàïàäíî îò Ðîõàí, ðàçóçíàëè èç ïóùèíàöèòå íà Åíåäâàèò è íàêðàÿ ñòèãíàëè äî Òàðáàä. Îòòàì ïðåïóñíàëè ïðåç Ìèíõèðèàò è ìàêàð ÷å îùå íå ñå áèëè ñúáðàëè, ñòðàõîâèòà ìúëâà ñå ðàçíàñÿëà îêîëî òÿõ, òà äîðè äèâèòå òâàðè òðúïíåëè â ëåãîâèùàòà ñè, à ñàìîòíèòå ëþäå áÿãàëè íàäàëå÷. Íî óñïåëè äà çàëîâÿò íÿêîè áåãúëöè ïî ïúòÿ; è çà äèâà ðàäîñò íà Êàïèòàíà äâàìà ñå îêàçàëè Ñàóðîíîâè ñëóãè è ñúãëåäâà÷è. Åäèíèÿò ÷åñòî áèë èçïîëçâàí çà âðúçêèòå íà Èñåíãàðä ñ Ãðàôñòâîòî è ìàêàð ÷å ñàì íå áèë ñòúïâàë ïî-äàëå÷ îò Þæíàòà îêîëèÿ, íîñåë â ñåáå ñè ïîäãîòâåíè îò Ñàðóìàí êàðòè ñ ÿñíèòå î÷åðòàíèÿ íà öÿëîòî Ãðàôñòâî. Íàçãóëèòå ìó ãè îòíåëè, à ïîäèð òóé ãî ïðàòèëè â Áðåå äà ïðîäúëæè äà øïèîíèðà; íî ãî ïðåäóïðåäèëè, ÷å îòñåãà íàòàòúê ñëóæè íà Ìîðäîð è àêî íÿêîãà îïèòà äà ñå âúðíå â Èñåíãàðä, ùå áúäå óìúðòâåí ñ íàé-æåñòîêè ìú÷åíèÿ.
Ïðèâúðøâàëà íîùòà íà äâàéñåò è âòîðè ñåïòåìâðè, êîãàòî Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà ïàê ñå ñúáðàëè è íàáëèæèëè Ñàðíîâ áðîä êðàé þæíèòå ïðåäåëè íà Ãðàôñòâîòî. Çàâàðèëè ãè ïîä îõðàíà, çàùîòî Ñêèòàëöèòå èì ñå èçïðå÷èëè íà ïúòÿ. Íî ïîäîáíà áîðáà íå áèëà ïî ñèëèòå íà Äóíåäàíöèòå; è âñå ïàê ìîæå áè ùåëè äà óñòîÿò, àêî ñ òÿõ áèë è ïðåäâîäèòåëÿò èì Àðàãîðí. Àëà òîé áèë äàëå÷å íà ñåâåð, ïî Èçòî÷íèÿ ïúò áëèçî äî Áðåå; è íå èçäúðæàëè äîðè õðàáðèòå äóíåäàíñêè ñúðöà. Íÿêîè ïîáÿãíàëè íà ñåâåð ñ íàäåæäàòà äà îòíåñàò âåñò íà Àðàãîðí, íî áèëè ïðåñëåäâàíè è èçáèòè èëè èçòëàñêàíè êúì ïóùèíàêà. Äðóãè íàìåðèëè äîáëåñò äà îòáðàíÿâàò áðîäà è ãî óäúðæàëè äî âå÷åðòà, àëà ñ ïàäàíåòî íà ìðàêà Ïîâåëèòåëÿò íà Ìîðãóë ãè ïîãóáèë è ×åðíèòå êîííèöè íàâëåçëè â Ãðàôñòâîòî; è ïðåäè äà ïðîïåÿò ïåòëèòå â ðàííèòå ÷àñîâå íà äâàéñåò è òðåòèÿ ñåïòåìâðèéñêè äåí, íåêîëöèíà ïîåëè ïðåç ñòðàíàòà íà ñåâåð, äîêàòî Ãàíäàëô ïðåïóñêàë ñúñ Ñåíêîãðèâ èç äàëå÷íèÿ Ðîõàí.
2
Äðóãè âàðèàíòè íà ðàçêàçà
 Ðåøèõ äà öèòèðàì ãîðåèçëîæåíèÿ âàðèàíò êàòî íàé-çàâúðøåíî ïîâåñòâîâàíèå; íî èìà è ìíîãî äðóãè ðúêîïèñè ïî òèÿ ñúáèòèÿ, êîèòî äîèçÿñíÿâàò èëè ïðîìåíÿò âàæíè ïîäðîáíîñòè îò ðàçêàçà. Òåçè ðúêîïèñè ÷åñòî îáúðêâàò ÷èòàòåëÿ è âðúçêèòå ïîìåæäó èì îñòàâàò íåÿñíè, ìàêàð íåñúìíåíî äà ñà ñúçäàäåíè â åäèí è ñúù ïåðèîä, òúé ÷å å äîñòàòú÷íî äà îòáåëåæèì ñúùåñòâóâàíåòî íà îùå äâå îñíîâíè îïèñàíèÿ îñâåí âå÷å îòïå÷àòàíîòî (íàðè÷àíî òóê çà óäîáñòâî "ðúêîïèñ À"). Âòîðèÿò âàðèàíò ("Á") äî ãîëÿìà ñòåïåí ñúâïàäà ñ À â ïîâåñòâîâàòåëíàòà ñè ñòðóêòóðà, íî òðåòèÿò ("Â") ñúùåñòâóâà âúâ ôîðìàòà íà ïðåäâàðèòåëåí àâòîðñêè ïëàí, çàïî÷âàù îò ïî-êúñåí ìîìåíò íà äåéñòâèåòî, è âúâåæäà íÿêîè ñúùåñòâåíè ïðîìåíè, ïîðàäè êîåòî ñúì ñêëîíåí äà ãî ïðèåìà çà ïîñëåäåí ïî ðåä íà íàïèñâàíå. Îñâåí òîâà ñúùåñòâóâà ïèñìåí ìàòåðèàë ("Ã"), ñâúðçàí ïî-ñïåöèàëíî ñ ðîëÿòà íà Àì-ãúë â ñúáèòèÿòà è ìíîæåñòâî îòäåëíè áåëåæêè ïî òàçè ÷àñò îò ðàçêàçà.
 Â ðúêîïèñ Ã ñå êàçâà, ÷å îíîâà, êîåòî Àì-ãúë ðàçêðèë íà Ñàóðîí çà Ïðúñòåíà è ìÿñòîòî íà íåãîâîòî íàìèðàíå, áèëî äîñòàòú÷íî, çà äà ïðåäóïðåäè Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë, ÷å òîâà íàèñòèíà å Åäèíñòâåíèÿò; çà ìåñòîíàõîæäåíèåòî ìó îáà÷å óñïÿë äà óçíàå ñàìî ÷å å îòêðàäíàò â Ìúãëèâèòå ïëàíèíè îò ñúùåñòâî íà èìå Òîðáèíñ è ÷å òîçè Òîðáèíñ èäâàë îò ìÿñòî, íàðå÷åíî Ãðàôñòâî. Ñòðàõîâåòå íà Ñàóðîí ñå ïîóòàëîæèëè, êîãàòî ðàçáðàë îò ðàçêàçà, ÷å Òîðáèíñ å ñúùåñòâî, ïîäîáíî íà Àì-ãúë.
Àì-ãúë íå áè ìîãúë äà çíàå èìåòî "õîáèò", êîåòî áèëî ìåñòíî íàçâàíèå, à íå âñåîáùà Çàïàäíÿøêà äóìà. Âåðîÿòíî íå áè óïîòðåáèë è "Ïîëóðúñò", òúé êàòî ñàìèÿò òîé áèë òàêúâ, à õîáèòèòå íå îáè÷àëè òîâà ïðîçâèùå. Åòî çàùî èçãëåæäà, ÷å ×åðíèòå êîííèöè ñà ðàçïîëàãàëè ïî íà÷àëî ñàìî ñ äâå îñíîâíè ñâåäåíèÿ - Ãðàôñòâîòî è Òîðáèíñ.
 Ïî âñè÷êî ëè÷è, ÷å Àì-ãúë å çíàåë ïîíå â êîÿ ïîñîêà ñå íàìèðà Ãðàôñòâîòî; íî ìàêàð áåç ñúìíåíèå èçòåçàíèÿòà äà áèõà èçòðúãíàëè îò íåãî íåùî ïîâå÷å, Ñàóðîí ÿâíî íå å è äîïóñêàë, ÷å Òîðáèíñ èäâà îò îáëàñò íàäàëå÷ îò Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, íèòî ïúê ÷å Àì-ãúë çíàå êúäå ñå íàìèðà òÿ; ïðåäïîëîæèë å, ÷å ùå ãî îòêðèå â Àíäóèíñêàòà äîëèíà - èç ñúùàòà îáëàñò, êúäåòî íÿêîãà æèâÿë è Àì-ãúë.
Òîâà áèëî ñúâñåì äðåáíà è åñòåñòâåíà ãðåøêà - àëà ìîæå áè è íàé-ãîëåìèÿò ïðîïóñê â ïëàíîâåòå íà Ñàðóìàí. Áåç íåÿ ×åðíèòå êîííèöè ùåëè äà ñòèãíàò äî Ãðàôñòâîòî íÿêîëêî ñåäìèöè ïî-ðàíî.
 Â òåêñò Á ñå ðàçêàçâà ïî-íàøèðîêî çà ïúòåøåñòâèåòî íà Àðàãîðí ñ ïëåíåíèÿ Àì-ãúë íà ñåâåð, êúì Òðàíäóèëîâîòî êðàëñòâî; îñâåí òîâà ñà çàñåãíàòè è ñúìíåíèÿòà íà Ñàóðîí äàëè äà èçïîëçâà Äóõîâåòå ïðè òúðñåíåòî íà Ïðúñòåíà.
[Ñëåä êàòî áèë ïóñíàò îò Ìîðäîð,] Àì-ãúë ñêîðî èç÷åçíàë èç Ìúðòâèòå áëàòà, êúäåòî ïðàòåíèöèòå íà Ñàóðîí íå ìîãëè èëè íå ïîæåëàëè äà ãî ïîñëåäâàò. Íèêîé äðóã Ñàóðîíîâ ñúãëåäâà÷ íå óñïÿë äà äîíåñå âåñòè çà íåãî (íàâÿðíî Ñàóðîí ïî÷òè íÿìàë âëàñò íàä Åðèàäîð è òàìîøíèòå ìó àãåíòè áèëè ìàëîáðîéíè; à êîëêîòî ãè èìàë, ÷åñòî ñå îêàçâàëè âúçïðåïÿòñòâàíè èëè çàáëóäåíè îò ñëóãèòå íà Ñàðóìàí). Çàòîâà íàé-ñåòíå ðåøèë äà èçïîëçâà Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà. Äîòîãàâà ñå êîëåáàåë äàëè äà ãî ñòîðè è çà òîâà èìàëî íÿêîëêî ïðè÷èíè. Òå áèëè íàé-ìîãúùèòå ìó ñëóãè è èçãëåæäàëè íàé-ïîäõîäÿùè çà ïîäîáíà ìèñèÿ, òúé êàòî ðîáñêè ñå ïîä÷èíÿâàëè íà Äåâåòòå ïðúñòåíà, êîèòî âëàäååë Ñàóðîí; íåñïîñîáíè áèëè äà ñòîðÿò êàêâîòî è äà áèëî ïðîòèâ âîëÿòà ìó è àêî Ïðúñòåíúò ïîïàäíåë ó íÿêîé îò òÿõ, äîðè è ó êðàëÿ-ìàãüîñíèê, òîé ùÿë äà ãî äîíåñå íà ñâîÿ Ãîñïîäàð. Íî èìàëè è íåäîñòàòúöè â ìèðíî âðåìå (à Ñàóðîí âñå îùå íå áèë ãîòîâ çà âîéíà). Âñè÷êè îñâåí êðàëÿ-ìàãüîñíèê òðóäíî íàìèðàëè ïúòÿ ñè ïðåç äåíÿ, îñîáåíî êîãàòî áèëè ñàìè; è ïàê âñè÷êè îñâåí íåãî ñå áîÿëè îò âîäàòà, òà ñàìî íàé-òåæêà íóæäà áè ãè ïðèíóäèëà äà íàãàçÿò â íåÿ èëè äà ïðåêîñÿò íÿêîÿ ðåêà äðóãîÿ÷å, îñâåí ïî ìîñò<3>. Íåùî ïîâå÷å, òÿõíî ãëàâíî îðúæèå áèë óæàñúò. Íàé-ìîãúù ñòàâàë òîé, êîãàòî áðîäåëè íåâèäèìè è áåç îäåæäè; à ñúùî òúé, êîãàòî ñå ñáèðàëè çàåäíî. Ïîðàäè òóé åäíà òÿõíà ìèñèÿ åäâà ëè ìîæåëà äà ñå ïðîâåäå â òàéíà; à ïðåñè÷àíåòî íà Àíäóèí è äðóãè ðåêè ùÿëî äà ñúçäàäå çàòðóäíåíèÿ. Ïî òèÿ ïðè÷èíè Ñàóðîí äúëãî ñå êîëåáàë, òúé êàòî íå æåëàåë íàé-ãîëåìèòå ìó âðàãîâå äà óçíàÿò çà öåëòà íà íåãîâèòå ñëóãè. Òðÿáâà äà ïðåäïîëîæèì, ÷å îòíà÷àëî òîé íå ïîäîçèðàë íÿêîé äðóã îñâåí Àì-ãúë è "êðàäåöà Òîðáèíñ" äà çíàå çà Ïðúñòåíà. Ïðåäè Ãàíäàëô äà äîéäå è äà ãî ðàçïèòà<4>, Àì-ãúë íÿìàë ïðåäñòàâà, ÷å âúëøåáíèêúò å ñâúðçàí ñ Áèëáî, à è èçîáùî íå çíàåë çà ñúùåñòâóâàíåòî íà Ãàíäàëô.
Íî êîãàòî Ñàóðîí íàó÷èë, ÷å Àì-ãúë å â ïëåí íà âðàãîâåòå ìó, ïîëîæåíèåòî ñå ïðîìåíèëî êîðåííî. Ðàçáèðà ñå, íå ìîæåì äà çíàåì ñúñ ñèãóðíîñò êîãà è êàê å ñòàíàëî òîâà. Âåðîÿòíî äîñòà ñëåä ñàìîòî ñúáèòèå. Ñïîðåä Àðàãîðí, Àì-ãúë áèë çàëîâåí ïðèâå÷åð íà 1 ôåâðóàðè. Ñ íàäåæäàòà äà èçáåãíå áäèòåëíîñòòà íà Ñàóðîíîâèòå ñúãëåäâà÷è, òîé ïîâåë Àì-ãúë ïðåç ñåâåðíèÿ êðàé íà Åìèí Ìóèë è ïðåñÿêúë Àíäóèí ìàëêî íàä Ñàðí Ãåáèð. Íà ïëèò÷èíèòå êðàé èçòî÷íèÿ áðÿã èìàëî ìíîãî èçõâúðëåíè îò âîäàòà äúðâåòà, òà êàòî ïðèâúðçàë Àì-ãúë çà åäèí äúíåð, òîé ïðåïëóâàë çàåäíî ñ íåãî è ïðîäúëæèë ïúòåøåñòâèåòî íà ñåâåð ïî íàé-çàïàäíèòå ïúòåêè, ùî ìîæåë äà îòêðèå èç ïîêðàéíèíèòå íà Âåòðîêëèí, òúé ïðåêîñèë Ëèïîñâåò, à ïîäèð òóé Íèìðîäåë è Ñðåáðîïúò äîñàìè Ëîðèåí<5>, ñåòíå çàîáèêîëèë îòäàëå÷ Ìîðèÿ è Ñìóòíîëåéñêàòà äîëèíà, ïðåñÿêúë Ïåðóíèêîâà ðåêà è íàáëèæèë Ðàâíîñêàëà. Ñ ïîìîùòà íà Áåîðíèíãèòå òàì îòíîâî ìèíàë ïðåç Àíäóèí è íàâëÿçúë â Ãîðàòà. Öÿëîòî ïúòåøåñòâèå ïîêðèâàëî ïî÷òè äåâåòñòîòèí ìèëè è èçòîùåíèÿò Àðàãîðí ãè ïðåîäîëÿë ïåø çà ïåòäåñåò äíè, òà ñòèãíàë ïðè Òðàíäóèë íà äâàéñåò è ïúðâè ìàðò<6>.
Ïîðàäè âñè÷êî òóé íàé-âåðîÿòíî ïúðâèòå íîâèíè çà Àì-ãúë ñà áèëè óçíàòè îò Ñàóðîíîâèòå ñëóãè â Äîë Ãóëäóð åäâà ñëåä êàòî Àðàãîðí íàâëÿçúë â Ãîðàòà; çàùîòî ìàêàð äà ñå ñìÿòà, ÷å ñèëàòà íà Äîë Ãóëäóð ñâúðøâàëà äî Ñòàðèÿ ãîðñêè ïúò, èç ãúñòàëàêà áðîäåëè ìíîæåñòâî ñúãëåäâà÷è. Î÷åâèäíî âåñòòà íå å ñòèãíàëà âåäíàãà äî Íàçãóëà, êîéòî êîìàíäâàë Äîë Ãóëäóð, à òîé âåðîÿòíî íå å óâåäîìèë Áàðàä-äóð ïðåäè äà óçíàå íåùî ïîâå÷å çà ìåñòîíàõîæäåíèåòî íà Àì-ãúë. Ñëåäîâàòåëíî íÿìà ñúìíåíèå - åäâà êúì êðàÿ íà àïðèë Ñàóðîí óçíàë, ÷å Àì-ãúë å çàáåëÿçàí îòíîâî è òî ÿâíî êàòî ïëåííèê íà íÿêàêúâ ÷îâåê. Òîâà ìîæåëî äà íå îçíà÷àâà íèùî îñîáåíî. Íèòî Ñàóðîí, íèòî íÿêîé îò íåãîâèòå ñëóãè çíàåë äîòîãàâà êîé âñúùíîñò å Àðàãîðí. Àëà ÿâíî ïîäèð âðåìå (òúé êàòî îòñåãà íàòàòúê ñòðàíàòà íà Òðàíäóèë ùÿëà äà áúäå ïîñòàâåíà ïîä íàé-ñòðîã íàäçîð), ìîæå áè ñëåä îêîëî ìåñåö, äî Ñàóðîí ñòèãíàëà òðåâîæíàòà âåñò, ÷å Ìúäðåöèòå çíàÿò çà Àì-ãúë è ÷å ãàíäàëô å ïîñåòèë Òðàíäóèëîâîòî êðàëñòâî.
Íàâÿðíî òîãàâà Ñàóðîí å áèë îáçåò îò òðåâîãà è ÿðîñò. Ðåøèë ÷àñ ïî-ñêîðî äà èçïîëçâà Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà, òúé êàòî òàéíàòà âå÷å íÿìàëà çíà÷åíèå, âàæíà áèëà åäèíñòâåíî áúðçèíàòà. Êàòî ñå íàäÿâàë äà ñïëàøè ïðîòèâíèêà è äà ñìóòè ïëàíîâåòå èì ñúñ çàïëàõàòà çà âîéíà (êîÿòî âñå îùå íå âúçíàìåðÿâàë äà çàïî÷íå), òîé àòàêóâàë Òðàíäóèë è Ãîíäîð ïðèáëèçèòåëíî ïî åäíî è ñúùî âðåìå<7>. Èìàë äâå äîïúëíèòåëíè öåëè: äà çàëîâè èëè óáèå Àì-ãúë, èëè ïîíå äà ãî èçòðúãíå íÿêàê îò ðúöåòå íà âðàãîâåòå ñè; è äà èçïðîáâà ñèëàòà íà Ãîíäîð, êàòî ñúùåâðåìåííî çàâëàäåå ïðåäìîñòèå êðàé Îñãèëèàò, çà äà ìèíàò ñâîáîäíî Íàçãóëèòå ïðåç Ðåêàòà.
Â êðàéíà ñìåòêà Àì-ãúë óñïÿë äà èçáÿãà. Íî ïðåäìîñòèåòî áèëî çàâëàäÿíî. Ïðè òîâà Ñàóðîí âåðîÿòíî èçïîëçâàë äàëå÷ ïî-ìàëêè ñèëè, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàëè â Ãîíäîð. Ñðåä ïàíèêàòà íà ïúðâèÿ ùóðì, ïðè êîéòî êðàëÿò-ìàãüîñíèê ïîëó÷èë ðàçðåøåíèå âðåìåííî äà ñå ðàçêðèå â öåëèÿ ñè óæàñ<8>, Íàçãóëèòå ïðåêîñèëè ìîñòà ñðåä íîùíèÿ ìðàê è îòìèíàëè íà ñåâåð. Áåç äà ïîäöåíÿâàìå äîáëåñòòà íà Ãîíäîð, êîÿòî çà èçíåíàäà íà Ñàóðîí ñå îêàçàëà äàëå÷ ïî-ãîëÿìà, îòêîëêîòî î÷àêâàë, ñòàâà ÿñíî, ÷å Áîðîìèð è Ôàðàìèð ñà óñïåëè äà îòáëúñíàò âðàãà è äà óíèùîæàò ìîñòà ñàìî çàùîòî àòàêàòà âå÷å áèëà ïîñòèãíàëà ãëàâíàòà ñè öåë.
 Áàùà ìè íå îáÿñíÿâà íèêúäå ñòðàííàòà áîÿçúí íà Äóõîâåòå îò âîäàòà. Â òîêó-ùî öèòèðàíèÿ îòêúñ òÿ å îñíîâíà ïðè÷èíà çà Ñàóðîíîâîòî íàïàäåíèå ñðåùó Îñãèëèàò è îòíîâî ñå ïîÿâÿâà â ïîäðîáíèòå áåëåæêè çà äâèæåíèåòî íà ×åðíèòå êîííèöè èç Ãðàôñòâîòî - òàêà íàïðèìåð çà Êîííèêà (âñúùíîñò Õàìóë îò Äîë Ãóëäóð, âèæ Áåëåæêà 1), êîãîòî õîáèòèòå âèæäàò âåäíàãà ñëåä êàòî ñà ìèíàëè ñúñ Ñàëà êðàé Ôóêîâè îâðàçè, ñå êàçâà: "òîé îòëè÷íî ñúçíàâàë, ÷å Ïðúñòåíúò å ïðåìèíàë íà äðóãèÿ áðÿã; àëà ðåêàòà îñóåòèëà îïèòèòå ìó äà óñåòè íàêúäå ñå å îòïðàâèë", à íà äðóãî ìÿñòî å ñïîìåíàòî, ÷å Íàçãóëèòå íå æåëàåëè äà äîêîñâàò "åëôè÷åñêèòå" âîäè íà Áàðàíäóèí. Íå ñå èçÿñíÿâà îáà÷å êàê ñà ïðåêîñÿâàëè äðóãè ðåêè ïî ïúòÿ ñè, íàïðèìåð Ñèâòàëàç, êúäåòî èìàëî ñàìî "îïàñåí áðîä ïðåç ðàçâàëèíèòå íà ìîñòà" (âèæ Ïðèëîæåíèå Ã êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí"). Ñàì áàùà ìè îòáåëÿçâà, ÷å èäåÿòà òðóäíî ìîæå äà ñå îáîñíîâå.
 Âúâ âàðèàíò Á îïèñàíèåòî çà áåçïëîäíîòî ïúòåøåñòâèå íà Íàçãóëèòå èç Àíäóèíñêàòà äîëèíà å ïî÷òè ñúùîòî, êàêòî â îòïå÷àòàíèÿ ïî-ãîðå âàðèàíò À, ñ åäèíñòâåíàòà ðàçëèêà, ÷å ïðè Á ñåëèùàòà íà Çàïàñëèâöèòå íå ñà íàïúëíî èçîñòàâåíè; ìàëöèíàòà èì îáèòàòåëè áèâàò èçáèòè èëè ïðîãîíåíè îò Íàçãóëèòå<9>. Âúâ âñè÷êè òåêñòîâå äàòèòå âëèçàò â ëåêî ïðîòèâîðå÷èå åäíà ñ äðóãà, êàêòî è ñ "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå"; òóê ñúì ïðåíåáðåãíàë òåçè ïðîòèâîðå÷èÿ.
 Â òåêñò Ã îòêðèâàìå îïèñàíèå çà ïðåìåæäèÿòà íà Àì-ãúë îò ìîìåíòà, êîãàòî ñå èçïëúçâà îò îðêèòå íà Äîë Ãóëäóð, äî ïðèñòèãàíåòî íà Çàäðóãàòà ïðåä Çàïàäíàòà ïîðòà íà Ìîðèÿ. Ðúêîïèñúò å â ñóðîâ âèä, êîåòî íàëîæè ëåêà ðåäàêòîðñêà íàìåñà.
Èçãëåæäà ÿñíî, ÷å ïîäãîíåí êàêòî îò åëôèòå, òàêà è îò îðêèòå, Àì-ãúë ïðåêîñèë Àíäóèí, íàâÿðíî ñ ïëóâàíå, è òúé ñå îòúðâàë îò ïðåñëåäâàíåòî íà Ñàóðîí; íî òúé êàòî åëôèòå âñå îùå áèëè ïî ïåòèòå ìó, à îùå íå ñìååë äà ïðèïàðè äî Ëîðèåí (ïî-êúñíî ñå îñìåëèë äà ãî ñòîðè åäèíñòâåíî ïîðàäè êîïíåæà ñè äà îòêðèå Ïðúñòåíà), òîé ñå ñïîòàèë â Ìîðèÿ<10>. Òîâà âåðîÿòíî áèëî ïðåç åñåíòà; ñåòíå ñëåäèòå ìó èç÷åçíàëè.
Ðàçáèðà ñå, íå ìîæåì äà çíàåì ñúñ ñèãóðíîñò êàêâî å ñòàíàëî ñ Àì-ãúë ïîäèð òîâà. Òîé ïðèòåæàâàë óäèâèòåëíàòà äàðáà äà îöåëÿâà ïðè ïîäîáíè áåäè, ìàêàð è ñ öåíàòà íà òåæêè ñòðàäàíèÿ; íî íàä ãëàâàòà ìó íåïðåñòàííî âèñÿëà çàïëàõàòà äà áúäå îòêðèò îò Ñàóðîíîâèòå ñëóãè, ùî ñå ïðîêðàäâàëè èç Ìîðèÿ<11>, îñîáåíî êàòî ñå èìà ïðåäâèä, ÷å äîðè è îñêúäíèòå ñè ïîòðåáíîñòè îò õðàíà ìîæåë äà çàäîâîëè ñàìî ÷ðåç áåçóìíî ðèñêîâàíè êðàæáè. Áåç ñúìíåíèå òîé âúçíàìåðÿâàë äà èçïîëçâà Ìîðÿ åäèíñòâåíî êàòî ïîòàåí ïðîõîä íà çàïàä ñ öåë ÷àñ ïî-ñêîðî äà íàìåðè "Ãðàôñòâîòî"; íî ñå çàãóáèë è ìèíàëî ìíîãî âðåìå äîäåòî íàëó÷êà âåðíèÿ ïúò. Çàòóé èçãëåæäà âåðîÿòíî, ÷å åäâà ñå å áèë äîáðàë äî Çàïàäíàòà ïîðòà, êîãàòî ïðèñòèãíàëè Äåâåòèìàòà Ñïúòíèöè. Ðàçáèðà ñå, òîé íå çíàåë íèùî çà äåéñòâèåòî íà ïîðòèòå. Òå ìó ñå ñòðóâàëè îãðîìíè è íåïîêëàòèìè; ìàêàð ÷å íÿìàëè êëþ÷àëêà èëè ðåçå è ñå îòâàðÿëè íàâúí ñ ëåê íàòèñê, òîé íå îòêðèë òîâà. Âúâ âñåêè ñëó÷àé, ñåãà ñå íàìèðàë äàëå÷å îò âñÿêàêúâ èçòî÷íèê íà õðàíà, òúé êàòî îðêèòå áðîäåëè ïðåäèìíî ïî èçòî÷íèÿ êðàé íà Ìîðèÿ; áèë èçíåìîùÿë è îò÷àÿí, òîé ÷å äîðè è äà çíàåë âñè÷êî çà âðàòèòå, åäâà ëè áè èìàë ñèëàòà äà ãè îòâîðè<12>. Òúé çà Àì-ãúë ñå îêàçàëî íåâåðîÿòíî ùàñòëèâî ñúáèòèå èäâàíåòî íà Äåâåòèìàòà Ñïúòíèöè òî÷íî ïî îíîâà âðåìå.
 Îïèñàíîòî â À è Á èäâàíå íà ×åðíèòå êîííèöè ïðåä Èñåíãàðä è çàëàâÿíåòî íà Ãðèìà Çìèéñêèÿ åçèê ïðåòúðïÿâà çíà÷èòåëíè èçìåíåíèÿ âúâ âàðèàíò Â, êîéòî ïîäõâàùà íèøêàòà åäâà ñëåä çàâðúùàíåòî èì íà þã îòòàòúê Ëèïîñâåò. Ñïîðåä ðúêîïèñè À è Á Íàçãóëèòå äîñòèãíàëè Èñåíãàðä äâà äíè ñëåä áÿãñòâîòî íà Ãàíäàëô îò Îðòàíê; Ñàðóìàí èì êàçàë, ÷å Ãàíäàëô å èç÷åçíàë è îòðåêúë äà çíàå êàêâîòî è äà áèëî çà Ãðàôñòâîòî<13>, íî áèë ïðåäàäåí îò Ãðèìà, êîãîòî òå çàëîâèëè íà äðóãèÿ äåí äîêàòî áúðçàë êúì Èñåíãàðä ñ âåñòè çà èäâàíåòî íà Ãàíäàëô â Åäîðàñ. Îò äðóãà ñòðàíà ñïîðåä Â ×åðíèòå êîííèöè ïðèñòèãíàëè ïðåä Ïîðòàòà íà Èñåíãàðä äîêàòî Ãàíäàëô âñå îùå áèë çàòâîðåí â êóëàòà. Â òîçè ðàçêàç Ñàðóìàí áèë îáçåò îò ñòðàõ è îò÷àÿíèå, ïîíåæå åäâà ñåãà îñúçíàë íàïúëíî êîëêî óæàñíè ñà Ñàóðîíîâèòå ñëóãè, çàòîâà èçâåäíúæ ðåøèë äà îòñòúïè ïðåä Ãàíäàëô è äà ãî ïîìîëè çà ïðîøêà è ïîìîù. Ñëåä äúëãè óâúðòàíèÿ ïðåä Ïîðòàòà, òîé íàêðàÿ ïðèçíàë, ÷å Ãàíäàëô å âúòðå è îáåùàë äà ðàçêðèå íåãîâèòå ïëàíîâå; à àêî íå óñïåå - äà èì ãî ïðåäàäå. Ïîñëå ïîáúðçàë êúì âúðõà íà Îðòàíê - è îòêðèë, ÷å Ãàíäàëô å èç÷åçíàë. Ñàìî äàëå÷å íà þã çúðíàë ïðåä çàëÿçâàùàòà ëóíà îãðîìåí îðåë äà ëåòè êúì Åäîðàñ.
 Ñåãà ïîëîæåíèåòî íà Ñàðóìàí ñòàâàëî îùå ïî-òåæêî. Àêî Ãàíäàëô óñïååë äà èçáÿãà, âñå îùå èìàëî íàäåæäà Ñàóðîí äà íå ñå ñäîáèå ñ Ïðúñòåíà è äà áúäå ïîáåäåí. Äúëáîêî â ñúðöåòî ñè Ñàðóìàí îñúçíàâàë îãðîìíàòà ìîù è ñòðàííèÿ "êúñìåò" íà Ãàíäàëô. Àëà ñåãà òðÿáâàëî ñàì äà ñå ñïðàâè ñ Äåâåòèìàòà. Íàñòðîåíèåòî ìó ñå ïðîìåíèëî è îòíîâî ãî îáçåëî âèñîêîìåðèå - êàêòî îò ÿðîñò çàðàäè áÿãñòâîòî íà Ãàíäàëô îò íåïðèñòúïíèÿ Èñåíãàðä, òúé è îò áåçóìíà çàâèñò. Âúðíàë ñå ïðè ïîðòàòà è èçëúãàë, ÷å å ïðèíóäèë Ãàíäàëô äà ïðèçíàå âñè÷êî. Íå ïðèçíàë, ÷å êàçâà åäèíñòâåíî îíîâà, êîåòî ñàì çíàå, ïîíåæå íå ïîäîçèðàë êîëêî äúëáîêî å ïðîíèêíàë Ñàóðîí â äóøàòà è çàìèñëèòå ìó<14>.
 - Ñàì ùå óâåäîìÿ çà òîâà Âëàñòåëèíà íà Áàðàä-äóð - âèñîêîìåðíî ðåêúë òîé, - ñ êîãîòî ðàçãîâàðÿì îòäàëå÷ çà âåëèêè äåëà, ùî çàñÿãàò åäèíñòâåíî äâàìà íè. Àëà çà âàøàòà çàäà÷à íå å ïîòðåáíî äà çíàåòå äðóãî, îñâåí êúäå ñå íàìèðà "Ãðàôñòâîòî". Êàêòî óçíàõ îò Ìèòðàíäèð, òî å íà îêîëî øåñòñòîòèí ìèëè ñåâåðîçàïàäíî îò òóê, áëèçî äî ãðàíèöèòå íà êðàéìîðñêèòå åëôè÷åñêè âëàäåíèÿ. - Òóê Ñàðóìàí ñ óäîâîëñòâèå çàáåëÿçàë, ÷å âåñòòà íå ñå ïîíðàâèëà äîðè íà êðàëÿ-ìàãüîñíèê. - Òðÿáâà äà ïðåêîñèòå Èñåí ïðåç Áðîäîâåòå, ñåòíå äà çàîáèêîëèòå êðàÿ íà Ïëàíèíèòå è äà ñå óïúòèòå êúì Òàðáàä êðàé Ñèâòàëàç. Áúðçàéòå íàòàì, à àç ùå èçâåñòÿ íà Ãîñïîäàðÿ âè êàêâî ñòå ñòîðèëè.
 Òàÿ óìåëà ðå÷ óáåäèëà âðåìåííî äîðè êðàëÿ-ìàãüîñíèê, ÷å Ñàðóìàí å íàäåæäåí ñúþçíèê è Ñàóðîíîâ äîâåðåíèê. Òóòàêñè Êîííèöèòå íàïóñíàëè Ïîðòàòà è ñå óñòðåìèëè êúì Áðîäîâåòå íà Èñåí. Çàä òÿõ Ñàðóìàí ïðàòèë îò÷àÿíà ïîòåðÿ îò âúëöè è îðêè ïîäèð Ãàíäàëô, àëà ïðè òóé èìàë è äðóãè öåëè - äà ïîêàæå ñâîÿòà ìîù ïðåä Íàçãóëèòå, à ìîæå áè è äà èì ïîïðå÷è äà ñå íàâúðòàò íàîêîëî; íåùî ïîâå÷å, â ñâîÿòà ÿðîñò âúçæåëàë äà ñòîðè íÿêàêâî çëî èç Ðîõàí è äà ïîäñèëè ñòðàõà, ùî íåãîâèÿò äîíîñíèê Çìèéñêèÿ åçèê âëèâàë â ñúðöåòî íà Òåîäåí. Ñúâñåì íàñêîðî Çìèéñêèÿ åçèê áèë ïîñåòèë Èñåíãàðä è òúêìî ñå âðúùàë êúì Åäîðàñ; íåêîëöèíà îò ïðåñëåäâà÷èòå íîñåëè âåñòè çà íåãî.
 Êàòî ñå îòúðâàë îò Êîííèöèòå, Ñàðóìàí ñå îòòåãëèë â Îðòàíê è ïîòúíàë â òåæêè è óæàñÿâàùè ðàçìèñëè. Èçãëåæäà, ðåøèë äà ïðîòàêà ñ íàäåæäàòà, ÷å âñå îùå èìà âúçìîæíîñò äà ñå äîêîïà äî Ïðúñòåíà. Ìèñëåë ñè, ÷å íàñî÷âàíåòî êúì Ãðàôñòâîòî ìîæå ïî-ñêîðî äà ïîïðå÷è íà Êîííèöèòå, îòêîëêîòî äà èì ïîìîãíå, çàùîòî çíàåë çà íàäçîðà íà Ñêèòàëöèòå, à îñâåí òîâà âÿðâàë (çíàåéêè çà ïðîðî÷åñêèòå ñëîâà îò ñúíÿ è ìèñèÿòà íà Áîðîìèð), ÷å Ïðúñòåíúò âå÷å íå å òàì è ïúòóâà êúì Ëîìèäîë. Íåçàáàâíî ñáðàë è îòïðàòèë â Åðèàäîð âñè÷êè ñâîè ñúãëåäâà÷è, àãåíòè è îáó÷åíè ïòèöè.
 Ïî òàêúâ íà÷èí â òîçè âàðèàíò ëèïñâà èñòîðèÿòà ñúñ çàëàâÿíåòî íà Çìèéñêèÿ åçèê îò Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà è ïðåäàòåëñòâîòî ìó ñïðÿìî Ñàðóìàí; çàùîòî ïðè ïîäîáåí õîä íà ñúáèòèÿòà, åñòåñòâåíî íå å èìàëî âðåìå Ãàíäàëô äà ñòèãíå äî Åäîðàñ, äà ñå îïèòà äà ïðåäóïðåäè êðàë Òåîäåí è Ãðèìà íà ñâîé ðåä äà ïîåìå êúì Èñåíãàðä, çà äà ïðåäóïðåäè Ñàðóìàí, ïðåäè ×åðíèòå Êîííèöè âå÷å äà ñà íàïóñíàëè Ðîõàí<15>. Òóê ðàçêðèòèåòî íà Ñàðóìàíîâèòå ëúæè ñòàâà ÷ðåç ïëåííèêà, ó êîãîòî íàìèðàò êàðòè íà Ãðàôñòâîòî (âèæ êðàÿ íà ïðåäèøíàòà ãëàâà); ðàçêàçàíî å è ìàëêî ïîâå÷å çà òîçè ÷îâåê è îòíîøåíèÿòà íà Ñàðóìàí ñ Ãðàôñòâîòî.
 Êîãàòî ×åðíèòå êîííèöè íàâëåçëè äàëå÷å íàâúòðå â Åíåäâàèò è íàé-ñåòíå íàáëèæàâàëè Òàðáàä, ñëó÷èëî ñå íåùî, êîåòî áèëî íåâåðîÿòåí êúñìåò çà òÿõ, àëà ôàòàëíî çà Ñàðóìàí<16> è ïî÷òè ñèãóðíà ãèáåë çà Ôðîäî.
 Ñàðóìàí îòäàâíà ïðîÿâÿâàë èíòåðåñ êúì Ãðàôñòâîòî - çàùîòî Ãàíäàëô ïîñåùàâàë îíèÿ çåìè, à òîé ïîäîçèðàë âñÿêà íåãîâà ñòúïêà; è îñâåí òîâà çàùîòî (ïàê ïîäðàæàâàéêè òàéíî íà Ãàíäàëô) áèë ñâèêíàë äà óïîòðåáÿâà "Ïîëóðúñòîâ ïóøèëèñò", àëà îò ãîðäîñò (ñëåä êàòî íÿêîãà ñå íàäñìèâàë íà Ãàíäàëô çà ñòðàñòòà ìó êúì áèëêàòà) ñå ìú÷åë äà ãî îïàçè â òàéíà äîêîëêîòî áèëî âúçìîæíî. Ïî-êúñíî ñå ïîÿâèëè è äðóãè ïðè÷èíè. Òîé îáè÷àë äà ðàçøèðÿâà ñâîÿòà âëàñò, îñîáåíî çà ñìåòêà íà Ãàíäàëô, à îòêðèë, ÷å ïàðèòå, êîèòî ðàçäàâàë ïðè ïîêóïêàòà íà "ïóøèëèñò" ìó îñèãóðÿâàò âëèÿíèå è ïîêâàðÿâàò íÿêîè õîáèòè, îñîáåíî èçìåæäó Âúðæèêîëàíîâöè, êîèòî ïðèòåæàâàëè íÿêîëêî ïëàíòàöèè, íî ñúùî òúé è ñðåä Âëà÷è-Òîðáèíñîâè<17>. Àëà îñâåí òîâà òîé çàïî÷âàë äà óñåùà, ÷å â çàìèñëèòå íà Ãàíäàëô èìà íÿêàêâà âðúçêà ìåæäó Ïðúñòåíà è Ãðàôñòâîòî. Çàùî áèëà ïîòðåáíà òúé ñòðîãà îõðàíà îêîëî íåãî? Ïîðàäè òóé ïî÷íàë äà ñáèðà íàé-ïîäðîáíè ñâåäåíèÿ çà Ãðàôñòâîòî, âèäíèòå ìó ëè÷íîñòè è ðîäîâå, ïúòèùàòà è òúé íàòàòúê. Çà òàçè öåë èçïîëçâàë õîáèòè â Ãðàôñòâîòî, íàåòè îò Âúðæèêîëàíîâöè è Âëà÷è-Òîðáèíñîâè, íî ïîñðåäíèöèòå ìó áèëè õîðà îò Äóíåñòðàíñêè ïðîèçõîä. Êîãàòî Ãàíäàëô îòêàçàë äà ïðåãîâàðÿ ñ íåãî, Ñàðóìàí óäâîèë óñèëèÿòà ñè. Ñêèòàëöèòå çàïîäîçðåëè íåùî íåðåäíî, àëà íå ïðîãîíèëè Ñàðóìàíîâèòå ñëóãè - çàùîòî Ãàíäàëô íÿìàëî êàê äà ãè ïðåäóïðåäè, à êîãàòî òîé çàìèíàë êúì Èñåíãàðä, Ñàðóìàí îùå áèë ñìÿòàí çà ñúþçíèê.
 Èçâåñòíî âðåìå ïðåäè òîâà åäèí îò íàé-äîâåðåíèòå ñëóãè íà Ñàðóìàí (íî èíàê ïðúâ çëîäåé è ðàçáîéíèê, ïðîêóäåí îò ñòðàíàòà Äóí, êúäåòî ìíîçèíà êàçâàëè, ÷å â æèëèòå ìó òå÷å îðêñêà êðúâ) ñå áèë çàâúðíàë îò ãðàíèöèòå íà Ãðàôñòâîòî, êúäåòî ïðåãîâàðÿë çà ïîêóïêàòà íà "ëèñò" è äðóãè çàïàñè. Ñàðóìàí âå÷å ïúëíåë ñêëàäîâåòå ñè â Èñåíãàðä çà ñëó÷àé íà âîéíà. Ñåãà òîçè ÷îâåê îòíîâî îòèâàë äà ïðîäúëæè òúðãîâèÿòà è äà óðåäè ïðåâîçà íà ìíîãî ñòîêè ïðåäè êðàÿ íà åñåíòà<18>. Îñâåí òîâà èìàë çàðúêà äà ïðîíèêíå â Ãðàôñòâîòî, àêî å âúçìîæíî, è äà óçíàå äàëè íàïîñëåäúê èçâåñòíè ëè÷íîñòè íå ñà òðúãâàëè âíåçàïíî íà ïúòåøåñòâèå. Áèë äîáðå îñèãóðåí ñ êàðòè, ñïèñúöè íà èìåíà è ñâåäåíèÿ çà Ãðàôñòâîòî.
 Êðàé Òàðáàäñêèÿ áðîä òîçè Äóíåçåìåö áèë íàñòèãíàò îò íåêîëöèíà ×åðíè êîííèöè. Çàâëåêëè ãî, ïðèìðÿë îò óæàñ, íà ðàçïèò ïðåä êðàëÿ-ìàãüîñíèê. Çà äà îòúðâå êîæàòà, òîé ïðåäàë Ñàðóìàí. Òúé êðàëÿò-ìàãüîñíèê íàó÷èë, ÷å Ñàðóìàí îòäàâíà çíàå êúäå ñå íàìèðà Ãðàôñòâîòî è å ñúáðàë ìíîãî ñâåäåíèÿ çà íåãî, âêëþ÷èòåëíî è òàêèâà, êîèòî òðÿáâàëî äà ñïîäåëè ñúñ Ñàóðîíîâèòå ñëóãè, àêî íàèñòèíà áèë âåðåí ñúþçíèê. Óçíàë è îùå íåùà, êàòî ÷àñò îò òÿõ çàñÿãàëè åäèíñòâåíîòî âàæíî çà íåãî èìå - Òîðáèíñ. Òúêìî ïî òàçè ïðè÷èíà Õîáèòîâî áèëî îïðåäåëåíî çà íåçàáàâíî ïîñåùåíèå è ïðîó÷âàíå.
 Êðàëÿò-ìàãüîñíèê âå÷å ðàçáèðàë ïî-ÿñíî öÿëîòî ïîëîæåíèå. Â äðåâíîñòòà áèë ÷óâàë íåùè÷êî çà òàÿ ñòðàíà ïðè âîéíèòå ñè ñ Äóíåäàèíèòå, îñîáåíî ñðåùó ïëåìåòî Òèðí Ãîðòàä îò ìåñòíîñòòà Êàðäîëàí, íàðå÷åíà ïî-êúñíî Ìîãèëíè ðèäîâå, êúäåòî ñàì òîé èçïðàòèë çëèòå ìîãèëíè òâàðè<19>. Êàòî ðàçáðàë ïîäîçðåíèÿòà íà ñâîÿ Ãîñïîäàð çà íÿêàêâî ïðèäâèæâàíå ìåæäó Ãðàôñòâîòî è Ëîìèäîë, òîé ñúîáðàçèë, ÷å Áðåå (÷èåòî ìåñòîïîëîæåíèå çíàåë), ùå å âàæíà òî÷êà àêî íå çà äðóãî, òî ïîíå çà ñúáèðàíå íà ñâåäåíèÿ<20>. Çàòóé õâúðëèë íàä Äóíåçåìåöà Ñÿíêàòà íà Ñòðàõà è ãî ïðàòèë â Áðåå êàòî ñúãëåäâà÷. Èìåííî òîçè ÷îâåê áèë êðèâîãëåäèÿò þæíÿê â õàíà<21>.
 Âúâ âàðèàíò Á ñå îòáåëÿçâà, ÷å ×åðíèÿò êàïèòàí íå çíàåë äàëè Ïðúñòåíúò îùå å â Ãðàôñòâîòî; òðÿáâàëî äà ðàçáåðå. Ãðàôñòâîòî áèëî òâúðäå ãîëÿìî, çà äà íàõëóå ñ îãúí è ìå÷, êàêòî ñòîðèë ñúñ Çàïàñëèâöèòå; íàëàãàëî ñå äà äåéñòâà íàé-âå÷å ïîòàéíî è äà èçáÿãâà óæàñà, êàòî ñúùåâðåìåííî äåáíå ïî èçòî÷íèòå ãðàíèöè. Çàòîâà ïðàòèë â Ãðàôñòâîòî íåêîëöèíà Êîííèöè ñúñ çàïîâåäòà äà ñå ðàçäåëÿò äîêàòî ãî ïðåñè÷àò; åäèíèÿò îò òÿõ, Õàìóë, òðÿáâàëî äà îòêðèå Õîáèòîâî (âèæ Áåëåæêà 1), êúäåòî ñïîðåä Ñàðóìàíîâèòå äîêóìåíòè æèâååë "Òîðáèíñ". ×åðíèÿò êàïèòàí ñïðÿë íà ëàãåð â Àíäðàò, êúäåòî Çåëåíèÿò ïúò ìèíàâàë ïî äåôèëå ìåæäó Ìîãèëíèòå è Þæíèòå ðèäîâå<22>; îòòàì íåêîëöèíà äðóãè áèëè ïðàòåíè äà îáèêàëÿò è äåáíàò ïî èçòî÷íàòà ãðàíèöà, äîêàòî ñàìèÿò òîé ïîñåòèë Ìîãèëíèòå ðèäîâå. Â çàïèñêè çà äâèæåíèåòî íà ×åðíèòå êîííèöè ïî îíîâà âðåìå ñå êàçâà, ÷å ×åðíèÿò êàïèòàí îñòàíàë òàì íÿêîëêî äíè è Ìîãèëíèòå òâàðè ñå ðàçáóäèëè, à âñè÷êè çëè ñúçäàíèÿ, âðàæäåáíè êúì åëôè è ëþäå, äåáíåëè çëîáíî èç Ñòàðàòà ãîðà è ïî Ìîãèëíèòå ðèäîâå.
3
Îòíîñíî Ãàíäàëô, Ñàðóìàí è Ãðàôñòâîòî
 Äðóã êîìïëåêò ðúêîïèñè îò îíîâà âðåìå ñúäúðæà ãîëÿì áðîé íåäîâúðøåíè ðàçêàçè çà ðàííèòå âçàèìîîòíîøåíèÿ íà Ñàðóìàí ñ Ãðàôñòâîòî, îñîáåíî ùî ñå îòíàñÿ äî "Ïîëóðúñòîâèÿ ïóøèëèñò" - òåìà, çàñåãíàòà âå÷å âúâ âðúçêà ñ "êðèâîãëåäèÿ þæíÿê" (âèæ ìàëêî ïî-ãîðå). Ñëåäâàùèÿò òåêñò å ñàìî åäèí îò ìíîãîòî âàðèàíòè, íî ìàêàð è ïî-êðàòúê îò ðåäèöà äðóãè, òîé èçãëåæäà íàé-äîáðå îáðàáîòåí.
Ñêîðî Ñàðóìàí âçåë äà çàâèæäà íà Ãàíäàëô è íàêðàÿ ñúïåðíè÷åñòâîòî ñå ïðåâúðíàëî â íåíàâèñò - ïðèêðèòà, àëà òúêìî çàòóé îùå ïî-äúëáîêà è ïî-ãîð÷èâà, ïîíåæå äúëáîêî â äóøàòà ñè Ñàðóìàí çíàåë, ÷å Ñèâèÿ ñòðàííèê èìà ïîâå÷å ñèëà è ïî-ãîëÿìî âëèÿíèå âúðõó îáèòàòåëèòå íà Ñðåäíàòà çåìÿ, ìàêàð äà ïðèêðèâàë ìîãúùåñòâîòî è äà íå èñêàë îò äðóãèòå íè ïîêëîí, íè ñòðàõîïî÷èòàíèå. Ñàðóìàí íå ãî ïî÷èòàë, íî ïî÷íàë äà ñå áîè îò íåãî, òúé êàòî îùå íå çíàåë äîêîëêî å ïðîçðÿë Ãàíäàëô òàéíèòå ìó çàìèñëè; è ìúë÷àíèåòî ÷åñòî ãî ñòðÿñêàëî ïîâå÷å, îòêîëêîòî ñëîâàòà. Ïîðàäè âñè÷êî òîâà âçåë îòêðèòî äà ñå îòíàñÿ êúì Ãàíäàëô ñ ïî-ìàëêî óâàæåíèå, îòêîëêîòî äðóãèòå ìúäðåöè, è âå÷íî áúðçàë äà îñïîðè èëè ïîäèãðàå íåãîâèòå ñúâåòè; òàéíî îáà÷å çàïîìíÿë è îáìèñëÿë âñÿêà íåãîâà äóìà, êàòî ñå ìú÷åë, äîêîëêîòî áèëî âúçìîæíî, äà ïðîñëåäè è ïîñòúïêèòå ìó.
Òúé ñòèãíàë Ñàðóìàí äî ðàçìèñëè çà Ãðàôñòâîòî è Ïîëóðúñòîâåòå, êîèòî èíàê áè ñìåòíàë íåäîñòîéíè çà ñâîåòî âíèìàíèå. Îòíà÷àëî èçîáùî íå ìó õðóìâàëî, ÷å èíòåðåñúò íà íåãîâèÿ ñúïåðíèê êúì òîçè íàðîä ìîæå äà èìà íÿêàêâà âðúçêà ñ òðåâîãèòå íà Ñúâåòà, êàìî ëè ñ Âñåâëàñòíèÿ Ïðúñòåí. Çàùîòî èçïúðâîì íàèñòèíà íÿìàëî òàêàâà âðúçêà è âñè÷êî ñòàâàëî ñàìî ïîðàäè îáè÷òà íà Ãàíäàëô êúì Äðåáíèÿ íàðîä, îñâåí àêî â äóøàòà ìó íåîñúçíàòî å äðåìåëî òàéíî ïðåä÷óâñòâèå. Äúëãè ãîäèíè òîé îòêðèòî ïîñåùàâàë Ãðàôñòâîòî è ðàçêàçâàë çà íåãîâèÿ íàðîä íà âñåêè, ùî æåëàåë äà ñëóøà; à Ñàðóìàí ñå óñìèõâàë ñíèçõîäèòåëíî íà íåëåïèòå ïðèêàçêè íà ñòàðèÿ ñêèòíèê, àëà âúïðåêè òóé çàïîìíÿë âñÿêà äóìà.
Êàòî âèäÿë, ÷å ñïîðåä Ãàíäàëô Ãðàôñòâîòî å äîñòîéíî çà èíòåðåñ, Ñàðóìàí ñúùî âçåë äà ãî ïîñåùàâà, íî ïðåîáëå÷åí è â ïúëíà òàéíà, äîäåòî ðàçóçíàë è çàïîìíèë âñè÷êèòå ìó îáëàñòè è ïúòèùà, ïîäèð êîåòî ðåøèë, ÷å å óçíàë êàêâîòî òðÿáâà. È ìàêàð äà ìó ñå ñòðóâàëî, ÷å âå÷å íå å íèòî ðàçóìíî, íèòî èçãîäíî äà õîäè íàòàì, ïðîäúëæèë äà äúðæè ãðàíèöèòå ïîä îêî. Çàùîòî âñå îùå ïîäîçèðàë íÿêàêâè òàéíè çàìèñëè. Âå÷å áèë ïàäíàë òîëêîâà íèñêî, ÷å î÷àêâàë âñè÷êè äðóãè â Ñúâåòà äà èìàò ïðèêðèòè è äàëíîâèäíè êðîåæè çà äîìîãâàíå äî âëàñòòà, âëàñòâàùè ïî åäèí èëè äðóã íà÷èí íàä âñÿêà òÿõíà ïîñòúïêà. Çàòóé êîãàòî ìíîãî ïî-êúñíî óçíàë íåùè÷êî çà Ïîëóðúñòà, ó êîãîòî ïîïàäíàë Ïðúñòåíúò íà Àì-ãúë, ìîæåë ñàìî äà âÿðâà, ÷å Ãàíäàëô ãî å çíàåë ïðåç öÿëîòî âðåìå; è òúêìî òîâà ãî çàñåãíàëî íàé-áîëåçíåíî, ïîíåæå ñìÿòàë çà ñâîÿ ëè÷íà ïðèâèëåãèÿ âñè÷êè ïîçíàíèÿ îêîëî Ïðúñòåíèòå. À ãíåâúò ìó ñúâñåì íå îòñëàáâàë îò ìèñúëòà, ÷å íåäîâåðèåòî íà Ãàíäàëô å áèëî ñúâñåì çàñëóæåíî è óìåñòíî.
Àëà âñúùíîñò èçïúðâîì öÿëîòî òîâà òàéíî ñëåäåíå íÿìàëî çëà óìèñúë è áèëî ïðîñòî ãëóïîñò, ïîðîäåíà îò óÿçâåíî âèñîêîìåðèå. Äðåáîëèèòå, íåäîñòîéíè ñÿêàø çà îòáåëÿçâàíå, ÷åñòî ìîãàò íàêðàÿ äà ñå îêàæàò îò èçêëþ÷èòåëíà âàæíîñò. À, ÷åñòíî êàçàíî, êàòî íàáëþäàâàë îáè÷òà íà Ãàíäàëô êúì áèëêàòà, íàðå÷åíà "ïóøèëèñò" (çàðàäè êîÿòî ñïîðåä íåãî Äðåáíèÿò íàðîä çàñëóæàâàë âñåîáùà ïî÷èò, äîðè è äà íå å ñòîðèë íèùî äðóãî), Ñàðóìàí é ñå ïðèñìÿë îòêðèòî, àëà òàéíè÷êî îïèòàë òðåâàòà è ñêîðî ïî÷íàë äà ÿ èçïîëçâà; è ïî òàçè ïðè÷èíà Ãðàôñòâîòî ñòàíàëî âàæíî çà íåãî. Íî ñå áîÿë äà íå áè òóé äà ñå ðàçêðèå è ïîäèãðàâêèòå ìó äà ñå îáúðíàò ïðîòèâ ñàìèÿ íåãî, òà äà ãî ñî÷àò ñ ïðèñìåõ çàäåòî ïîäðàæàâà íà Ãàíäàëô è òî íå êàê äà å, à ïîòàéíî. Ïîðàäè òàÿ ïðè÷èíà íàé-ãðèæëèâî óêðèâàë âñè÷êèòå ñè îòíîøåíèÿ ñ Ãðàôñòâîòî îùå êîãàòî íàä íåãî íå áèëà ïàäíàëà ñÿíêàòà íà ñúìíåíèå è ïî ãðàíèöèòå ìó íÿìàëî ñòðîãà îõðàíà, òà âñåêè æåëàåù ìîæåë äà ãè ïðåìèíå. Ïàê çàòîâà Ñàðóìàí ïðåñòàíàë äà õîäè ëè÷íî íàòàì; çàùîòî äî óøèòå ìó äîñòèãíàë ñëóõ, ÷å íå å îñòàíàë ñúâñåì íåçàáåëÿçàí îò çîðêèòå õîáèòè, òà íÿêîè îò òÿõ êàòî âèæäàëè èç ãîðèòå èëè ïî íîùíèòå ïúòèùà äà ñå ïðîêðàäâà ñòàðåö â ñèâè èëè ðúæäèâî÷åðâåíè îäåæäè, ãî ìèñëåëè çà Ãàíäàëô.
Ñëåä òîâà Ñàðóìàí âå÷å íå ïîñåùàâàë Ãðàôñòâîòî, òúé êàòî ñå áîÿë, ÷å ïîäîáíè ñëóõîâå ìîãàò äà ïëúçíàò íà äëúæ è øèð, äîäåòî ñòèãíàò äî ñàìèÿ Ãàíäàëô. Àëà Ãàíäàëô çíàåë çà ïîñåùåíèÿòà, äîñåùàë ñå çà òÿõíàòà öåë è ñå ñìååë, ñìÿòàéêè òóé çà íàé-áåçâðåäíàòà òàéíà íà Ñàðóìàí; íî íèêîìó íèùî íå êàçâàë, çàùîòî ìðàçåë äà õâúðëÿ ñðàì âúðõó äðóãèãî. È âñå ïàê áèë äîâîëåí, êîãàòî ïîñåùåíèÿòà íà Ñàðóìàí ïðåñòàíàëè, ïîíåæå âå÷å ñå ñúìíÿâàë â íåãî, ìàêàð äà íå ïðîçèðàë îùå, ÷å ùå íàñòàíå âðåìå, êîãàòî çíàíèÿòà íà Ñàðóìàí çà Ãðàôñòâîòî ìîæå äà ñå îêàæàò ãèáåëíè è äà ïðèíåñàò îãðîìíà ïîëçà íà Âðàãà êàòî ïîñòàâÿò ïîáåäàòà íà êîñúì îò ëàïèòå ìó.
 Â äðóã âàðèàíò å îïèñàí ñëó÷àÿò, êîãàòî Ñàðóìàí îòêðèòî ñå ïîäèãðàë íà Ãàíäàëôîâàòà ñòðàñò êúì "ïóøèëèñòà".
Ïîðàäè íåïðèÿçúí è ñòðàõ ïî-êúñíî Ñàðóìàí âçåë äà èçáÿãâà Ãàíäàëô, òà ðÿäêî ñå ñðåùàëè äðóãàäå, îñâåí ïðè ñðåùèòå íà Áåëèÿ ñúâåò. Èìåííî íà Ñúâåòà ïðåç 2851 ãîäèíà çà ïðúâ ïúò ñå çàãîâîðèëî çà "Ïîëóðúñòîâèÿ ëèñò" è ïî îíîâà âðåìå òóé áèëî ñàìî ïîâîä çà çàáàâëåíèå, ìàêàð ïîäèð ãîäèíè äà ñè ãî ïðèïîìíÿëè â äðóãà ñâåòëèíà. Ñúâåòúò ñå ñáðàë â Ëîìèäîë è Ãàíäàëô ñåäÿë ìàëêî íàñòðàíè, áåç äà ïðîäóìâà, àëà ïóñêàë íåâåðîÿòíè îáëàöè äèì (ùî äîòîãàâà íèêîãà íå áèë âúðøèë ïðè òèÿ ñðåùè), äîêàòî Ñàðóìàí ãîâîðåë ïðîòèâ íåãî è íàñòîÿâàë ïðîòèâíî íà Ãàíäàëôîâèÿ ñúâåò Äîë Ãóëäóð âñå îùå äà íå áúäå íàïàäàí. Èçãëåæäà, êàêòî ìúë÷àíèåòî, òúé è ïóøåêúò òâúðäå ðàçäðàçíèëè Ñàðóìàí è ïðåäè Ñúâåòúò äà ñå ðàçîòèäå, òîé ðåêúë íà Ãàíäàëô:
- Êîãàòî îáñúæäàìå òóê ïðåâàæíè äåëà, Ìèòðàíäèð, èñêðåíî òè ñå ÷óäÿ êàê ìîæåø äà ñå çàáàâëÿâàø ñ òèÿ äèìÿùè èãðà÷êè, äîäåòî äðóãèòå ðàçãîâàðÿò ñåðèîçíî.
Àëà Ãàíäàëô ñå ðàçñìÿë è îòãîâîðèë:
- Íÿìàøå äà ñå ó÷óäâàø, àêî ñàì óïîòðåáÿâàøå òàÿ áèëêà. Áè ìîãúë äà îòêðèåø, ÷å èçäóõàíèÿò äèì îñâîáîæäàâà ãëàâàòà îò ñåíêèòå â íåÿ. È âúâ âñåêè ñëó÷àé äàâà òúðïåíèå äà èçñëóøàø áåç ãíÿâ ÷óæäèòå ãðåøêè. Íî òóé íå å ìîÿ èãðà÷êà. Èçêóñòâîòî ïðèíàäëåæè íà Äðåáíèÿ íàðîä îò äàëå÷íèÿ Çàïàä - âåñåëè è äîñòîéíè ëþäå, ìàêàð íàâÿðíî äà íå çàåìàò ìÿñòî âúâ âåëè÷àâèòå òè êðîåæè.
Ñàðóìàí íå ñå óêðîòèë îò òîçè îòãîâîð (ïîíåæå ìðàçåë äîðè è íàé-äîáðîäóøíèÿ ïðèñìåõ), òà èçðåêúë âèñîêîìåðíî è õëàäíî:
- Ãëóìèø ñå, äðàãè ìè Ìèòðàíäèð, êàêòî îòäàâíà ñè ñâèêíàë. Çíàì äîáðå, ÷å íàïîñëåäúê êîé çíàå çàùî ïðîó÷âàø âñè÷êî äðåáíî: áèëêè, æèâè ñúçäàíèÿ è âäåòèíåíè íàðîäè. Âðåìåòî ñè å òâîå, òúé ÷å ìîæåø äà ãî ïðàõîñâàø, ùîì íÿìàø ïî-äîñòîéíè çàíèìàíèÿ; à ïðèÿòåëè ñè ïîäáèðàé êàêòî íàìåðèø çà äîáðå. Ìðà÷íè ñà îáà÷å ìîèòå äíè, òà íÿìàì âðåìå çà ðàçêàçè îò äàëå÷íè çåìè, íèòî ïúê çà ñðåùè ñ ïðîñòîâàòè ñåëÿöè.
Òîçè ïúò Ãàíäàëô íå ñå ðàçñìÿë; è íàìåñòî äà îòãîâîðè, çàñìóêàë ëóëàòà ñè è èçäóõàë ãîëÿì îáðú÷ äèì, ñëåäâàí îò âúðâîëèöà ïî-ìàëêè êðúã÷åòà. Ïîñëå ïðîòåãíàë ðúêà êàòî äà ãè õâàíå è òå èç÷åçíàëè. Ñåòíå ñòàíàë è áåçìúëâíî èçëÿçúë; à Ñàðóìàí äúëãî îñòàíàë çàìèñëåí è ëèöåòî ìó ïîìðà÷íÿëî îò ÿä è òðåâîãà.
 Òàçè èñòîðèÿ ñå ïîÿâÿâà â øåñò ðàçëè÷íè ðúêîïèñà è â åäèí îò òÿõ å êàçàíî, ÷å Ñàðóìàí áèë îáçåò îò ïîäîçðåíèÿ,
êàòî ñå ñúìíÿâàë äàëè å ïðîóìÿë ïðàâèëíî ñìèñúëà íà Ãàíäàëôîâàòà çàãàäêà ñ äèìíèòå ïðúñòåí÷åòà (à íàé-âå÷å äàëè â íåÿ íå ñå êðèå íàìåê çà íÿêàêâà âðúçêà ìåæäó Ïîëóðúñòîâåòå è ñúäáîâíèÿ âúïðîñ çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè, êîëêîòî è íåâåðîÿòíî äà èçãëåæäàëî òîâà; è íå âÿðâàë íÿêîé òîëêîç ìîãúù äà ñå çàíèìàâà ñ íàðîäà íà Ïîëóðúñòîâåòå åäèíñòâåíî çàðàäè ñàìèòå òÿõ.
 Â äðóã (çàäðàñêàí) ðúêîïèñ öåëòà íà Ãàíäàëô ñå èçëàãà îòêðèòî:
Ïî åäíà ñòðàííà ñëó÷àéíîñò â ãíåâà ñè ñðåùó íàõàëñòâîòî íà Ñàðóìàí Ãàíäàëô èçáðàë òîçè íà÷èí äà ìó ïîêàæå ïîäîçðåíèÿòà ñè, ÷å â íåãîâèòå çàìèñëè è ïðîó÷âàíèÿòà íà äðåâíèòå ïðåìúäðîñòè çà Ïðúñòåíèòå å ïî÷íàëà äà ñå ïðèìåñâà æàæäà çà âëàñò; à ñúùî òàêà äà ãî ïðåäóïðåäè, ÷å âñè÷êî ùå ñå èçïëúçíå îò ðúöåòå ìó. Çàùîòî íå ìîæåì äà ñå ñúìíÿâàìå, ÷å Ãàíäàëô îùå íå ïîäîçèðàë Ïðúñòåíèòå äà èìàò íÿêàêâà âðúçêà ñ Ïîëóðúñòîâåòå (êàìî ëè ñ òÿõíîòî ïóøåíå)<23>. Àêî å òàÿë ïîäîáíà ìèñúë, îïðåäåëåíî íå áè ïîñòúïèë òàêà. Àëà ïî-êúñíî, êîãàòî Ïîëóðúñòîâåòå íàèñòèíà ñå çàìåñèëè â òèÿ âåëèêè äåëà, Ñàðóìàí ìîæåë ñàìî äà ñìÿòà, ÷å Ãàíäàëô å çíàåë âñè÷êî òîâà ïðåäâàðèòåëíî è å óêðèâàë èñòèíàòà êàêòî îò íåãî, òúé è îò Ñúâåòà - à öåëòà ìó ñè ïðåäñòàâÿë ñïîðåä ñâîèòå ñîáñòâåíè çàìèñëè: äà èçïðåâàðè îñòàíàëèòå â ãîíèòáàòà çà âëàñò.
 Â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" å ñïîìåíàòà ñðåùà íà Áåëèÿ ñúâåò, ïðåç 2851 ã., êîãàòî Ãàíäàëô íàñòîÿë çà àòàêà ñðåùó Äîë Ãóëäóð, íî áèë îáîðåí îò Ñàðóìàí; à â áåëåæêà ïîä ëèíèÿ å äîáàâåíî: "Ïî-êúñíî ñòàíàëî ÿñíî, ÷å òîãàâà Ñàðóìàí âå÷å æàäóâàë äà ñè ïðèñâîè Åäèíñòâåíèÿ Ïðúñòåí è ñå íàäÿâàë òîé äà èçëåçå íà áÿë ñâÿò â òúðñåíå íà ãîñïîäàðÿ ñè, àêî Ñàóðîí áúäå îñòàâåí íà ìèðà". Ãîðíèÿò ðàçêàç ïîêàçâà, ÷å ñàìèÿò Ãàíäàëô å ïîäîçèðàë òîâà ïðåç 2851 ã.; ñëåä âðåìå îáà÷å áàùà ìè ñïîìåíà, ÷å îò ðàçêàçà íà Ãàíäàëô ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä çà ñðåùàòà ìó ñ Ðàäàãàñò ñëåäâà èçâîäúò, ÷å òîé íå å ïîäîçèðàë ñåðèîçíî Ñàðóìàí â ïðåäàòåëñòâî (èëè â æåëàíèå äà ñè ïðèñâîè Ïðúñòåíà) ÷àê äî ñâîåòî ïëåííè÷åñòâî â Îðòàíê.
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Ñïîðåä áåëåæêàòà çà 2951 ã. â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå", Ñàóðîí èçïðàòèë íå äâàìà, à òðèìà Íàçãóëè äà çàåìàò îòíîâî Äîë Ãóëäóð. Äâåòå òâúðäåíèÿ ìîãàò äà áúäàò ñúãëàñóâàíè ÷ðåç ïðåäïîëîæåíèåòî, ÷å ïî-êúñíî åäèíèÿò Äóõ ñå å çàâúðíàë îò Äîë Ãóëäóð â Ìèíàñ Ìîðãóë, íî ñïîðåä ìåí èçãëåæäà ïî-âåðîÿòíî òàçè âåðñèÿ äà å îòïàäíàëà ïðè ñúñòàâÿíåòî íà "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå"; ñòðóâà ñè äà îòáåëåæèì, ÷å â îòõâúðëåí âàðèàíò íà òîçè ïàñàæ ñå ñïîìåíàâà ñàìî çà åäèí Íàçãóë â Äîë Ãóëäóð (íàðå÷åí íå Õàìóë, à "Âòîðèÿò Ïðåäâîäèòåë (×åðíèÿ îò Èçòîêà)") è çà îùå åäèí, êîéòî îñòàíàë ïðè Ñàóðîí êàòî äîâåðåí âåñòîíîñåö.
 Îò çàïèñêèòå, êîèòî îïèñâàò íàé-ïîäðîáíî äâèæåíèåòî íà ×åðíèòå êîííèöè èç Ãðàôñòâîòî, ñëåäâà, ÷å èìåííî Õàìóë ïðèñòèãíàë â Õîáèòîâî è ðàçãîâàðÿë ñúñ Ñòàðèêà Ìàéòàïåð, ïàê òîé ïðåñëåäâàë õîáèòèòå ïî ïúòÿ çà Ñòúáëèíî è åäâà íå ãè äîãîíèë íà Ñàëà ïðè Ôóêîâè îâðàçè. Äðóãèÿò Êîííèê, êîãîòî ïðèçîâàë ñ êðÿñúöè îò õðåáåòà íàä Ãîðñêè äîì è ñ êîãîòî ïîñåòèë ÷èôëèê÷èÿòà ×óäîóì, áèë "íåãîâèÿò ñïúòíèê îò Äîë Ãóëäóð". Çà Õàìóë òóê ñå êàçâà, ÷å ñëåä ñàìèÿ ×åðåí êàïèòàí òîé áèë íàé-ïîäãîòâåí îò âñè÷êè Íàçãóëè äà äîëîâè ïðèñúñòâèåòî íà Ïðúñòåíà, àëà â ñúùîòî âðåìå íàé-ìíîãî ñå îáúðêâàë è ãóáåë ñèëè îò äíåâíàòà ñâåòëèíà.
 2 Â íåîïèñóåìèÿ ñè ñòðàõ ïðåä Íàçãóëèòå òîé äðúçíàë äà ñå óêðèå â Ìîðèÿ. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 3 Ïðè áðîäà íà Áðóèíåí ñàìî êðàëÿò-ìàãüîñíèê è îùå äâàìèíà, ïîäìàìåíè îò áëèçîñòòà íà Ïðúñòåíà, äðúçíàëè äà íàãàçÿò â ðåêàòà; îñòàíàëèòå áèëè îòáëúñíàòè íàòàì îò Ãëîðôèíäåë è Àðàãîðí. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 4 Êàêòî ðàçêàçâà ïî-êúñíî ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä, Ãàíäàëô å ðàçïèòàë Àì-ãúë ïî âðåìå íà ïëåííè÷åñòâîòî ìó ïðè åëôèòå íà Òðàíäóèë.
 5 Ãàíäàëô êàçâà ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä, ÷å ñëåä êàòî íàïóñíàë Ìèíàñ Òèðèò, "ìå ïðåñðåùíàõà âåñòè îò Ëîðèåí, ÷å Àðàãîðí å ìèíàë ïî òîçè ïúò è ÷å å íàìåðèë ñúçäàíèåòî, íàðè÷àíî Àì-ãúë".
 6 Ãàíäàëô ïðèñòèãíàë äâà äíè ïî-êúñíî è ïîòåãëèë ïðèçîðè íà 29 ìàðò. Ñëåä Ðàâíîñêàë òîé èìàë êîí, àëà òðÿáâàëî äà ïðåîäîëåå Âèñîêèÿ ïðîõîä ïðåç Ïëàíèíèòå. Â Ëîìèäîë ñìåíèë êîíÿ è ïðåïóñêàéêè êîëêîòî å âúçìîæíî ïî-áúðçî, ñòèãíàë äî Õîáèòîâî âå÷åðòà íà 12 àïðèë ñëåä ïúòåøåñòâèå îò ïî÷òè îñåìñòîòèí ìèëè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 7 Êàêòî òóê, òàêà è â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" çà àòàêàòà ñðåùó Îñãèëèàò ñå ïîñî÷âà äàòàòà 20 þíè.
 8 Òîâà òâúðäåíèå íåñúìíåíî ñå âðúçâà ñ Áîðîìèðîâèÿ ðàçêàç çà áèòêàòà â Îñãèëèàò ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä: "Ñèëà èìàøå òàì, êàêâàòî íå áÿõìå ñðåùàëè ïðåäè. Íÿêîè êàçâàõà, ÷å ìîæåëà äà ñå âèäè êàòî îãðîìåí ÷åðåí êîííèê, êàòî òúìíà ñÿíêà â ëóííèÿ ñóìðàê".
 9 Â åäíî ïèñìî îò 1959 ã. áàùà ìè ñïîäåëÿ: "Îò 2463 ãîäèíà [êîãàòî ñïîðåä "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" Äåàãîë Çàïàñëèâåöà íàìèðà Åäèíñòâåíèÿ Ïðúñòåí] äî íà÷àëîòî íà Ãàíäàëôîâîòî ðàçñëåäâàíå îêîëî Ïðúñòåíà (ïî÷òè 500 ãîäèíè ïî-êúñíî) òå [Çàïàñëèâöèòå] èçãëåæäà íàèñòèíà ñà èçìðåëè íàïúëíî (ñ èçêëþ÷åíèå íà Ñìåàãîë, ðàçáèðà ñå); èëè ïúê ñà èçáÿãàëè îò ñÿíêàòà íà Äîë Ãóëäóð".
 10 Ñïîðåä àâòîðñêîòî ìíåíèå îò Áåëåæêà 2, Àì-ãúë èçáÿãàë â Ìîðèÿ ïîðàäè ñòðàõà ñè îò Íàçãóëèòå; âèæ ñúùî òàêà âúâ âàðèàíò À òâúðäåíèåòî, ÷å Ïîâåëèòåëÿò íà Ìîðãóë å ïðîäúëæèë èçäèðâàíèÿòà ñè íà ñåâåð îòâúä Ïåðóíèêîâè ïîëÿ îò÷àñòè è ñ íàäåæäàòà äà çàëîâè Àì-ãúë.
 11 Âñúùíîñò èçãëåæäà, ÷å òå íå ñà ñå ñðåùàëè ÷àê òîëêîâà ÷åñòî; àëà âñå ïàê ñòèãàëè, çà äà ïðîïúæäàò âñè÷êè íàòðàïíèöè, àêî íå ñà áèëè ïî-ìíîãîáðîéíè è ïî-äîáðå âúîðúæåíè îò Áàëèí è íåãîâàòà äðóæèíà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 12 Ñïîðåä äæóäæåòàòà çà îòâàðÿíåòî èì îáèêíîâåíî òðÿáâàëî äà íàáëåãíàò äâàìèíà; ñàìî ìíîãî ñèëíî äæóäæå ìîæåëî äà ãè îòêðåõíå áåç ÷óæäà ïîìîù. Ïðåäè îïóñòÿâàíåòî íà Ìîðèÿ êðàé Çàïàäíàòà ïîðòà èìàëî ïîðòèåðñêè ïîìåùåíèÿ, â êîèòî âèíàãè äåæóðåëî ïîíå åäíî äæóäæå. Òàêà ñàìîòåí ïúòíèê (åâåíòóàëíî íàòðàïíèê èëè áåãëåö) íå ìîæåë äà èçëåçå áåç ðàçðåøåíèå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 13 Âúâ âàðèàíò À Ñàðóìàí òâúðäè, ÷å íå çíàå êúäå å óêðèò Ïðúñòåíúò; â Á "îòðåêúë èçîáùî äà çíàå çà ñòðàíàòà, êîÿòî äèðÿò". Íî òîâà âåðîÿòíî å åäíî è ñúùî íåùî, èçêàçàíî ñ ðàçëè÷íè äóìè.
 14 Ïî-ðàíî â òîçè âàðèàíò ñå êàçâà, ÷å ïî îíîâà âðåìå Ñàóðîí íàé-ñåòíå çàïî÷íàë äà îâëàäÿâà Ñàðóìàí ÷ðåç ïàëàíòèðèòå è âúâ âñåêè ñëó÷àé ÷åñòî óñïÿâàë äà ðàç÷åòå ìèñëèòå ìó - äîðè êîãàòî òîé ñå îïèòâàë äà óêðèå âàæíè ñâåäåíèÿ. Òúé Ñàóðîí ðàçáðàë, ÷å Ñàðóìàí ñå äîñåùà êúäå ìîæå äà å óêðèò Ïðúñòåíúò; à Ñàðóìàí îòêðèòî ïðèçíàë, ÷å äúðæè â ïëåí Ãàíäàëô, êîéòî çíàå ïîâå÷å îò íåãî.
 15 Â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" îòíîñíî 18 ñåïòåìâðè 3018 ã. å âïèñàí ñëåäíèÿò òåêñò: "Â ðàííèòå ÷àñîâå Ãàíäàëô èçáÿãâà îò Îðòàíê. ×åðíèòå êîííèöè ïðåêîñÿâàò Áðîäîâåòå íà Èñåí". Âúïðåêè öÿëàòà ñè ëàêîíè÷íîñò è ìàêàð äà íå íàìåêâà, ÷å Êîííèöèòå ñà ïîñåòèëè Èñåíãàðä, òîé âñå ïàê èçãëåæäà îñíîâàí âúðõó ðàçêàçà îò âàðèàíò Â.
 16 Â íèòî åäèí îò òåêñòîâåòå íå ñå ñïîìåíàâà êàêâî å ñòàíàëî ìåæäó Ñàóðîí è Ñàðóìàí ñëåä êàòî èçìÿíàòà áèëà ðàçêðèòà.
 17 Ëîáåëèÿ Âúðæèêîëàí ñå îìúæèëà çà Îòî Âëà÷è-Òîðáèíñ; òåõåí ñèí å Ëîòî, êîéòî óçóðïèðàë âëàñòòà â Ãðàôñòâîòî ïî âðåìå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà è áèë èçâåñòåí ñ ïðîçâèùåòî "Íà÷àëíèêà". ×èôëèê÷èÿòà Ïàìóêñúí ñïîìåíàâà â ðàçãîâîð ñ Ôðîäî, ÷å Ëîòî ïðèòåæàâàë ïëàíòàöèè çà ïóøèëèñò â Þæíàòà îêîëèÿ ("Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ", êíèãà 6, ãëàâà 8).
 18 Îáè÷àéíèÿò ïúò áèë ïðåç Òàðáàäñêèÿ áðîä êúì ñòðàíàòà Äóí (à íå íàïðàâî êúì Èñåíãàðä), îòêúäåòî ñòîêèòå ñòèãàëè äî Ñàðóìàí ïî òàéíè ïúòåêè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 19 Ìîæåì äà ñðàâíèì òîâà ñ òåêñòà îò Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ("Ñåâåðíîòî êðàëñòâî è Äóíåäàèíèòå"): "Ïî òîâà âðåìå [âðåìåòî íà Ñòðàøíàòà ÷óìà, êîÿòî ñòèãíàëà äî Ãîíäîð ïðåç 1636 ã.] äîøúë êðàÿò íà Äóíåäàèíèòå â Êàðäîëàí è çëè äóõîâå îò Àíãìàð è Ðóäàóð ïðîëàçèëè, òà ñå çàñåëèëè èç èçîñòàâåíèòå ìîãèëè".
 20 Ñëåä êàòî ×åðíèÿò êàïèòàí å çíàåë òîëêîâà ìíîãî, èçãëåæäà äîíÿêúäå ñòðàííî, ÷å íå å èìàë ïðåäñòàâà êúäå ñå íàìèðà Ãðàôñòâîòî, ñòðàíàòà íà Ïîëóðúñòîâåòå; ñïîðåä "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" â Áðåå âå÷å å èìàëî õîáèòè êúì íà÷àëîòî íà ÷åòèðèíàéñåòè âåê îò Òðåòàòà åïîõà, êîãàòî êðàëÿò-ìàãüîñíèê ñå ïðåõâúðëèë íà ñåâåð â Àíãìàð.
 21 Âèæ "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 1, ãëàâà 9). Êîãàòî Áúðçîõîä è õîáèòèòå íàïóñêàò Áðåå (ïàê òàì, êíèãà 1, ãëàâà 11), Ôðîäî çúðâà ìèìîõîäîì Äóíåçåìåöà ("æúëòåíèêàâî ëèöå ñ ëóêàâè êðèâîãëåäè î÷è") â êúùàòà íà Áèë Ïàïðàòàê è ñè ïîìèñëÿ: "Ãðîçåí å êàòî ñúùèíñêè ãîáëèí".
 22 Çà ñðàâíåíèå âèæ äóìèòå íà Ãàíäàëô ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä: "Ïðåäâîäèòåëÿò èì ñå å óêðèë þæíî îò Áðåå".
 23 Êàêòî ïîêàçâà çàêëþ÷èòåëíîòî èçðå÷åíèå íà òîçè öèòàò, ñìèñúëúò å: "Ãàíäàëô îùå íå ïîäîçèðàë, ÷å â áúäåùå Ïîëóðúñòîâåòå ùå èìàò íÿêàêâà âðúçêà ñ Ïðúñòåíèòå". Ñðåùàòà íà Áåëèÿ ñúâåò ïðåç 2851 ã. å áèëà äåâåòäåñåò ãîäèíè ïðåäè Áèëáî äà íàìåðè Ïðúñòåíà.

V
ÑÐÀÆÅÍÈßÒÀ ÊÐÀÉ ÁÐÎÄÎÂÅÒÅ ÍÀ ÈÑÅÍ
Íàé-ãëàâíàòà ïðå÷êà çà ëåñíîòî çàâëàäÿâàíå íà Ðîõàí îò Ñàðóìàí ïðåäñòàâëÿâàëè Òåîäðåä è Åîìåð; òå áèëè õðàáðè ìúæå, âåðíè íà êðàëÿ è âèñîêî öåíåíè îò íåãî êàòî íåãîâ åäèíñòâåí ñèí è ïëåìåííèê; è ñòîðèëè âñè÷êî âúçìîæíî, çà äà îãðàíè÷àò âëèÿíèåòî, êîåòî ïðèäîáèë Ãðèìà, êîãàòî çäðàâåòî íà êðàëÿ ïî÷íàëî äà ñå âëîøàâà. Òîâà ñå ñëó÷èëî â íà÷àëîòî íà 3014 ã., êîãàòî Òåîäåí áèë íà øåéñåò è øåñò ãîäèíè; ñëåäîâàòåëíî çàáîëÿâàíåòî ìó áè ìîãëî äà ñå äúëæè íà åñòåñòâåíè ïðè÷èíè, ìàêàð ÷å Ðîõèðèìèòå îáèêíîâåíî æèâååëè äî îñåìäåñåò è ïîâå÷å ãîäèíè. Íî ìîæå è äà å áèëî ïðåäèçâèêàíî èëè ïîäñèëåíî îò Ãðèìà ÷ðåç íÿêàêâè êîâàðíè îòðîâè. Âúâ âñåêè ñëó÷àé, ÷óâñòâîòî çà ñëàáîñò è çàâèñèìîñò îò Ãðèìà ñå ïîðàæäàëî ó Òåîäåí íàé-âå÷å ïîðàäè ëóêàâèòå è èçêóñíè íàìåöè íà çëèÿ ñúâåòíèê. Òîé öåëåíàñî÷åíî îêëåâåòÿâàë ãëàâíèòå ñè ïðîòèâíèöè ïðåä Òåîäåí è ïðàâåë âñè÷êî âúçìîæíî, çà äà ñå îòúðâå îò òÿõ. Äà ãè íàñòðîè åäèí ñðåùó äðóã ñå îêàçàëî íåâúçìîæíî - ïðåäè ñâîÿòà "áîëåñò" Òåîäåí áèë îáè÷àí êàêòî îò ñâîèòå áëèçêè, òàêà è îò íàðîäà ñè, òúé ÷å Òåîäðåä è Åîìåð îñòàíàëè íåïîêëàòèìî âåðíè íà êðàëÿ âúïðåêè ïðèâèäíîòî ìó ñòàð÷åñêî îãëóïÿâàíå. Îñâåí òîâà Åîìåð íå áèë àìáèöèîçåí è èçïèòâàë êúì Òåîäðåä (ñ òðèíàéñåò ãîäèíè ïî-âúçðàñòåí îò íåãî) óâàæåíèå è îáè÷, îòñòúïâàùà åäèíñòâåíî íà îáè÷òà êúì íåãîâèÿ îñèíîâèòåë<1>. Òîãàâà Ãðèìà ñå îïèòàë äà óáåäè Òåîäåí â íÿêàêâè ïðîòèâîðå÷èÿ ìåæäó òÿõ, ïðåäñòàâÿéêè Åîìåð êàòî êîìàíäèð, êîéòî æàäóâà çà ëè÷íà âëàñò è âúðøè âñè÷êî íà ñâîÿ ãëàâà, áåç äà ñå ïîñúâåòâà ñ êðàëÿ èëè íåãîâèÿ íàñëåäíèê. Â òîâà îòíîøåíèå èìàë èçâåñòíè óñïåõè è òå äàëè ñâîèòå ïëîäîâå êîãàòî Ñàðóìàí íàé-ñåòíå óñïÿë äà ïîãóáè Òåîäðåä.
Êîãàòî â Ðîõàí ïðèñòèãíàëè ÿñíè âåñòè çà áèòêèòå êðàé Áðîäîâåòå, âñè÷êè ðàçáðàëè, ÷å Ñàðóìàí å äàë èçðè÷íà çàïîâåä Òåîäðåä äà áúäå óáèò íà âñÿêà öåíà. Ïðè ïúðâîòî ñðàæåíèå íàé-ñâèðåïèòå ìó áîéöè ñå õâúðëèëè â áåçìèëîñòåí ùóðì ñðåùó Òåîäðåä è íåãîâàòà ñòðàæà, áåç äà îáðúùàò âíèìàíèå íà êàêâîòî è äà áèëî äðóãî â áèòêàòà, êîÿòî èíà÷å ìîæåëà äà çàâúðøè ñ äàëå÷ ïî-òåæúê ðàçãðîì íà Ðîõèðèìèòå. Êîãàòî Òåîäðåä íàé-ñåòíå ðóõíàë ìúðòúâ, âðàæåñêèÿò âîåíà÷àëíèê (íåñúìíåíî ïî çàïîâåä) ñÿêàø ñå çàäîâîëèë ñ òîâà è Ñàðóìàí äîïóñíàë ïàãóáíàòà çà íåãî ãðåøêà äà íå õâúðëè â áîÿ ñâåæè ñèëè, çà äà çàïî÷íå ìàñèðàíî íàøåñòâèå â Çàïàäíèÿ ïðåäåë<2>; íî çà òîâà îòëàãàíå äîïðèíåñëà è äîáëåñòòà íà Ãðèìáîëä è Åëôîøëåì. Àêî íàõëóâàíåòî â Çàïàäíèÿ ïðåäåë áèëî çàïî÷íàëî ïåò äíè ïî-ðàíî, ïîäêðåïëåíèÿòà îò Åäîðàñ ùåëè äà áúäàò îáêðúæåíè è ñìàçàíè ñðåä îòêðèòàòà ðàâíèíà äàëå÷ ïðåäè äà ñå äîáåðàò äî Øëåìîâî óñîå; à ìîæå áè äîðè Åäîðàñ ùÿë äà áúäå íàïàäíàò è ïðåâçåò ïðåäè çàâðúùàíåòî íà Ãàíäàëô<3>.
Êàçàíî áå, ÷å äîáëåñòòà íà Ãðèìáîëä è Åëôîøëåì äîïðèíåñëà çà çàáàâÿíåòî íà Ñàðóìàí, êîåòî ñå îêàçàëî ïàãóáíî çà íåãî. È ðàçêàçàíîòî äîòóê âåðîÿòíî ïîäöåíÿâà òÿõíàòà ðîëÿ.
Òå÷åíèåòî íà Èñåí ñå ñïóñêàëî áúðçî îò èçâîðèòå íàä Èñåíãàðä, íî èç ðàâíèíèòå íà Ïðîëîìà ñòàâàëî ïî-áàâíî è çàâèâàëî íà çàïàä; îòòàì, âå÷å äúëáîêà è áóéíà, ðåêàòà ñëèçàëà ïî äúëãè ñêëîíîâå êúì êðàéáðåæíèòå íèçèíè ìåæäó Ãîíäîð è Åíåäâàèò. Òî÷íî íàä òîçè çàïàäåí çàâîé ñå íàìèðàëè Áðîäîâåòå íà Èñåí. Òàì ðåêàòà áèëà øèðîêà è ïëèòêà, òà ñå ðàçäåëÿëà íà äâà ðúêàâà îêîëî ãîëÿìî ïëîñêî îñòðîâ÷å îò ÷àêúë è êàìúíè, êîèòî âîäèòå äîâëè÷àëè îòêúì ñåâåð. Ñàìî íà îíîâà ìÿñòî, þæíî îò Èñåíãàðä, ìîæåëà äà ïðåìèíå ãîëÿìà âîéñêà ñ êîííèöà è òåæêî âúîðúæåíèå. Çàòîâà Ñàðóìàí èìàë ãîëÿìî ïðåäèìñòâî: ìîæåë äà ñïóñíå îðäèòå ñè åäíîâðåìåííî ïî ëåâèÿ è äåñíèÿ áðÿã, çà äà íàïàäíå îò äâå ñòðàíè, àêî çàâàðè îõðàíà ïðè Áðîäîâåòå. Ïðè íåîáõîäèìîñò âîéñêèòå ìó ïî çàïàäíèÿ áðÿã ìîæåëè áúðçî äà ñå îòòåãëÿò êúì Èñåíãàðä. Îò äðóãà ñòðàíà, Òåîäðåä ìîæåë äà ïðàòè áîéöè ïðåç Áðîäîâåòå, çà äà íàïàäíàò ÷àñòèòå íà Ñàðóìàí èëè ïîíå äà îòáðàíÿâàò çàïàäíîòî ïðåäìîñòèå; íî ïðè ïîðàæåíèå òå íÿìàëè íàêúäå äà îòñòúïÿò, îñâåí îáðàòíî ïðåç Áðîäîâåòå, ãîíåíè îò âðàãà, êîéòî ìîæåë äà ãè ïðåñðåùíå è íà äðóãèÿ áðÿã. Íà þã è íà çàïàä íÿìàëî ïúò êúì äîìà<4>, îñâåí àêî áèëè äîáðå ïîäãîòâåíè çà äúëúã ïîõîä èç Çàïàäåí Ãîíäîð.
Íàïàäåíèåòî íà Ñàðóìàí íå áèëî íåïðåäâèäåíî, àëà âðúõëåòÿëî ïî-ðàíî, îòêîëêîòî ãî î÷àêâàëè. Ñúãëåäâà÷èòå íà Òåîäðåä ãî áèëè ïðåäóïðåäèëè çà ñòðóïâàíå íà âîéñêè ïðåä Ïîðòèòå íà Èñåíãàðä, íàé-âå÷å (êàêòî èçãëåæäàëî) ïî çàïàäíèÿ áðÿã íà Èñåí. Çàòîâà òîé ñòðóïàë ïî èçòî÷íèÿ è çàïàäíèÿ ïîäõîä êúì Áðîäîâåòå íàé-ÿêèòå ïåõîòèíöè îò îïúë÷åíèåòî íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë. Êàòî îñòàâèë íà èçòî÷íèÿ áðÿã òðè îòðÿäà Êîííèöè çàåäíî ñ ðåçåðâíèòå êîíå, ñàì òîé ïðåâåë îò äðóãàòà ñòðàíà ãëàâíèòå ñè êàâàëåðèéñêè ñèëè - îñåì îòðÿäà è ãðóïà ñòðåëöè - ñ íàìåðåíèåòî äà ðàçáèå Ñàðóìàíîâàòà àðìèÿ ïðåäè äà ñå å ïîäãîòâèëà.
Íî Ñàðóìàí íå áèë ðàçêðèë íèòî ñâîèòå íàìåðåíèÿ, íèòî èñòèíñêàòà ñè ìîù. Âîéñêàòà ìó âå÷å áèëà â äâèæåíèå. Íà îêîëî äâàéñåò ìèëè ñåâåðíî îò Áðîäîâåòå Òåîäðåä ñðåùíàë ÷åëíèòå èì îòðÿäè è ãè ðàçïðúñíàë ñ æåñòîêà ñå÷. Íî êîãàòî ïðåïóñíàë äà àòàêóâà îñíîâíàòà ÷àñò íà àðìèÿòà, ñðåùíàë ëþòà ñúïðîòèâà. Âñúùíîñò âðàãúò áèë ïîäãîòâèë èìåííî çà òàêúâ ñëó÷àé óêðåïåíè ïîçèöèè çàä îêîïè, îòáðàíÿâàíè îò êîïèåíîñöè, òúé ÷å Òåîäðåä ñ ïúðâèÿ åîðåä òðÿáâàëî äà ñïðå è åäâà íå ïîïàäíàë â îáêðúæåíèå, çàùîòî îò Èñåíãàðä êúì çàïàäíèÿ ìó ôëàíã ïðèèæäàëè íîâè ÷àñòè.
Îò òåæêîòî ïîëîæåíèå ãî èçìúêíàëî èäâàíåòî íà ñëåäâàùèòå îòðÿäè; íî êàòî ïîãëåäíàë íà èçòîê, îáçåëî ãî îò÷àÿíèå. Óòðîòî áèëî ìðà÷íî è ìúãëèâî, íî ñåãà çàïàäíèÿò âÿòúð îòáëúñêâàë ìúãëèòå ïðåç Ïðîëîìà è Òåîäðåä ñúçðÿë êàê äàëå÷å íà èçòîê êúì Áðîäîâåòå áúðçàò âðàæåñêè âîéñêè, çà ÷èÿòî ñèëà ìîæåë ñàìî äà ãàäàå. Íåçàáàâíî äàë ñèãíàë çà îòñòúïëåíèå. Äîáðå îáó÷åíèòå Êîííèöè èçïúëíèëè çàïîâåäòà ñðú÷íî è ïî÷òè áåç çàãóáè; íî íå óñïåëè äà ñå îòêúñíàò îò íåïðèÿòåëÿ, çàùîòî ÷åñòî òðÿáâàëî äà ñïèðàò äîêàòî ïîñëåäíèòå â êîëîíàòà ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà Ãðèìáîëä îòáëúñêâàëè íàé-ñâèðåïèòå ïðåñëåäâà÷è.
Êîãàòî Òåîäðåä ñå äîáðàë äî Áðîäîâåòå, äåíÿò âå÷å ãàñíåë. Òîé îñòàâèë Ãðèìáîëä äà êîìàíäâà ãàðíèçîíà íà èçòî÷íèÿ áðÿã, ïîäñèëåí ñ ïåòäåñåò ñïåøåíè Êîííèöè. Âñè÷êè îñòàíàëè çàåäíî ñ êîíåòå ïðàòèë îòâúä ðåêàòà, íî ñàì ñ îòðÿäà ñè çàåë ïîçèöèÿ íà îñòðîâ÷åòî, çà äà îòáðàíÿâà îòñòúïëåíèåòî íà Ãðèìáîëä, àêî âðàãúò ãî èçòëàñêà íàçàä. Åäâà óñïÿë äà ñòîðè âñè÷êî òîâà, êîãàòî äîøëà áåäàòà. Èçòî÷íîòî êðèëî íà Ñàðóìàí íàëåòÿëî ñ íåïîäîçèðàíà áúðçèíà; òî áèëî ïî-ìàëêî îò çàïàäíîòî, íî äàëå÷ ïî-îïàñíî. Íàé-îòïðåä ïðåïóñêàëè äóíåçåìñêè êîííèöè è îãðîìíà îðäà îò ñòðàõîâèòèòå îðêè-âúëêîåçäà÷è, ùî âñÿâàëè óæàñ ó êîíåòå<5>. Çàä òÿõ èäâàëè äâà áàòàëüîíà ñâèðåïè Óðóêè ñ òåæêî âúîðúæåíèå, îáó÷åíè äà ïðåîäîëÿâàò áúðçî ãîëåìè ðàçñòîÿíèÿ. Êîííèöèòå è âúëêîåçäà÷èòå íàëåòåëè âúðõó òàáóíà, òà èçáèëè ÷àñò îò êîíåòå è ðàçïèëåëè îñòàíàëèòå. Ãàðíèçîíúò ïî èçòî÷íèÿ áðÿã áèë ïîìåòåí îò èçíåíàäâàùèÿ ùóðì íà óðóêñêèòå ïúë÷èùà, à êîííèöèòå, êîèòî òîêó-ùî èäâàëè îò çàïàäíèÿ áðÿã, ñå îêàçàëè íåïîäãîòâåíè è âúïðåêè îò÷àÿíàòà ñè ñúïðîòèâà òðÿáâàëî äà îòñòúïÿò ïîêðàé Èñåí, ïðåñëåäâàíè îò Óðóêèòå.
Ùîì âðàãúò çàâëàäÿë èçòî÷íàòà ñòðàíà íà Áðîäîâåòå, ïîÿâèë ñå îòðÿä îò õîðà èëè ÷îâåöè-îðêè (î÷åâèäíî ïîäãîòâåíè çà öåëòà) - æåñòîêè, áðîíèðàíè è âúîðúæåíè ñ òîïîðè. Òå ñå âòóðíàëè êúì îñòðîâ÷åòî è ãî íàïàäíàëè îò äâåòå ñòðàíè. Â ñúùîòî âðåìå íà çàïàä Ãðèìáîëä áèë àòàêóâàí îò Ñàðóìàíîâèòå âîéñêè, ñëåçëè ïî äðóãèÿ áðÿã. Êîãàòî ñå îçúðíàë íà èçòîê, ñòðåñíàò îò çâúíòåíåòî íà îðúæèå è ãðîçíèòå ïîáåäîíîñíè êðÿñúöè íà îðêèòå, òîé âèäÿë, ÷å âðàãîâåòå ñ òîïîðè èçòëàñêâàò áðàíèòåëèòå êúì ìàëêàòà ìîãèëêà â ñðåäàòà íà îñòðîâ÷åòî è ÷óë ìîùíèÿ ãëàñ íà Òåîäðåä: Íàñàì, Åîðëèíãè!. Ãðèìáîëä òóòàêñè âèêíàë íàé-áëèçêèòå áîéöè è ñå âòóðíàë íàòàòúê. Íî áèëî âå÷å êúñíî. Äîêàòî íàáëèæàâàë, Òåîäðåä ðóõíàë ïîñå÷åí îò ãðàìàäåí ÷îâåê-îðê. Ãðèìáîëä ïðîíèçàë âðàãà è çàñòàíàë íàä òÿëîòî íà Òåîäðåä, êàòî ãî ìèñëåë çà ìúðòúâ; è ñàì ñêîðî ùÿë äà ïàäíå äî íåãî, àêî íå áèë ïðèñòèãíàë Åëôîøëåì.
Â îòãîâîð íà Òåîäðåäîâàòà ìîëáà Åëôîøëåì ïðåïóñêàë ïî ïúòÿ îò Åäîðàñ çàåäíî ñ ÷åòèðè êîííè îòðÿäà; î÷àêâàë ñðàæåíèå, àëà íå ïðåäè äà ñà ìèíàëè íÿêîëêî äíè. Íî áëèçî äî ìÿñòîòî, êúäåòî ñòåïíèÿò ïúò ñå ñëèâàë ñ òîçè îò Óñîåâà êîòëîâèíà<6> ñúãëåäâà÷èòå îò äåñíèÿ ôëàíã ìó ñúîáùèëè, ÷å ñà çúðíàëè èç ïîëåòî äâàìà âúëêîåçäà÷è. Óñåùàéêè íåùî íåðåäíî, òîé íå çàâèë êúì Øëåìîâî óñîå, êúäåòî âúçíàìåðÿâàë äà ïðåêàðà íîùòà, à ïðåïóñíàë îùå ïî-áúðçî êúì Áðîäîâåòå. Îò òîâà ìÿñòî ñòåïíèÿò ïúò çàâèâàë íà ñåâåðîçàïàä, íî ùîì ñå èçðàâíÿâàë ñ Áðîäîâåòå, îòíîâî ðÿçêî òðúãâàë íà çàïàä è ñëåä îêîëî äâå ìèëè äîñòèãàë ðåêàòà. Òúé Åëôîøëåì íå äî÷óë è íå âèäÿë íèùè÷êî îò ñõâàòêàòà ìåæäó îòñòúïâàùèÿ ãàðíèçîí è Óðóêèòå þæíî îò Áðîäîâåòå. Ñëúíöåòî áèëî çàëÿçëî è äåíÿò âå÷å ãàñíåë, êîãàòî òîé íàáëèæèë ïîñëåäíèÿ çàâîé, òà ñðåùíàë ïîäïëàøåíè êîíå è íåêîëöèíà áåãúëöè, ùî ìó ðàçêàçàëè çà áåäàòà. Ìàêàð ÷å êîíåòå è áîéöèòå ìó áèëè èçòîùåíè, òîé ñå âòóðíàë íàïðåä ïî ïðàâèÿ ïúò è ùîì çúðíàë èçòî÷íèÿ áðÿã, äàë çàïîâåä çà àòàêà.
Ñåãà äîøúë ðåä íà èñåíãàðäñêèòå îðäè äà ñå èçíåíàäàò. Òå äî÷óëè ãðúìîòåâè÷åí òúòåí íà êîïèòà è çúðíàëè îòêúì ïîìðúêâàùèÿ èçòîê äà ñå çàäàâà êàòî ÷åðíà ñÿíêà íåñìåòíà àðìèÿ (ïîíå òàêà èì ñå ñòîðèëî) è íàé-îòïðåä ïðåïóñêàë Åëôîøëåì, à äî íåãî ñå ðàçâÿâàëî áÿëî çíàìå, çà äà óïúòâà ïî-çàäíèòå ðåäèöè. Ìàëöèíà ïîìèñëèëè çà îòáðàíà. Ïîâå÷åòî èçáÿãàëè íà ñåâåð, ãîíåíè îò äâà îòðÿäà íà Åëôîøëåì. Äðóãèòå ïîëó÷èëè çàïîâåä äà ñëÿçàò îò êîíåòå è äà îõðàíÿâàò èçòî÷íèÿ áðÿã, à ñàì êîìàíäèðúò ñúñ ñâîèòå õîðà ïðåïóñíàë êúì îñòðîâ÷åòî. Ñåãà âðàãîâåòå ïîïàäíàëè â êëåùè ìåæäó îöåëåëèòå áðàíèòåëè è àòàêàòà íà Åëôîøëåì, à äâàòà áðÿãà âñå îùå áèëè â ðúöåòå íà Ðîõèðèìèòå. Îïèòàëè äà ñå áèÿò, àëà íàêðàÿ ïàäíàëè äî åäèí. Áåç äà ãóáè âðåìå, Åëôîøëåì ñå õâúðëèë êúì ìîãèëêàòà è çàâàðèë òàì Ãðèìáîëä äà îòáðàíÿâà òÿëîòî íà Òåîäðåä îò äâàìà ãðàìàäíè ñåêèðîíîñöè. Åëôîøëåì ñúñÿêúë åäèíèÿ, à äðóãèÿò ïàäíàë ïîä ìå÷à íà Ãðèìáîëä.
Òîãàâà ñå íàâåëè äà âäèãíàò òÿëîòî è îòêðèëè, ÷å Òåîäðåä âñå îùå äèøà; íî ïðåäè ñìúðòòà ñè óñïÿë ñàìî äà ïðîìúëâè: Îñòàâåòå ìå äà ëåæà òóê... äà ïàçÿ Áðîäîâåòå äîäåòî ïðèñòèãíå Åîìåð! Ïàäíàëà íîù. Íåéäå äðåçãàâî èçñâèðèë ðîã è íàñòàíàëà òèøèíà. Íàïàäåíèåòî ïî çàïàäíèÿ áðÿã ïðåñòàíàëî è âðàãúò ñå ñòîïèë â òúìíèíàòà. Ðîõèðèìèòå óäúðæàëè Áðîäîâåòå íà Èñåí, àëà ñ öåíàòà íà òåæêè çàãóáè êàêòî â õîðà, òúé è â êîíå; êðàëñêèÿò ñèí áèë ìúðòúâ è îñòàâàëè áåç âîäà÷, à íå çíàåëè êàêâî ùå ãè ñïîëåòè òåïúðâà.
Êîãàòî ñëåä ñòóäåíà è áåçñúííà íîù èçãðÿëà ìúãëèâà çîðà, îò èñåíãàðäñêèòå íàøåñòâåíèöè íÿìàëî äðóãà ñëåäà, îñâåí êóïèùà òðóïîâå íà ïîëåñðàæåíèåòî. Âúëöè âèåëè â äàëå÷èíàòà, ÷àêàéêè æèâèòå äà ñè îòèäàò. Ìíîçèíà ïðîãîíåíè îò âíåçàïíèÿ âðàæåñêè ùóðì ïî÷íàëè äà ñå çàâðúùàò - íÿêîè âñå îùå áèëè â ñåäëàòà, äðóãè âîäåëè çàëîâåíè êîíå. Íå ñëåä äúëãî ïðèñòèãíàëè èçòîùåíè, íî â áîåí ñòðîé è îíåçè êîííèöè, êîèòî áèëè îòáëúñíàòè þæíî ïîêðàé ðåêàòà îò áàòàëüîíà ÷åðíè Óðóêè. Òå íÿìàëè êîé çíàå êàêâî íîâî äà ðàçêàæàò. Ïðåäíàòà âå÷åð ñïðåëè íà åäèí íèñúê õúëì è ñå ïîäãîòâèëè çà îòáðàíà. Ìàêàð ÷å òúé îòâëè÷àëè ÷àñò îò âðàæåñêàòà ñèëà, ïî-íàòàòúøíîòî îòñòúïëåíèå íà þã áåç çàïàñè èì ñå ñòðóâàëî áåçíàäåæäíî. Óðóêèòå îòáèâàëè âñåêè îïèò çà ïðîáèâ íà èçòîê è ãè èçòëàñêâàëè êúì âðàæäåáíèòå çåìè íà Äóíåçåìöèòå. Íî êîãàòî Êîííèöèòå ñå ïðèãîòâèëè äà ïîñðåùíàò íîùíàòà èì àòàêà, íåíàäåéíî çàñâèðèë ðîã; è ñêîðî îòêðèëè, ÷å íåïðèÿòåëÿò å èç÷åçíàë. Ðàçïîëàãàëè ñ òâúðäå ìàëêî êîíå, çà äà ñå âïóñíàò â ïîòåðÿ èëè ïîíå äà ðàçóçíàÿò íàîêîëî, ïúê è åäâà ëè èìàëî ñìèñúë äà áëóæäàÿò èç ìðàêà. Ñëåä èçâåñòíî âðåìå ïðåäïàçëèâî òðúãíàëè îáðàòíî íà ñåâåð, íî íå ñðåùíàëè ñúïðîòèâà. Ìèñëåëè ñè, ÷å Óðóêèòå ñà ñå âúðíàëè äà ïîäñèëÿò îõðàíàòà îêîëî Áðîäîâåòå è î÷àêâàëè âñåêè ìîìåíò ïàê äà âëÿçàò â áèòêà, çàòîâà ìíîãî ñå ó÷óäèëè, êîãàòî çàâàðèëè íà áðåãà Ðîõèðèìè. Åäâà ïî-êúñíî óçíàëè íàêúäå ñà çàìèíàëè Óðóêèòå.
Òúé çàâúðøèëà Ïúðâàòà áèòêà êðàé Áðîäîâåòå íà Èñåí. Çà Âòîðàòà áèòêà íå ñà îñòàíàëè òúé ÿñíè îïèñàíèÿ ïîðàäè äàëå÷ ïî-âàæíèòå ñúáèòèÿ, ùî ñå ñëó÷èëè íåçàáàâíî ñëåä íåÿ. Åðêåíáðàíä ïîåë âëàñòòà íàä Çàïàäíèÿ ïðåäåë, êîãàòî íà äðóãèÿ äåí óçíàë â Ðîãîñêàë çà ãèáåëòà íà Òåîäðåä. Ïðàòèë áúðçè åçäà÷è êúì Åäîðàñ äà ñúîáùÿò íà Òåîäåí ñêðúáíàòà âåñò çàåäíî ñúñ ñåòíèòå ñëîâà íà ñèíà ìó è ñ ëè÷íàòà ìîëáà íà Åðêåíáðàíä êúì êðàëÿ äà ïðàòè íåçàáàâíî íà ïîìîù Åîìåð ñ êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ãîëÿìà âîéñêà<7>.
- Íåêà Åäîðàñ äà ñå îòáðàíÿâà òóê, íà çàïàä - ðåêúë òîé, - à íå äà èç÷àêâà äîäåòî âðàãúò ãî îáñàäè.
Àëà Ãðèìà èçïîëçâàë ðåçêèÿ òîí íà òîçè ñúâåò, çà äà ïðîäúëæè ñ ïîëèòèêàòà íà ïðîòàêàíå. Äåéñòâèÿ áèëè ïðåäïðèåòè åäâà ñëåä íàìåñàòà íà Ãàíäàëô. Ïîäêðåïëåíèÿòà, âîäåíè ëè÷íî îò êðàëÿ è Åîìåð, ïîòåãëèëè ñëåä ïëàäíå íà 2 ìàðò, íî ñúùàòà íîù áèëà çàãóáåíà Âòîðàòà áèòêà êðàé Áðîäîâåòå íà Èñåí è çàïî÷íàëî íàøåñòâèåòî â Ðîõàí.
Ñàìèÿò Åðêåíáðàíä íå ñå îòïðàâèë âåäíàãà êúì áîéíîòî ïîëå. Íàâñÿêúäå öàðÿë õàîñ. Òîé íå çíàåë êàêâè ñèëè ùå ìîæå äà ñúáåðå íàáúðçî; à è íÿìàë ïðåäñòàâà êàêâè çàãóáè å ïðåòúðïÿëà âîéñêàòà íà Òåîäðåä. Ïðàâèëíî ïðåöåíèë, ÷å ïðåäñòîè íàøåñòâèå, íî Ñàðóìàí íå ùå äðúçíå äà ïîåìå íà èçòîê çà àòàêà ñðåùó Åäîðàñ, äîäåòî çàä ãúðáà ìó ñòîè íåïðåâçåòà êðåïîñòòà Ðîãîñêàë, îñîáåíî àêî â íåÿ èìà äîñòàòú÷íî áðàíèòåëè è çàïàñè. Çàåò äà ïîäãîòâÿ óêðåïëåíèåòî è äà ñáèðà âñè÷êè çäðàâè ìúæå îò Çàïàäíèÿ ïðåäåë, Åðêåíáðàíä çàãóáèë òðè äíè. Äî èäâàíåòî ñè ïîâåðèë êîìàíäâàíåòî íà Ãðèìáîëä, íî íå ïðåòåíäèðàë çà âëàñò íàä Åëôîøëåì è íåãîâèòå Êîííèöè, êîèòî ñå ïîä÷èíÿâàëè íà Åäîðàñ. Äâàìàòà êîìàíäèðè îáà÷å áèëè ïðèÿòåëè, âåðíè è ìúäðè ìúæå, òúé ÷å ïîìåæäó èì íÿìàëî ðàçíîãëàñèÿ; òúé êàòî èìàëè ðàçëè÷íè ìíåíèÿ çà ðàçïîëàãàíåòî íà âîéñêèòå, òå èçáðàëè ìåæäèííî ðåøåíèå. Åëôîøëåì ñìÿòàë, ÷å Áðîäîâåòå âå÷å íÿìàò çíà÷åíèå è ñå ïðåâðúùàò â êàïàí çà áîéöèòå, êîèòî áèõà ïðèíåñëè ïîâå÷å ïîëçà äðóãàäå, òúé êàòî Ñàðóìàí î÷åâèäíî ìîæåë äà ïðàùà âîéñêà è ïî äâàòà áðÿãà íà Èñåí â çàâèñèìîñò îò çàìèñëèòå ñè; à ïúðâàòà ìó öåë íåñúìíåíî áèëà äà íàõëóå â Çàïàäíèÿ ïðåäåë è äà ïðåâçåìå Ðîãîñêàë ïðåäè äà å äîøëà ïîìîù îò Åäîðàñ. Çàòîâà àðìèÿòà ìó, èëè ïîíå ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò íåÿ, ùÿëà äà ñëåçå ïî èçòî÷íèÿ áðÿã íà Èñåí; èç áåçïúòíàòà è íåðàâíà ìåñòíîñò âîéñêèòå ùåëè äà ñå ïðèäâèæâàò ïî-áàâíî, íî ïúê íÿìàëî äà ñè ïðîáèâàò ïúò ïðåç Áðîäîâåòå. Ñ òèÿ ñúîáðàæåíèÿ Åëôîøëåì ïðåïîðú÷àë äà èçîñòàâÿò Áðîäîâåòå; âñè÷êè ãîäíè çà áîé ïåõîòèíöè äà ìèíàò íà èçòî÷íèÿ áðÿã è äà ñå óêðåïÿò ñðåùó èäâàùèÿ íåïðèÿòåë ïî äúëãèòå âúçâèøåíèÿ íà íÿêîëêî ìèëè ñåâåðíî îò áðîäîâåòå; êàâàëåðèÿòà ïúê äà ñå îòòåãëè íà èçòîê è êîãàòî âðàãîâåòå âëÿçàò â ñõâàòêà ñ îòáðàíàòà, äà óäàðè ñ ïúëíà ñèëà îòêúì ôëàíãà è äà ãè èçòëàñêà â Ðåêàòà.
- Íåêà Èñåí ñòàíå êàïàí çà òÿõ, à íå çà íàñ - ðåêúë òîé.
Ãðèìáîëä ïúê íå èñêàë äà èçîñòàâè Áðîäîâåòå. Îò÷àñòè òóé ñå äúëæàëî íà âåðíîñòòà êúì òðàäèöèèòå íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë, êúäåòî áèëè îòãëåäàíè äâàìàòà ñ Åðêåíáðàíä; íî èìàëî è äðóãà ïðè÷èíà.
- Íå ìîæåì äà çíàåì - êàçâàë òîé - ñ êàêâè ñèëè ðàçïîëàãà îùå Ñàðóìàí. Íî àêî íàèñòèíà âúçíàìåðÿâà äà îïóñòîøè Çàïàäíèÿ ïðåäåë, äà èçòëàñêà áðàíèòåëèòå â Øëåìîâî óñîå è òàì äà ãè çàäúðæè, çíà÷è âîéñêàòà ìó íàèñòèíà å îãðîìíà. Åäâà ëè ùå ÿ ðàçãúðíå íàâåäíúæ. Ùîì ñå äîñåòè èëè îòêðèå êàê ñìå ðàçïîëîæèëè îòáðàíàòà, íåïðåìåííî ùå ïðàòè ãîëÿìà âîéñêà ïî ïúòÿ îò Èñåíãàðä è êàòî ïðåêîñè íåçàùèòåíèòå Áðîäîâå, ùå íè íàïàäíå â ãðúá, àêî âñè÷êè ñìå ñå ñúáðàëè íà ñåâåð.
Íàêðàÿ Ãðèìáîëä ïðàòèë êúì çàïàäíàòà ñòðàíà íà Áðîäîâåòå ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ñâîèòå ïåõîòèíöè; òàì òå çàåëè ñèãóðíà ïîçèöèÿ çàä çåìëåíèòå âàëîâå, ùî îõðàíÿâàëè ïîäõîäèòå êúì ðåêàòà. Ñàì òîé îñòàíàë íà èçòî÷íèÿ áðÿã çàåäíî ñ äðóãèòå ñè áîéöè è îöåëåëèòå îò êàâàëåðèÿòà íà Òåîäðåä. Ïî îñòðîâ÷åòî íå ðàçïîëîæèë áðàíèòåëè<8>. Åëôîøëåì îáà÷å îòòåãëèë ñâîèòå Êîííèöè è çàåë ïîçèöèÿ òàì, êúäåòî èñêàë äà áúäå ãëàâíàòà îòáðàíèòåëíà ëèíèÿ; öåëòà ìó áèëà äà ñúçðå îòðàíî âñÿêà àòàêà ïî èçòî÷íèÿ áðÿã è äà ÿ ðàçïðúñíå, ïðåäè äà ñå å äîáðàëà äî Áðîäîâåòå.
Âñè÷êî ñå ïðîâàëèëî, íî äðóãîÿ÷å íàâÿðíî íå å ìîãëî è äà áúäå - òâúðäå ãîëÿìà áèëà ìîùòà íà Ñàðóìàí. Òîé çàïî÷íàë àòàêàòà ïðåç äåíÿ è ïðåäè ïëàäíå íà 2 ìàðò ìîùåí îòðÿä îò íàé-äîáðèòå ìó áîéöè ñëÿçúë ïî ïúòÿ îò Èñåíãàðä, çà äà íàïàäíå óêðåïëåíèÿòà çàïàäíî îò Áðîäîâåòå. Òîâà áèëî ñàìî ìàëêà ÷àñò îò ñèëèòå, ñ êîèòî ðàçïîëàãàë - ñìÿòàë, ÷å ùå å äîñòàòú÷íà, çà äà ñå ñïðàâè ñ èçòîùåíèòå áðàíèòåëè. Àëà âúïðåêè ÷èñëåíîòî íåðàâåíñòâî ãàðíèçîíúò íà Áðîäîâåòå îêàçàë ÿðîñòíà ñúïðîòèâà. Íî íàêðàÿ, êîãàòî è äâåòå óêðåïëåíèÿ âîäåëè òåæêà áèòêà, ãðóïà Óðóêè ñè ïðîáèëè ïúò ìåæäó òÿõ è òðúãíàëè äà ïðåêîñÿò Áðîäîâåòå. Êàòî âÿðâàë, ÷å Åëôîøëåì ùå óäúðæè âñÿêà àòàêà îòêúì èçòî÷íàòà ñòðàíà, Ãðèìáîëä ïðåêîñèë ðåêàòà ñ âñè÷êèòå ñè õîðà è ãè îòáëúñíàë - çà ìàëêî. Íî òîãàâà âðàæåñêèÿò êîìàíäèð õâúðëèë â áîÿ ñâåæ áàòàëüîí è ðàçêúñàë îòáðàíàòà. Ãðèìáîëä áèë ïðèíóäåí äà îòñòúïè ïðåç Èñåí. Ñëúíöåòî âå÷å çàëÿçâàëî. Òîé áèë ïîíåñúë òåæêè çàãóáè, íî îùå ïî-òåæêè íàíåñúë íà âðàãîâåòå (ïðåäèìíî îðêè) è îùå äúðæàë çäðàâî èçòî÷íèÿ áðÿã. Ïðîòèâíèêúò íå ñå îïèòàë äà ïðåêîñè Áðîäîâåòå è äà ñå èçêà÷è ñ áîé ïî ñòðúìíèÿ áðÿã, çà äà ãî îòáëúñíå; âñå îùå íå.
Åëôîøëåì íå óñïÿë äà âçåìå ó÷àñòèå â òàçè ñõâàòêà. Â çäðà÷à òîé îòòåãëèë áîéöèòå ñè è îòñòúïèë êúì ëàãåðà íà Ãðèìáîëä, êàòî ðàçòåãëèë âîéñêàòà âúâ âåðèãà, çà äà îñóåòè íàïàäåíèÿ îò ñåâåð è èçòîê. Îòêúì þã íå î÷àêâàëè âðàã è äîðè ñå íàäÿâàëè íà äðóæåñêà ïîìîù. Ñëåä îòñòúïëåíèåòî ïðåç Áðîäîâåòå âå÷å áèëè ïðàòèëè âåñòîíîñöè êúì Åðêåíáðàíä è Åäîðàñ äà ðàçêàæàò çà òåæêîòî ïîëîæåíèå. Òúé êàòî íå ñàìî ñå áîÿëè, à òâúðäî çíàåëè, ÷å ùå ãè ñïîëåòè îùå ïî-ñòðàøíî çëî, àêî âåäíàãà íå ïðèñòèãíå ïîìîù, áðàíèòåëèòå ñå ïðèãîòâèëè äà çàáàâÿò äîêîëêîòî ìîãàò âîéñêàòà íà Ñàðóìàí, ïðåäè äà ïàäíàò â ñðàæåíèåòî<9>. Ïîâå÷åòî îò òÿõ ñòîÿëè ñ îðúæèå â ðúöå è ñàìî ìàëöèíà ñå îïèòâàëè äà îòêðàäíàò êðàòêè ìèíóòè çà îòäèõ. Ãðèìáîëä è Åëôîøëåì íå ìèãíàëè â î÷àêâàíå íà çîðàòà è ñòðàøíèÿ óòðåøåí äåí.
Íî íå ñå íàëîæèëî äà ÷àêàò òîëêîâà äúëãî. Îùå ïðåäè ïîëóíîù âèäåëè ÷åðâåíè ñâåòëèíêè äà ñå çàäàâàò îò ñåâåð êúì çàïàäíèÿ áðÿã íà ðåêàòà. Òîâà áèë àâàíãàðäúò íà öÿëàòà Ñàðóìàíîâà âîéñêà, òðúãíàëà äà çàâîþâà Çàïàäíèÿ ïðåäåë<10>. Âðàãúò íàëåòÿë ñ íåâåðîÿòíà áúðçèíà è èçâåäíúæ ñÿêàø öÿëàòà ìó âîéñêà ëóìíàëà â ïëàìúöè. Ñòîòèöè ôàêëè áèëè çàïàëåíè îò îíèÿ, êîèòî íîñåëè âîäà÷èòå íà îòðÿäè è óâëè÷àéêè ïîäèð ñåáå ñè ÷àñòèòå ïî çàïàäíèÿ áðÿã, òå ïðåêîñèëè Áðîäîâåòå êàòî îãíåíà ðåêà, îãëàñÿéêè íîùòà ñ äèâè êðÿñúöè. Àêî îòñðåùà èìàëî äîñòàòú÷íî ëúêîâå, ñêîðî áèõà ñúæàëèëè çà ôàêëèòå, àëà Ãðèìáîëä ðàçïîëàãàë ñàìî ñ øåïà ñòðåëöè. Íå ìîæåë äà óäúðæè èçòî÷íèÿ áðÿã, çàòîâà ñå îòòåãëèë è èçãðàäèë îêîëî ëàãåðà ñè ñòåíà îò ùèòîâå. Ñêîðî áèë îáêðúæåí è íàïàäàòåëèòå âçåëè äà ìÿòàò ôàêëè ìåæäó áîéöèòå ìó è îòâúä òÿõ, êàòî ñå íàäÿâàëè äà ïîäïàëÿò çàïàñèòå è äà ïîäïëàøàò ìàëêîòî îöåëåëè êîíå. Íî ñòåíàòà îò ùèòîâå óñòîÿëà. Òúé êàòî ïîðàäè äðåáíèÿ ñè ðúñò îðêèòå íå ïîäõîæäàëè çà ïîäîáíî ñðàæåíèå, íà òÿõíî ìÿñòî íàëåòåëè ñâèðåïè Äóíåçåìöè îò õúëìîâåòå. Àëà âúïðåêè öÿëàòà ñè îìðàçà Äóíåçåìöèòå âñå îùå ñå áîÿëè äà âëÿçàò â îòêðèò áîé ñ Ðîõèðèìèòå, à îñâåí òóé áèëè ïî-íåîïèòíè è ïî-çëå âúîðúæåíè<11>. Ñòåíàòà ïàê óñòîÿëà.
Íàïðàçíî ñå îçúðòàë Ãðèìáîëä çà ïîìîù îò Åëôîøëåì. Íèêîé íå èäâàë îòòàì. Íàêðàÿ ðåøèë äà ñå îïèòà äà èçïúëíè ïëàíà, ùî áèë ïîäãîòâèë çà ïîäîáíî îò÷àÿíî ïîëîæåíèå. Íàé-ñåòíå ïðèçíàë ïðîçîðëèâîñòòà íà Åëôîøëåì è ðàçáðàë, ÷å àêî ïîëó÷àò òàêàâà çàïîâåä, õîðàòà ìó ùå ñå áèÿò äî ñìúðò, íî äîáëåñòòà èì íå áè ïîäïîìîãíàëà Åðêåíáðàíä - âñåêè áîåö, êîéòî óñïååë äà ñè ïðîáèå ïúò è äà èçáÿãà íà þã, ùÿë äà çàãóáè ìúíè÷êî ñëàâà, àëà äà ñå îêàæå äàëå÷ ïî-ïîëåçåí.
Äîòîãàâà íîùòà áèëà ìðà÷íà, íî ïî íÿêîå âðåìå ëóííèÿò ñúðï çàñèÿë ïðåç ïàðöàëèâèòå îáëàöè. Íàäèãàë ñå âÿòúð îòêúì èçòîêà - ïðåäâåñòíèê íà ñòðàøíàòà áóðÿ, êîÿòî ïðèçîðè ùÿëà äà ìèíå ïðåç Ðîõàí è ïðåç íîùòà äà èçáóõíå íàä Øëåìîâî óñîå. Èçâåäíúæ Ãðèìáîëä óñåòèë, ÷å ôàêëèòå ãàñíàò è ÿðîñòòà íà àòàêàòà ñòèõâà<12>. Òîé âåäíàãà íàðåäèë íà õîðàòà ñè äà ÿõíàò ìàëêîòî îöåëåëè êîíå è êàòî ñúáðàë òúé îêîëî ïîëîâèí åîðåä, ïîñòàâèë íà÷åëî Äóíõåðå<13>. Ñòåíàòà îò ùèòîâå ñå ðàçòâîðèëà îòêúì èçòî÷íàòà ñòðàíà è Êîííèöèòå ìèíàëè, òà îòáëúñíàëè íàïàäàòåëèòå; ñåòíå ñå ðàçäåëèëè è âðúõëåòåëè íàçàä ñðåùó âðàãîâåòå þæíî è ñåâåðíî îò ëàãåðà. Îòíà÷àëî âíåçàïíàòà ìàíåâðà äîíåñëà óñïåõ. Íåïðèÿòåëÿò áèë îáúðêàí è ñòðåñíàò; èçïúðâîì ìíîçèíà ïîìèñëèëè, ÷å îò èçòîê èäâà ìîùåí êàâàëåðèéñêè îòðÿä. Ñàì Ãðèìáîëä çàåäíî ñ ãðóïà ïîäáðàíè è õðàáðè ìúæå îñòàíàë äî Êîííèöèòå äà ïðèêðèâà áúðçîòî îòñòúïëåíèå íà âñè÷êè îñòàíàëè. Íî êîìàíäèðúò íà Ñàðóìàí ñêîðî ïðîóìÿë, ÷å ñòåíàòà å ðàçêúñàíà è áðàíèòåëèòå áÿãàò. Çà ùàñòèå ëóíàòà ïîòúíàëà â îáëàöè è îòíîâî íàñòàíàë ìðàê, à âðàæåñêèÿò ïðåäâîäèòåë òðÿáâàëî äà áúðçà. Ñëåä êàòî âå÷å âëàäååë Áðîäîâåòå, òîé íå ðàçðåøèë íà âîéñêàòà ñè äà ïðåñëåäâà áåãúëöèòå èç òúìíîòî. Ñáðàë àðìèÿòà äîêîëêîòî áèëî âúçìîæíî è ïîåë ïî ïúòÿ íà þã. Òúé îöåëåëè ïîâå÷åòî îò õîðàòà íà Ãðèìáîëä. Òå ñå ðàçïèëåëè èç ìðàêà, íî êàêòî áèë çàïîâÿäàë Ãðèìáîëä, âñè÷êè ïîåëè íàñòðàíè îò ïúòÿ, êúì åäíî ìÿñòî èçòî÷íî îò íåãîâèÿ çàâîé ïî ïîñîêà íà Èñåí. Ñ èçíåíàäà, íî è ñ îáëåê÷åíèå îòêðèëè, ÷å íàîêîëî íÿìà ïðîòèâíèöè - îùå íå çíàåëè, ÷å ïðåäè íÿêîëêî ÷àñà öÿëàòà âðàæåñêà àðìèÿ å ìèíàëà íà þã è Èñåíãàðä å îñòàíàë áåç äðóãà îõðàíà, îñâåí âèñîêàòà ñè ñòåíà è ÿêàòà ïîðòà<14>.
Èìåííî ïî òàçè ïðè÷èíà íå äîøëà ïîìîù îò Åëôîøëåì. Íàä ïîëîâèíàòà Ñàðóìàíîâà âîéñêà ñëÿçëà ïî èçòî÷íèÿ áðÿã íà Èñåí. Òÿ ñå äâèæåëà ïî-áàâíî îò çàïàäíîòî êðèëî, òúé êàòî ìåñòíîñòòà òàì áèëà íåðàâíà è áåç ïúòèùà; à è íå íîñåëà ñâåòëèíè. Àëà ïðåä íåÿ áúðçè è áåçøóìíè òðúãíàëè íÿêîëêî îòðÿäà íà ñòðàøíèòå âúëêîåçäà÷è. Îùå ïðåäè Åëôîøëåì äà óñåòè èäâàíåòî íà âðàãîâå ïî îíçè áðÿã, âúëêîåçäà÷èòå ñå âìúêíàëè ìåæäó íåãî è ëàãåðà íà Ãðèìáîëä; îñâåí òîâà ñå îïèòàëè äà îáêðúæàò âñÿêà îò ìàëêèòå ìó ãðóïè Êîííèöè. Áèëî òúìíî è âúâ âîéñêàòà ìó íàñòàíàëà ñóìàòîõà. Òîé ñå îïèòàë äà ñúáåðå ïëúòåí êàâàëåðèéñêè îòðÿä, àëà òðÿáâàëî äà îòñòúïè íà èçòîê. Íå ìîæåë äà ñòèãíå äî Ãðèìáîëä, ìàêàð ÷å çíàåë çà òåæêîòî ìó ïîëîæåíèå è äîðè âúçíàìåðÿâàë äà ìó ïîìîãíå, êîãàòî íàëåòåëè âúëêîåçäà÷èòå. Íî ïðàâèëíî ñå äîñåùàë, ÷å íàïàäàòåëèòå ñà ñàìî ïúðâà âúëíà îò íåóäúðæèìà âîåííà ñèëà, êîÿòî ùå ñå îòïðàâè êúì þæíèÿ ïúò. Íîùòà îòìèíàâàëà; ìîæåë ñàìî äà ÷àêà óòðîòî.
Ïî-íàòàòúê ñúáèòèÿòà ñòàâàò íåÿñíè, òúé êàòî ñàìî Ãàíäàëô ãè ïîçíàâàë èçöÿëî. Òîé ïîëó÷èë âåñò çà íåùàñòèåòî åäâà êúñíî ñëåäîáåä íà 3 ìàðò<15>. Êðàëÿò âå÷å íàáëèæàâàë îòêúì èçòîê îòêëîíåíèåòî íà ïúòÿ çà Ðîãîñêàë. Îò òîâà ìÿñòî èìàëî îêîëî äåâåòäåñåò ìèëè ïî ïðàâà ëèíèÿ äî Èñåíãàðä; Ãàíäàëô òðÿáâà äà å ïðåïóñíàë íàòàì ñ öÿëàòà áúðçèíà íà Ñåíêîãðèâ. Òîé ñòèãíàë äî Èñåíãàðä â ðàííàòà ïðèâå÷åð<16> è îòíîâî ñè òðúãíàë ñëåä ïî-ìàëêî îò äâàéñåò ìèíóòè. Êàêòî ïî ïúòÿ íàòàì, êîãàòî ïðàâàòà ëèíèÿ ìèíàâàëà áëèçî äî Áðîäîâåòå, òàêà è ïðè âðúùàíåòî ñè íà þã çà äà ïîäèðè Åðêåíáðàíä, òîé òðÿáâà äà å ñðåùíàë Ãðèìáîëä è Åëôîøëåì. Òå áèëè óáåäåíè, ÷å Ãàíäàëô äåéñòâà îò èìåòî íà êðàëÿ - íå ñàìî çàðàäè ïîÿâàòà íà Ñåíêîãðèâ, íî è çàùîòî âúëøåáíèêúò çíàåë èìåòî íà âåñòîíîñåöà Êåîðë è ñúäúðæàíèåòî íà âåñòèòå; çàòîâà ïðèåëè íåãîâèòå ñúâåòè êàòî çàïîâåä<17>. Ãàíäàëô èçïðàòèë áîéöèòå íà Ãðèìáîëä â þæíà ïîñîêà, çà äà ñå îáåäèíÿò ñ Åðêåíáðàíä...
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Åîìåð áèë ñèí íà Òåîäåíîâàòà ñåñòðà Òåîäâèí è ïúðâèÿ êðàëñêè âîåíà÷àëíèê Åîìóíä îò Èçòî÷åí Ïðåäåë. Ïðåç 3002 ã. Åîìóíä çàãèíàë â ñðàæåíèå ñ îðêèòå, à Òåîäâèí ïî÷èíàëà ñêîðî ñëåä òîâà; äåöàòà èì Åîìåð è Åîâèí áèëè îòãëåäàíè â äâîðåöà íà Òåîäåí çàåäíî ñ åäèíñòâåíèÿ ìó ñèí Òåîäðåä. (Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå".)
 2 Íèêîé, îñâåí Ãàíäàëô, íå ïîìèñëèë òîãàâà çà åíòèòå. Íî àêî Ãàíäàëô íå å èìàë âúçìîæíîñò äà âäèãíå íà êðàê åíòèòå íÿêîëêî äíè ïî-ðàíî (à îò ðàçêàçà ÿñíî ëè÷è, ÷å òîâà å áèëî íåâúçìîæíî), òå íå áèõà ñïàñèëè Ðîõàí. Åíòèòå áèõà ìîãëè äà ðàçðóøàò Èñåíãàðä è äîðè äà ïëåíÿò Ñàðóìàí (â ñëó÷àé, ÷å îùå íå å ïîñëåäâàë ïîáåäîíîñíàòà ñè àðìèÿ). Çàåäíî ñ õóîðíèòå è ïîäêðåïëåíèÿòà îò Èçòî÷íèÿ ïðåäåë òå áèõà ìîãëè äà óíèùîæàò Ñàðóìàíîâàòà âîéñêà â Ðîõàí. Íî Ïðåäåëèòå áèõà áèëè ñúñèïàíè è îñòàâåíè áåç âëàäåòåë. Äîðè àêî áè ñå íàìåðèë àâòîðèòåòåí âîäà÷, êîéòî äà ïðèåìå ×åðâåíàòà ñòðåëà, íå áè èìàëî êîé äà îòâúðíå íà ïðèçèâà, îñâåí ìîæå áè íÿêîëêî îòðÿäà óìîðåíè áîéöè, êîèòî áèõà ïðèñòèãíàëè â Ìèíàñ Òèðèò òâúðäå êúñíî, çà äà ñòîðÿò äðóãî, îñâåí äà çàãèíàò çàåäíî ñ íåãî. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Çà ×åðâåíàòà ñòðåëà âèæ "Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ" (êíèãà 5, ãëàâà 3), êúäåòî ïðàòåíèê îò Ãîíäîð ÿ äîíàñÿ êàòî çíàê çà áåäàòà íà Ìèíàñ Òèðèò.
 3 Ïúðâîòî ñðàæåíèå êðàé Áðîäîâåòå íà Èñåí, â êîåòî çàãèíàë Òåîäðåä, å áèëî íà 25 ôåâðóàðè; Ãàíäàëô ïðèñòèãíàë â Åäîðàñ ñåäåì äíè ïî-êúñíî, íà 2 ìàðò. ("Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå Á, ãîäèíà 3019.) Âèæ Áåëåæêà 7.
 4 Îòâúä Ïðîëîìà çåìèòå ìåæäó Èñåí è Àäîðí ñå ñìÿòàëè çà ÷àñò îò Ðîõàíñêîòî êðàëñòâî; íî ìàêàð ÷å Ôîëêâèíå ãè çàâëàäÿë è ïðîãîíèë Äóíåçåìñêèòå íàøåñòâåíèöè, ìåñòíîòî íàñåëåíèå áèëî ñúñ ñìåñåíà êðúâ è íå ïðîÿâÿâàëî îñîáåíà âÿðíîñò êúì Åäîðàñ - îùå ñå ïîìíåëî êàê êðàë Øëåì ïîãóáèë òàìîøíèÿ âëàäåòåë Ôðåêà. Âñúùíîñò ïî îíîâà âðåìå òèÿ ëþäå áèëè ñêëîííè äà ïîäêðåïÿò Ñàðóìàí è ìíîçèíà òåõíè áîéöè ñå ïðèñúåäèíèëè êúì âîéñêàòà ìó. Âúâ âñåêè ñëó÷àé îòêúì çàïàä äî çåìèòå èì ìîæåëè äà ñå äîáåðàò ñàìî íàé-õðàáðè ïëóâöè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Îáëàñòòà ìåæäó Èñåí è Àäîðí áèëà îáÿâåíà çà ÷àñò îò Åîðëîâîòî êðàëñòâî ñ Êëåòâàòà íà Êèðèîí è Åîðë (âèæ "Êèðèîí è Åîðë").
 Ïðåç 2754 ãîäèíà êðàëÿò íà Ïðåäåëèòå Øëåì Òâúðäîðúêè óáèë ñ þìðó÷åí óäàð âèñîêîìåðíèÿ ñè âàñàë Ôðåêà, âëàäåòåë íà çåìèòå ïî äâàòà áðÿãà íà Àäîðí; âèæ Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå".
 5 Òå áèëè ìíîãî áúðçè è óìåëî èçáÿãâàëè ïëúòíèÿ ïðîòèâíèêîâ ñòðîé, òúé êàòî îáèêíîâåíî öåëòà èì áèëà äà óíèùîæàâàò îòêúñíàòè ãðóïè èëè äà ïðåñëåäâàò áåãúëöè; íî ïðè íåîáõîäèìîñò ìîæåëè ñ äèâà ÿðîñò äà ñè ïðîáèâàò ïúò ïðåç êîííè îòðÿäè, êàòî ðàçêúñâàëè êîðåìèòå íà êîíåòå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 6 <B>Áåëåæêà îò ïðåâîäà÷à: Òóê Êðèñòîôúð Òîëêèí îáÿñíÿâà, ÷å ñïîðåä áàùà ìó íàçâàíèåòî íà êîòëîâèíàòà å èìåííî Óñîåâà, à íå Óñîéíà. Ïðîïóñêàì òîâà îáÿñíåíèå, òúé êàòî å ñâúðçàíî ñ òðóäíî ïðåâîäèìè - è íàïúëíî èçëèøíè çà áúëãàðñêèÿ ÷èòàòåë - ãðàìàòè÷åñêè îñîáåíîñòè, à è â ïðåâîäà íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" èíòóèòèâíî ñúì èçïúëíèë àâòîðñêîòî èçèñêâàíå (ìàêàð ÷å ïî îíîâà âðåìå íå çíàåõ çà íåãî).
 7 Âåñòîíîñöèòå ñå äîáðàëè äî Åäîðàñ åäâà ïî ïëàäíå íà 27 ôåâðóàðè. Ãàíäàëô ïðèñòèãíàë òàì ðàíî ñóòðèíòà íà 2 ìàðò (ôåâðóàðè èìàë òðèéñåò äíè!) - òàêà Ãðèìà å áèë ïðàâ, êîãàòî êàçàë, ÷å íÿìà è ïåò äíè îòêàêòî êðàëÿò ïîëó÷èë ñêðúáíàòà âåñò çà ãèáåëòà íà Òåîäðåä. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Ñòàâà äóìà çà ðàçãîâîðà, îïèñàí â "Äâåòå êóëè" (êíèãà 3, ãëàâà 6).
 8 Êàçâàò, ÷å îêîëî öÿëîòî îñòðîâ÷å íàáèë êîëîâå ñ ãëàâèòå íà èçáèòèòå ñåêèðîíîñöè, à íàä íàáúðçî ñòðóïàíàòà ìîãèëà íà Òåîäðåä ïî ñðåäàòà èçäèãíàë ñâîåòî çíàìå è ðåêúë: "Òóé ùå å äîñòàòú÷íà çàùèòà". [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 9 Êàçâàò, ÷å òîâà ðåøåíèå áèëî íà Ãðèìáîëä. Åëôîøëåì íå ïîæåëàë äà ãî íàïóñíå, íî àêî ðåøàâàë ñàì, ùÿë ïîä ïðèêðèòèåòî íà ìðàêà äà èçîñòàâè Áðîäîâåòå è äà îòñòúïè íà þã, çà äà ñå îáåäèíè ñ Åðêåíáðàíä è äà ïîäêðåïè ñèëèòå çà îòáðàíà íà Óñîåâà êîòëîâèíà è Ðîãîñêàë. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 10 Òîâà å áèëà ãîëÿìàòà âîéñêà, êîÿòî Ìåðèàäîê âèäÿë äà íàïóñêà Èñåíãàðä, êàêòî ðàçêàçàë ïî-êúñíî íà Àðàãîðí, Ëåãîëàñ è Ãèìëè ("Äâåòå êóëè", êíèãà 3, ãëàâà 9): "Âèäÿõ êàê íåïðèÿòåëÿò ñå îòäàëå÷àâà - áåçêðàéíè êîëîíè ìàðøèðóâàùè îðêè, ïåø èëè âúçñåäíàëè ãðàìàäíè âúëöè. À èìàøå è ÷îâåøêè áàòàëüîíè. Ìíîçèíà íîñåõà ôàêëè è â ñâåòëèíàòà íà ïëàìúöèòå âèæäàõ ëèöàòà èì... Òðÿáâàøå èì öÿë ÷àñ, çà äà ñå èçíèæàò ïðåç ïîðòàòà. Íÿêîè ñå ñïóñíàõà ïî øîñåòî êúì Áðîäîâåòå, äðóãè çàâèõà è ïîòåãëèõà íà èçòîê. Íà îêîëî ìèëÿ îòòóê ðåêàòà òå÷å ïî ìíîãî äúëáîê êàíàë è òàì å èçãðàäåí ìîñò".
 11 Òå íå íîñåëè áðîíè è ñàìî ìàëöèíà îò òÿõ èìàëè ïî íÿêîé êîæåí íàãðúäíèê, ïðèäîáèò ÷ðåç êðàæáà èëè ïëÿ÷êîñâàíå èç áîéíîòî ïîëå. À Ðîõèðèìèòå ïîëó÷àâàëè ñâîåòî âúîðúæåíèå îò èçêóñíèòå ãîíäîðñêè êîâà÷è. Â Èñåíãàðä îðêèòå èçðàáîòâàëè ñâîèòå òåæêè è íåóäîáíè ðèçíèöè, íî ãè ïàçåëè ñàìî çà ñåáå ñè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 12 Èçãëåæäà, ÷å äîáëåñòíàòà îòáðàíà íà Ãðèìáîëä íå áèëà ñúâñåì íàïðàçíà. Òÿ ñå îêàçàëà íåî÷àêâàíà è êîìàíäèðúò íà Ñàðóìàí çàêúñíÿë; òîé ñå çàäúðæàë òàì íÿêîëêî ÷àñà, ìàêàð ÷å áèëî ïðåäâèäåíî äà íàõëóå ïðåç Áðîäîâåòå, äà ðàçïèëåå îòñëàáíàëèòå çàùèòíèöè è áåç ïîâå÷å äà èì îáðúùà âíèìàíèå, äà ñå óñòðåìè íà þã, çà äà âçåìå ó÷àñòèå â ùóðìà ñðåùó Óñîåâà êîòëîâèíà. Íî ñåãà ãî îáçåëè ñúìíåíèÿ. Ìîæå áè î÷àêâàë ñèãíàë îò äðóãàòà àðìèÿ, ïðàòåíà ïî èçòî÷íèÿ áðÿã íà Èñåí. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 13 Õðàáúð âîåíà÷àëíèê, ïëåìåííèê íà Åðêåíáðàíä. Áëàãîäàðåíèå íà ñâîÿòà äîáëåñò è áîéíî óìåíèå òîé ñå ñïàñèë îò ãèáåë êðàé Áðîäîâåòå, íî ïàäíàë â Ïåëåíîðñêàòà áèòêà çà âåëèêà ñêðúá íà öåëèÿ Çàïàäåí ïðåäåë. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Äóíõåðå áèë óïðàâíèê íà ×åðíîäåíñêàòà äîëèíà ("Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ", êíèãà 5, ãëàâà 3).
 14 Èçðå÷åíèåòî íå å ìíîãî ÿñíî, íî â ñâåòëèíàòà íà ïî-íàòàòúøíèÿ òåêñò âåðîÿòíî ñå îòíàñÿ äî îíàçè ÷àñò îò àðìèÿòà, êîÿòî ñëÿçëà ïî èçòî÷íèÿ áðÿã íà Èñåí.
 15 Âåñòòà áèëà äîíåñåíà îò Êîííèê íà èìå Êåîðë, êîéòî íà âðúùàíå îò Áðîäîâåòå ñðåùíàë Ãàíäàëô, Òåîäåí è Åäîðàñ, âîäåùè ïîäêðåïëåíèÿ îò Åäîðàñ ("Äâåòå êóëè", êíèãà 3, ãëàâà 7).
 16 Êàêòî ïîäñêàçâà ïîâåñòâîâàíèåòî, Ãàíäàëô òðÿáâà äà ñå å ñâúðçàë ïðåäâàðèòåëíî ñ Äúðâîáðàä è äà å çíàåë, ÷å òúðïåíèåòî íà åíòèòå ñå èç÷åðïâà; îñâåí òîâà å ïðîóìÿâàë äóìèòå íà Ëåãîëàñ ("Äâåòå êóëè", êíèãà 3, íà÷àëîòî íà ãëàâà 7): Èñåíãàðä ñå îáãðúùàë â íåïðîíèöàåìà ñÿíêà, çàùîòî âå÷å áèë îáêðúæåí îò åíòèòå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 17 Êîãàòî ñëåä áèòêàòà â Ðîãîñêàë ñòèãíàë äî Áðîäîâåòå íà Èñåí çàåäíî ñ Òåîäåí è Åîìåð, Ãàíäàëô èì îáÿñíèë: "Íÿêîè èçïðàòèõ ñ Ãðèìáîëä Çàïàäíîïðåäåëñêè äà ñå ïðèñúåäèíÿò êúì Åðêåíáðàíä. Äðóãè îòðåäèõ çà òîâà ïîãðåáåíèå. Òå ñåãà ñà ïîòåãëèëè ïîäèð òâîÿ âîåâîäà Åëôîøëåì. Àç ãî èçïðàòèõ ñ ìíîçèíà Êîííèöè êúì Åäîðàñ". ("Äâåòå êóëè", êíèãà 3, ãëàâà 8.)
 Òåêñòúò ñâúðøâà ïî ñðåäàòà íà ñëåäâàùîòî èçðå÷åíèå.
ÏÐÈËÎÆÅÍÈÅ
1
 Â ðúêîïèñè, ñâúðçàíè ñ íàñòîÿùèÿ òåêñò, ìîãàò äà ñå îòêðèÿò äîïúëíèòåëíè ïîäðîáíîñòè îòíîñíî âîåâîäèòå íà Ïðåäåëèòå ïðåç 3019 ãîäèíà è ñëåä êðàÿ íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà.
 Âîåâîäà íà Ïðåäåëèòå (èëè Åçäèòíèòå ïðåäåëè) áèëî íàé-âèñîêîòî âîåííî çâàíèå è òèòëà íà êðàëñêèòå ïúëêîâîäöè (îáèêíîâåíî òðèìà), ðúêîâîäåùè âîéñêè îò íàïúëíî âúîðúæåíè è îáó÷åíè Êîííèöè. Âîåííèÿò îêðúã íà Ïúðâèÿ âîåâîäà îáõâàùàë ñòîëèöàòà Åäîðàñ è îêîëíèòå êðàëñêè âëàäåíèÿ (âêëþ÷èòåëíî ×åðíîäåíñêàòà äîëèíà). Òîé êîìàíäâàë Êîííèöèòå íà Åäîðàñêèÿ ñáîð, ìîáèëèçèðàíè îò òîçè îêðúã è îò íÿêîè îáëàñòè íà Çàïàäíèòå è Èçòî÷íèòå ïðåäåëè*, êîèòî ñå íàìèðàëè ïî-áëèçî äî Åäîðàñ. Âòîðèÿò è Òðåòèÿò âîåâîäà ïîëó÷àâàëè âîéñêè â çàâèñèìîñò îò ïîòðåáíîñòèòå íà äàäåíèÿ ìîìåíò. Â íà÷àëîòî íà 3019 ãîäèíà ãëàâíàòà çàïëàõà èäâàëà îò Ñàðóìàí è êðàëñêèÿò ñèí Òåîäðåä êàòî Âòîðè âîåâîäà ïîåë êîìàíäâàíåòî íà Çàïàäíèòå ïðåäåëè ñ ãëàâåí ãàðíèçîí â Øëåìîâî óñîå; êðàëñêèÿò ïëåìåííèê Åîìåð áèë îïðåäåëåí çà Òðåòè âîåâîäà è óïðàâëÿâàë Èçòî÷íèòå ïðåäåëè ñ áàçà â ðîäíîòî ñè ìÿñòî - Àëäáóðã â îáëàñòòà Äèïëèùå**.
 Ïî âðåìåòî íà Òåîäåí ìÿñòîòî íà Ïðúâ âîåâîäà áèëî ñâîáîäíî. Òîé ïîëó÷èë ïðåñòîëà îùå ìëàä (íà òðèéñåò è äâå ãîäèíè), åíåðãè÷åí, âîéíñòâåí è ïðîñëàâåí åçäà÷. Àêî ñå ñëó÷åëà âîéíà, ìîæåë ñàì äà êîìàíäâà Åäîðàñêèÿ ñáîð; íî êðàëñòâîòî ìó æèâÿëî â ìèð äúëãè ãîäèíè è òîé èçâåæäàë Ñáîðà è ëè÷íàòà ñè ñòðàæà ñàìî íà ó÷åíèÿ è ïàðàäè; àëà îò äåòñòâîòî äî ñòàðîñòòà ìó ðàçáóäåíàòà ñÿíêà íà Ìîðäîð ñòàâàëà âñå ïî-ìðà÷íà. Ïðåç òîçè ìèðåí ïåðèîä Êîííèöèòå è îñòàíàëèòå áîéöè îò Åäîðàñêèÿ ãàðíèçîí áèëè êîìàíäâàíè îò ïðåäâîäèòåë ñ ðàíãà íà âîåâîäà (îò 3012 äî 3019 ã. òîâà áèë Åëôîøëåì). Êîãàòî íàä Òåîäåí ñÿêàø íàòåãíàëà ïðåæäåâðåìåííà ñòàðîñò, ïîëîæåíèåòî íå ñå ïðîìåíèëî, òúé ÷å íå ñúùåñòâóâàëî åôåêòèâíî öåíòðàëíî ðúêîâîäñòâî - ñèòóàöèÿ, ïîîùðÿâàíà âñÿ÷åñêè îò ñúâåòíèêà Ãðèìà. Ïîðàäè áîëíàâîñò è íåìîù êðàëÿò ðÿäêî íàïóñêàë äâîðåöà, òà ñâèêíàë äà äàâà çàïîâåäè íà êàïèòàíà íà ñòðàæàòà Õàìà, íà Åëôîøëåì è äîðè íà âîåâîäèòå ÷ðåç ïîñðåäíè÷åñòâîòî íà Ãðèìà Çìèéñêèÿ åçèê. Ìàêàð è íåîõîòíî, òèÿ çàïîâåäè áèëè èçïúëíÿâàíè â Åäîðàñ. Ùî ñå îòíàñÿ äî áèòêèòå, êîãàòî çàïî÷íàëà âîéíàòà ñúñ Ñàðóìàí, Òåîäðåä ïîåë êîìàíäâàíåòî íà ñâîÿ ãëàâà. Òîé ñâèêàë Åäîðàñêèÿ ñáîð è ïðåõâúðëèë ãîëÿìà ÷àñò îò Êîííèöèòå íà÷åëî ñ Åëôîøëåì êúì Ñáîðà íà Çàïàäíèòå ïðåäåëè, çà äà ïîìîãíàò ñðåùó íàøåñòâèåòî.
 Ïî âðåìå íà âîéíà èëè âðàæåñêà çàïëàõà âñåêè Âîåâîäà íà Ïðåäåëèòå èìàë ïîä ñâîå êîìàíäâàíå êàòî ÷àñò îò ñâîÿ "ãàðíèçîí" (òîåñò ìîáèëèçèðàí îêîëî íåãîâàòà áàçà) åäèí åîðåä â ïúëíà áîéíà ãîòîâíîñò è ïðè íåîáõîäèìîñò ìîæåë äà ãî èçïîëçâà êàêòî íàìåðè çà äîáðå. Òî÷íî òàêà ïîñòúïèë Åîìåð***; íî ïîâäèãíàòîòî îò Ãðèìà îáâèíåíèå ñðåùó íåãî áèëî, ÷å â òîçè ñëó÷àé êðàëÿò ìó çàáðàíèë äà îòêúñâà âîéñêèòå íà Èçòî÷íèòå ïðåäåëè îò íåäîñòàòú÷íî çàùèòåíèÿ Åäîðàñ; ÷å çíàåë çà íåùàñòèåòî êðàé Áðîäîâåòå íà Èñåí è ãèáåëòà íà Òåîäðåä îùå ïðåäè äà ïîäãîíè îðêèòå èç äàëå÷íèÿ Âîëä; è ÷å âúïðåêè èçðè÷íàòà çàïîâåä ïóñíàë ÷óæäåíöè äà ñå äâèæàò ñâîáîäíî, êàòî äîðè èì óñëóæèë ñ êîíå.
 Ñëåä ãèáåëòà íà Òåîäðåä êîìàíäâàíåòî â Çàïàäíèòå ïðåäåëè (îòíîâî áåç çàïîâåä îò Åäîðàñ) ïîåë Åðêåíáðàíä, âëàäåòåë íà Óñîåâà êîòëîâèíà è ìíîãî äðóãè çàïàäíè çåìè. Êàêòî ìíîãî äðóãè áëàãîðîäíèöè, íà ìëàäèíè òîé ñëóæèë êàòî îôèöåð îò êðàëñêàòà ñòðàæà, íî âå÷å îòäàâíà íå áèë â íåÿ. Âñå ïàê ñè îñòàâàë ïðúâ ÷îâåê íà Çàïàäíèòå ïðåäåëè è ñëåä êàòî íàä íàðîäà ìó íàäâèñâàëà çàïëàõà, èìàë ïðàâîòî è çàäúëæåíèåòî äà ñáåðå âñè÷êè ãîäíè çà âîåííà ñëóæáà è äà îòáëúñíå íàøåñòâèåòî. Çàòîâà ïîåë è êîìàíäâàíåòî íàä Êîííèöèòå îò Çàïàäíèÿ ñáîð; íî Åëôîøëåì îñòàíàë íåçàâèñèì íà÷åëî íà Êîííèöèòå îò Åäîðàñêèÿ ñáîð, êîèòî Òåîäðåä ïðèçîâàë íà ïîìîù.
 Ñëåä êàòî Ãàíäàëô èçöåëèë Òåîäåí, ïîëîæåíèåòî ñå ïðîìåíèëî. Êðàëÿò îòíîâî ïîåë âîåííàòà âëàñò â ðúöåòå ñè. Åîìåð áèë âúðíàò íà äëúæíîñò êàòî Ïðúâ âîåâîäà â ïúëíèÿ ñìèñúë íà äóìàòà, ãîòîâ äà ïîåìå êîìàíäâàíåòî, àêî êðàëÿò ïàäíå óáèòè èëè çàãóáè ñèëè; îôèöèàëíàòà òèòëà îáà÷å íå ñå èçïîëçâàëà è â ïðèñúñòâèåòî íà êðàëÿ òîé ìîæåë ñàìî äà ãî ñúâåòâà, áåç äà èçäàâà çàïîâåäè. Â äåéñòâèòåëíîñò ðîëÿòà ìó äî ãîëÿìà ñòåïåí íàïîìíÿëà òàçè íà Àðàãîðí - ìîãúù è ñòðàøåí áîåö îò ñïúòíèöèòå íà êðàëÿ****.
 Êîãàòî â ×åðíîäåíñêàòà äîëèíà áèë ñâèêàí âñåîáùèÿò Ñáîð è âå÷å èìàëî îòíîñèòåëíà ÿñíîòà îêîëî ïðåäñòîÿùèÿ ïúò è áîéíèÿ ðåä*****, Åîìåð çàïàçèë òàçè ñè ðîëÿ â áëèçîñò äî êðàëÿ (êàòî êîìàíäèð íà ÷åëíèÿ åîðåä îò Êðàëñêàòà ñòðàæà) è êàòî ïðúâ íåãîâ ñúâåòíèê. Åëôîøëåì ñòàíàë Âîåâîäà íà Ïðåäåëèòå è è çàñòàíàë íà÷åëî íà ïúðâèÿ åîðåä îò Èçòî÷íèÿ ñáîð. Ãðèìáîëä (çà êîãîòî äîòîãàâà íå ñå ñïîìåíàâà â ïîâåñòâîâàíèåòî) èçïúëíÿâàë íåîôèöèàëíî çàäúëæåíèÿòà íà Òðåòè âîåâîäà è êîìàíäèð íà Çàïàäíèÿ ñáîð*. Ãðèìáîëä çàãèíàë â áèòêàòà ñðåä Ïåëåíîðñêèòå ïîëÿ è Åëôîøëåì ñòàíàë ïðúâ âîåíà÷àëíèê íà íîâèÿ êðàë Åîìåð; êîãàòî Åîìåð ïîòåãëèë êúì ×åðíàòà ïîðòà, Åëôîøëåì îñòàíàë êàòî êîìàíäèð íà âñè÷êè Ðîõèðèìè â Ãîíäîð è îòáëúñíàë íàøåñòâèåòî íà âðàæåñêàòà àðìèÿ â Àíîðèåí ("Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ", êíèãà 5, êðàÿ íà äåâåòà è íà÷àëîòî íà äåñåòà ãëàâà). Òîé å ñïîìåíàò êàòî åäèí îò ãëàâíèòå ó÷àñòíèöè â êîðîíàöèÿòà íà Àðàãîðí (ïàê òàì, êíèãà 6, ãëàâà 5).
 Çàïèñàíî å, ÷å ñëåä ïîãðåáåíèåòî íà Òåîäåí, êîãàòî Åîìåð ñå çàåë äà âúçñòàíîâè ðåäà â êðàëñòâîòî, Åðêåíáðàíä ñòàíàë Çàïàäåí âîåâîäà, à Åëôîøëåì - Èçòî÷åí âîåâîäà è òåçè çâàíèÿ ñå çàïàçèëè âìåñòî Âòîðè è Òðåòè âîåâîäà, çà äà áúäàò ðàâíîïîñòàâåíè. Ïî âðåìå íà âîéíà ÷ðåç ñïåöèàëíà çàïîâåä ñå îïðåäåëÿë êðàëñêè çàìåñòíèê - íîñèòåëÿò íà òàçè òèòëà óïðàâëÿâàë ñòðàíàòà äîêàòî êðàëÿò áèë íà ïîõîä ñ âîéñêàòà, èëè ïîåìàë âîåííîòî êîìàíäâàíå, àêî ïî íÿêàêâè ïðè÷èíè ñå íàëàãàëî êðàëÿò äà îñòàíå â äâîðåöà. Â ìèðíî âðåìå äëúæíîñòòà ñå âúâåæäàëà ñàìî êîãàòî êðàëÿò îòñòúïâàë âëàñòòà ñè ïîðàäè çàáîëÿâàíå èëè ñòàðîñò; åñòåñòâåíî, â òàêúâ ñëó÷àé ÿ ïîåìàë ïðåñòîëîíàñëåäíèêúò, àêî áèë íàâúðøèë ïúëíîëåòèå. Íî âúâ âîåííî âðåìå Ñúâåòúò íå äîïóñêàë ñòàð êðàë äà èçïðàùà ñèíà ñè íà áèòêà èçâúí ãðàíèöèòå, àêî íÿìàë ïîíå îùå åäèí íàñëåäíèê.
2
 Ïðè îáñúæäàíåòî íà ïðîòèâîðå÷èÿòà ìåæäó äâàìàòà ïúëêîâîäöè çà çíà÷åíèåòî íà Áðîäîâåòå, êúì òåêñòà å ïðèëîæåíà äúëãà äîïúëíèòåëíà áåëåæêà. Ïúðâàòà é ÷àñò äî ãîëÿìà ñòåïåí ïðåïîâòàðÿ ñâåäåíèÿ, èçëîæåíè äðóãàäå, íî ñìåòíàõ çà íàé-óìåñòíî äà ÿ ïðèâåäà èçöÿëî.
 Â äðåâíè âðåìåíà þãîèçòî÷íèòå ïðåäåëè íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî ìèíàâàëè ïî Ñèâòàëàç; çàïàäíèòå ïðåäåëè íà Þæíîòî êðàëñòâî ñòèãàëè äî Èñåí. Äî çåìèòå ìåæäó òÿõ (íàðå÷åíè Åíåäâàèò èëè "ñðåäíà îáëàñò") äîñòèãíàëè ìàëöèíà Íóìåíîðöè è íèòî åäèí íå ñå çàñåëèë òàì. Ïðåç äíèòå íà Êðàëåòå òèÿ çåìè áèëè ÷àñò îò Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî**, íî ñå ñìÿòàëè çà íåçíà÷èòåëíè è ñëóæåëè åäèíñòâåíî çà îõðàíà è ïîääðúæêà íà ãîëåìèÿ Êðàëñêè ïúò. Òîé ñòèãàë îò Îñãèëèàò è Ìèíàñ Òèðèò ÷àê äî Ôîðíîñò äàëå÷å íà ñåâåð, ïðåñè÷àë Áðîäîâåòå íà Èñåí è ìèíàâàë ïðåç Åíåäâàèò, êàòî ñå ïðèäúðæàë êúì âúçâèøåíèÿòà èç öåíòúðà è íà ñåâåðîèçòîê, ïðåäè äà ñëåçå êúì çàïàäíèòå îáëàñòè îêîëî äîëíîòî ïîðå÷èå íà Ñèâòàëàç, êúäåòî ïðåñè÷àë ìî÷óðèùàòà ïî èçäèãíàòî øîñå è äîñòèãàë ãîëåìèÿ Òàðáàäñêè ìîñò. Ïî îíîâà âðåìå îáëàñòòà áèëà ñëàáî íàñåëåíà. Èç áëàòàòà êðàé óñòèÿòà íà Ñèâòàëàç è Èñåí æèâååëè íÿêîëêî ïëåìåíà íà ëîâöè è ðèáàðè, íàðè÷àíè "Äèâè ëþäå", íî ñõîäíè ïî âúíøíîñò è ãîâîð ñ Äðóåäàèíèòå îò ãîðèòå â Àíîðèåí***. Ïî çàïàäíîòî ïîäíîæèå íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè æèâååëè ðàçïèëåíè ïîòîìöè íà õîðàòà, íàðå÷åíè ïî-êúñíî îò Ðîõèðèìèòå Äóíåçåìöè - ìðà÷íè ëþäå, äîñóù êàòî äðåâíèòå ïëåìåíà îò äîëèíèòå íà Áÿëàòà ïëàíèíà, âúðõó êîèòî ïàäíàëî ïðîêëÿòèåòî íà Èñèëäóð****. Òå ìðàçåëè Ãîíäîð, íî ìàêàð äà íå èì ëèïñâàëà õðàáðîñò è ðåøèòåëíîñò, áèëè òâúðäå ìàëîáðîéíè, à è òâúðäå ñå áîÿëè îò ìîùòà íà Êðàëåòå, òà íå ñìååëè äà ãè íàïàäàò, íèòî ïúê äà îòêúñíàò î÷è îò Èçòîêà, îòêúäåòî èäâàëè âñè÷êèòå èì áåäè. Êàêòî âñè÷êè íàðîäè â Àðíîð è Ãîíäîð, Äóíåçåìöèòå ïîñòðàäàëè îò Ñòðàøíàòà ÷óìà ïðåç 1636-37 ã. íà Òðåòàòà åïîõà, íî âñå ïàê çíà÷èòåëíî ïî-ëåêî, òúé êàòî æèâååëè óåäèíåíî è ðÿäêî îáùóâàëè ñ äðóãè ïëåìåíà. Êîãàòî ñâúðøèëî âðåìåòî íà Êðàëåòå (1975-2050) è çàïî÷íàë óïàäúêúò íà Ãîíäîð, òå íà ïðàêòèêà ïðåñòàíàëè äà áúäàò íåãîâè ïîäàíèöè; Êðàëñêèÿò ïúò ïðåç Åíåäâàèò áèë çàíåìàðåí, à Òàðáàäñêèÿò ìîñò ðóõíàë è íà íåãîâî ìÿñòî îñòàíàë îïàñåí áðîä. Ãðàíèöèòå íà Ãîíäîð ìèíàâàëè ïî Èñåí è Êàëåíàðäîíñêèÿ ïðîëîì (êàêòî ãî íàðè÷àëè òîãàâà). Ïðîëîìúò ñå îõðàíÿâàë îò êðåïîñòèòå Àãëàðîíä (Ðîãîñêàë) è Àíãðåíîñò (Èñåíãàðä), à îêîëî Áðîäîâåòå íà Èñåí, åäèíñòâåíèÿ óäîáåí ïúò êúì Ãîíäîð, âèíàãè èìàëî ñòðàæà, ãîòîâà äà îòáëúñíå íàøåñòâèå îò "Äèâèòå çåìè".
 Íî ïî âðåìå íà Òðåâîæíèÿ ìèð (îò 2063 äî 2460 ã.) íàñåëåíèåòî èç Êàëåíàðäîí íàìàëÿëî - ãîäèíà ïîäèð ãîäèíà íàé-åíåðãè÷íèòå îòèâàëè íà èçòîê äà îòáðàíÿâàò ãðàíèöèòå ïî Àíäóèí; îíèÿ, êîèòî îñòàâàëè, ñå ïðåâðúùàëè â íåóêè ñåëÿíè, îòêúñíàòè îò òðåâîãèòå íà Ìèíàñ Òèðèò. Êðåïîñòíèòå ãàðíèçîíè íå ñå îáíîâÿâàëè è îñòàíàëè äà çàâèñÿò îò ìåñòíè ïîòîìñòâåíè âîæäîâå, â æèëèòå íà ÷èèòî ïîòîìöè òå÷àëà âñå ïî-ñìåñåíà êðúâ. Çàùîòî Äóíåçåìöèòå ïîòàéíî è óïîðèòî ñå ïðåõâúðëÿëè îòâúä Èñåí. Òúé áèëî, êîãàòî àòàêèòå îòêúì Èçòîêà ñðåùó Ãîíäîð ñå ïîäíîâèëè, à îðêè è èçòî÷íè ïðèøúëöè íàõëóëè â Êàëåíàðäîí è îáñàäèëè êðåïîñòèòå, êîèòî åäâà ëè ùåëè äà óñòîÿò çàäúëãî. Òîãàâà äîøëè Ðîõèðèìèòå è ïîäèð Åîðëîâàòà ïîáåäà ñðåä Ïîëåòî íà Êåëåáðàíò ïðåç 2050 ãîäèíà íåãîâèÿò ìíîãîáðîåí è âîéíñòâåí íàðîä íàâëÿçúë ñ íåñìåòíèòå ñè òàáóíè â Êàëåíàðäîí, òà óíèùîæèë èëè ïðîãîíèë èçòî÷íèòå íàøåñòâåíèöè. Íàìåñòíèêúò Êèðèîí èì îòñòúïèë Êàëåíàðäîí, êîéòî çàíàïðåä áèë íàðå÷åí îò òÿõ Åçäèòíè ïðåäåëè, à îò ãîíäîðöèòå - Ðîõàíä (ïî-êúñíî Ðîõàí). Ðîõèðèìèòå íåçàáàâíî ïðèñòúïèëè êúì çàñåëâàíå íà îáëàñòòà, ìàêàð ÷å ïðåç öàðóâàíåòî íà Åîðë âñå îùå èìàëî íàïàäåíèÿ ïî èçòî÷íèòå èì ãðàíèöè ïîêðàé Åìèí Ìóèë è Àíäóèí. Íî ïî âðåìåòî íà Áðåãî è Àëäîð Äóíåçåìöèòå îòíîâî áèëè ðàçáèòè è èçòëàñêàíè îòâúä Èñåí, à îêîëî Áðîäîâåòå èìàëî çîðêà îõðàíà. Òúé Ðîõèðèìèòå ñè ñïå÷åëèëè îìðàçàòà íà Äóíåçåìöèòå, êîÿòî íå ñòèõíàëà ÷àê äî äàëå÷íîòî áúäåùå, êîãàòî ñå çàâúðíàë êðàëÿò. Ñëó÷åëî ëè ñå Ðîõèðèìèòå äà îòñëàáíàò èëè äà ãè ñïîëåòè áåäà, Äóíåçåìöèòå ïîäíîâÿâàëè íàïàäåíèÿòà ñè.
 Íÿìàëî ïî âÿðíî ñïàçâàí ñúþç ìåæäó äâà íàðîäà îò òîçè íà Ãîíäîð è Ðîõàí ñïîðåä Êëåòâàòà íà Êèðèîí è Åîðë; à è íÿìàëî ïî-ïîäõîäÿùè ïàçèòåëè çà Ðîõàíñêàòà ñòåï îò âîëíèòå Êîííèöè. È âñå ïàê âëàäåíèÿòà èì èìàëè åäíà ñåðèîçíà ñëàáîñò, êàêòî ïðîëè÷àëî íàé-ÿñíî ïðåç äíèòå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà, êîãàòî òÿ åäâà íå äîâåëà äî ãèáåëòà íà Ðîõàí è Ãîíäîð. Äúëæàëà ñå íà ìíîãî ïðè÷èíè. Ïðåäè âñè÷êî íà òóé, ÷å Ãîíäîð âå÷íî ãëåäàë íà èçòîê, îòêúäåòî èäâàëè âñè÷êèòå ìó áåäè; Íàìåñòíèöèòå ñìÿòàëè çà äðåáîëèÿ âðàæäàòà ñ "äèâèòå" Äóíåçåìöè. Äðóãà ïðè÷èíà ñå êîðåíÿëà â òîâà, ÷å Íàìåñòíèöèòå äúðæàëè ïîä ñâîÿ ëè÷íà âëàñò êóëàòà Îðòàíê è êðåïîñòòà Èñåíãàðä (Àíãðåíîñò); êëþ÷îâåòå íà Îðòàíê ñå ñúõðàíÿâàëè â Ìèíàñ Òèðèò, êóëàòà áèëà çàòâîðåíà, à Èñåíãàðä ñå îõðàíÿâàë ñàìî îò íàñëåäñòâåí ãîíäîðñêè âîæä è ìàëîáðîéíîòî ìó ïëåìå, êúì êîåòî ñå ïðèñúåäèíèëè ïîòîìöèòå íà ãàðíèçîíà îò Àãëàðîíä. Êðåïîñòòà òàì áèëà âúçñòàíîâåíà ñ ïîìîùòà íà ãîíäîðñêè çèäàðè è ïîâåðåíà íà Ðîõèðèìèòå*. Îòòàì ñå îñèãóðÿâàëè áðàíèòåëè çà Áðîäîâåòå. Îáèêíîâåíî ñåëèùàòà èì áèëè â ïîäíîæèåòî íà Áåëèòå ïëàíèíè è èç äîëèíèòå íà þã. Êúì ñåâåðíèòå ïîêðàéíèíè íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë îòèâàëè ðÿäêî è ñàìî ïî íåîáõîäèìîñò, òúé êàòî ñå áîÿëè îò äåáðèòå íà Âåòðîêëèí (Åíòîëåñ) è íàâúñåíèòå ñòåíè íà Èñåíãàðä. Èçáÿãâàëè "Ãîñïîäàðÿ íà Èñåíãàðä" è íåãîâèÿ ïîòàåí íàðîä, ïîíåæå ñìÿòàëè, ÷å òàì ñå çàíèìàâàò ñ ÷åðíà ìàãèÿ. À ïîñåùåíèÿòà íà ïðàòåíèöè îò Ìèíàñ Òèðèò â Èñåíãàðä ñòàâàëè âñå ïî-ðåäêè, äîäåòî íàêðàÿ ñúâñåì ïðåñòàíàëè; èçãëåæäà, ñðåä áåçáðîéíèòå ñè ãðèæè Íàìåñòíèöèòå çàáðàâèëè çà Êóëàòà, ìàêàð è äà ïàçåëè êëþ÷îâåòå é.
 Àëà çàïàäíàòà ãðàíèöà è ïîðå÷èåòî íà Èñåí çàâèñåëè îò Èñåíãàðä è äðåâíèòå ãîíäîðñêè êðàëå î÷åâèäíî äîáðå ñà ðàçáèðàëè òîâà. Èñåí ñå ñïóñêàë íàäîëó îò ñâîèòå èçâîðè ïî èçòî÷íàòà ñòåíà íà Èñåíãàðäñêèÿ ïðúñòåí è êîãàòî ïîåìàë íà þã, âñå îùå áèë ìëàäà ðåêà, òà íå ïðåäñòàâëÿâàë ñåðèîçíà ïðåãðàäà ñðåùó íàøåñòâèå âúïðåêè ñâîèòå áóéíè è ó÷óäâàùî ñòóäåíè âîäè. Íî íà çàïàä îò Èñåí ñå îòâàðÿëà Ãîëÿìàòà ïîðòà íà Àíãðåíîñò è àêî â êðåïîñòòà èìàëî ñèãóðåí ãàðíèçîí, ñàìî ìîãúùà âðàæåñêà ñèëà ìîæåëà äà íàâëåçå â Çàïàäíèÿ ïðåäåë. Îñâåí òóé â ñðàâíåíèå ñ Àãëàðîíä, Àíãðåíîñò áèë äâà ïúòè ïî-áëèçî äî Áðîäîâåòå, êúì êîèòî îò Ïîðòàòà âîäåë óäîáåí ïúò, ìèíàâàù ïðåäèìíî ïî ðàâíà ìåñòíîñò. Óæàñúò, ùî âèòàåë îêîëî ìîãúùàòà Êóëà è ñòðàõúò îò ñóìðàêà íà Âåòðîêëèí çàä íåÿ ìîæåë äîíÿêúäå äà îïàçè êðåïîñòòà, íî àêî áúäåëà çàíåìàðåíà è îáåçëþäåíà, êàêòî ñòàíàëî ïî-êúñíî ïî âðåìå íà Íàìåñòíèöèòå, òàÿ çàùèòà íÿìàëî äà òðàå äúëãî.
 È íàèñòèíà ñå îêàçàëî òúé. Ïî âðåìåòî íà êðàë Äåîð (îò 2699 äî 2718 ã.) Ðîõèðèìèòå îòêðèëè, ÷å íå å äîñòàòú÷íî äà îõðàíÿâàò Áðîäîâåòå. Òúé êàòî íèòî Ðîõàí, íèòî Ãîíäîð îáðúùàë âíèìàíèå íà îíîâà êúò÷å îò êðàëñòâîòî, åäâà ìíîãî ïî-êúñíî óçíàëè êàêâî ñå ñëó÷èëî òàì. Ðîäúò íà ãîíäîðñêèòå âîæäîâå â Àíãðåíîñò ñå ïðåêúñíàë è êîìàíäâàíåòî íà êðåïîñòòà ïîïàäíàëî ó ñåìåéñòâî îò ïðîñòîëþäèåòî. Êàçâàò, ÷å â æèëèòå íà òèÿ õîðà îòäàâíà òå÷àëà ñìåñåíà êðúâ è òå áèëè ïî-áëàãîñêëîííè êúì Äóíåçåìöèòå, îòêîëêîòî êúì "äèâèòå Ñåâåðíÿöè", êîèòî èì îòíåëè çåìèòå; îò äàëå÷íèÿ Ìèíàñ Òèðèò èçîáùî íå ñå èíòåðåñóâàëè. Ñëåä ñìúðòòà íà êðàë Àëäîð, êîéòî ïðîãîíèë ïîñëåäíèòå Äóíåçåìöè è äîðè îðãàíèçèðàë íàêàçàòåëåí ïîõîä èç çåìèòå èì â Åíåäâàèò, Äóíåçåìöèòå ñ òàéíàòà ïîìîù íà Èñåíãàðä è ïðèêðèòî îò Ðîõàí ïî÷íàëè ïàê äà ñå ïðîìúêâàò êúì ñåâåðíèòå êðàèùà íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë, êàòî ñúçäàâàëè ñåëèùà èç ïëàíèíñêèòå äîëèíè íà çàïàä è èçòîê îò Èñåíãàðä è äîðè â þæíèòå ïîêðàéíèíè íà Âåòðîêëèí. Ïðè öàðóâàíåòî íà Äåîð òå âå÷å íå êðèåëè ñâîÿòà âðàæäåáíîñò è íàïàäàëè òàáóíèòå íà Ðîõèðèìèòå èç Çàïàäíèÿ ïðåäåë. Çà Ðîõèðèìèòå ñêîðî ñòàíàëî ÿñíî, ÷å òèÿ íàïàäàòåëè íå ñà ïðåêîñèëè Èñåí ïðåç Áðîäîâåòå èëè íåéäå íà þã, çàùîòî íàîêîëî èìàëî îõðàíà**. Çàòîâà Äåîð ïîâåë âîåíåí ïîõîä íà ñåâåð è òàì ãî ïðåñðåùíàëà âîéñêà îò Äóíåçåìöè. Ðàçáèë ãè; íî ñ ïîêðóñà îòêðèë, ÷å è Èñåíãàðä å âðàæäåáåí. Êàòî ñè ìèñëåë, ÷å å îòúðâàë Èñåíãàðä îò âðàæåñêà îáñàäà, òîé ïðàòèë êúì Ïîðòèòå âåñòîíîñöè ñ äðóæåñêè ñëîâà, àëà Ïîðòèòå áèëè çàòâîðåíè è èççàä òÿõ íå äîøúë äðóã îòãîâîð, îñâåí ðîÿöè ñòðåëè. Êàêòî ñòàíàëî èçâåñòíî ñëåä âðåìå, ïðèåòèòå êàòî ïðèÿòåëè Äóíåçåìöè çàâëàäåëè Èñåíãàðäñêèÿ ïðúñòåí è èçáèëè ìàëöèíàòà ïîòîìöè íà äðåâíàòà ñòðàæà, êîèòî (çà ðàçëèêà îò ìíîçèíñòâîòî) íå æåëàåëè äà ñå ñìåñÿò ñ Äóíåçåìñêîòî ïëåìå. Äåîð íåçàáàâíî ïðàòèë âåñò äî Íàìåñòíèêà â Ìèíàñ Òèðèò (ïðåç 2710 ãîäèíà òîâà áèë Åãàëìîò), àëà òîé íå ìîãúë äà èçïðàòè ïîìîù è Äóíåçåìöèòå ïðîäúëæèëè äà âëàäåÿò Èñåíãàðä, äîäåòî ïîäèð Äúëãàòà çèìà (2758-59 ã.) ìíîçèíà îò òÿõ èçìðåëè îò ãëàä, òà áèëè ïðèíóäåíè äà ñå ïðåäàäàò íà Ôðåàëàô (âïîñëåäñòâèå ïðúâ êðàë îò Âòîðàòà äèíàñòèÿ). Íî Äåîð íÿìàë äîñòàòú÷íî ñèëè çà ùóðì èëè îáñàäà íà Èñåíãàðä, çàòîâà îùå äúëãè ãîäèíè Ðîõèðèìèòå áèëè ïðèíóäåíè äà äúðæàò ñèëíè êàâàëåðèéñêè îòðÿäè èç ñåâåðíèòå îáëàñòè íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë; òúé áèëî äî ãîëåìèòå íàøåñòâèÿ ïðåç 2758 ãîäèíà***.
 Ïîðàäè âñè÷êî òîâà å íàïúëíî ðàçáèðàåìî, ÷å êîãàòî Ñàðóìàí ïðåäëîæèë äà ïîåìå ðúêîâîäñòâîòî íàä Èñåíãàðä, çà äà ãî âúçñòàíîâè êàòî ÷àñò îò çàïàäíàòà îòáðàíà, èäåÿòà áèëà ïîäêðåïåíà åäèíîäóøíî îò êðàë Ôðåàëàô è Íàìåñòíèêà Áåðåí. Ñëåä êàòî Ñàðóìàí ñå íàñòàíèë â Èñåíãàðä è Áåðåí ìó ïðåäàë êëþ÷îâåòå íà Îðòàíê, Ðîõèðèìèòå ñå çàâúðíàëè êúì ïðåäèøíàòà ñè çàäà÷à äà îõðàíÿâàò Áðîäîâåòå íà Èñåí êàòî íàé-óÿçâèìà òî÷êà ïî çàïàäíèòå èì ãðàíèöè.
 Åäâà ëè ìîæå äà èìà ñúìíåíèå, ÷å Ñàðóìàí å ïðåäëîæèë òîâà íàïúëíî èñêðåíî, èëè ïîíå ñ äîáðîòî æåëàíèå äà îñèãóðè îòáðàíàòà íà Çàïàäà, ñòèãà ñàìî äà áúäå ïðúâ ðúêîâîäèòåë íà òàçè îòáðàíà è äà ñòîè íà÷åëî íà ïúëêîâîäöèòå. òîé áèë ìúäúð è ÿñíî ðàçáèðàë, ÷å êàêòî ÷ðåç ñâîåòî ïîëîæåíèå, òàêà è ÷ðåç ìîãúùåñòâîòî ñè, Èñåíãàðä å èçêëþ÷èòåëíî âàæåí. Ëèíèÿòà íà Èñåí, õâàíàòà â êëåùè ìåæäó Èñåíãàðä è Ðîãîñêàë, ñúçäàâàëà ñèãóðíà çàùèòà ñðåùó íàøåñòâèå îòêúì Èçòîêà (íåçàâèñèìî äàëè å ïîäñòðåêàâàíî è ðúêîâîäåíî îò Ñàóðîí èëè íÿêîé äðóã) - òúé ñå îñóåòÿâàëè âñÿêàêâè îïèòè çà îáêðúæàâàíå íà Ãîíäîð èëè íàõëóâàíå â Åðèàäîð. Àëà íàêðàÿ òîé ñå îòäàë íà çëîòî è ñå ïðåâúðíàë âúâ âðàã; íî ìàêàð ÷å ïîëó÷àâàëè âåñòè çà ðàñòÿùàòà ìó çëîáà êúì òÿõ, Ðîõèðèìèòå ïðîäúëæàâàëè äà íàñî÷âàò çàùèòàòà ñè ïðåäèìíî êúì Áðîäîâåòå, äîäåòî îòêðèòîòî íàïàäåíèå íà Ñàðóìàí íå èì äîêàçàëî, ÷å Áðîäîâåòå íå ùå ñà îò ïîëçà áåç ïîäêðåïàòà íà Èñåíãàðä, à âúâ âîéíà ñðåùó íåãî ñòàâàò íàïúëíî èçëèøíè.
×ÀÑÒ ×ÅÒÂÚÐÒÀ
I
ÄÐÓÅÄÀÈÍÈÒÅ
Íàðîäúò íà Õàëåò áèë ðàçëè÷åí îò îñòàíàëèòå Àòàíè è ãîâîðåë íà îòäåëåí åçèê; è ìàêàð ÷å ñå âêëþ÷èë â îáùèÿ ñúþç ñ Åëäàðèòå, òîé ñè îñòàíàë îñîáåí íàðîä. Ïîìåæäó ñè ëþäåòå ìó âèíàãè ðàçãîâàðÿëè íà ñâîÿ åçèê è âúïðåêè ÷å èì ñå íàëîæèëî äà èçó÷àò Ñèíäàðèíñêèÿ çà îáùóâàíå ñ Åëäàðèòå è äðóãèòå Àòàíè, ìíîçèíà ãî ãîâîðåëè íåóâåðåíî, à ñðåä îíèÿ, ùî ðÿäêî èçëèçàëè èçâúí ãîðèòå ñè, íÿêîè ñúâñåì íå ãî ðàçáèðàëè. Íåîõîòíî ïðèåìàëè íîâèòå ïîðÿäêè è íðàâè, à ñúõðàíÿâàëè ìíîæåñòâî îáè÷àè, òâúðäå ñòðàííè çà Åëäàðèòå è îñòàíàëèòå Àòàíè, ñ êîèòî ðÿäêî èìàëè âðúçêè, îñâåí âúâ âîåííî âðåìå. È âñå ïàê âñè÷êè ãè öåíåëè âèñîêî êàòî âåðíè ñúþçíèöè è ñòðàõîâèòè áîéöè, ìàêàð äà ïðàùàëè ñàìî ìàëêè îòðÿäè èçâúí ñâîèòå ãðàíèöè. Çàùîòî òå áèëè è ñè îñòàíàëè äî êðàÿ äðåáåí íàðîä, çàãðèæåí íàé-âå÷å äà çàùèòè ãîðñêèòå ñè âëàäåíèÿ, òà òúêìî â áîÿ ñðåä äåáðèòå ïîñòèãàëè íàé-ãîëåìè ïîáåäè. Äúëãî âðåìå äîðè ñïåöèàëíî îáó÷åíèòå çà ïîäîáíà âîéíà îðêè íå ñìååëè äà ïðèïàðÿò äî òåõíèòå ãðàíèöè. Åäèí îò ñòðàííèòå èì îáè÷àè áèë, ÷å â òÿõíàòà âîéñêà èìàëî ìíîãî æåíè, ìàêàð òå ðÿäêî äà âçèìàëè ó÷àñòèå â ãîëåìèòå áèòêè èç äàëå÷íè ñòðàíè. Íåñúìíåíî òîçè îáè÷àé èäâàë îò äðåâíè âðåìåíà<1>; çàùîòî ïðåäâîäèòåëêàòà èì Õàëåò áèëà ïðîñëàâåíà àìàçîíêà ñ îõðàíà åäèíñòâåíî îò ïîäáðàíè è âåðíè æåíè<2>.
Íàé-ñòðàííèÿò îò âñè÷êè îáè÷àè ñðåä Íàðîäà íà Õàëåò áèë òîçè, ÷å ìåæäó òÿõ èìàëî ëþäå îò ñúâñåì ðàçëè÷åí âèä<3>, êàêâèòî íèòî Åëäàðèòå â Áåëåðèàíä, íèòî äðóãèòå Àòàíè áèëè âèæäàëè äîòîãàâà. Òå íå áèëè ìíîãî, ìîæå áè åäâà íåêîëêîñòîòèí, è æèâååëè ïîîòäåëíî íà ðîäîâå èëè ìàëêè ïëåìåíà, àëà â êðåïêà äðóæáà êàòî ÷ëåíîâå íà åäíà è ñúùà îáùíîñò<4>. Ëþäåòå îò Íàðîäà íà Õàëåò ãè íàðè÷àëè íà ñâîÿ åçèê ñ èìåòî äðóã. Çà î÷èòå íà Åëôèòå è äðóãèòå õîðà òå íå èçãëåæäàëè êðàñèâè - áèëè òàíòóðåñòè (âèñîêè îêîëî ÷åòèðè ôóòà), íî ìíîãî øèðîêîïëåùåñòè, ñ ìàñèâíè áóòîâå è êúñè äåáåëè íîçå; èìàëè äúëáîêî õëúòíàëè î÷è, áóéíè âåæäè è ïëîñêè íîñîâå, à ïî øèðîêèòå èì ëèöà íÿìàëî äðóãà ðàñòèòåëíîñò îñâåí âåæäèòå è ó ìàëöèíà (êîèòî ìíîãî ñå ãîðäååëè ñ òîâà) ïî íÿêîëêî ðåäêè ÷åðíè êîñúì÷åòà íàñðåä áðàäè÷êàòà. Ëèöàòà èì îáèêíîâåíî îñòàâàëè áåçèçðàçíè, íàé-ïîäâèæíàòà èì ÷àñò áèëà øèðîêàòà óñòà; à äâèæåíèåòî íà ïëàõèòå èì î÷è ñå çàáåëÿçâàëî ñàìî îòáëèçî, ïîíåæå áèëè òúé ÷åðíè, ÷å çåíèöèòå íå ñå ðàçëè÷àâàëè, àëà îò ÿðîñò ïîíÿêîãà â òÿõ ëóìâàëè ÷åðâåíè ïëàìú÷åòà. Èìàëè ãëóõè è ãúðëåíè ãëàñîâå, íî ñìåõúò èì áèë èñòèíñêà èçíåíàäà - çâó÷åí è áóåí, òîé íåèçìåííî çàðàçÿâàë åëôè è ëþäå ñúñ ñâîåòî ÷èñòî âåñåëèå, íåäîñåãàåìî çà ïðåçðåíèå èëè çëîáà<5>. Â ìèðíî âðåìå òå ÷åñòî ñå ñìååëè ïðè ðàáîòà èëè èãðà, ñúùî êàêòî íà òÿõíî ìÿñòî äðóãèòå ëþäå áèõà çàïåëè. Àëà ìîæåëè è äà áúäàò áåçìèëîñòíè âðàãîâå, à ùîì âåäíúæ ñå ñúáóäåë, îãíåíèÿò èì ãíÿâ òðóäíî èçñòèâàë, ìàêàð äà íå ãî èçäàâàëî íèùî, îñâåí ñâåòëèíêèòå â î÷èòå èì; çàùîòî òå ñå áèåëè ìúë÷àëèâî è íå ëèêóâàëè ïðè ïîáåäà äîðè è íàä îðêèòå - åäèíñòâåíèòå ñúùåñòâà, êúì êîèòî èçïèòâàëè íåóãàñèìà íåíàâèñò.
Åëäàðèòå íàðè÷àëè òèÿ ëþäå Äðóåäàèíè, êàòî ïî òîçè íà÷èí ãè ïðè÷èñëÿâàëè êúì Àòàíèòå<6>, çàùîòî ïå÷åëåëè îáè÷òà íà âñè÷êè, ùî ãè ïîçíàâàëè. Óâè, òå íå áèëè äúëãîëåòíè è ñòàâàëè âñå ïî-ìàëêî, òúé êàòî ïîíàñÿëè òåæêè çàãóáè âúâ âðàæäàòà ñè ñ îðêèòå, êîèòî ãè íåíàâèæäàëè ñúùî òúé ëþòî è íàé-ìíîãî ñå ðàäâàëè àêî ìîæåëè äà õâàíàò íÿêîé îò òÿõ è äà ãî èçìú÷âàò. Êàçâàò, ÷å êîãàòî ïîáåäèòå íà Ìîðãîò óíèùîæèëè âñè÷êè êðàëñòâà è òâúðäèíè íà åëôè è ëþäå â Áåëåðèàíä, îò Äðóåäàèíèòå îñòàíàëè ñàìî íÿêîëêî ðîäà, ïðåäèìíî æåíè è äåöà, ùî ïîäèðèëè ñåòíî óáåæèùå êðàé óñòèåòî íà Ñèðèîí<7>.
Â ðàííèòå ñè äíè òå îêàçâàëè ãîëåìè óñëóãè íà ëþäåòå, ìåæäó êîèòî æèâååëè, çàòîâà ìíîçèíà ãè òúðñåëè; àëà ðÿäêî ñå ñúãëàñÿâàëè äà íàïóñíàò çåìèòå íà Õàëàäèíèòå<8>. Èìàëè ðÿäêàòà äàðáà äà ïðîñëåäÿâàò âñÿêà æèâà òâàð è ñïîäåëÿëè ñ ïðèÿòåëèòå ñè âñè÷êî, ùî çíàåëè; àëà ó÷åíèöèòå èì îñòàâàëè äàëå÷ çàä òÿõ, ïîíåæå Äðóåäàèíèòå èçïîëçâàëè îñòðèÿ ñè íþõ íå ïî çëå îò õðúòêè, à ïðè òóé ïðèòåæàâàëè è çîðêè î÷è. Õâàëåëè ñå, ÷å ìîãàò äà íàäóøàò îðêè îòêúì íàâåòðåíàòà ñòðàíà ìíîãî ïðåäè ëþäåòå äà ãè çàáåëåæàò, è ñåäìèöè íàðåä äà ñëåäÿò ìèðèñà èì íàâñÿêúäå, îñâåí ïî òå÷àùà âîäà. Â ïîçíàíèÿòà ñè çà âñè÷êè çåëåíè ðàñòåíèÿ ïî÷òè ñå èçðàâíÿâàëè ñ åëôèòå (ìàêàð äà íå áèëè òåõíè ó÷åíèöè); è êàçâàò, ÷å àêî ñå ïðåñåëåëè â íåïîçíàò êðàé, ñêîðî îïîçíàâàëè âñè÷êè òàìîøíè ðàñòåíèÿ äî íàé-äðåáíàòà òðåâè÷êà, äàâàëè èìåíà íà íåïîçíàòèòå è áúðçî óçíàâàëè êîè ñà îòðîâíè, à êîè ïîëåçíè è ãîäíè çà ÿäåíå<9>.
Ñúùî êàòî äðóãèòå Àòàíè, Äðóåäàèíèòå íå ïîçíàâàëè ïèñìåíîñòòà, ïðåäè äà ñðåùíàò Åëäàðèòå; íî òàêà è íå ñå íàó÷èëè äà èçïîëçâàò òåõíèòå ðóíè è ïèñìåíà. À ñàìè íå ñúçäàëè íèùî ïîâå÷å îò íÿêîëêî íàé-ïðîñòè÷êè çíàöè, ÷ðåç êîèòî áåëåæåëè ïúòåêèòå èëè ñè ïðåäàâàëè ñâåäåíèÿ è ïðåäóïðåæäåíèÿ. Èçãëåæäà, îùå îò íàé-äàëå÷íîòî ìèíàëî èìàëè ìàëêè êðåìú÷íè èíñòðóìåíòè çà ðÿçàíå íà äúðâî è ñòúðãàíå íà êîæè, òà ïðîäúëæàâàëè äà ãè èçïîëçâàò, ìàêàð ÷å Àòàíèòå îïîçíàëè ìåòàëèòå è îñíîâèòå íà êîâàøêîòî èçêóñòâî îùå ïðåäè äà ñòèãíàò â Áåëåðèàíä<10>, ïîíåæå ìåòàëèòå ñå íàìèðàëè òðóäíî, à îðúæèÿòà è èíñòðóìåíòèòå îò òÿõ áèëè èçâúíðåäíî ñêúïè. Íî êîãàòî ÷ðåç îáùóâàíåòî ñ Åëäàðèòå è òúðãîâèÿòà ñ äæóäæåòàòà îò Åðåä Ëèíäîí òèÿ ïðåäìåòè âçåëè äà ñå ñðåùàò ïî-÷åñòî èç Áåëåðèàíä, Äðóåäàèíèòå ñå îêàçàëè íàäàðåíè âàÿòåëè ïî êàìúê è äúðâî. Òå âå÷å ïîçíàâàëè áàãðèëàòà, èçâëè÷àíè ïðåäèìíî îò ðàñòåíèÿ, è ðèñóâàëè ïî ïëîñêèòå êàìúíè øàðêè è êàðòèíè; ïîíÿêîãà èçñòúðãâàëè äúíåðèòå âúâ ôîðìà íà ÷îâåøêè ëèöà, à ñëåä òîâà ãè áîÿäèñâàëè. Íî êîãàòî ñå ñäîáèëè ñ ïî-çäðàâè è ïî-îñòðè èíñòðóìåíòè, òå ïî÷íàëè ñ íåîïèñóåìî óäîâîëñòâèå äà èçâàéâàò ôèãóðè íà æèâîòíè è õîðà - áèëî èãðà÷êè è óêðàøåíèÿ, áèëî èçîáðàæåíèÿ â öÿë ðúñò, êàòî òâîðáèòå íà íàé-äîáðèòå èì ìàéñòîðè ÷åñòî íå ñå ðàçëè÷àâàëè îò æèâèòå ñúçäàíèÿ. Ïîíÿêîãà òèÿ îáðàçè áèëè ñòðàííè, ôàíòàñòè÷íè, òà äîðè è ñòðàõîâèòè - ìåæäó ìðà÷íèòå øåãè, çà êîèòî èçïîëçâàëè ñâîÿòà äàðáà, íàé-÷åñòî ñå ñðåùàëà òàçè: ïî ãðàíèöèòå íà çåìèòå ñè ñëàãàëè èçîáðàæåíèÿ íà áÿãàùè è ïèùÿùè îò óæàñ îðêè. Ïðàâåëè ñúùî òúé ñòàòóè íà ñàìèòå ñåáå ñè è ãè ðàçïîëàãàëè ïî êðúñòîïúòèùàòà èëè êðàé çàâîèòå íà ãîðñêè ïúòåêè. Íàðè÷àëè ãè "êàìúíè-ïàçèòåëè"; íàé-èçâåñòíèòå îò òÿõ ñå íàìèðàëè îêîëî Òåèãëèíñêèòå áðîäîâå è âñåêè îò òÿõ ïðåäñòàâëÿâàë ãðàìàäåí Äðóàäàíåö, ñåäíàë ñ öÿëà òåæåñò âúðõó óáèò îðê. Òèÿ ôèãóðè ñëóæåëè íå ñàìî çà ïîäèãðàâêà êúì âðàãîâåòå; îðêèòå ñå áîÿëè îò òÿõ, çàùîòî âÿðâàëè, ÷å ñà ïðîïèòè ñúñ çëîáàòà íà Îãîð-õàé (òúé íàðè÷àëè òå Äðóåäàèíèòå) è ìîãàò äà èì ïðåäàâàò âåñòè. Çàòîâà ðÿäêî äðúçâàëè äà ãè äîêîñíàò èëè óíèùîæàò è ñàìî â ãîëåìè ïúë÷èùà ñå îñìåëÿâàëè äà ìèíàò îòâúä íÿêîé îò "êàìåííèòå ïàçèòåëè".
Àëà ñðåä äàðáèòå íà òèÿ ñòðàííè ëþäå ìîæå áè íàé-óäèâèòåëíà áèëà òÿõíàòà ñïîñîáíîñò äà îñòàâàò ñúâúðøåíî áåçìúëâíè è íåïîäâèæíè, ïîíÿêîãà äíè íàðåä - ñåäíàëè ñ êðúñòîñàíè êðàêà, ñ ðúöå âúðõó êîëåíåòå èëè â ñêóòà è ñúñ çàòâîðåíè èëè ïðèâåäåíè î÷è. Çà òîâà èì óìåíèå ñðåä Íàðîäà íà Õàëåò ñå ðàçêàçâàëà ïðèêàçêà:
* Íÿêîãà åäèí îò íàé-èçêóñíèòå êàìåíîäåëöè ñðåä Äðóãîâåòå èçâàÿë îáðàçà íà ïîêîéíèÿ ñè áàùà; ñëîæèë ãî êðàé ïúòåêàòà áëèçî äî ñâîåòî æèëèùå. Ïîñëå ñåäíàë äî íåãî è áåçìúëâíî ñå îòäàë íà ñïîìåíè. Ñëó÷èëî ñå òúé, ÷å íå ïîäèð äúëãî ìèíàë åäèí ãîðÿíèí íà ïúò çà äàëå÷íî ñåëî è êàòî âèäÿë äâàìàòà Äðóãîâå, ïîêëîíèë ñå è èì ïîæåëàë ïðèÿòåí äåí. Àëà îòãîâîð íå ïîëó÷èë, òà äúëãî ñòîÿë ñòúïèñàí è ãè îãëåäàë âíèìàòåëíî. Ïîñëå ñè òðúãíàë ïî ïúòÿ è ïðîìúëâèë: "Âåëèêî óìåíèå èìàò êàòî âàÿòåëè, àëà íèâãà íå áÿõ âèæäàë òâîðáèòå èì òúé äà ïðèëè÷àò íà æèâè". Òðè äíè ïî-êúñíî ïúòíèêúò ñå çàâúðíàë è ïîíåæå áèë èçìîðåí, ñåäíàë è ïîäïðÿë ãðúá íà åäíàòà ôèãóðà. Ïëàùà ñè ìåòíàë äà ñúõíå âúðõó ðàìåíåòå é, òúé êàòî áèëî ïðåâàëÿëî, íî âå÷å ãðååëî ñëúíöå. Ñêîðî çàñïàë; àëà ïî íÿêîå âðåìå ãî ñúáóäèë ãëàñ îòêúì èçâàÿíèåòî çàä íåãî. "Äàíî äà ñè îòïî÷èíàë, èçðåêúë ãëàñúò, íî àêî èñêàø îùå äà ñïèø, ìîëÿ òå äà ñå ïðåìåñòèø ïðè äðóãèÿ. Òîé âå÷å íèêîãà íÿìà äà ñè ðàçêúðøè íîçåòå; à è ñëúíöåòî ãðåå, òà ìè å òâúðäå ãîðåùî ñ òâîåòî íàìåòàëî."
Êàçâàò, ÷å Äðóåäàèíèòå ÷åñòî ñÿäàëè òúé ïî âðåìå íà ñêðúá è ñòðàäàíèå, íî ïîíÿêîãà ãî ïðàâåëè è çà óäîâîëñòâèå èëè çà ðàçìèñëè è ïëàíîâå. Àëà ñúùî òúé ìîæåëè äà èçïîëçâàò ñâîÿòà íåïîäâèæíîñò êîãàòî áèëè íà ñòðàæà; òîãàâà ñÿäàëè èëè çàñòàâàëè óêðèòè èç ñåíêèòå è ìàêàð î÷èòå èì äà èçãëåæäàëè çàòâîðåíè èëè áåçæèçíåíè, íèêîÿ òâàð íå ìèíàâàëà íåçàáåëÿçàíà è íåçàïîìíåíà. Òúé çîðêî áèëî íåâèäèìîòî èì áäåíèå, ÷å íàøåñòâåíèöèòå ãî óñåùàëè êàòî âðàæäåáíà çàïëàõà è áîÿçëèâî îòñòúïâàëè áåç ïðåäóïðåæäåíèå; íî àêî çëà òâàð ïðåìèíåëà ïî-íàòàòúê, òå ïîäàâàëè ñèãíàë ÷ðåç ïðîíèçèòåëíî èçñâèðâàíå, ùî òðóäíî ìîæåëî äà ñå èçòúðïè îòáëèçî è äîñòèãàëî íàäàëå÷ èç ãîðèòå. Íàðîäúò íà Õàëåò âèñîêî öåíÿë óñëóãèòå íà Äðóåäàèíèòå êàòî ïàçèòåëè â òåæêè âðåìåíà; à àêî íÿìàëî êàê äà íàìåðÿò ïîäîáíè ñòðàæè, ñëàãàëè îêîëî êúùèòå ñè òåõíè èçîáðàæåíèÿ è âÿðâàëè, ÷å ùîì ñà ñúòâîðåíè îò Äðóåäàèíèòå çà ïîäîáíà öåë, ùå ìîãàò äîíÿêúäå äà îòáëúñíàò çàïëàõè è íàøåñòâåíèöè.
È íàèñòèíà, ìàêàð äà èçïèòâàëè êúì Äðóåäàèíèòå îáè÷ è óâàæåíèå, ìíîçèíà îò Íàðîäà íà Õàëåò âÿðâàëè, ÷å òå ñà íàäàðåíè ñúñ ñâðúõåñòåñòâåíà ìàãè÷åñêà ñèëà; è â íÿêîè îò âúëøåáíèòå èì ïðèêàçêè ñå ðàçêàçâà çà òèÿ íåùà. Åòî åäíà îò òÿõ.
Âåðíèÿò êàìúê
* Èìàëî íÿêîãà åäèí Äðóã íà èìå Àãàí, ïðîñëàâåí êàòî çíàõàð. Êðåïêà äðóæáà ãî ñâúðçâàëà ñ Áàðàõ, ãîðÿíèí îò Íàðîäà, êîéòî æèâååë â ãîðñêà êúùóðêà íà äâå ìèëè îò íàé-áëèçêîòî ñåëî. Àãàí ìó áèë íàé-áëèçúê ñúñåä, òà ÷åñòî ãîñòóâàë ïðè Áàðàõ è ñúïðóãàòà ìó, à òåõíèòå äåöà ìíîãî ãî îáè÷àëè. Íàñòàíàëè ñìóòíè âðåìåíà, ïîíåæå ïúë÷èùà íàãëè îðêè òàéíî íàâëåçëè èç áëèçêèòå ãîðè è ïëúçíàëè ïî äâàìà-òðèìà äà äåáíàò âñåêè, êîéòî èçëåçå ñàìè÷úê, à íîùåì íàïàäàëè óåäèíåíèòå äîìîâå. Áëèçêèòå íà Áàðàõ íå ñå èçïëàøèëè ìíîãî, òúé êàòî ïðåç íîùòà Àãàí èäâàë ïðè òÿõ è ïàçåë íàîêîëî. Àëà åäíà ñóòðèí òîé äîøúë ïðè Áàðàõ è ðåêúë:
* - Äðóæå ìîé, ëîøè âåñòè ïîëó÷èõ îò áëèçêèòå ñè è çà æàëîñò ùå òðÿáâà äà òå íàïóñíà çà ìàëêî. Áðàò ìè å ðàíåí, òà ëåæè òåæêî áîëåí è ìå çîâå, ïîíåæå óìåÿ äà èçöåëÿâàì ðàíè, íàíåñåíè îò îðêèòå. Ùå ãëåäàì äà ñå çàâúðíà ÷àñ ïî-ñêîðî.
* Äúëáîêî ñå ðàçòðåâîæèë Áàðàõ, à æåíà ìó è äåöàòà çàïëàêàëè, íî Àãàí äîáàâèë:
* - Ùå ñòîðÿ êàêâîòî ìîãà. Çàðú÷àõ äà äîíåñàò òóê êàìúê-ïàçèòåë è äà ãî ñëîæàò áëèçî äî òâîÿ äîì.
* Áàðàõ èçëÿçúë ñ Àãàí è âèäÿë êàìúêà. Òîé áèë ãîëÿì è òåæúê, ïðèêðèò ïîä õðàñòèòå íåäàëå÷ îò âðàòàòà. Àãàí ïîëîæèë ðúêà âúðõó íåãî, ïîìúë÷àë è íàêðàÿ ïðîäóìàë:
* - Âèæ, îñòàâÿì â íåãî ÷àñò îò ñâîÿòà ñèëà. Äàíî äà òå îïàçè îò çëî.
* Äâå íîùè íå ñå ñëó÷èëî íèùî íåðåäíî, àëà íà òðåòàòà Áàðàõ äî÷óë ïðîíèçèòåëíèÿ ñèãíàë íà Äðóãîâåòå - èëè ñúíóâàë, ÷å ãî äî÷óë, çàùîòî íèêîé äðóã â êúùàòà íå ñå ñúáóäèë. Ðèïíàë îò ïîñòåëÿòà, ãðàáíàë ëúêà îò ñòåíàòà è ïðèñòúïèë êúì òÿñíîòî ïðîçîð÷å; è âèäÿë êàê äâàìèíà îðêè ñòðóïâàò ñú÷êè îêîëî êúùàòà è ñå ãîòâÿò äà ãè ïîäïàëÿò. Çàòðåïåðàë Áàðàõ îò ñòðàõ, çàùîòî ðàçáîéíèöèòå îðêè íîñåëè ñúñ ñåáå ñè ñÿðà èëè íÿêàêâà äðóãà äÿâîëèÿ, ùî ëåñíî ïëàìâàëà è íå ñå ãàñÿëà ñ âîäà. Âñå ïàê ñå îïîìíèë è èçîïíàë ëúêà, àëà â òîçè ìèã òúêìî êîãàòî ëóìíàëè ïëàìúöè, âèäÿë åäèí Äðóã äà ñå çàäàâà òè÷åøêîì èççàä îðêèòå. Ïúðâèÿò ïàäíàë ìúðòúâ ïîä òåæêèÿ ìó ïåñòíèê, à âòîðèÿò èçáÿãàë; òîãàç òîé ñêî÷èë â îãúíÿ ñ áîñè íîçå, ðàçïèëÿë ãîðÿùèòå ñú÷êè è ñòúïêàë îðêñêèòå ïëàìúöè, ùî âå÷å ïëúçâàëè ïî çåìÿòà. Áàðàõ ñå õâúðëèë êúì âðàòàòà, íî äîðäå äðúïíå ðåçåòî è èçñêî÷è íàâúí, Äðóãúò áèë èç÷åçíàë. Íÿìàëî ñëåäà îò ïîâàëåíèÿ îðê. Îãúíÿò áèë èçãàñíàë è îñòàâàë ñàìî çëîâîíåí ïóøåê.
* Áàðàõ âëÿçúë äà óñïîêîè áëèçêèòå ñè, êîèòî ñå áèëè ñúáóäèëè îò øóìà è ìèðèçìàòà íà èçãîðÿëî; à êîãàòî íàñòàíàë äåí, ïàê èçëÿçúë è îãëåäàë íàîêîëî. Îòêðèë, ÷å êàìúêúò-ïàçèòåë å èç÷åçíàë, íî íå ñïîìåíàë íèêîìó çà òîâà. "Òàçè âå÷åð ñàì ùå òðÿáâà äà ïàçÿ" - ðåêúë ñè òîé, íî ïî-êúñíî ïðåç äåíÿ Àãàí ñå çàâúðíàë è âñè÷êè ãî ïîñðåùíàëè ñ ðàäîñò. Íà íîçåòå ìó èìàëî êîæåíè íàâóùà, êàêâèòî Äðóãîâåòå ñè ñëàãàëè ïîíÿêîãà, àêî èìàëè ïúò ïðåç òðúíè è êàìúíàöè. Áèë èçìîðåí, íî ñå óñìèõâàë äîâîëíî è ðåêúë:
* - Äîáðè âåñòè íîñÿ. Áðàò ìè âå÷å íå ñòðàäà è ùå îñòàíå æèâ, çàùîòî ïðèñòèãíàõ íàâðåìå, òà ñå ïðåáîðèõ ñ îòðîâàòà. À ñåãà íàó÷àâàì, ÷å òóê å èìàëî íàïàäåíèå, íî âðàãîâåòå ñà óáèòè èëè èçáÿãàëè. Êàê ñòå?
* - Îùå ñìå æèâè - îòâúðíàë Áàðàõ. - Íî åëà ñ ìåí äà âèäèø íåùî è äà òè ðàçêàæà. - Ïîñëå îòâåë Àãàí äî îáãîðåíîòî ìÿñòî è ìó ðàçêàçàë çà íîùíîòî íàïàäåíèå. - Êàìúêúò å èç÷åçíàë... ñèãóðíî îðêèòå ñà ãî ñòîðèëè. Òè êàêâî ùå ðå÷åø?
* - Ùå òè êàæà êàòî îãëåäàì è ïîðàçìèñëÿ - ðåêúë Àãàí.
* Ïîñëå òðúãíàë íàñàì-íàòàì, êàòî îãëåæäàë çåìÿòà, à Áàðàõ âúðâÿë ïîäèð íåãî. Íàêðàÿ Àãàí ãî îòâåë äî ãúñòàëàêà êðàé ïîëÿíàòà, ñëåä êîÿòî áèëà êúùàòà. Òàì íàìåðèëè êàìúêà-ïàçèòåë, ñåäíàë âúðõó ìúðòâèÿ îðê; àëà íîçåòå ìó áèëè íàïóêàíè è ïî÷åðíåëè, à åäíîòî õîäèëî ëåæàëî îò÷óïåíî íàñòðàíè. Íàñêúðáèë ñå Àãàí, íî ïðîìúëâèë:
* - Å, äîáðå! Òîé ñòîðè êàêâîòî ìó áå ïî ñèëèòå. È ïî-äîáðå íåãîâèòå íîçå äà òúï÷àò îðêñêèÿ îãúí, îòêîëêîòî ìîèòå.
* Ïîñëå ñåäíàë, ðàçâúðçàë íàâóùàòà è Áàðàõ âèäÿë, ÷å ïîä òÿõ íîçåòå ìó ñà ïðåâúðçàíè. Àãàí ñâàëèë ïðåâðúçêèòå è ðåêúë:
* - Âå÷å çàçäðàâÿâàò. Äâå íîùè áäÿõ êðàé ëåãëîòî íà áðàò ñè è ñíîùè íåâîëíî çàäðÿìàõ. Ïðèçîðè ñå ñúáóäèõ îò áîëêà è îòêðèõ, ÷å íîçåòå ìè ñà ïîêðèòè ñ ìåõóðè. Óâè! Àêî ñúòâîðèø íåùî è ìó ïðåäàäåø ÷àñò îò ñâîÿòà ñèëà, òîãàâà òðÿáâà äà ñïîäåëèø è íåãîâèòå ñòðàäàíèÿ.<11>
Ïî-íàòàòúøíè áåëåæêè çà Äðóåäàèíèòå
 Áàùà ìè âñÿ÷åñêè ñå ñòàðàåøå äà èçòúêíå äðàñòè÷íèòå ðàçëè÷èÿ ìåæäó Äðóåäàèíè è õîáèòè. Òå ñà èìàëè ñúâñåì ðàçëè÷åí âèä è îáëèê. Äðóåäàèíèòå áèëè ïî-âèñîêè è ñ ïî-òåæêî, ìàñèâíî òåëîñëîæåíèå. Ëèöàòà èì áèëè ãðîçíè (ñïîðåä îáùîïðèåòèòå ÷îâåøêè ðàçáèðàíèÿ); è äîêàòî êîñàòà íà õîáèòèòå áèëà ãúñòà (íî êúñà è êúäðàâà), Äðóåäàèíèòå èìàëè ñàìî ðåäêè ïðîâèñíàëè êîñìè ïî ãëàâèòå è ñúâúðøåíî íèêàêâà ðàñòèòåëíîñò ïî ðúöåòå è íîçåòå. Ïîíÿêîãà òå áèëè âåñåëè è æèçíåðàäîñòíè êàòî õîáèòèòå, íî èìàëè ñúùî òúé ïî-ìðà÷åí õàðàêòåð, òà ìîæåëè äà áúäàò ÿçâèòåëíè è áåçïîùàäíè; îñâåí òîâà ïðèòåæàâàëè ïî ðîæäåíèå èëè óñâîÿâàëè ñòðàííè ìàãè÷åñêè ñïîñîáíîñòè. Òðÿáâà äà ñå äîáàâè, ÷å ñà áèëè àñêåòè÷íè - äîðè âúâ âðåìåíà íà èçîáèëèå ñå õðàíåëè óìåðåíî è ïèåëè ñàìî âîäà. Â íÿêîè îòíîøåíèÿ ïðèëè÷àëè ïî-ñêîðî íà äæóäæåòàòà - ïî ðúñò, òåëîñëîæåíèå è èçäðúæëèâîñò; ïî âàÿòåëñêèòå ñè óìåíèÿ; ïî ìðà÷íèÿ õàðàêòåð è ñòðàííèòå äàðáè. Íî ïðèïèñâàíèòå íà äæóäæåòàòà "ìàãè÷åñêè" ñïîñîáíîñòè ñà áèëè ñúâñåì ðàçëè÷íè; îñâåí òîâà äæóäæåòàòà èìàëè ìíîãî ïî-ìðà÷åí õàðàêòåð è æèâååëè äúëãî, äîêàòî Äðóåäàèíèòå íå ìîæåëè äà ñå ïîõâàëÿò ñ äúëãîëåòèå äîðè ñðåä äðóãèòå ÷îâåøêè ïëåìåíà.
 Ñàìî â åäíà-åäèíñòâåíà îòêúñëå÷íà áåëåæêà ñå ñïîìåíàâà èçðè÷íî çà âðúçêàòà ìåæäó Äðóåäàèíèòå â Áåëåðèàíä, êîèòî ïðåç Ïúðâàòà åïîõà îõðàíÿâàëè äîìîâåòå íà Íàðîäà íà Õàëåò â Áðåòèëñêèÿ ëåñ, è äàëå÷íèòå ïðàäåäè íà Ãàí-áóðè-Ãàí, êîéòî ïðåâåë Ðîõèðèìèòå ïî Êàìåí ïðîõîä êúì Ìèíàñ Òèðèò ("Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ", êíèãà 5, ãëàâà 5), èëè ñúçäàòåëèòå íà èçîáðàæåíèÿòà êðàé ïúòÿ çà ×åðíîäåí (ïàê òàì, êíèãà 5, ãëàâà 3)<12>. Òàçè áåëåæêà òâúðäè:
Ãðóïà åìèãðàíòè îò Äðóåäàèíèòå ïðèäðóæèëè â êðàÿ íà Ïúðâàòà åïîõà Íàðîäà íà Õàëåò è çàæèâåëè ñ íåãî â Áðåòèëñêèÿ ëåñ. Àëà ïîâå÷åòî îñòàíàëè èç Áåëèòå ïëàíèíè, ìàêàð äà ãè ïðåñëåäâàëè äîøëèòå ïî-ñåòíå ëþäå, ùî áèëè èçïàäíàëè ïîä âëàñòòà íà Ìðàêà.
 Êàçâà ñå ñúùî, ÷å ïðèëèêàòà íà ñòàòóèòå îò ×åðíîäåí ñ ïîñëåäíèòå ïîòîìöè íà Äðóàòèòå (çàáåëÿçàíà îò Ìåðèàäîê Áðåíäèôóê ïðè ïúðâàòà ìó ñðåùà ñ Ãàí-Áóðè-Ãàí) ïúðâîíà÷àëíî áèëà ïðèçíàâàíà â Ãîíäîð, ìàêàð ÷å ïðè ñúçäàâàíåòî íà Íóìåíîðñêîòî êðàëñòâî îò Èñèëäóð òå îöåëåëè åäèíñòâåíî â Äðóàäàíñêèÿ ëåñ è Äðóâàèò Èàóð (âèæ ìàëêî ïî-äîëó).
 Òúé ïðè äîáðî æåëàíèå ìîæåì äà äîðàçâèåì äðåâíàòà ëåãåíäà çà èäâàíåòî íà õîðàòà ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 175-179) êàòî äîáàâèì ñëèçàíåòî íà Äðóåäàèíèòå îò Åðåä Ëèíäîí êúì Îñèðèàíä çàåäíî ñ Õàëàäèíèòå (Íàðîäà íà Õàëåò). Ñïîðåä äðóãà áåëåæêà ãîíäîðñêèòå èñòîðèöè âÿðâàëè, ÷å îò âñè÷êè ëþäå èìåííî Äðóåäàèíèòå ïúðâè ñà ïðåêîñèëè Àíäóèí. Òå èäâàëè (êàêòî ñå ïðåäïîëàãàëî) îò çåìèòå íà þã îò Ìîðäîð, íî ïðåäè äà äîñòèãíàò êðàéáðåæèåòî íà Õàðàäâàèò, çàâèëè íà ñåâåð êúì Èòèëèåí è ñëåä êàòî íàìåðèëè íà÷èí äà ïðåêîñÿò Àíäóèí (âåðîÿòíî êðàé Êàèð Àíäðîñ), ñå çàñåëèëè èç äîëèíèòå íà Áåëèòå ïëàíèíè è â ãîðèòå ïîêðàé ñåâåðíîòî èì ïîäíîæèå. "Òå áèëè ïîòàåí íàðîä è ãëåäàëè ñ íåäîâåðèå íà äðóãèòå ÷îâåøêè ïëåìåíà, êîèòî ãè ïðåñëåäâàëè è òîðìîçåëè îòêðàé âðåìå, òà çàòóé ïîåëè íà çàïàä äà äèðÿò ïîêîé ñðåä äàëå÷íè è óêðèòè çåìè." Íî íèòî òóê, íèòî íÿêúäå äðóãàäå å ñïîìåíàòî íåùî ïîâå÷å çà èñòîðèÿòà íà òåõíèòå âðúçêè ñ Íàðîäà íà Õàëåò.
 Â åäèí âå÷å öèòèðàí î÷åðê çà èìåíàòà íà ðåêèòå â Ñðåäíàòà çåìÿ ñðåùàìå ëú÷ ñâåòëèíà âúðõó Äðóåäàèíèòå îò Âòîðàòà åïîõà. Òàì å êàçàíî (âèæ Ïðèëîæåíèå Ã êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí"), ÷å äîêàòî áÿãàëè ïîêðàé ðåêà Ãâàòëî îò îïóñòîøåíèåòî íà Íóìåíîðöèòå, îöåëåëèòå ìåñòíè æèòåëè íà Åíåäâàèò
íå ïðåêîñèëè Èñåí, íèòî ñå óêðèëè ïî ãîëåìèÿ íîñ ìåæäó Èñåí è Ëåôíóè, êîéòî îôîðìÿë þæíèÿ êðàé íà çàëèâà Áåëôàëàñ çàðàäè "Ïóêåëèòå", ïîòàåí è ñóðîâ íàðîä îò íåóìîðíè è áåçøóìíè ëîâöè, êîèòî èçïîëçâàëè îòðîâíè ñòðåëè. Òå êàçâàëè, ÷å æèâåÿò òàì îò íåçàïîìíåíè âðåìåíà, àëà íÿêîãà ñà îáèòàâàëè è Áåëèòå ïëàíèíè. Â äàëå÷íè åïîõè íå ïðåêëàíÿëè ãëàâè ïðåä ×åðíèÿ Âåëèêàí (Ìîðãîò), íèòî ïúê ïî-êúñíî ñå ñúþçèëè ñúñ Ñàóðîí; çàùîòî ìðàçåëè âñè÷êè íàøåñòâåíèöè îò Èçòîêà. Êàçâàëè, ÷å íÿêîãà îòêúì Èçòîêà äîøëè âèñîêèòå ëþäå ñ ÷åðíè ñúðöà, ùî ãè ïðîãîíèëè îò îò Áåëèòå ïëàíèíè. Ìîæå áè äîðè ïî âðåìå íà Âîéíàòà çà ïðúñòåíà øåïà Äðóàòè âñå îùå ñà îöåëÿâàëè â Àíäðàñò èç âúçâèøåíèÿòà, ñ êîèòî çàâúðøâàëè íà çàïàä Áåëèòå ïëàíèíè, íî â Ãîíäîð çíàåëè ñàìî çà ïîñëåäíèòå îò òÿõ èç ãîðèòå íà Àíîðèåí.
 Òàçè îáëàñò ìåæäó Èñåí è Ëåôíóè ñå íàðè÷àëà Äðóâàèò Èàóð è â åäíà äðóãà êðàòêà áåëåæêà íà òàçè òåìà ñå òâúðäè, ÷å äóìàòà Èàóð, òîåñò "ñòàð", â ñëó÷àÿ íå îçíà÷àâà "ïúðâîíà÷àëåí", à "ïðåäèøåí" èëè "áèâø".
Ïðåç Ïúðâàòà åïîõà "Ïóêåëèòå" æèâååëè èç Áåëèòå ïëàíèíè (ïî äâàòà èì ñêëîíà). Êîãàòî ïðåç Âòîðàòà åïîõà çàïî÷íàëà íóìåíîðñêàòà îêóïàöèÿ íà êðàéáðåæèåòî, òå îöåëåëè èç ïëàíèíèòå íà ïîëóîñòðîâà [Àíäðàñò], êúäåòî íèêîãà íå å èìàëî íóìåíîðñêè ñåëèùà. Äðóãî ìàëîáðîéíî ïëåìå ñå ñúõðàíèëî ïî èçòî÷íèÿ êðàé íà ïëàíèíñêàòà âåðèãà [â Àíîðèåí]. Â êðàÿ íà Òðåòàòà åïîõà ñå ñìÿòàëî, ÷å åäèíñòâåíî òàì ñà ìàëöèíàòà îöåëåëè; çàòîâà äðóãàòà îáëàñò áèëà íàðå÷åíà "Ñòàðèÿò ïóùèíàê íà Ïóêåëèòå" (Äðóâàèò Èàóð). Òÿ ñè îñòàíàëà ïóùèíàê áåç íèòî åäíî ñåëèùå íà ëþäåòå îò Ãîíäîð èëè Ðîõàí, êîèòî ðÿäêî íàâëèçàëè òàì; àëà õîðàòà îò Àíôàëàñ âÿðâàëè, ÷å ïî îíèÿ ìåñòà âñå îùå æèâåÿò ïîòàéíî ïîòîìöè íà äðåâíèòå "Äèâè ëþäå"<13>.
Íî â Ðîõàí íå ïðèçíàâàëè âðúçêàòà ìåæäó ñòàòóèòå íà "Ïóêåëè" â ×åðíîäåí è "Äèâèòå ëþäå" îò Äðóàäàíñêèÿ ëåñ; Ðîõèðèìèòå èçîáùî íå ãè ïðèçíàâàëè çà õîðà - èìåííî ïîðàäè òîâà Ãàí-áóðè-Ãàí íàìåêâà çà íÿêîãàøíè ïðåñëåäâàíèÿ ["îñòàâÿé íà ìèðà Äèâè õîðà èç ãîðèòå è âå÷å íå ãîíè òÿõ êàòî çâåðîâå"]. Òúé êàòî ñå îïèòâà äà ãîâîðè íà Îáùèÿ åçèê, Ãàí-áóðè-Ãàí íàðè÷à ñâîÿ íàðîä "Äèâè õîðà" (íå áåç èðîíèÿ); íî ðàçáèðà ñå, ñàìèòå òå íå ñà ñå íàðè÷àëè òàêà<14>.
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Òóé íå ñå äúëæàëî íà íÿêàêâî òÿõíî îñîáåíî ïîëîæåíèå â Áåëåðèàíä è íàâÿðíî ïî-ñêîðî áèëî ïðè÷èíà, îòêîëêîòî ðåçóëòàò íà òÿõíàòà ìàëîáðîéíîñò. Òå ñå ìíîæàëè äàëå÷ ïî-áàâíî îò äðóãèòå Àòàíè, òà åäâà ñìîãâàëè äà çàìåñòÿò çàãèíàëèòå â ñðàæåíèÿ; è âñå ïàê ÷åñòî æåíèòå èì (êîéòî áèëè ïî-ìàëîáðîéíè îò ìúæåòå) îñòàâàëè íåîìúæåíè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 2 Â "Ñèëìàðèëèîí" Áåîð îïèñâà ïðåä Ôåëàãóíä Õàëàäèíèòå (íàðè÷àíè ïî-êúñíî Íàðîä íà Õàëåò) êàòî ïëåìå, "ñ êîåòî ñå ðàçëè÷àâàìå ïî ãîâîð" (ñòð. 177). Êàçàíî å ñúùî òàêà, ÷å òå "ñè îñòàíàëè îòäåëíî ïëåìå" (ñòð. 183) è ÷å áèëè ïî-íèñêè îò Áåîðîâèòå ïîòîìöè; "ðÿäêî ãîâîðåëè è íå îáè÷àëè øóìíèòå òúëïè; ìíîçèíà îò òÿõ îáè÷àëè ñàìîòàòà è áðîäåëè íà âîëÿ èç çåëåíèòå ëåñîâå, äîêàòî çåìèòå íà Åëäàðèòå áèëè îùå íîâè è îìàéíè çà òÿõ" (ñòð. 185). Â "Ñèëìàðèëèîí" íå ñå ñïîìåíàâà íèòî çà ïðèäúðæàíåòî èì êúì ñîáñòâåíèÿ åçèê â Áåëåðèàíä, íèòî çà àìàçîíñêèòå òðàäèöèè â òÿõíîòî îáùåñòâî, îñâåí ÷å Âëàäåòåëêàòà Õàëåò áèëà õðàáðà â áîÿ è ïðåäâîäèòåëêà íà íàðîäà.
 3 Ìàêàð äà ãîâîðåëè ñúùèÿ åçèê (ëåêî ïðåèíà÷åí). Òå îáà÷å áèëè çàïàçèëè è ìíîæåñòâî ñâîè äóìè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 4 Êàêòî â Áðåå ïðåç Òðåòàòà åïîõà æèâååëè çàåäíî õîðà è õîáèòè; íî ìåæäó õîáèòèòå è Äðóãîâåòå íÿìàëî íèùî îáùî. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 5 Êîãàòî âðàæäåáíè ëþäå, áåç äà ãè ïîçíàâàò äîáðå, êàçâàëè, ÷å Ìîðãîò ñèãóðíî å îòãëåäàë îðêèòå îò ïîäîáíè òâàðè, Åëäàðèòå èì îòãîâàðÿëè: "Òúé êàòî íå ìîæå ñàì äà ñúòâîðè íèùî æèâî, Ìîðãîò íåñúìíåíî å ñúçäàë îðêèòå îò ðàçëè÷íè ÷îâåøêè íàðîäè, àëà Äðóåäàèíèòå òðÿáâà äà ñà èçáåãíàëè íåãîâàòà Ñÿíêà; çàùîòî ìåæäó òåõíèÿ ñìÿõ è ñìåõà íà îðêèòå ðàçëèêàòà å òúé îãðîìíà, êàêòî ìåæäó ñâåòëèíàòà íà Àìàí è ìðàêà â Àíãáàíä". È âñå ïàê ìíîçèíà ñìÿòàëè, ÷å ëþòàòà èì íåíàâèñò êúì îðêèòå ñå äúëæè íà íÿêàêâî äàëå÷íî ðîäñòâî. Îðêèòå è Äðóãîâåòå âçàèìíî ñå ñìÿòàëè çà èçìåííèöè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Â "Ñèëìàðèëèîí" ñå òâúðäè, ÷å Ìåëêîð ñúòâîðèë îðêèòå îò ïëåíåíè åëôè ñêîðî ñëåä òÿõíàòà ïîÿâà (ñòð. 53 è 110-111); íî òîâà å ñàìî åäíî îò ìíîãîòî ïðîòèâîðå÷èâè ïðåäïîëîæåíèÿ çà ïðîèçõîäà íà îðêèòå. Òóê ìîæåì äà îòáåëåæèì, ÷å â "Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ" (êíèãà 5, ãëàâà 5) ñå îïèñâà ñìåõúò íà Ãàí-áóðè-Ãàí: "ïðè òèÿ äóìè ñòàðèÿò Ãàí èçäàäå ÷óäíîâàò áúëáóêàù çâóê, ñÿêàø ñå ñìååøå". Ñïîìåíàòî å, ÷å òîé èìà ðÿäêà áðàäà, êîÿòî "ñòúð÷åøå íà ôúíäúöè ïî âúçëîâàòàòà ÷åëþñò êàòî ñòàð ìúõ" è òúìíè, áåçèçðàçíè î÷è.
 6 Â íÿêîè îòêúñëå÷íè áåëåæêè å îòáåëÿçàíî, ÷å ñàìèòå òå ñå íàðè÷àëè Äðóãó (çâóêúò "ã" ñå ïðîèçíàñÿë ãúðëåíî). Âúçïðèåòî îò Ñèíäàðèíñêèÿ åçèê â Áåëåðèàíä, òîâà èìå áèëî ñúêðàòåíî íà Äðó èëè Äðóã (ìíîæåñòâåíî ÷èñëî Äðóèíè èëè Äðóàòè); íî êîãàòî Åëäàðèòå îòêðèëè, ÷å íàðîäúò Äðó å çàêëåò âðàã íà Ìîðãîò, áèëà äîáàâåíà "òèòëàòà" àäàí è ãè íàðåêëè Äðóåäàèíè (åäèíñòâåíî ÷èñëî Äðóàäàí èëè Äðóàäàíåö), çà äà îòáåëåæàò êàêòî ÷îâåøêàòà èì ïðèðîäà è òÿõíàòà äðóæáà ñ Åëäàðèòå, òàêà è ðàçëèêàòà èì îò Òðèòå ðîäà íà Åäàèíèòå. Ïî îíîâà âðåìå äóìàòà Äðó ñå èçïîëçâàëà ñàìî â ñëîâîñú÷åòàíèÿ êàòî Äðóíîñ, òîåñò "ñåìåéñòâî îò íàðîäà Äðó" èëè Äðóâàèò - "ïóùèíàêúò íà íàðîäà Äðó". Â Êóåíèéñêèÿ åçèê Äðóãó ñå ïðåâúðíàëî â Ðó è Ðóàòàí, ìíîæåñòâåíî ÷èñëî Ðóàòàíè. Çà äðóãèòå èì íàçâàíèÿ â ïî-êúñíè âðåìåíà (Äèâè ëþäå, Âîçè, Ïóêåëè) âèæ êðàÿ íà îñíîâíèÿ òåêñò è Áåëåæêà 14.
 7 Â àíàëèòå íà Íóìåíîð ñå ðàçêàçâà, ÷å íà òèÿ ïîñëåäíè áåãúëöè áèëî ðàçðåøåíî äà îòïëàâàò îòâúä ìîðåòî ñ Àòàíèòå, òà ñðåä ìèðíàòà íîâà çåìÿ äà ñå ìíîæàò è æèâåÿò ÷åñòèòî; òå îáà÷å ïîâå÷å íå âçåëè ó÷àñòèå âúâ âîéíàòà, ïîíåæå ìîðåòî ãè ïëàøåëî. Çà ïî-íàòàòúøíàòà èì ñúäáà ñðåùàìå ïèñìåíî ñïîìåíàâàíå ñàìî â åäíà îò ìàëêîòî ëåãåíäè, îöåëåëè ïîäèð Ïàäåíèåòî - ðàçêàçúò çà ïúðâèòå íóìåíîðñêè ïúòåøåñòâèÿ ïî ìîðå îáðàòíî êúì Ñðåäíàòà çåìÿ, èçâåñòåí ïîä èìåòî "Ìîðÿøêàòà ñúïðóãà". Â åäíî íåãîâî êîïèå, ñúñòàâåíî è ñúõðàíåíî â Ãîíäîð, èìà áåëåæêà íà ïèñàðÿ, ñâúðçàíà ñ îòêúñà, â êîéòî ñå ñïîìåíàâà çà Äðóåäàèíè îò äîìà íà êðàë Àëäàðèîí Ìîðåïëàâàòåëÿ - òÿ êàçâà, ÷å Äðóåäàèíèòå, êîèòî îòêðàé âðåìå ñå ñëàâåëè ñ íåîáè÷àéíà ïðîçîðëèâîñò, áèëè ñìóòåíè îò âåñòòà çà íåãîâèòå ïúòåøåñòâèÿ, áîÿëè ñå äà íå ãè ñïîëåòè çëî è ãî óìîëÿâàëè äà íå ïîòåãëÿ ïîâå÷å. Íå ñïîëó÷èëè, òúé êàòî íèòî áàùà ìó, íèòî íåãîâàòà ñúïðóãà ìîæåëè äà ïðîìåíÿò ðåøåíèåòî ìó; è Äðóåäàèíèòå ñè òðúãíàëè îò÷àÿíè. Îò îíóé âðåìå íàòàòúê Äðóåäàèíèòå â Íóìåíîð ñòàíàëè íåñïîêîéíè è âúïðåêè ñòðàõà ñè ïðåä ìîðñêàòà øèð, ïî÷íàëè ñàìè èëè ïî äâàìà-òðèìà äà ìîëÿò çà ìÿñòî íà ãîëåìèòå êîðàáè, ùî îòïëàâàëè êúì ñåâåðîçàïàäíèòå áðåãîâå íà Ñðåäíàòà çåìÿ. Àêî íÿêîé ãè ïèòàë: "Çàùî ñè òðúãâàòå è íàêúäå?", òå îòãîâàðÿëè: "Óñåùàìå, ÷å Ãîëåìèÿò îñòðîâ âå÷å íå å ñèãóðåí ïîä íîçåòå íè è æåëàåì äà ñå çàâúðíåì ïî çåìèòå, îòãäåòî äîéäîõìå". Òúé áðîÿò èì ïàê áàâíî âçåë äà íàìàëÿâà ãîäèíà ïîäèð ãîäèíà, òà íå áèë îñòàíàë íè åäèí, êîãàòî Åëåíäèë ñå ñïàñèë îò Ïàäåíèåòî - ïîñëåäíèòå èçáÿãàëè îò ñòðàíàòà âåäíàãà ñëåä äîâåæäàíåòî íà Ñàóðîí. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Íèòî â ìàòåðèàëèòå îêîëî èñòîðèÿòà íà Àëäàðèîí è Åðåíäèñ, íèòî êúäåòî è äà áèëî äðóãàäå íå ñà çàïàçåíè äîïúëíèòåëíè ñâåäåíèÿ çà ïðèñúñòâèåòî íà Äðóåäàèíè â Íóìåíîð; ñàìî åäíà îòêúñëå÷íà áåëåæêà å ñïîìåíàòî, ÷å "ñðåä Åäàèíèòå, êîèòî ïîäèð Âîéíàòà çà Ñêúïîöåííèòå êàìúíè îòïëàâàëè ïðåç ìîðåòî êúì Íóìåíîð, èìàëî è øåïà îöåëåëè îò Íàðîäà íà Õàëåò, à ìàëöèíàòà Äðóåäàèíè, ùî ãè ïðèäðóæàâàëè, èçìðåëè äàëå÷ ïðåäè Ïàäåíèåòî".
 8 Íåêîëöèíà æèâååëè â äîìà íà Õóðèí îò Õàäîðîâèÿ ðîä, çàùîòî íà ìëàäèíè òîé ãîñòóâàë ïðè Íàðîäà íà Õàëåò è áèë ñðîäíèê ñ òåõíèÿ âîæä. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Çà âðúçêèòå ìåæäó Õóðèí è Íàðîäà íà Õàëåò âèæ "Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 197-198.
 Áàùà ìè âúçíàìåðÿâàøå äà ïðåâúðíå â Äðóã ñòàðèÿ ñëóãà Ñàäîð îò Õóðèíîâèÿ äîì â Äîð-ëîìèí.
 9 Òå èìàëè çàêîí ñðåùó óïîòðåáàòà íà îòðîâà ñðåùó êîÿòî è äà áèëî æèâà òâàð, äîðè àêî èì å ïðè÷èíèëà çëèíà - êàòî èçêëþ÷âàëè åäèíñòâåíî îðêèòå, íà ÷èèòî îòðîâíè ñòðåëè îòãîâàðÿëè ñ äðóãè, îùå ïî-ñìúðòîíîñíè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Åëôîøëåì êàçâà íà Ìåðèàäîê Áðåíäèôóê, ÷å äèâèòå õîðà èçïîëçâàò îòðîâíè ñòðåëè ("Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ", êíèãà 5, ãëàâà 5), íà ñúùîòî ìíåíèå ñà áèëè è æèòåëèòå íà Åíåäâàèò ïðåç Âòîðàòà åïîõà (âèæ "Ïî-íàòàòúøíè áåëåæêè çà Äðóåäàèíèòå"). Ïî-íàòàòúê â òîçè î÷åðê ñå ñïîìåíàâàò ïîäðîáíîñòè çà òåõíèòå æèëèùà, êîèòî ñìÿòàì çà óìåñòíî äà öèòèðàì òóê. Äîêàòî æèâååëè ñðåä ãîðÿíèòå îò Íàðîäà íà Õàëåò, "òå ñå çàäîâîëÿâàëè ñ ëåêè øàòðè èëè êîëèáè, èçãðàäåíè îêîëî äúíåðèòå íà ãîëåìè äúðâåòà, ïîíåæå áèëè èçäðúæëèâ íàðîä. Ñïîðåä ñîáñòâåíèòå èì ïðåäàíèÿ, â íÿêîãàøíàòà ñè ðîäèíà òå èçïîëçâàëè ïëàíèíñêèòå ïåùåðè, íî ïðåäèìíî êàòî ñêëàäîâå, à ñå ïîäñëîíÿâàëè òàì ñàìî ïðè áóðè è ãîëåìè ñòóäîâå. Ïîäîáíè óáåæèùà èìàëè è â Áåëåðèàíä; àëà ñòðîãî îõðàíÿâàëè òèÿ ìåñòà è íå äîïóñêàëè â òÿõ äîðè íàé-áëèçêèòå ñè ïðèÿòåëè îò Íàðîäà íà Õàëåò".
 10 Ñïîðåä ëåãåíäèòå èì, òå ïðèäîáèëè òèÿ ïîçíàíèÿ îò äæóäæåòàòà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 11 Çà òàçè èñòîðèÿ áàùà ìè îòáåëÿçâà: "Ïðèêàçêè êàòî "Âåðíèÿò êàìúê", êîèòî îïèñâàò êàê åäèí ñúçäàòåë ïðåõâúðëÿ ÷àñò îò ñâîÿòà "ñèëà" âúðõó òâîðåíèÿòà ñè, íàïîìíÿò â èçâåñòíà ñòåïåí Ñàóðîíîâîòî ïðåõâúðëÿíå íà ìîù â îñíîâèòå íà Áàðàõ-äóð è Ïðúñòåíà-Ïîâåëèòåë".
 12 "Íà âñåêè çàâîé íà ïúòÿ ñòúð÷àõà âèñîêè êàìúíè, èçñå÷åíè âúâ ôîðìàòà íà åäðè, òàíòóðåñòè ìúæå, ñåäíàëè ñ êðúñòîñàíè íîçå è îòïóñíàëè äåáåëè ðúöå âúðõó èçäóòèòå ñè êîðåìè. Âåòðîâåòå íà áåç÷åòíè ãîäèíè áÿõà çàëè÷èëè ëèöàòà íà íÿêîè îò òÿõ, îñòàâÿéêè ñàìî òúìíèòå äóïêè íà î÷èòå, êîèòî îùå ñå âçèðàõà êúì ìèíóâà÷èòå."
 13 Èìåòî Äðóâàèò Èàóð (Äðåâíà çåìÿ íà Ïóêåëèòå) ñå ñðåùà â äåêîðàòèâíàòà êàðòà íà ìèñ Ïîëèí Áåéíñ (âèæ áåëåæêàòà ïîä ëèíèÿ â Ïðèëîæåíèå Ã êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí"), ðàçïîëîæåíî äîñòà íà ñåâåð îò ïëàíèíèòå ïî ïîëóîñòðîâ Àíäðàñò. Áàùà ìè îáà÷å òâúðäåøå, ÷å ñàì å âúâåë èìåòî è òî å ðàçïîëîæåíî òî÷íî.
 Êàêòî òâúðäè åäíà áåëåæêà â ïîëåòî íà ðúêîïèñà, ñëåä Ñðàæåíèÿòà êðàé Áðîäîâåòå íà Èñåí ñå îêàçàëî, ÷å â Äðóâàèò Èàóð ñà îöåëåëè ìíîçèíà Äðóåäàèíè, òúé êàòî âñè÷êè òå íàèçëåçëè îò ïåùåðèòå ñè äà íàïàäíàò îòáëúñíàòèòå íà þã îñòàòúöè îò Ñàðóìàíîâàòà âîéñêà.
Â äðóã îòêúñ, öèòèðàí â Ïðèëîæåíèåòî êúì "Ñðàæåíèÿòà êðàé Áðîäîâåòå íà Èñåí", ñå ñïîìåíàâà çà "Äèâè ëþäå" ïî êðàéáðåæèåòî íà Åíåäâàèò - ïëåìåíà îò ëîâöè è ðèáàðè, ñõîäíè ïî âúíøíîñò è ãîâîð ñ Äðóåäàèíèòå îò Àíîðèåí.
 14 Âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" âåäíúæ ñå èçïîëçâà èìåòî "Âîçè", êîãàòî Åëôîøëåì êàçâà íà Ìåðèàäîê Áðåíäèôóê: "×óâàø Âîçèòå, Äèâèòå Ãîðÿíè". Âîç å ìîäåðíèçàöèÿ (â ñëó÷àÿ - ôîðìàòà, êîÿòî áè èìàëà äóìàòà, àêî îùå ñå óïîòðåáÿâàøå) íà àíãëîñàêñîíñêàòà äóìà wasa, ñðåùàíà ñàìî êàòî ñúñòàâêà íà ñëîâîñú÷åòàíèåòî âóäó-âàçà, òîåñò "äèâ ÷îâåê îò ãîðèòå". (Äîðèàòñêèÿò åëô Ñàåðîñ íàðè÷à Òóðèí ñ îáèäíîòî ïðîçâèùå Âîç-ãîðÿíèí; âèæ â ïúðâàòà ÷àñò "Íàðí è Õèí Õóðèí".) Ðåàëíî èçïîëçâàíàòà îò Ðîõèðèìèòå äóìà (ïðåâåäåíà êàòî "âîç" ñïîðåä èçïîëçâàíèÿ íàâñÿêúäå ìåòîä) ñå ñïîìåíàâà íà åäíî ìÿñòî êàòî ðîã, ìíîæåñòâåíî ÷èñëî ðîãèí.
 Èçãëåæäà, ÷å íàçâàíèåòî "Ïóêåëè" (îòíîâî ïðåâîä - èäâà îò àíãëîñàêñîíñêîòî pucel, òîåñò "òàëàñúì, äåìîí", ñâúðçàíî ñ äóìàòà puca, îò êîÿòî íà ñâîé ðåä ïðîèçëèçà äóõúò Ïúê â Øåêñïèðîâèÿ "Ñúí â ëÿòíà íîù") ñå å èçïîëçâàëî â Ðîõàí ñàìî çà ñòàòóèòå êðàé ×åðíîäåí.
II. ÈÑÒÀÐÈÒÅ
 Èçãëåæäà, ÷å íàé-ïúëíèÿò ðúêîïèñ çà Èñòàðèòå å ñúçäàäåí ïðåç 1954 ãîäèíà (çà íåãîâèÿ ïðîèçõîä âèæ áåëåæêèòå ìè íà òàçè òåìà â Óâîäà êúì ïúðâà ÷àñò). Òóê ãî ïðèâåæäàì èçöÿëî è ïðè äîïúëíèòåëíîòî ìó ñïîìåíàâàíå ùå ãî íàðè÷àì "î÷åðê çà Èñòàðèòå".
Äóìàòà Âúëøåáíèê å ïðåâîä îò Êóåíèéñêîòî èñòàð (èëè Ñèíäàðèíñêîòî èòðîí) - ÷ëåí íà "îðäåí" (êàêòî ãî íàðè÷àëè), êîéòî ïðåòåíäèðàë äà ïðèòåæàâà è íàèñòèíà ÷åñòî ïðîÿâÿâàë èçêëþ÷èòåëíè ïîçíàíèÿ çà èñòîðèÿòà è ñúùíîñòòà íà ñâåòà. Ïðåâîäúò ìîæå áè íå å òâúðäå óäà÷åí, òúé êàòî Õåðåí Èñòàðèîí, òîåñò "Îðäåíúò íà Âúëøåáíèöèòå" èçöÿëî ñå ðàçëè÷àâà îò âúçíèêíàëèòå ïî-êúñíî ëåãåíäè çà "âúëøåáíèöè" è "ìàãüîñíèöè"; íåãîâèòå ÷ëåíîâå ïðèíàäëåæàëè åäèíñòâåíî íà Òðåòàòà åïîõà, à ñëåä òîâà èç÷åçíàëè è íèêîé, îñâåí ìîæå áè Åëðîíä, Êèðäàí è Ãàëàäðèåë, íå óçíàë êîè ñà áèëè òå è îòêúäå ñà ïðèñòèãíàëè.
Îíèÿ ëþäå, êîèòî ñå ñðåùàëè ñ òÿõ, ïðåäïîëàãàëè (ïúðâîíà÷àëíî), ÷å òå ñà îáèêíîâåíè õîðà, ïðèäîáèëè óìåíèÿ è ïðåìúäðîñòè ÷ðåç äúëúã è ïîòàåí òðóä. Çà ïðúâ ïúò ñå ïîÿâèëè â Ñðåäíàòà çåìÿ îêîëî 1000 ãîäèíà íà Òðåòàòà åïîõà, àëà äúëãî ñêèòàëè â ñêðîìíè îäåÿíèÿ êàòî ïðåñòàðåëè, íî êðåïêè ëþäå, ñêèòàëöè è ïúòåøåñòâåíèöè, ùî ñáèðàëè çíàíèÿ çà Ñðåäíàòà çåìÿ è âñè÷êè íåéíè îáèòàòåëè, áåç äà ðàçêðèâàò íèêîìó ñâîèòå ñèëè è çàìèñëè. Íî êîãàòî ñÿíêàòà íà Ñàóðîí ïî÷íàëà ïàê äà ñå ðàçðàñòâà è ïðèäîáèâà ôîðìà, òå ñòàíàëè ïî-àêòèâíè, êàòî íåïðåñòàííî ñå ìú÷åëè äà âúçïðàò ðàñòåæà íà Ñÿíêàòà è äà îáÿñíÿò íà åëôè è ëþäå êàêâà çàïëàõà ãè äåáíå. Òîãàâà ñðåä ÷îâåøêèÿ ðîä ïëúçíàëà íà äëúæ è øèð ìúëâà çà òåõíèòå ñòðàíñòâèÿ è íàìåñàòà èì â ðåäèöà äåëà; è ïðîóìåëè íàé-ñåòíå õîðàòà, ÷å òå íå óìèðàò, à ñè îñòàâàò âñå ñúùèòå (ñàìî ìàëêî ïî-ñúñòàðåíè íà âèä) äîêàòî äåäèòå è ñèíîâåòå ÷îâåøêè èäâàëè è îòìèíàâàëè. Çàòóé, ìàêàð è äà ãè îáè÷àëè, âçåëè äà ñå áîÿò îò òÿõ, òà ñìåòíàëè, ÷å ùå äà ñà îò íàðîäà íà åëôèòå (ñ êîèòî íàèñòèíà òâúðäå ÷åñòî îáùóâàëè).
Àëà íå áèëî òúé. Çàùîòî òå áèëè äîøëè ïðåç Ìîðåòî îò Íåäîñòèæèìèÿ Çàïàä; çàäúëãî îáà÷å òóé áèëî èçâåñòíî åäèíñòâåíî íà Êèðäàí, Ïàçèòåë íà Òðåòèÿ Ïðúñòåí è ïîâåëèòåë íà Ñèâèòå çàëèâè, êîéòî ãè âèäÿë êàê ñëåçëè çà ïðúâ ïúò íà çàïàäíèÿ áðÿã. Ïðàòåíèöè áèëè òå íà Çàïàäíèòå âëàñòåëèíè, Âàëàðèòå, ùî âñå îùå áäåëè íàä Ñðåäíàòà çåìÿ è êîãàòî çà ïðúâ ïúò ñå ðàçìúðäàëà ñÿíêàòà íà Ñàóðîí, ðåøèëè äà ãî âúçïðàò ïî òîçè íà÷èí. Çàùîòî ñúñ ñúãëàñèåòî íà Åðó ïðàòèëè íàòàì ñâîè âúðõîâíè ñúáðàòÿ ñ òàÿ åäíè÷êà ðàçëèêà, ÷å òåëàòà èì íå áèëè îäåÿíèÿ, à ñúùèíñêè ÷îâåøêè òåëà, ïîäâëàñòíè íà çåìíèòå ñòðàõîâå, áîëêè è òåæåñòè, íà ãëàä, æàæäà è ãèáåë; ìàêàð ÷å áëàãîäàðåíèå íà âúçâèøåíèÿ ñè äóõ íå óìèðàëè, à ñàìî áàâíî ñå ñúñòàðÿâàëè îò òðóäà è ãðèæèòå íà áåç÷åòíè ãîäèíè. Òóé ñòîðèëè Âàëàðèòå, ïîíåæå æåëàåëè äà ïîïðàâÿò ñòàðèòå ãðåøêè - íàé-âå÷å îïèòà äà ñúõðàíÿò è çàêðèëÿò Åëäàðèòå ñ öÿëàòà ñè îòêðèòà ìîù è âåëè÷èå; ñåãà îáà÷å íà òåõíèòå ïðàòåíèöè áèëî çàáðàíåíî äà ñå ÿâÿâàò â ìîãúùåñòâåí îáëèê èëè äà ïîêîðÿâàò âîëÿòà íà åëôè è ëþäå ÷ðåç îòêðèòà ïðîÿâà íà ñèëà, à èìàëè çàðúêàòà äà áðîäÿò ïîä ñêðîìíà è íåìîùíà âúíøíîñò, òà äà óáåæäàâàò è ñêëàíÿò êúì äîáðî åëôè è ëþäå, äà îáåäèíÿâàò ñ îáè÷ è ðàçáèðàòåëñòâî âñè÷êè îíèÿ, êîèòî âúçðîäåíèÿò Ñàóðîí áè ñå ïîìú÷èë äà ïîêâàðè è çàâëàäåå.
Íå ñå çíàå êîëöèíà ñà ñïàäàëè êúì òîçè Îðäåí; íî îò îíèÿ, ùî ïðèñòèãíàëè â Ñåâåðà íà Ñðåäíàòà çåìÿ, êúäåòî èìàëî íàé-ãîëÿìà íàäåæäà (çàðàäè òàìîøíèòå Åëäàðè è ïîòîìöèòå íà Äóíåäàèíèòå), ãëàâíèòå áèëè ïåòèìà. Ïðúâ äîøúë åäèí ñ âåëè÷àâ îáëèê è îñàíêà, ãàðâàíîâî÷åðíà êîñà, îìàåí ãëàñ è áåëè îäåæäè; âåëèêî óìåíèå èìàë òîé â íàé-èçêóñíèòå äåëà, òà ïî÷òè âñè÷êè, äîðè è Åëäàðèòå, ãî ñìÿòàëè çà ïðåäâîäèòåë íà Îðäåíà<1>. Èìàëî è äðóãè: äâàìèíà îáëå÷åíè â ìîðñêîñèíüî è åäèí â çåìëèñòî êàôÿâî; à ïîñëåäåí äîøúë åäèí, ùî èçãëåæäàë íàé-íåçíà÷èòåëåí - ïî-íèñúê îò äðóãèòå è ïî-ñúñòàðåí íà âèä, ñúñ ñèâè êîñè è ñèâè îäåæäè, ïîäïðÿí íà äúëúã æåçúë. Àëà îùå îò ïúðâàòà ñðåùà â Ñèâèòå çàëèâè Êèðäàí äîëîâèë ó íåãî íàé-âåëè÷àâèÿ è ïðåìúäúð äóõ; ñ äúëáîê ïîêëîí ãî ïîñðåùíàë è ìó äàë íà ñúõðàíåíèå Òðåòèÿ Ïðúñòåí - ×åðâåíèÿ Íàðèÿ.
- Çàùîòî - ðåêúë òîé - âåëèêè äåëà è ñòðàõîâèòè çàïëàõè òå ÷àêàò, òà äà íå ñå îêàæå çàäà÷àòà òè íåèìîâåðíî òðóäíà è èçíóðèòåëíà, âçåìè òîçè Ïðúñòåí äà ÷åðïèø îò íåãî óòåõà è ïîìîù. Ïîâåðåí ìè áå ñàìî çà äà ãî îïàçÿ â òàéíà è íàõàëîñò îñòàâà ìîãúùåñòâîòî ìó òóê, ïî Çàïàäíèòå áðåãîâå; àëà ñìÿòàì, ÷å íå ïîäèð äúëãî ùå òðÿáâà äà å â ïî-áëàãîðîäíà äåñíèöà îò ìîÿòà, ùî ÷ðåç íåãî ùå äà ðàçïàëè õðàáðîñò âúâ âñè÷êè ñúðöà<2>.
À Ñèâèÿ ïðàòåíèê âçåë Ïðúñòåíà è íàèñòèíà ãî ñúõðàíèë â òàéíà; àëà Áåëèÿ ïðàòåíèê (êîéòî óìååë äà ðàçêðèâà âñÿêàêâè òàéíè) ïîäèð âðåìå óçíàë çà òîÿ äàð, çàâèäÿë ìó è òúé ñå çàðîäèëà ñêðèòàòà ìó íåïðèÿçúí êúì Ñèâèÿ, ùî ïî-êúñíî èçëÿçëà íàÿâå.
Â ñåòíåøíè äíè Áåëèÿ ïðàòåíèê ñòàíàë èçâåñòåí ñðåä åëôèòå ñ èìåòî Êóðóíèð, ñèðå÷ Óìåëèÿ ìàéñòîð, à Ñåâåðíèòå ëþäå ãî íàðè÷àëè Ñàðóìàí; àëà òóé áèëî ñëåä êàòî òîé ñå çàâúðíàë îò äúëãèòå ñòðàíñòâèÿ è çàæèâÿë â Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî. Çà Ñèíèòå ìàëêî ñå çíàåëè èç Çàïàäà è íÿìàëè äðóãè èìåíà, îñâåí Èòðèí Ëóèí, ùî îçíà÷àâà Ñèíèòå âúëøåáíèöè; çàùîòî òå òðúãíàëè êúì Èçòîêà çàåäíî ñ Êóðóíèð, àëà âå÷å íå ñå çàâúðíàëè; è äàëè ñà îñòàíàëè òàì äà èçïúëíÿâàò îíóé, çà êîåòî ãè ïðàùàëè, äàëè ñà çàãèíàëè, èëè, êàêòî êàçâàò íÿêîè, ñà áèëè õâàíàòè îò Ñàóðîí è ïðåâúðíàòè â íåãîâè ðîáè - òóé íå ñå çíàå îò íèêîãî<3>. Íå áèëà èçêëþ÷åíà íèòî åäíà îò òåçè âúçìîæíîñòè; çàùîòî, êîëêîòî è ñòðàííî äà èçãëåæäà, ùîì áèëè îáëå÷åíè â òåëà îò Ñðåäíàòà çåìÿ, Èñòàðèòå ìîæåëè ñúùî êàòî åëôè è ëþäå äà ñå îòêëîíÿò îò ïðàâèÿ ïúò è äà òâîðÿò çëî, çàáðàâÿéêè ñìèñúëà íà äîáðîòî â òúðñåíå íà ìîùòà çà íåãîâîòî îñúùåñòâÿâàíå.
 Íåñúìíåíî òóê å ìÿñòîòî íà åäíà îòäåëíà áåëåæêà îò ïîëåòî íà ðúêîïèñà:
Çàùîòî êàçâàò, ÷å âúïëúòåíè â òåëà, Èñòàðèòå òðÿáâàëî äà ïðåîòêðèÿò íàíîâî ìíîãî íåùà ÷ðåç áàâíî è èçíóðèòåëíî ó÷åíèå; è ìàêàð äà çíàåëè îòêúäå èäâàò, ñïîìåíúò îò Áëàæåíîòî öàðñòâî áèë çà òÿõ êàòî äàëå÷íî âèäåíèå, ïî êîåòî (äîêàòî îñòàâàëè âåðíè íà ìèñèÿòà ñè) êîïíååëè íåóäúðæèìî. Òúé ÷ðåç äîáðîâîëíî ïðèåìàíå íà èçãíàíè÷åñêèòå ìúêè è Ñàóðîíîâèòå ëóêàâñòâà ìîæåëè äà ïîïðàâÿò áåäèòå íà îíîâà âðåìå.
Âñúùíîñò îò âñè÷êè Èñòàðè âåðåí îñòàíàë ñàìî åäèí, íàé-ïîñëåäíèÿò. Çàùîòî ÷åòâúðòèÿò, Ðàäàãàñò, îáèêíàë áåçáðîéíèòå ïòèöè è çâåðîâå íà Ñðåäíàòà çåìÿ, òà çàíåìàðèë ñðåùèòå ñ åëôè è ëþäå, à ïðåêàðâàë äíèòå ñè ñðåä äèâèòå òâàðè. Òúé ïîëó÷èë ñâîåòî èìå (êîåòî å íà äðåâíèÿ Íóìåíîðñêè åçèê è êàçâàò, ÷å îçíà÷àâàëî "ïàçèòåë íà çâåðîâåòå")<4>.À Êóðóíèð-Ëàí, íàðè÷àí îùå Ñàðóìàí Áåëèÿ, èçìåíèë íà âèñîêàòà öåë, ñòàíàë âèñîêîìåðåí, íåòúðïåëèâ è âëàñòåí, òà ñå îïèòàë íàñèëà äà íàëîæè ñâîÿòà âîëÿ è ñàì äà èçìåñòè Ñàóðîí; àëà îíçè ìðà÷åí è ìîãúù äóõ ãî óëîâèë â ñîáñòâåíàòà ìó ìðåæà.
À íàé-ïîñëåäíèÿò áèë íàðå÷åí îò åëôèòå Ìèòðàíäèð, Ñèâèÿ ñòðàííèê, çàùîòî íå ñïèðàë íà åäíî ìÿñòî è íå äèðåë íè áîãàòñòâà, íèòî ïîêëîííèöè; âìåñòî òóé êðúñòîñâàë íåñïèðíî Çàïàäíèòå çåìè îò Ãîíäîð äî Àíãìàð è îò Ëèíäîí äî Ëîðèåí, êàòî íèêîìó íå îòêàçâàë äðóæåñêà ïîìîù â òåæúê ÷àñ. Èìàë ñúðäå÷åí è áóåí äóõ (òóé ñå ïîäñèëâàëî è îò ïðúñòåíà Íàðèÿ), çàùîòî òîé áèë ñúùèíñêèÿò Âðàã íà Ñàóðîí, òà ñðåùó àë÷íèÿ è îïóñòîøèòåëåí îãúí âúçïðàâÿë ïëàìúêà, ùî ñòîïëÿ è îáîäðÿâà â äíè íà ïîêðóñà è îò÷àÿíèå; àëà áóéíàòà ðàäîñò è ëþòèÿò ãíÿâ áèëè óêðèòè ïîä ïåïåëíî ñèâè îäåæäè, òúé ÷å ñàìî îíèÿ, ùî äîáðå ãî ïîçíàâàëè, ìîæåëè äà ñúçðàò âúòðåøíèÿ ìó ïëàìúê. Òîé óìååë äà áúäå âåñåë è ïðèâåòëèâ êúì ìëàäèòå è ïðîñòîäóøíèòå, íî ñúùåâðåìåííî çíàåë êàê ñ ðåçêè è õàïëèâè ñëîâà äà óñìèðè õîðñêàòà ãëóïîñò; îáà÷å íå áèë ãîðäåëèâ è íå äèðåë íè âëàñò, íèòî âúçõâàëà, òà òúé ñïå÷åëèë íàâñÿêúäå îáè÷òà íà îíèÿ, ùî ñúùî íå òàÿëè ãîðäîñò â ñúðöàòà ñè. Íàé-÷åñòî áðîäåë íåóìîðíî ïåøêîì, êàòî ñå ïîäïèðàë íà æåçúë; çàðàäè òóé ëþäåòå îò Ñåâåðà ãî íàðåêëè Ãàíäàëô, ñèðå÷ "åëôúò ñ æåçúëà". Çàùîòî ñìÿòàëè (ìàêàð è ïîãðåøíî, êàêòî âå÷å áå êàçàíî), ÷å å îò åëôè÷åñêî ïîòåêëî, òúé êàòî ïîíÿêîãà âúðøåë ñðåä òÿõ ÷óäåñà, ñâúðçàíè íàé-âå÷å ñ ëþáèìèòå ìó èãðè íà îãúíÿ; àëà ïîêàçâàë òèÿ âúëøåáñòâà ñàìî çà âåñåëáà è òÿõíà íàñëàäà áåç äà òúðñè îò íÿêîãî ïðåêëîíåíèå èëè ïîñëóøàíèå ïîðàäè ñòðàõ.
Äðóãàäå å ðàçêàçàíî êàê ñëåä íîâîòî âúçäèãàíå íà Ñàóðîí òîé ñúùî ñå âúçâèñèë, òà ðàçêðèë îò÷àñòè ìîùòà ñè è êàòî ñòàíàë ãëàâíà äâèæåùà ñèëà íà ñúïðîòèâàòà ñðåùó Ñàóðîí, íàé-ñåòíå ïîñòèãíàë ïîáåäà è ÷ðåç áäèòåëíîñò è äúëúã òðóä äîâåë âñè÷êî äî êðàÿ, ùî áèëè çàìèñëèëè Âàëàðèòå è Åäèíñòâåíèÿ íàä òÿõ. Àëà êàçâàò, ÷å êúì êðàÿ íà çàäà÷àòà, çà êîÿòî áèë äîøúë, òîé ïîñòðàäàë æåñòîêî, çàãèíàë è áèë âúðíàò çà êðàòêî âðåìå îò áåçäíàòà íà ñìúðòòà - âå÷å ñ áåëè îäåæäè è ïðåîáðàçåí â ëú÷åçàðåí ïëàìúê (ìàêàð è çàáóëåí, îñâåí â íàé-òåæêèòå ìèãîâå). À êîãàòî âñè÷êî îòìèíàëî è Ñÿíêàòà íà Ñàóðîí áèëà óíèùîæåíà, òîé çàìèíàë íàâåêè îòâúä Ìîðåòî. Êóðóíèð ïúê áèë íèçâåðãíàò, áåçìåðíî óíèçåí, è íàêðàÿ çàãèíàë îò äåñíèöàòà íà ïîòèñíàòèÿ ñè ðîá; à äóõúò ìó áèë îáðå÷åí äà îòëåòè íåçíàéíî íàêúäå è âå÷å íå ñå çàâúðíàë êúì Ñðåäíàòà çåìÿ, áèëî òî ðàçãîëåí èëè â òåëåñíè îäåæäè.
 Âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" åäèíñòâåíîòî îáîáùåíèå çà Èñòàðèòå å âêëþ÷åíî â óâîäíàòà áåëåæêà êúì "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" íà Òðåòàòà åïîõà îò Ïðèëîæåíèå Á:
Êîãàòî îòìèíàëè îêîëî õèëÿäà ãîäèíè è ïúðâàòà ñÿíêà ïàäíàëà íàä Çåëåíîãîð Âåëèêè, â Ñðåäíàòà çåìÿ ñå ïîÿâèëè Âúëøåáíèöèòå, íàðå÷åíè Èñòàðè. Ïî-êúñíî ñå çàãîâîðèëî, ÷å èäâàëè îò Äàëå÷íèÿ Çàïàä è áèëè ïðàòåíè äà âúçïðàò ìîùòà íà Ñàóðîí è äà îáåäèíÿò âñè÷êè, ùî èìàò ñèëè çà áîðáà ïðîòèâ íåãî; íî èì áèëî çàáðàíåíî äà îòâðúùàò íà ìîùòà ìó ñ ìîù èëè äà òúðñÿò âëàñò íàä åëôè è ëþäå ÷ðåç ñèëà è ñòðàõ.
Çàòóé äîøëè ïîä ÷îâåøêè îáëèê, ìàêàð ÷å íå ïðåæèâåëè ìëàäîñò, ñòàðååëè ñúâñåì áàâíî è âëàäååëè ìíîãî óìåíèÿ è ïðåìúäðîñòè. Ïðåä ìàëöèíà ðàçêðèëè èñòèíñêèòå ñè èìåíà è èçïîëçâàëè ïðîçâèùàòà, ñ êàêâèòî ãè íàäàðÿâàëè. Äâàìàòà íàé-âúçâèøåíè îò òîçè îðäåí (â êîéòî, êàçâàò, èìàëî îáùî ïåòèìà) áèëè íàðè÷àíè îò Åëäàðèòå Êóðóíèð, ùî îçíà÷àâà "Ñðú÷íèÿ ìàéñòîð", è Ìèòðàíäèð, ñèðå÷ "Ñèâèÿ ñòðàííèê"; ëþäåòå îò Ñåâåðà ïúê ãè íàðè÷àëè Ñàðóìàí è Ãàíäàëô. Êóðóíèð ÷åñòî ïúòóâàë èç Èçòîêà, íî íàêðàÿ ñå çàñåëèë â Èñåíãàðä. Ìèòðàíäèð áèë íàé-áëèçúê ïðèÿòåë ñ Åëäàðèòå, áðîäåë ïðåäèìíî èç Çàïàäà è íèêîãà íå ñè èçáðàë ïîñòîÿííî æèëèùå.
 Ñëåäâà î÷åðê çà ñúõðàíåíèåòî íà Òðèòå åëôè÷åñêè Ïðúñòåíà, â êîéòî ñå êàçâà, ÷å Êèðäàí ïðåäàë íà Ãàíäàëô ×åðâåíèÿ Ïðúñòåí îùå ïðè èäâàíåòî ìó ïðåç Ìîðåòî â Ñèâèòå çàëèâè ("çàùîòî Êèðäàí âèæäàë ïî-íàäàëå÷ è ïî-íàäúëáîêî îò âñåêè äðóã â Ñðåäíàòà çåìÿ").
 Öèòèðàíèÿò ïî-ãîðå î÷åðê çà Èñòàðèòå ðàçêðèâà ìíîãî ïîäðîáíîñòè îêîëî òÿõ è òåõíèÿ ïðîèçõîä, êîèòî íå ñå ñðåùàò âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" (à îñâåí òîâà ñúäúðæà íÿêîè ñòðàíè÷íè, íî òâúðäå èíòåðåñíè ñâåäåíèÿ çà Âàëàðèòå, íåîòñëàáâàùàòà èì ãðèæà çà Ñðåäíàòà çåìÿ è îñúçíàâàíåòî íà äðåâíàòà ãðåøêà; íî íå áèõìå ìîãëè äà îáñúæäàìå òóê òåçè òåìè). Íàé-çàáåëåæèòåëíî å îïèñàíèåòî íà Èñòàðèòå êàòî "âúðõîâíè ñúáðàòÿ" íà Âàëàðèòå è òâúðäåíèåòî, ÷å ñà áèëè âúïëúòåíè â ÷îâåøêè òåëà<5>. Íî çàñëóæàâà ñúùî äà ñå îòáåëåæè ïðèñòèãàíåòî íà Èñòàðèòå â Ñðåäíàòà çåìÿ ïî ðàçëè÷íî âðåìå; ïðîçðåíèåòî íà Êèðäàí, ÷å Ãàíäàëô å íàé-âåëèêèÿò îò òÿõ; çàâèñòòà íà Ñàðóìàí ñëåä îòêðèòèåòî, ÷å Ãàíäàëô ïðèòåæàâà ×åðâåíèÿ Ïðúñòåí; âúçãëåäúò, ÷å Ðàäàãàñò å èçíåâåðèë íà ìèñèÿòà ñè; äâàìàòà äðóãè áåçèìåííè "Ñèíè âúëøåáíèöè", êîèòî çàìèíàëè íà Èçòîê çàåäíî ñúñ Ñàðóìàí, íî çà ðàçëèêà îò íåãî âå÷å íå ñå çàâúðíàëè êúì Çàïàäíèòå çåìè; áðîÿò íà Èñòàðèòå îò îðäåíà (òóê ñå òâúðäè, ÷å òîé áèë íåèçâåñòåí, íî "ãëàâíèòå" îò îíèÿ, êîèòî äîøëè â Ñåâåðà íà Ñðåäíàòà çåìÿ, áèëè ïåòèìà); îáÿñíåíèåòî íà èìåíàòà Ãàíäàëô è Ðàäàãàñò; è Ñèíäàðèíñêàòà äóìà èòðîí, ìíîæåñòâåíî ÷èñëî èòðèí.
 Îòêúñúò çà Èñòàðèòå â "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 388-89) ñúâïàäà ïî÷òè äîñëîâíî ñ öèòèðàíèÿ ïî-ãîðå òåêñò îò Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå"; òîé îáà÷å ñúäúðæà è åäíî èçðå÷åíèå, êîåòî ïîäêðåïÿ î÷åðêà çà Èñòàðèòå:
Íàé-âèñîê ñàí èìàë Êóðóíèð è òîé ïðèñòèãíàë ïðúâ, à ïîäèð íåãî äîøëè Ìèòðàíäèð, Ðàäàãàñò è äðóãè Èñòàðè, êîèòî îáà÷å îòèøëè ïî èçòî÷íèòå îáëàñòè íà Ñðåäíàòà çåìÿ è çà òÿõ íå ñå ñïîìåíàâà â òèÿ ëåãåíäè.
 Çà æàëîñò ïîâå÷åòî îñòàíàëè ðúêîïèñè îòíîñíî Èñòàðèòå (êàòî öÿëî) íå ñà íèùî ïîâå÷å îò íàáúðçî íàäðàñêàíè è íàé-÷åñòî íå÷åòëèâè áåëåæêè. Ãîëÿì èíòåðåñ ïðåäñòàâëÿâà îáà÷å åäíà êðàòêà è òðåñêàâî èçïèñàíà ÷åðíîâà íà ïîâåñòâîâàíèå, îïèñâàùî ñúâåòà íà Âàëàðèòå, ñâèêàí âåðîÿòíî îò Ìàíâå ("à ìîæå áè òîé ïîäèðèë ñúâåò îò Åðó?"), íà êîéòî áèëî ðåøåíî òðèìà ïðàòåíèöè äà òðúãíàò êúì Ñðåäíàòà çåìÿ*. "Êîé ùå çàìèíå? Çàùîòî òå òðÿáâà äà ñà ìîãúùè, ðàâíè íà Ñàóðîí, àëà äà ïðåíåáðåãíàò ìîãúùåñòâîòî è äà âëÿçàò â òåëåñíè îäåæäè, òà äà çàñòàíàò íà ðàâíà íîãà ñ åëôè è ëþäå è òúé äà ñïå÷åëÿò äîâåðèåòî èì. Àëà òóé ùå ãè çàñòðàøè, ùå çàìúãëè ìúäðîñòòà è ïîçíàíèÿòà èì, ùå ãè îáúðêà ñúñ ñòðàõîâå, òðåâîãè è ïëúòñêà óìîðà." Íî ñàìî äâàìèíà èçëåçëè íàïðåä: Êóðóìî, êîãîòî èçáðàë Àóëå, è Àëàòàð, êîéòî áèë ïðàòåí îò Îðîìå. Òîãàâà Ìàíâå çàïèòàë, êúäå å Îëîðèí? À Îëîðèí, ùî áèë îáëå÷åí ñèâî è òúêìî ïðèñòèãàë îò ïúòåøåñòâèå, ñåäíàë ìàëêî âñòðàíè îò ñúâåòà è çàïèòàë êàêâî èñêà Ìàíâå îò íåãî. Ìàíâå îòâúðíàë, ÷å èñêà Îëîðèí äà òðúãíå êàòî òðåòè ïðàòåíèê â Ñðåäíàòà çåìÿ (òóê å îòáåëÿçàíî â ñêîáè, ÷å "Îëîðèí îáè÷àë îñòàíàëèòå òàì Åëäàðè", ÿâíî çà äà ñå îáÿñíè èçáîðúò íà Ìàíâå). Íî Îëîðèí çàÿâèë, ÷å å òâúðäå ñëàá çà ïîäîáíà çàäà÷à è ñå áîè îò Ñàóðîí. Òîãàâà Ìàíâå êàçàë, ÷å òúêìî çàðàäè òóé òðÿáâà äà òðúãíå è ÷å ïîâåëÿâà íà Îëîðèí (ñëåäâàùîòî å íå÷åòëèâî, íî êàòî ÷å ñå ðàçëè÷àâà äóìàòà "òðåòè"). Àëà òîãàç Âàðäà âäèãíàëà î÷è è èçðåêëà: "Íå êàòî òðåòè"; è Êóðóìî çàïîìíèë òèÿ ñëîâà.
 Áåëåæêàòà çàâúðøâà ñúñ ñâåäåíèåòî, ÷å ïî ìîëáà íà ßâàíà Êóðóìî [Ñàðóìàí] âçåë çà ñïúòíèê Àéâåíäèë [Ðàäàãàñò], à Àëàòàð áèë ïðèäðóæåí îò ñâîÿ ïðèÿòåë Ïàëàíäî<6>.
 Íà äðóã íå÷åòëèâî íàäðàñêàí ëèñò, ÿâíî ñïàäàù êúì ñúùèÿ ïåðèîä, ñå êàçâà, ÷å "Êóðóìî òðÿáâàëî äà âçåìå Àéâåíäèë, ïîíåæå òúé èñêàëà ßâàíà, ñúïðóãàòà íà Àóëå". Èìà è íåîôîðìåíè òàáëèöè, ñâúðçâàùè èìåíà íà Èñòàðè è Âàëàðè: Îëîðèí ñ Ìàíâå è Âàðäà, Êóðóìî ñ Àóëå, Àéâåíäèë ñ ßâàíà, Àëàòàð ñ Îðîìå, è Ïàëàíäî ñúùî ñ Îðîìå (íî ïî-êúñíî Ïàëàíäî å ïðåõâúðëåí êúì Ìàíäîñ è Íèåíà).
 Â ñâåòëèíàòà íà ãîðåöèòèðàíèÿ êðàòúê ðàçêàç òåçè âðúçêè íåñúìíåíî îçíà÷àâàò, ÷å âñåêè Âàëàð å èçáðàë ñâîÿ Èñòàð ñïîðåä ïðèñúùèòå ìó õàðàêòåðèñòèêè - à ìîæå áè äîðè, ÷å îòäåëíèòå Èñòàðè ñà ñïàäàëè êúì "íàðîäà" íà ñúîòâåòíèÿ Âàëàð, ñúùî êàêòî âúâ "Âàëàêóåíòà" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 29) å êàçàíî çà Ñàóðîí, ÷å "îòíà÷àëî òîé áèë åäèí îò Ìàÿðèòå íà Àóëå è ïîçíàâàë ìíîãî îò ïðåìúäðîñòèòå íà ñâîèòå ñúáðàòÿ". Çàòîâà å òâúðäå ïîêàçàòåëíî, ÷å èìåííî Àóëå èçáðàë Êóðóìî (Ñàðóìàí). Íÿìà è ñëåäà îò îáÿñíåíèå çàùî ÿâíîòî æåëàíèå íà ßâàíà äà âêëþ÷è ìåæäó Èñòàðèòå íÿêîãî, êîéòî äúëáîêî äà îáè÷à íåéíèòå òâîðåíèÿ, å ìîãëî äà áúäå ïîñòèãíàòî ñàìî êàòî ñå íàðåäè íà Ñàðóìàí äà âçåìå Ðàäàãàñò; ñúùåâðåìåííî íàìåêúò îò î÷åðêà çà Èñòàðèòå, ÷å Ðàäàãàñò èçíåâåðèë íà çàäà÷àòà ïîðàäè îáè÷òà ñè êúì æèâèòå òâàðè â Ñðåäíàòà çåìÿ, íå ñå âðúçâà íàïúëíî ñ ôàêòà, ÷å èìåííî çàòîâà å ïîäáðàí îò ßâàíà. Îñâåí òîâà êàêòî â î÷åðêà çà Èñòàðèòå, òàêà è â "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ñå êàçâà, ÷å Ñàðóìàí å ïðèñòèãíàë ïðúâ è ñàìè÷úê. Îò äðóãà ñòðàíà îáà÷å ìîæåì äà îòêðèåì èçâåñòíà ñëåäà îò íåæåëàíàòà êîìïàíèÿ íà Ðàäàãàñò â äúëáîêîòî ïðåçðåíèå íà Ñàðóìàí êúì íåãî, êàêòî ãî îïèñâà Ãàíäàëô ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä:
"Ðàäàãàñò Êàôÿâèÿ! - èçñìÿ ñå Ñàðóìàí, âå÷å áåç äà êðèå ïîäèãðàâêàòà. - Ðàäàãàñò Óêðîòèòåëÿ íà ïòèöè! Ðàäàãàñò Íàèâíèêà! Ðàäàãàñò Ãëóïàêà! Íî âñå ïàê ìó ñòèãíà óìúò, çà äà èçèãðàå ðîëÿòà, êîÿòî ìó îòðåäèõ."
 Äîêàòî â î÷åðêà çà Èñòàðèòå ñå êàçâà, ÷å äâàìèíàòà, êîèòî ïîòåãëèëè êúì Èçòîêà, íÿìàëè äðóãè èìåíà, îñâåí Èòðèí Ëóèí, òîåñò Ñèíèòå âúëøåáíèöè (ðàçáèðà ñå, â ñìèñúë, ÷å íå ñà èìàëè èìåíà èç Çàïàäà íà Ñðåäíàòà çåìÿ), òóê òå ñà íàðå÷åíè Àëàòàð è Ïàëàíäî è ñà ñâúðçàíè ñ Îðîìå, ìàêàð äà íÿìà è íàìåê çà ïðè÷èíèòå íà òàçè âðúçêà. Ìîæå áè (íî òîâà å ñàìî ïðåäïîëîæåíèå) îò âñè÷êè Âàëàðè òúêìî Îðîìå íàé-äîáðå å ïîçíàâàë äàëå÷íèòå îáëàñòè íà Ñðåäíàòà çåìÿ, à Ñèíèòå âúëøåáíèöè ñà èìàëè çàäà÷àòà äà îòïúòóâàò êúì òåçè îáëàñòè è äà îñòàíàò òàì.
 Òèÿ çàïèñêè íåñúìíåíî ñà ñå ïîÿâèëè ñëåä çàâúðøâàíåòî íà ïúðâè òîì îò "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", íî èçâúí òîçè ôàêò íå ðàçïîëàãàì ñ íèêàêâè ñâåäåíèÿ çà âçàèìíàòà èì âðúçêà ïî îíîâà âðåìå ñ î÷åðêà çà Èñòàðèòå<7>.
 Íå ìè å èçâåñòíî çà äðóãè ðúêîïèñè îòíîñíî Èñòàðèòå, îñâåí íÿêîè ìíîãî íåÿñíè è ÷àñòè÷íî íå÷åòëèâè áåëåæêè, ñúñòàâåíè äîñòà ñëåä ïðåäèøíàòà, âåðîÿòíî ïðåç 1972 ãîäèíà:
Òðÿáâà äà ïðåäïîëîæèì, ÷å òå [Èñòàðèòå] âñè÷êè ñà áèëè Ìàÿðè, òîåñò ëè÷íîñòè íà "àíãåëñêî" íèâî, ìàêàð è íå çàäúëæèòåëíî îò ñúùèÿ ðàíã. Ìàÿðèòå áèëè "äóõîâå", íî âëàäååëè ñïîñîáíîñòòà çà ïðåâúïëúùåíèå è ìîæåëè äà âúçïðèåìàò "÷îâåøêè" (ïî-ñïåöèàëíî åëôè÷åñêè) îáëèê. Çà Ñàðóìàí ñå êàçâàëî (âêëþ÷èòåëíî è îò ñàìèÿ Ãàíäàëô), ÷å å ãëàâåí ñðåä Èñòàðèòå - òîåñò ïî-âèñîêîïîñòàâåí âúâ Âàëèíîð, îòêîëêîòî äðóãèòå. Ãàíäàëô î÷åâèäíî å áèë ñëåäâàù ïî ðàíã. Ðàäàãàñò å ïðåäñòàâåí êàòî ëè÷íîñò ñ äàëå÷ ïî-ìàëêî ñèëà è ìúäðîñò. Çà îñòàíàëèòå äâàìèíà íå ñå ñïîìåíàâà â íèòî åäíà ïóáëèêóâàíà òâîðáà, ñ èçêëþ÷åíèå íà íàìåêà çà Ïåòèìàòà ìúäðåöè â ñïîðà ìåæäó Ãàíäàëô è Ñàðóìàí ["Äâåòå êóëè", êíèãà 3, ãëàâà 10]. À òèÿ Ìàÿðè áèëè ïðàòåíè îò Âàëàðèòå â ñúäáîâåí ìîìåíò îò èñòîðèÿòà íà Ñðåäíàòà çåìÿ, çà äà óêðåïÿò ñúïðîòèâàòà íà çàñëàáâàùèòå åëôè îò Çàïàäà è íà íåïîêâàðåíèòå çàïàäíè ëþäå, ñðåùó êîèòî ïðèèæäàëè äàëå÷ ïî-îãðîìíè ïúë÷èùà îò Èçòîêà è Þãà. Âèæäà ñå, ÷å âñåêè áèë ñâîáîäåí äà âúðøè êàêâîòî æåëàå ïðè òàçè ìèñèÿ; ÷å íå èì áèëî ïîâåëåíî è íå ñå î÷àêâàëî äà äåéñòâàò çàåäíî êàòî ìàëêî ÿäðî íà ñèëà è ìúäðîñò; è ÷å âñåêè èìàë ðàçëè÷íè ñèëè è ñêëîííîñòè, òúêìî ïîðàäè êîèòî áèë èçáðàí îò Âàëàðèòå.
 Äðóãè ðúêîïèñè ñà ïîñâåòåíè èçöÿëî íà Ãàíäàëô (Îëîðèí, Ìèòðàíäèð). Íà ãúðáà íà ñàìîòíèÿ ëèñò ñ îïèñàíèåòî êàê Âàëàðèòå ñà èçáðàëè Èñòàðèòå ñå ïîÿâÿâà ñëåäíèÿò çàáåëåæèòåëåí òåêñò:
Åëåíäèë è Ãèë-ãàëàä áèëè ñúþçíèöè; àëà òóé áèë "Ïîñëåäíèÿò ñúþç" ìåæäó åëôè è ëþäå. Ïðè îêîí÷àòåëíèÿ ðàçãðîì íà Ñàóðîí åëôèòå íå ñå âêëþ÷èëè àêòèâíî â áîéíèòå äåéñòâèÿ. Ëåãîëàñ âåðîÿòíî å ïîñòèãíàë íàé-ìàëêî îò Äåâåòòå Ñïúòíèöè. Ãàëàäðèåë, íàé-âåëèêà ñðåä îöåëåëèòå Åëäàðè â Ñðåäíàòà Çåìÿ, áèëà ìîãúùà ïðåäè âñè÷êî ÷ðåç ñâîÿòà ìúäðîñò è äîáðèíà, êàòî íàñòàâíèê è ñúâåòíèê â áîðáàòà, íåïîêîðèìà â ñâîÿòà ñúïðîòèâà (îñîáåíî óìñòâåíî è äóøåâíî), íî íåñïîñîáíà íà íàêàçàòåëíî äåéñòâèå. Â óìàëåí ìàùàá òÿ ïîâòàðÿëà îòíîøåíèåòî íà Ìàíâå êúì âñåîáùîòî äåéñòâèå. Àëà Ìàíâå äîðè ñëåä Ïàäåíèåòî íà Íóìåíîð è ðàçðóõàòà íà ñòàðèÿ ñâÿò, äîðè ïðåç Òðåòàòà åïîõà, êîãàòî Áëàæåíîòî öàðñòâî áèëî èçíåñåíî èçâúí "Êðúãîâåòå íà ñâåòà", âñå ïàê íå áèë áåçó÷àñòåí íàáëþäàòåë. Î÷åâèäíî îò Âàëèíîð ñà äîøëè ïðàòåíèöèòå, íàðå÷åíè Èñòàðè (èëè Âúëøåáíèöè), à ñðåä òÿõ è Ãàíäàëô, êîéòî ñå îêàçàë âîäà÷ è îðãàíèçàòîð êàêòî íà îòáðàíàòà, òúé è íà íàïàäåíèåòî.
Êîé å áèë "Ãàíäàëô"? Êàçâàò, â ïî-êúñíè äíè (êîãàòî â Êðàëñòâîòî ïàê íàäèãíàëà ãëàâà ñÿíêàòà íà çëîòî) ìíîçèíà Âåðíè îò îíèÿ âðåìåíà ñìÿòàëè, ÷å ñàì Ìàíâå ñå å ÿâèë çà ñåòåí ïúò êàòî "Ãàíäàëô", ïðåäè äà ñå îòòåãëè íàâåêè â ñâîÿòà íàáëþäàòåëíèöà íàä Òàíèêâåòèë. (Ñïîðåä òîâà ïîâåðèå òâúðäåíèåòî íà Ãàíäàëô, ÷å "íà çàïàä" ñà ãî íàðè÷àëè Îëîðèí, å áèëî ïðîñòî èíêîãíèòî, ïðåäñòàâÿíå ïîä èçìèñëåíî èìå.) Àç (åñòåñòâåíî) íå çíàì êàêâà å áèëà èñòèíàòà, à è äà çíàåõ, áè áèëî ãðåøêà äà ãîâîðÿ ïî-ÿñíî îò ñàìèÿ Ãàíäàëô. Àëà íå âÿðâàì äà å áèëî òúé. Ìàíâå íå ùå ñëåçå îò Ïëàíèíàòà ÷àê äî Äàãîð Äàãîðàò è ñàìèÿ Êðàé, êîãàòî ùå ñå çàâúðíå Ìåëêîð<8>. Çà äà íèçâåðãíå Ìîðãîò, òîé å èçïðàòèë ñâîÿ âåñòîíîñåö Åîíâå. Òîãàâà íèìà çà ïîðàæåíèåòî íà Ñàóðîí íå áè ïðàòèë íÿêîé ïî-äðåáåí (àëà âñå ïàê ìîãúù) äóõ îò àíãåëñêèÿ íàðîä, áåç ñúìíåíèå ðàâåí íà Ñàóðîí ïî ïðîèçõîä è ðàíã îò ñàìîòî íà÷àëî, íî íå è ïîâå÷å? Îëîðèí å áèëî èìåòî ìó. Àëà çà Îëîðèí íèêîãà íå ùå óçíàåì ïîâå÷å, îòêîëêîòî å ðàçêðèë ïîä îáëèêà íà Ãàíäàëô.
 Ñëåäâàò øåñòíàéñåò ðåäà îò ïîåìà ñ òâúðäå ñâîåîáðàçåí ñòèõ:
Èñêàø ëè äà ÷óåø     òàéíàòà ïðåìúäðîñò
çà ïåòèìà áðîäíèöè     îò ñòðàíà äàëå÷íà?
Åäèí ñå çàâúðíà.     À äðóãèòå íèâãà
âúâ âëàñòòà ÷îâåøêà     ñâåòà íå ùå âèäÿò
÷àê äî Äåí Ñúäáîâåí     è Äàãîð Äàãîðàò.
Êàê ãè ÷ó íàêðàÿ -     òàéíèòå ñúâåòè
âå÷íè Âëàñòåëèíè     îò Àìàí äà ïðàùàò?
Ïúòÿò å çàáðàâåí     ùî íàòàòúê âîäè,
à ñúñ ïðîñòîñìúðòíè     Ìàíâå íå ãîâîðè.
Îò äðåâíèÿ Çàïàä     âÿòúð ãî äîíåñå
äî óõî çàñïàëî     â òèøèíà äúëáîêà
ïîä ñåíêèòå íîùíè     äà ïðèñòèãíàò âåñòè
îò ñòðàíè íåçíàéíè     è äðåâíè åïîõè
ïðåç ìîðå îò âðåìå     äî áóäíàòà ìèñúë.
Íå ãè å çàáðàâèë     Êðàëÿò ïúðâîðîäåí.
Â Ñàóðîí òîé âèæäàë     áàâíàòà çàïëàõà...
 Òóê èìà ìíîãî ïîäðîáíîñòè, ñâúðçàíè ñ îñíîâíèÿ âúïðîñ îòíîñíî ãðèæèòå íà Ìàíâå è Âàëàðèòå çà ñúäáèíèòå íà Ñðåäíàòà çåìÿ ñëåä Ïàäåíèåòî íà Íóìåíîð, íî åäíî òÿõíî îáñúæäàíå áè èçëÿçëî èçâúí öåëèòå íà íàñòîÿùàòà êíèãà.
 Ñëåä äóìèòå "Àëà çà Îëîðèí íèêîãà íå ùå óçíàåì ïîâå÷å, îòêîëêîòî å ðàçêðèë ïîä îáëèêà íà Ãàíäàëô" áàùà ìè å äîáàâèë ïî-êúñíî:
îñâåí òîâà, ÷å Îëîðèí å Âúðõîâíîåëôè÷åñêî èìå è ñëåäîâàòåëíî òðÿáâà äà ìó å äàäåíî îò Åëäàðèòå âúâ Âàëèíîð èëè äà ïðåäñòàâëÿâà "ïðåâîä", ïðåäíàçíà÷åí äà èì ïîäñêàæå íåùî. Òàêà èëè èíà÷å, êàêúâ å áèë ñìèñúëúò íà òîâà äàäåíî èëè ïðåâåäåíî èìå? Äóìàòà îëîð ÷åñòî ñå ïðåâåæäà êàòî "ìå÷òà" èëè "ñúí", íî òîâà íå ñå îòíàñÿ (ñ ìíîãî ðåäêè èçêëþ÷åíèÿ) äî ÷îâåøêèòå "ìå÷òè", à îùå ïî-ìàëêî äî ñúíèùàòà. Çà Åëäàðèòå äóìàòà å îáîçíà÷àâàëà ÿðêîòî ñúäúðæàíèå êàêòî íà òåõíèòå ñïîìåíè, òàêà è íà âúîáðàæåíèåòî èì - âñúùíîñò å ñòàâàëî äóìà çà ÿñíî âèæäàíå íà íåùà, êîèòî íå ñúùåñòâóâàò â íåïîñðåäñòâåíà áëèçîñò. Íî íå ñàìî êàòî èäåÿ, à êàòî ïúëíî âúïëúùåíèå âúâ ôîðìà è ïîäðîáíîñòè.
 Åäíà îòäåëíà åòèìîëîãè÷íà áåëåæêà äàâà ïîäîáíî îáÿñíåíèå:
îëî-ñ: âèäåíèå, "ôàíòàçèÿ" - îáùî åëôè÷åñêî íàçâàíèå íà "ìèñëîâíî òâîðåíèå", êîåòî íå ñúùåñòâóâà ðåàëíî â Åà, íî ìîæå äà ñòàíå âèäèìî è îñåçàåìî ÷ðåç Óìåíèåòî (Êàðìå) íà Åëäàðèòå. Äóìàòà îëîñ îáèêíîâåíî ñå ïðèëàãà çà êðàñèâèòå òâîðåíèÿ, ñëóæåùè åäèíñòâåíî íà àðòèñòè÷íè öåëè (òîåñò, êîèòî íå ñà ñúçäàäåíè çà çàáëóäà èëè ïðèäîáèâàíå íà âëàñò).
 Öèòèðàíè ñà äóìè, ïðîèçëèçàùè îò òîçè êîðåí: Êóåíèéñêîòî îëîñ, òîåñò "ìå÷òà, âèäåíèå", ìíîæåñòâåíî ÷èñëî îëîçè/îëîðè; îëà- - "ìå÷òàÿ"; îëîñòà - "ìå÷òàòåëåí". Ïî-íàòàòúê ñå ñïîìåíàâà Îëîôàíòóð, ïî-ðàííîòî "èñòèíñêî" èìå íà Ëîðèåí - Âàëàðà, êîéòî áèë "ïîâåëèòåë íà ñúíèùàòà è ìå÷òèòå", ïî-êúñíî â "Ñèëìàðèëèîí" ïðîìåíåíî íà Èðìî [ñúùî êàêòî Íóðóôàíòóð ñå å ïðåâúðíàë â Íàìî (Ìàíäîñ); íî âúâ "Âàëàêóåíòà" å îöåëÿëî îáùîòî èìå íà òèÿ äâàìà "áðàòÿ" - Ôåàíòóðè].
 Òîçè àíàëèç íà äóìèòå îëîñ è îëîð î÷åâèäíî å òðÿáâàëî äà áúäå ñâúðçàí ñ îòêúñà îò "Âàëàêóåíòà" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 28), êúäåòî ñå êàçâà, ÷å Îëîðèí æèâååë âúâ Âàëèíîðñêèÿ Ëîðèåí è ÷å
ìàêàð äà îáè÷àë åëôèòå, òîé áðîäåë ñðåä òÿõ íåâèäèì èëè ïîä ôîðìà áëèçêà äî òÿõíàòà, òúé ÷å íå çíàåëè òå îòêúäå èäâàò ïðåëåñòíèòå âèäåíèÿ è ìúäðèòå ìèñëè, ùî ñàì Îëîðèí âëàãàë â ñúðöàòà èì.
 Â åäèí ïî-ðàíåí âàðèàíò íà òîçè ïàñàæ ñå ñïîìåíàâà, ÷å Îëîðèí áèë "ñúâåòíèê íà Èðìî" è ÷å â ñúðöàòà íà îíåçè, êîèòî ãî ñëóøàëè, ñå ðàçáóæäàëè ìèñëè "çà ïðåêðàñíè íåùà, ùî îùå íå ñúùåñòâóâàëè, àëà òåïúðâà ìîæåëî äà ñå ñúòâîðÿò çà ïðîñëàâà íà Àðäà".
 Â äúëãà áåëåæêà ñå ðàçÿñíÿâà îíçè îòêúñ îò "Äâåòå êóëè" (êíèãà 4, ãëàâà 5), êúäåòî Ôàðàìèð ïðåïîâòàðÿ â Õåíåò Àíóí äóìèòå íà Ãàíäàëô:
Ìíîãî ñà èìåíàòà ìè â ðàçíè ñòðàíè. Ìèòðàíäèð ñðåä åëôèòå, Òàðêóí çà äæóäæåòàòà; Îëîðèí áÿõ íà ìëàäèíè â çàáðàâåíèÿ Çàïàä<9>, íà Þã - Èíêàíóñ, íà Ñåâåð - Ãàíäàëô; íà Èçòîê íå õîäÿ.
 Òàçè áåëåæêà å ïèñàíà ïðåäè âòîðîòî èçäàíèå íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ïðåç 1966 ã. è ãëàñè:
Íå å ÿñíî òî÷íî êîãà å ïðèñòèãíàë Ãàíäàëô. Òîé äîøúë ïðåç Ìîðåòî, ÿâíî ãîðå-äîëó ïî ñúùîòî âðåìå, êîãàòî çà ïðúâ ïúò ñå çàáåëÿçàëè ïðèçíàöè çà íîâîòî âúçäèãàíå íà "Ñÿíêàòà" - ïîÿâà è ðàçïðîñòðàíåíèå íà çëè òâàðè. Íî ïðåç âòîðîòî õèëÿäîëåòèå íà Òðåòàòà åïîõà èìåòî ìó ðÿäêî ñå ñïîìåíàâà â ëåòîïèñè è äîêóìåíòè. Âåðîÿòíî äúëãî å ñêèòàë (ïîä ïðîìåíåí îáëèê), áåç äà âçèìà ó÷àñòèå â äåëà è ñúáèòèÿ, êàòî ñàìî å èçó÷àâàë ñúðöàòà íà åëôè è ëþäå, êîèòî íÿêîãà ñà ñå ïðîòèâîïîñòàâèëè è âñå îùå áèõà ìîãëè äà ñå ïðîòèâîïîñòàâÿò íà Ñàóðîí. Ñúõðàíåíî å ëè÷íîòî ìó òâúðäåíèå (èëè âàðèàíò, òàêà èëè èíà÷å îñòàíàë íåäîðàçáðàí), ÷å íà ìëàäèíè â äàëå÷íèÿ Çàïàä ñå å íàðè÷àë Îëîðèí, íî åëôèòå ìó äàëè èìåòî Ìèòðàíäèð (Ñèâèÿ ñòðàííèê), äæóäæåòàòà - Òàðêóí (êîåòî êàçâàò, ÷å îçíà÷àâàëî "×îâåêúò ñ æåçúëà"), íà Þã - Èíêàíóñ, íà Ñåâåð - Ãàíäàëô, à "íà Èçòîê íå õîäÿ".
Ïîä "Çàïàä" òóê î÷åâèäíî ñå ïîäðàçáèðà äàëå÷íèÿò Çàïàä îòâúä Ìîðåòî, à íå íÿêîÿ îáëàñò îò Ñðåäíàòà çåìÿ; èìåòî Îëîðèí å Âúðõîâíîåëôè÷åñêî ïî ôîðìà. "Ñåâåð" áè òðÿáâàëî äà îçíà÷àâà ñåâåðîçàïàäíèòå îáëàñòè íà Ñðåäíàòà çåìÿ, èç êîèòî ïîâå÷åòî îáèòàòåëè îñòàíàëè íåïîêâàðåíè îò Ìîðãîò è Ñàóðîí. Â òåçè îáëàñòè ùÿëî äà èìà íàé-ñèëíà ñúïðîòèâà ñðåùó îöåëÿëîòî ñëåä Âðàãà çëî èëè ñðåùó íåãîâèÿ ñëóãà Ñàóðîí, àêî òîé ñå çàâúðíåë îòíîâî. Åñòåñòâåíî, ãðàíèöèòå íà òàçè îáëàñò áèëè òâúðäå íåîïðåäåëåíè; èçòî÷íèÿò é ïðåäåë ìèíàâàë ïðèáëèçèòåëíî ïî ðåêà Êàðíåí äî ñëèâàíåòî ñ Êåëäóèí (Òè÷àùàòà ðåêà), ïîñëå äî Íóðíåí è îòòàì íà þã äî äðåâíèòå âëàäåíèÿ íà Þæåí Ãîíäîð. (Ïúðâîíà÷àëíî â òåçè ðàìêè ñå âêëþ÷âàë äîðè è Ìîðäîð, êîéòî, ìàêàð äà ñå íàìèðàë èçâúí ïðåäèøíèòå Ñàóðîíîâè âëàäåíèÿ "íà Èçòîê", áèë îêóïèðàí êàòî öåëåíàñî÷åíà çàïëàõà ñðåùó Çàïàäà è Íóìåíîðöèòå.) Òàêà "Ñåâåðúò" âêëþ÷âà öÿëàòà òàçè îãðîìíà îáëàñò: ïðèáëèçèòåëíî îò Ëóííèÿ çàëèâ äî Íóðíåí è îò Êàðí Äóì äî äðåâíèòå þæíè ãðàíèöè ìåæäó Ãîíäîð è Áëèçúê Õàðàä. Ãàíäàëô íèêîãà íå å ïúòóâàë îòâúä Íóðíåí.
Òîçè êðàòúê îòêúñ å åäèíñòâåíîòî îöåëÿëî ñâèäåòåëñòâî çà íåãîâè ïúòåøåñòâèÿ èç ïî-äàëå÷íèÿ Þã. Àðàãîðí òâúðäè, ÷å å ïðîíèêâàë äî "äàëå÷íèòå çåìè íà Ðóí è Õàðàä, êúäåòî çâåçäèòå ñà ÷óæäè" ("Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 2)<10>. Íå áèõìå ìîãëè äà ïðåäïîëîæèì, ÷å è Ãàíäàëô å ñòîðèë ñúùîòî. Òèÿ ëåãåíäè ñà îáåäèíåíè îêîëî Ñåâåðà - çàùîòî å ïðåäñòàâåíî êàòî èñòîðè÷åñêè ôàêò, ÷å áîðáàòà ñðåùó Ìîðãîò è íåãîâèòå ñëóãè îáõâàùàëà ãëàâíî ñåâåðíèòå è ïî-ñïåöèàëíî ñåâåðîçàïàäíèòå îáëàñòè íà Ñðåäíàòà çåìÿ, òúé êàòî åëôèòå, à ñëåä òÿõ è áÿãàùèòå îò Ìîðãîò ëþäå íåèçáåæíî ñà ñå ïðèäâèæâàëè íà çàïàä, êúì Áëàæåíîòî öàðñòâî, è íà ñåâåðîçàïàä, êúäåòî áðåãîâåòå íà Ñðåäíàòà çåìÿ äîñòèãàëè íàé-áëèçêî äî Àìàí. Ïîðàäè âñè÷êî òîâà Õàðàä, òîåñò "Þã", å òâúðäå íåÿñíî ïîíÿòèå è ìàêàð ïðåäè Ïàäåíèåòî ñè Íóìåíîðöèòå äà ñà èçñëåäâàëè áðåãîâåòå íà Ñðåäíàòà çåìÿ äàëå÷å íà þã, ñåëèùàòà èì îòâúä Óìáàð ñà áèëè ïîñòåïåííî çàâçåòè îò ìåñòíîòî íàñåëåíèå, èëè ïúê - òúé êàòî Ñàóðîí ïîêâàðèë ñúçäàòåëèòå èì îùå â Íóìåíîð - ñòàíàëè âðàæäåáíè è ñå ïðèñúåäèíèëè êúì Ñàóðîíîâèòå âëàäåíèÿ. Íî þæíèòå îáëàñòè, êîèòî ïîääúðæàëè âðúçêè ñ Ãîíäîð (è ãîíäîðöèòå ãè íàðè÷àëè ïðîñòî Õàðàä, òîåñò "Þã", Áëèçúê èëè Äàëå÷åí) âåðîÿòíî ñà áèëè ïî-ïîäõîäÿùà ïî÷âà çà "ñúïðîòèâà", à è òàì Ñàóðîí ðàçãúðíàë íàé-òðåñêàâà äåéíîñò ïðåç Òðåòàòà åïîõà, ïîíåæå îò îíèÿ ìåñòà ÷åðïåë ÷îâåøêà ñèëà çà áîðáàòà ñè ñðåùó Ãîíäîð. Èçãëåæäà íàïúëíî âúçìîæíî Ãàíäàëô äà å ïúòóâàë èç òåçè îáëàñòè ïðåç ðàííèòå äíè íà ñâîèòå äåëà.
Íî "Ñåâåðúò" ñè îñòàâàë íåãîâà îñíîâíà òåðèòîðèÿ, îñîáåíî ñåâåðîçàïàäíèòå îáëàñòè íà Ëèíäîí, Åðèàäîð è Àíäóèíñêàòà äîëèíà. Ïúðâîíà÷àëíèòå ìó ñúþçíèöè ñà áèëè Åëðîíä è ñåâåðíèòå Äóíåäàíöè (Ñêèòàëöèòå). Òèïè÷íà çà íåãî áèëà îáè÷òà êúì "Ïîëóðúñòîâåòå", òúé êàòî â ñâîÿòà ìúäðîñò ïðåäóãàæäàë áúäåùèÿ èì âåëèê ïðèíîñ è ñúùåâðåìåííî ðàçáèðàë òåõíèòå âðîäåíè äîñòîéíñòâà. Ãîíäîð ïðèâëè÷àë ïî-ìàëêî âíèìàíèåòî ìó ïî ñúùàòà ïðè÷èíà, êîÿòî ãî ïðàâåëà íàé-èíòåðåñåí çà Ñàðóìàí - òàçè ñòðàíà áèëà öåíòúð íà ìúäðîñò è ìîù. Íåéíèòå ïîòîìñòâåíè âëàäåòåëè è òåõíèòå òðàäèöèè áåçðåçåðâíî ñå îïúë÷âàëè ñðåùó Ñàóðîí, íàé-âå÷å â ïîëèòè÷åñêî îòíîøåíèå - êðàëñòâîòî èì âúçíèêíàëî êàòî ïðÿêà çàïëàõà ñðåùó íåãî è ìîæåëî äà ñúùåñòâóâà ñàìî äîêàòî ãî îòáëúñêâàëî ñ âúîðúæåíà ñèëà. Ãàíäàëô íå íàìèðàë íà÷èí äà íàñî÷âà èëè ïîó÷àâà ãîðäåëèâèòå ãîíäîðñêè óïðàâíèöè è åäâà â óïàäúêà íà òÿõíàòà âëàñò, êîãàòî âå÷å áèëè ïðå÷èñòåíè ÷ðåç äîáëåñò è âÿðíîñò íà åäíà ïðèâèäíî çàãóáåíà êàóçà, òîé çàïî÷íàë äà ïðîÿâÿâà äúëáîê èíòåðåñ êúì òÿõ.
Èìåòî Èíêàíóñ èçãëåæäà "÷óæäî" - íèòî Çàïàäíÿøêî, íèòî åëôè÷åñêî (Ñèíäàðèíñêî èëè Êóåíèéñêî), íèòî ïúê ìîæå äà ñå îáÿñíè ÷ðåç íÿêîé îò ñúõðàíåíèòå åçèöè íà ñåâåðíèòå ëþäå. Åäíà áåëåæêà â Êíèãàòà íà Òàíà òâúðäè, ÷å å Êóåíèéñêè âàðèàíò íà äóìà îò åçèêà íà Õàðàäðèìèòå, îçíà÷àâàùà ïðîñòî "ñåâåðåí ñúãëåäâà÷" (Èíêà + íóñ)<11>.
Ãàíäàëô å ïðîñòî çàìåñòâàíå íà èñòèíñêîòî èìå â àíãëèéñêîòî ïîâåñòâîâàíèå, èçâúðøåíî ïî ñúùèÿ íà÷èí, êàêòî ïðè èìåíàòà íà õîáèòè è äæóäæåòà. Âñúùíîñò òîâà å èñòèíñêî íîðâåæêî èìå (ñðåùà ñå êàòî èìå íà åäíî îò äæóäæåòàòà âúâ "Âüîëóñïà")<12>, êîåòî èçïîëçâàõ, ïîíåæå âåðîÿòíî ñúäúðæà êîðåíà ãàíäð - æåçúë, îñîáåíî òàêúâ, èçïîëçâàí ïðè "ìàãèÿ" - è áè ìîãëî äà îçíà÷àâà "åëôè÷åñêè ìúäðåö ñ (ìàãè÷åñêè) æåçúë". Ãàíäàëô íå áèë îò åëôèòå, íî õîðàòà áèõà ãî ñâúðçàëè ñ òÿõ, ïîíåæå íàâñÿêúäå ñå çíàåëî çà íåãîâàòà äðóæáà ñ åëôè÷åñêèòå ïëåìåíà. Òúé êàòî ñå ïðèïèñâà íà "Ñåâåðà" êàòî öÿëî, Ãàíäàëô âåðîÿòíî áè òðÿáâàëî äà ïðåäñòàâëÿâà Çàïàäíÿøêî èìå, íî ñ åëåìåíòè îò åëôè÷åñêèòå åçèöè.
 Ñúâñåì ðàçëè÷åí âúçãëåä çà ñìèñúëà íà Ãàíäàëôîâèòå äóìè "íà Þã - Èíêàíóñ" è çà ïðîèçõîäà íà èìåòî ñðåùàìå â áåëåæêà îò 1967 ãîäèíà:
Îñòàâà òâúðäå íåÿñíî êàêúâ ñìèñúë å âëîæåí â ïîíÿòèåòî "Þã". Ãàíäàëô îòðè÷àë íÿêîãà äà å ïîñåùàâàë "Èçòîêà", íî âñúùíîñò èçãëåæäà, ÷å å îãðàíè÷èë ïúòåøåñòâèÿòà è äåëàòà ñè ñàìî äî çàïàäíèòå çåìè, íàñåëåíè îò åëôè è õîðà, êîèòî êàòî öÿëî áèëè âðàæäåáíî íàñòðîåíè êúì Ñàóðîí. Âúâ âñåêè ñëó÷àé áè áèëî íåïðàâäîïîäîáíî äà äîïóñíåì ÷å íÿêîãà å ïúòóâàë èëè îñòàâàë çàäúëãî â Õàðàä (îùå ïî-ìàëêî â Äàëå÷åí Õàðàä!), òà äà ïîëó÷è ñïåöèàëíî èìå â ÷óæäèòå åçèöè íà òèÿ ñëàáî ïîçíàòè îáëàñòè. Ñëåäîâàòåëíî Þãúò áè òðÿáâàëî äà îçíà÷àâà Ãîíäîð (â íàé-øèðîêèÿ ñìèñúë íà òèÿ çåìè ïðåç ðàçöâåòà íà êðàëñòâîòî). Íî ïî âðåìå íà íàñòîÿùèÿ ðàçêàç Ãàíäàëô âèíàãè áèâà íàðè÷àí â Ãîíäîð ñ èìåòî Ìèòðàíäèð (îò õîðàòà ñ âèñîê ïîñò èëè íóìåíîðñêî ïîòåêëî êàòî Äåíåòîð, Ôàðàìèð è äð.). Òîâà èìå å Ñèíäàðèíñêî è íåâåäíúæ ñå ñïîìåíàâà, ÷å ãî èçïîëçâàò åëôèòå; íî âèñîêîïîñòàâåíèòå ëþäå â Ãîíäîð çíàåëè è ãîâîðåëè òîçè åçèê. "Íàðîäíîòî" èìå íà Çàïàäíÿøêè èëè Îáù åçèê î÷åâèäíî å îçíà÷àâàëî "Ñèâîïëàù", íî òúé êàòî áèëî èçìèñëåíî îòäàâíà, ñå ñúõðàíèëî â àðõàè÷íà ôîðìà. Ìîæå áè ãî ñðåùàìå ïðè èìåòî Ãàíäàëô Ñèâîäîìíè, èçïîëçâàíî îò Åîìåð â Ðîõàí.
 Òóê áàùà ìè ñòèãà äî èçâîäà, ÷å "íà Þã" ñå îòíàñÿ äî Ãîíäîð è ÷å Èíêàíóñ (ñúùî êàòî Îëîðèí) å Êóåíèéñêî èìå, íî ñúçäàäåíî â Ãîíäîð ïðåç ïî-ðàííè âðåìåíà, êîãàòî Êóåíèéñêèÿò åçèê âñå îùå ñå èçïîëçâàë øèðîêî îò ìúäðåöèòå è ëåòîïèñöèòå, êàêòî å áèëî è â Íóìåíîð.
Â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" å êàçàíî, ÷å Ãàíäàëô ñå ïîÿâèë èç Çàïàäà êúì íà÷àëîòî íà åäèíàéñåòè âåê îò Òðåòàòà åïîõà. Àêî äîïóñíåì, ÷å îòíà÷àëî å ïîñåùàâàë Ãîíäîð äîñòàòú÷íî ÷åñòî è çàäúëãî, òà äà ïîëó÷è òàì èìå èëè èìåíà - íàïðèìåð ïî âðåìåòî íà Àòàíàòàð Àëêàðèí, îêîëî 1800 ãîäèíè ïðåäè Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà - áè áèëî âúçìîæíî äà âúçïðèåìåì Èíêàíóñ êàòî Êóåíèéñêî èìå, êîåòî âïîñëåäñòâèå áèëî çàáðàâåíî è ñå ïîìíåëî ñàìî îò ìúäðåöèòå.
 Â ñâåòëèíàòà íà òîâà ïðåäïîëîæåíèå ñå ïðåäëàãà ïðîèçõîä íà èìåòî îò Êóåíèéñêèòå ñúñòàâêè èí(èä)-, òîåñò "óì" è êàí- - "ïîâåëèòåë", îñîáåíî â äóìè êàòî êàíî, êàíó - "âëàäåòåë, óïðàâíèê, âîæä" (ïî-êúñíî òîâà å âòîðàòà ÷àñòèöà íà èìåíàòà Òóðãîí è Ôèíãîí). Â òàçè áåëåæêà áàùà ìè ñå ïîçîâàâà íà ëàòèíñêàòà äóìà èíêàíóñ, òîåñò "ñèâîêîñ", ïî òàêúâ íà÷èí, ñÿêàø íàìåêâà, ÷å ïðè íàïèñâàíåòî íà "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" èìåòî å ïðîèçëÿçëî òî÷íî îò íåÿ, êîåòî áè áèëî òâúðäå èçíåíàäâàùî, àêî íàèñòèíà å âÿðíî; â êðàÿ íà àíàëèçà òîé îòáåëÿçâà, ÷å ñúâïàäåíèåòî ìåæäó Êóåíèéñêîòî èìå è ëàòèíñêàòà äóìà òðÿáâà äà áúäå ðàçãëåæäàíî ïî ñúùèÿ íà÷èí, êàêòî è ñúâïàäåíèåòî íà Ñèíäàðèíñêîòî Îðòàíê, òîåñò "ðàçäâîåí âðúõ", ñ àíãëîñàêñîíñêàòà äóìà îðïàíê - "õèòðîóìíî óñòðîéñòâî", êîåòî å ïðåâîä íà èñòèíñêîòî èìå â åçèêà íà Ðîõèðèìèòå.
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Â "Äâåòå êóëè" (êíèãà 3, ãëàâà 8) ñå êàçâà, ÷å Ñàðóìàí å "ïðèçíàò îò ìíîçèíà çà ïðåäâîäèòåë íà âúëøåáíèöèòå", à ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä ("Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 2) Ãàíäàëô èçðè÷íî çàÿâÿâà: "Ñàðóìàí Áåëèÿ å íàé-âåëèê â ìîÿ îðäåí".
 2 Äóìèòå, ñ êîèòî Êèðäàí ïðåäàë Îãíåíèÿ Ïðúñòåí íà Ãàíäàëô â Ñèâèòå çàëèâè, ñà îïèñàíè ìàëêî ïî-äðóãîÿ÷å â "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 395), à ïî÷òè ñúùèòå ñëîâà ñðåùàìå è â Ïðèëîæåíèå Á êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" (âñòúïèòåëíàòà áåëåæêà êúì "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" íà Òðåòàòà åïîõà).
 3 Â åäíî ïèñìî îò 1958 ã. áàùà ìè ñïîäåëÿ, ÷å íå çíàå íèùî êîíêðåòíî çà "äðóãèòå äâàìà", òúé êàòî òå íÿìàëè íèùî îáùî ñ èñòîðèÿòà íà ñåâåðîçàïàäíèòå îáëàñòè îò Ñðåäíàòà çåìÿ. "Ìèñëÿ - ïèøå òîé, - ÷å ñà çàìèíàëè êàòî ïðàòåíèöè èç äàëå÷íèòå îáëàñòè íà Èçòîêà è Þãà, íåäîñòúïíè è íåïîçíàâàåìè çà Ãîíäîð - åäèí âèä êàòî ìèñèîíåðè èç îêóïèðàíèòå îò âðàãà îáëàñòè; áîÿ ñå îáà÷å, ÷å òå ñà ñå ïðîâàëèëè êàòî Ñàðóìàí, ìàêàð è ïî ðàçëè÷åí íà÷èí; è ïîäîçèðàì, ÷å ñà áèëè èçòî÷íèöè èëè îñíîâàòåëè íà òàéíè êóëòîâå è "ìàãè÷åñêè" îáè÷àè, îöåëåëè äàëå÷ ñëåä ãèáåëòà íà Ñàóðîí."
 4 Â åäíà îò íàé-ïîñëåäíèòå áåëåæêè çà èìåíàòà íà Èñòàðèòå ñå êàçâà, ÷å èìåòî íà Ðàäàãàñò áèëî äàäåíî îò õîðàòà â Àíäóèíñêàòà äîëèíà è "äíåñ å íåïðåâîäèìî". Çà Ðîñãîáåë, íàðå÷åí â "Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà" (êíèãà 2, ãëàâà 3) "äðåâíèÿ äîì íà Ðàäàãàñò", ñå êàçâà, ÷å å áèë "â ãîðñêèòå ïîêðàéíèíè ìåæäó Ðàâíîñêàë è Ñòàðèÿ ãîðñêè ïúò".
 5 Îò ñïîìåíàâàíåòî íà Îëîðèí âúâ "Âàëàêóåíòà" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 28) ñòàâà ÿñíî, ÷å Èñòàðèòå âñúùíîñò ñà áèëè Ìàÿðè; çàùîòî Îëîðèí å èñòèíñêîòî èìå íà Ãàíäàëô.
 6 Èçãëåæäà, ÷å Êóðóìî å ñòàðîåëôè÷åñêîòî èìå íà Ñàðóìàí è íå ñå ñðåùà íèêúäå äðóãàäå; Ñèíäàðèíñêàòà ôîðìà å Êóðóíèð. Èìåòî Ñàðóìàí, êàêòî ãî íàðè÷àò Ñåâåðíèòå ëþäå, ñúäúðæà àíãëîñàêñîíñêàòà äóìà searu, saru - "ñðú÷íîñò, óìåíèå, õèòðîóìíî óñòðîéñòâî". Àéâåíäèë âåðîÿòíî îçíà÷àâà "ëþáèòåë íà ïòèöèòå"; ìîæåì äà ãî ñðàâíèì ñ "ïòè÷åòî åçåðî" Ëèíàåâåí â Íåâðàñò (âèæ äóìàòà ëèí (1) â Ïðèëîæåíèåòî êúì "Ñèëìàðèëèîí"). Çà ñìèñúëà íà èìåòî Ðàäàãàñò âèæ â îñíîâíèÿ òåêñò è Áåëåæêà 4. Ïàëàíäî íàâÿðíî ñúäúðæà ÷àñòèöàòà ïàëàí, òîåñò "íàäàëå÷", ñðåùàíà â äóìàòà ïàëàíòèð è â èìåòî íà Àëäàðèîíîâèÿ êîðàá "Ïàëàðàí" - "Ñêèòàëåö".
 7 Â åäíî ïèñìî îò 1956 ã. áàùà ìè ñïîäåëÿ: "Åäâà ëè âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" å ñïîìåíàòî íåùî, êîåòî äà íå ñúùåñòâóâà íàèñòèíà â ñâîÿ ñîáñòâåíà ïëîñêîñò (íà âòîðè÷íà èëè äîïúëíèòåëíî-òâîð÷åñêà ðåàëíîñò)", à â áåëåæêà ïîä ëèíèÿ êúì òîçè òåêñò äîáàâÿ: "Ñåùàì ñå åäèíñòâåíî çà êîòêèòå íà Êðàëèöà Áåðóòèåë è èìåíàòà íà îñòàíàëèòå äâàìà âúëøåáíèöè (ïåòèìà áåç Ñàðóìàí, Ãàíäàëô, Ðàäàãàñò)". [Â Ìîðèÿ Àðàãîðí êàçâà çà Ãàíäàëô: "Ñðåä ÷åðíà íîù òîé áè îòêðèë ïúòÿ êúì äîìà ïî-ëåñíî, îòêîëêîòî êîòêèòå íà Êðàëèöà Áåðóòèåë" ("Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà", êíèãà 2, ãëàâà 4).]
 Îáà÷å äîðè è èñòîðèÿòà çà Êðàëèöà Áåðóòèåë ñúùåñòâóâà, ìàêàð è â ìíîãî "ñóðîâ" è äîíÿêúäå íå÷åòëèâ âèä. Òÿ áèëà çëîíðàâíàòà, ñàìîæèâà è ñòóäåíà ñúïðóãà íà Òàðàíîí, äâàíàéñåòè êðàë íà Ãîíäîð (830-913 ã. îò Òðåòàòà åïîõà) è ïðúâ îò "Êîðàáíèòå êðàëå", êîéòî ñå âúçêà÷èë íà ïðåñòîëà ñ èìåòî Ôàëàñòóð, òîåñò "Ïîâåëèòåë íà áðåãîâåòå" è áèë ïúðâèÿò áåçäåòåí êðàë (Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå"). Áåðóòèåë æèâååëà â Êðàëñêèÿ äîì â Îñãèëèàò, òúé êàòî íåíàâèæäàëà øóìà è ìèðèñà íà ìîðåòî è íå ïîíàñÿëà äâîðåöà, êîéòî Òàðàíîí èçãðàäèë ïîä Ïåëàðãèð "âúðõó àðêè, çàáèëè íîçå äúëáîêî â ïðîñòîðíèòå âîäè íà Åòèð Àíäóèí"; ìðàçåëà âñÿêî òâîð÷åñòâî, âñè÷êè öâåòîâå è èçèñêàíè óêðàøåíèÿ, íîñåëà ñàìî ÷åðíî è ñðåáðèñòî è æèâååëà â îñêúäíî îáçàâåäåíè ïîêîè, à ãðàäèíèòå íà äîìà â Îñãèëèàò áèëè èçïúëíåíè ñ ãðîçíè ñêóëïòóðè ïîä êèïàðèñîâè è ÿñåíîâè äúðâåòà. Èìàëà äåâåò ÷åðíè êîòêè è åäíà áÿëà - íåéíè ðîáèíè, ñ êîèòî ðàçãîâàðÿëà èëè ÷åòÿëà ìèñëèòå èì, ïðàùàëà ãè äà ðàçêðèâàò âñè÷êè ìðà÷íè òàéíè íà Ãîíäîð, òúé ÷å çíàåëà âñè÷êî îíîâà, "ùî õîðàòà íàé-ñèëíî æåëàÿò äà ñêðèÿò", ïðè êîåòî çàðú÷âàëà íà áÿëàòà êîòêà äà ñëåäè ÷åðíèòå è äà ãè èçìú÷âà. Íèêîé â Ãîíäîð íå ñìååë äà ãè äîêîñíå; âñè÷êè ñå áîÿëè îò òÿõ è ïðîêëèíàëè, êîë÷åì ãè âèæäàëè äà ìèíàâàò. Ïî÷òè öåëèÿò îñòàòúê îò òîçè åäèíñòâåí ðúêîïèñ å íàïúëíî íå÷åòëèâ ñ èçêëþ÷åíèå íà êðàÿ, êúäåòî ñå êàçâà, ÷å èìåòî é áèëî èçòðèòî îò Êíèãàòà íà êðàëåòå ("àëà ÷îâåøêàòà ïàìåò íå å çàòâîðåíà ñàìî â êíèãèòå è êîòêèòå íà Êðàëèöà Áåðóòèåë íèêîãà íå íàïóñíàëè õîðñêèòå åçèöè"), è ÷å êðàë Òàðàíîí ÿ êà÷èë ñàìè÷êà ñ êîòêèòå âúðõó êîðàá, à ñåòíå ãî ïóñíàë äà ñå íîñè èç ìîðåòî ïî âîëÿòà íà ñåâåðíèÿ âÿòúð. Çà ñåòåí ïúò êîðàáúò áèë âèäÿí äà ïðåëèòà ïîä ëóííèÿ ñúðï ïîêðàé Óìáàð ñ åäíà êîòêà âúðõó ìà÷òàòà è äðóãà çàñòàíàëà êàòî ñòàòóÿ íà íîñà.
 8 Òîâà å íàìåê çà Âòîðîòî ïðîðî÷åñòâî íà Ìàíäîñ, êîåòî íå ñå îïèñâà â "Ñèëìàðèëèîí"; äà ñå îáÿñíè òî òóê áè áèëî íåâúçìîæíî, òúé êàòî ïîäîáíî íà÷èíàíèå èçèñêâà ïîäðîáåí ðàçêàç çà ðàçâèòèåòî íà ìèòîëîãè÷íàòà èñòîðèÿ â ñðàâíåíèå ñ ïóáëèêóâàíèÿ âàðèàíò.
 9 Ïðè ðàçãîâîðà ñè ñ õîáèòèòå è Ãèìëè â Ìèíàñ Òèðèò ñëåä êîðîíàöèÿòà íà êðàë Åëåñàð Ãàíäàëô îòíîâî êàçâà: "Îëîðèí áÿõ â çàáðàâåíèÿ Çàïàä"; âèæ "Ïîõîäúò êúì Åðåáîð".
 10 Ñïîìåíàâàíåòî íà "÷óæäè çâåçäè" ñå îòíàñÿ åäèíñòâåíî äî Õàðàä è òðÿáâà äà îçíà÷àâà, ÷å Àðàãîðí å ïúòóâàë èç þæíîòî ïîëóêúëáî. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 11 Íàä ïîñëåäíàòà áóêâà íà Èíêà-íóñ èìà çíàê, êîéòî ïîäñêàçâà, ÷å ïîñëåäíèÿò çâóê áè òðÿáâàëî äà å "ø".
 12 Åäíà îò ïîåìèòå â ñáîðíèêà îò äðåâåí íîðâåæêè åïîñ, èçâåñòåí ïîä çàãëàâèåòî "Ïîåòè÷íàòà Åäà" èëè "Ïî-ãîëÿìàòà Åäà".
III
ÏÀËÀÍÒÈÐÈÒÅ
Áåç ñúìíåíèå ïàëàíòèðèòå íèêîãà íå ñà áèëè øèðîêî óïîòðåáÿâàíè èëè øèðîêî èçâåñòíè äîðè è â Íóìåíîð. Â Ñðåäíàòà çåìÿ ãè îõðàíÿâàëè ïîä ñòðàæà â ñïåöèàëíè ñòàè âúðõó ìîãúùè êóëè, êàòî äî òÿõ èìàëè äîñòúï ñàìî êðàëå, óïðàâíèöè è äîâåðåíè ïàçèòåëè, íî íèêîãà íå ñå èçïîëçâàëè èëè ïîêàçâàëè íà îáùåñòâåíî ìÿñòî. Àëà äî ïðåêúñâàíåòî íà êðàëñêèÿ ðîä òå íå ñà áèëè çëîâåùà òàéíà. Ðàáîòàòà ñ òÿõ íå ïðåäñòàâëÿâàëà çàïëàõà è íèòî åäèí êðàë èëè óïúëíîìîùåí ïðåäñòàâèòåë íå áè ñå ïîêîëåáàë äà ðàçêðèå çíàíèÿòà ñè çà äåëàòà èëè âúçãëåäèòå íà äàëå÷åí âëàäåòåë, àêî ãè å ïîëó÷èë ÷ðåç Êàìúíèòå<1>.
Ñëåä âðåìåòî íà Êðàëåòå è çàãóáàòà íà Ìèíàñ Èòèë íå ñå ñðåùàò ïî-íàòàòúøíè ñïîìåíàâàíèÿ çà òÿõíà îòêðèòà è îôèöèàëíà óïîòðåáà. Â Ñåâåðà íå îñòàíàë îòãîâàðÿù Êàìúê ñëåä êîðàáîêðóøåíèåòî íà Ïîñëåäíèÿ êðàë Àðâåäóè ïðåç 1975 ãîäèíà<2>. Ïðåç 2002 ã. èç÷åçíàë Èòèëñêèÿò êàìúê. Ñëåä òîâà îñòàíàëè ñàìî äâà: Àíîðñêèÿò êàìúê â Ìèíàñ Òèðèò è Îðòàíêñêèÿò êàìúê<3>.
Äâå íåùà äîïðèíåñëè çà çàíåìàðÿâàíåòî íà Êàìúíèòå è èç÷åçâàíåòî èì îò îáùîíàðîäíàòà ïàìåò. Ïúðâî - íåèçâåñòíàòà ñúäáà íà Èòèëñêèÿ êàìúê: ñ ïðàâî ïðåäïîëàãàëè, ÷å å áèë óíèùîæåí îò áðàíèòåëèòå ïðåäè Ìèíàñ Èòèë äà áúäå ïðåâçåò è ðàçãðàáåí<4>; íî î÷åâèäíî áèëî âúçìîæíî äà å ïëåíåí è ïîïàäíàë â ðúöåòå íà Ñàóðîí, òúé ÷å ìúäðèòå è äàëíîâèäíèòå òðÿáâà äà ñà ðàçìèñëèëè íàä òîâà. Èçãëåæäà, íàèñòèíà ñà ãî ñòîðèëè è ñà ñòèãíàëè äî èçâîäà, ÷å Êàìúêúò íå áè ìó ïîìîãíàë îñîáåíî äà íàâðåäè íà Ãîíäîð, îñâåí àêî å ìîæåë äà îñèãóðè âðúçêà ñ äðóã Êàìúê, êîéòî äà å â ñúãëàñèå ñ íåãî<5>. Ìîæåì äà ïðåäïîëîæèì, ÷å èìåííî ïî òàçè ïðè÷èíà Àíîðñêèÿò êàìúê, îòíîñíî êîéòî âñè÷êè àðõèâè íà Íàìåñòíèöèòå ìúë÷àò ÷àê äî Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà, å áèë ïàçåí â íàé-ñòðîãà òàéíà, êàòî äî íåãî èìàëè äîñòúï åäèíñòâåíî âëàñòâàùèòå Íàìåñòíèöè, íî íèêîé îò òÿõ (ïîíå òàêà èçãëåæäà) íå ãî å èçïîëçâàë ïðåäè Äåíåòîð Âòîðè.
Âòîðàòà ïðè÷èíà ñå êðèå â óïàäúêà íà Ãîíäîð è çàãóáàòà íà èíòåðåñ êúì èñòîðè÷åñêèòå ïîçíàíèÿ ó âñè÷êè, îñâåí øåïà íàé-äîáëåñòíè ìúæå, àêî ðàçáèðà ñå íå áðîèì ðîäîñëîâíèòå ïðîó÷âàíèÿ íà ïîòåêëî è ðîäíèíñêè âðúçêè. Ñëåä âðåìåòî íà Êðàëåòå Ãîíäîð ïîòúíàë â ñâîåîáðàçíî "ñðåäíîâåêîâèå" íà ÷åçíåùè çíàíèÿ è óïîòðåáà ñàìî íà íàé-ïðîñòè óìåíèÿ. Âðúçêèòå ñå îñèãóðÿâàëè ÷ðåç ïðàòåíèöè è âåñòîíîñöè, èëè ïðè íàé-ñïåøíè ñëó÷àè - ÷ðåç ñèãíàëíè îãíüîâå, à àêî Êàìúíèòå íà Àíîð è Îðòàíê îùå ñå ñúõðàíÿâàëè êàòî äðåâíè ñúêðîâèùà, èçâåñòíè ñàìî íà øåïà èçáðàíèöè, òî â öÿëîñòíàòà íàðîäíà ïàìåò âå÷å ÷åçíåë ñïîìåíúò çà Ñåäåìòå êàìúêà îò äðåâíîñòòà è ìàêàð ÷å îùå ñå ïîìíåëè ñòèõ÷åòàòà çà òÿõ, âå÷å íèêîé íå ãè ïðîóìÿâàë; â ëåãåíäèòå òÿõíàòà ñïîñîáíîñò ñå ïðåõâúðëÿëà âúðõó íÿêîãàøíèòå êðàëå, íàäàðåíè ñ åëôè÷åñêà ìîù è ïðîíèöàòåëåí âçîð, îáêðúæåíè îò áúðçîêðèëè äóõîâå, êîèòî èì íîñåëè âåñòè èëè áúðçàëè äà ïðåäàäàò íàäàëå÷ êðàëñêàòà âîëÿ.
Èçãëåæäà, ÷å ïî îíîâà âðåìå Îðòàíêñêèÿò êàìúê îñòàíàë çàäúëãî çàáðàâåí îò Íàìåñòíèöèòå; îò íåãî âå÷å íÿìàëî íèêàêâà ïîëçà, à áèë íà ñèãóðíî ìÿñòî â íåïðèñòúïíàòà êóëà. Äîðè è äà íå ïàäàëà íàä íåãî ñÿíêàòà íà ñúìíåíèåòî îêîëî Èòèëñêèÿ êàìúê, òîé ñå íàìèðàë â îáëàñò, ñ êîÿòî Ãîíäîð âñå ïîâå÷å ãóáåë âðúçêà. Êàëåíàðäîí îòêðàé âðåìå íå áèë ãúñòî íàñåëåí, à ïðåç 1636 ãîäèíà æåñòîêî ïîñòðàäàë îò ×åðíàòà ÷óìà è ñëåä òîâà ïðîäúëæèë íåïðåêúñíàòî äà ãóáè æèòåëèòå ñè îò íóìåíîðñêî ïîòåêëî, êîèòî ñå ïðåñåëâàëè êúì Èòèëèåí è çåìèòå îêîëî Àíäóèí. Èñåíãàðä îñòàíàë ëè÷íî âëàäåíèå íà Íàìåñòíèöèòå, íî Îðòàíê ïóñòååë çàêëþ÷åí è êëþ÷îâåòå ñå ñúõðàíÿâàëè â Ìèíàñ Òèðèò. Àêî Íàìåñòíèêúò Áåðåí èçîáùî å ïîìèñëèë çà Êàìúêà, êîãàòî âðú÷èë êëþ÷îâåòå íà Ñàðóìàí, òî íàâÿðíî å ðåøèë, ÷å åäâà ëè íÿêîé ùå ãî îïàçè ïî-äîáðå îò Ñàóðîí, îòêîëêîòî ïðåäâîäèòåëÿò íà Ñúâåòà.
Áåç ñúìíåíèå Ñàðóìàí ÷ðåç ñâîèòå ïðîó÷âàíèÿ<6> îïîçíàë òâúðäå äîáðå Êàìúíèòå, êîèòî ïðèâëåêëè âíèìàíèåòî ìó, è ñå óáåäèë, ÷å Îðòàíêñêèÿò êàìúê îùå å â ñâîÿòà êóëà. Òîé ïîëó÷èë êëþ÷îâåòå íà Îðòàíê ïðåç 2759 ãîäèíà, ïðèâèäíî êàòî ïàçèòåë íà êðåïîñòòà, óïúëíîìîùåí îò ãîíäîðñêèÿ Íàìåñòíèê. Ïî îíîâà âðåìå Îðòàíêñêèÿò êàìúê åäâà ëè å ïðåäñòàâëÿâàë íÿêàêúâ èíòåðåñ çà Áåëèÿ ñúâåò. Åäèíñòâåí Ñàðóìàí, ñëåä êàòî ñïå÷åëèë áëàãîâîëåíèåòî íà Íàìåñòíèöèòå, óñïÿë äà ïðîó÷è çàäúëáî÷åíî ãîíäîðñêèòå àðõèâè è äà îñúçíàå êàêúâ èíòåðåñ ïðåäñòàâëÿâàò îöåëåëèòå ïàëàíòèðè è çà êàêâè öåëè áèõà ìîãëè äà ïîñëóæàò; àëà íå ñïîäåëèë íèùî ñúñ ñâîèòå êîëåãè. Îò çàâèñò è îìðàçà êúì Ãàíäàëô, Ñàðóìàí ïðåñòàíàë äà ñè ñúòðóäíè÷è ñúñ Ñúâåòà, ÷èÿòî ïîñëåäíà ñðåùà áèëà ïðåç 2953 ãîäèíà. Ñëåä òîâà Ñàðóìàí áåç íèêàêâî îôèöèàëíî èçÿâëåíèå ïðåâúðíàë Èñåíãàðä â ñâîÿ ëè÷íà ñîáñòâåíîñò è ïðåñòàíàë äà îáðúùà âíèìàíèå íà Ãîíäîð. Áåç ñúìíåíèå Ñúâåòúò å ïîñðåùíàë òîâà òâúðäå íåîäîáðèòåëíî; íî Ñàðóìàí áèë ñâîáîäåí â ðåøåíèÿòà ñè è èìàë ïðàâî äà äåéñòâà ïî ñâîè íåçàâèñèìè çàìèñëè â áîðáàòà ñðåùó Ñàóðîí<7>.
Íåçàâèñèìî îò òîâà îòäåëíèòå ÷ëåíîâå íà Ñúâåòà âåðîÿòíî çíàåëè çà êàìúíèòå è íÿêîãàøíîòî èì ìåñòîíàõîæäåíèå, íî íå ãè ñìÿòàëè çà îñîáåíî âàæíè â íîâèòå âðåìåíà - òå áèëè ñàìî ÷àñò îò èñòîðèÿòà íà Äóíåäàèíñêèòå êðàëñòâà, âúëøåáíè è âúçõèòèòåëíè, íî â ïî-ãîëÿìàòà ñè ÷àñò âå÷å èçãóáåíè èëè áåçïîëåçíè. Íå áèâà äà çàáðàâÿìå, ÷å ïúðâîíà÷àëíî Êàìúíèòå áèëè "íåâèííè" è íå ñëóæåëè íà çëè íàìåðåíèÿ. Åäâà Ñàóðîí ãè ïðåâúðíàë â çëîâåùè èíñòðóìåíòè çà ïîêîðÿâàíå è çàáëóäà.
Ìîæå áè (ïðåäóïðåäåí îò Ãàíäàëô) Ñúâåòúò å ïî÷íàë äà ñå ñúìíÿâà â çàìèñëèòå íà Ñàðóìàí îòíîñíî Ïðúñòåíèòå, íî äîðè è Ãàíäàëô íå çíàåë, ÷å òîé å ñòàíàë Ñàóðîíîâ ñúþçíèê èëè ñëóãà. Ðàçêðèë ãî åäâà ïðåç þëè 3018 ãîäèíà. Íî ìàêàð ÷å â ïî-êúñíè ãîäèíè Ãàíäàëô ðàçøèðèë ñâîèòå ïîçíàíèÿ è ñâåäåíèÿòà íà Ñúâåòà çà èñòîðèÿòà íà Ãîíäîð ÷ðåç ïðîó÷âàíå íà òàìîøíèòå äîêóìåíòè, îñíîâíà âñåîáùà ãðèæà ñè îñòàâàë Ïðúñòåíúò; íèêîé íå îñúçíàâàë ñêðèòèòå çàëîæáè íà Êàìúíèòå. Î÷åâèäíî åäâà ìàëêî ïðåäè Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà Ñúâåòúò çàïî÷íàë äà ñå ñúìíÿâà îòíîñíî ñúäáàòà íà Èòèëñêèÿ êàìúê, íî íå óñïÿë (êîåòî å íàïúëíî ðàçáèðàåìî äîðè çà ëè÷íîñòè êàòî Åëðîíä, Ãàëàäðèåë è Ãàíäàëô, êàòî ñå èìà ïðåäâèä òåæåñòòà íà òåõíèòå ãðèæè) äà îöåíè ïîñëåäñòâèÿòà, äà ïðåäâèäè êàêâî áè ñòàíàëî, àêî Ñàóðîí çàâëàäåå åäèíèÿ Êàìúê, à íÿêîé äðóã èçïîëçâà âòîðèÿ. ×àê êîãàòî êðàé Äîë Áàðàí ñå ïðîÿâèëî âúçäåéñòâèåòî íà Îðòàíêñêèÿ êàìúê âúðõó Ïåðåãðèí, èçâåäíúæ ñòàíàëî ÿñíî, ÷å âðúçêàòà ìåæäó Èñåíãàðä è Áàðàä-äóð (íåéíîòî ñúùåñòâóâàíå èçëÿçëî íàÿâå, ñëåä êàòî ñå ðàçêðèëî îáåäèíåíîòî íàïàäåíèå íà îòðÿäè îò Èñåíãàðä è Ñàðóìàíîâè âîéñêè ñðåùó Çàäðóãàòà â Ïàðò Ãàëåí) âñúùíîñò ñå îñúùåñòâÿâà ÷ðåç Îðòàíêñêèÿ êàìúê... è îùå åäèí ïàëàíòèð.
Â ñâîÿ ðàçãîâîð ñ Ïåðåãðèí ñëåä ïîòåãëÿíåòî îò Äîë Áàðàí ("Äâåòå êóëè", êíèãà 3, ãëàâà 11) Ãàíäàëô öåëè ïðåäè âñè÷êî äà äàäå íà õîáèòà èçâåñòíà ïðåäñòàâà çà èñòîðèÿòà íà ïàëàíòèðèòå, òúé ÷å äà îñúçíàå ïîíå äîíÿêúäå ñ êîëêî äðåâíè, äîñòîéíè è ìîãúùè íåùà å îïèòàë ñàìîíàäåÿíî äà ñè èãðàå. Íå å èñêàë äà èçëîæè õîäà íà ñîáñòâåíèòå ñè îòêðèòèÿ è ðàçñúæäåíèÿ, îñâåí ñàìèÿ èì êðàé - äà îáÿñíè êàê Ñàóðîí å ïîëó÷èë âëàñò íàä òåçè ïðåäìåòè, êîåòî ãè ïðàâè ãèáåëíè çà âñåêèãî, äîðè è äà å ïîñåãíàë êúì òÿõ ñ íàé-âúçâèøåíè íàìåðåíèÿ. Íî ñúùåâðåìåííî Ãàíäàëô íàé-ñåðèîçíî è ñúñðåäîòî÷åíî å îáìèñëÿë âñè÷êî ñâúðçàíî ñ Êàìúíèòå, ïðåöåíÿâàéêè âðúçêàòà íà ðàçêðèòèåòî îò Äîë Áàðàí ñ ìíîæåñòâî çàáåëÿçàíè îò íåãî òðåâîæíè ôàêòè - íàïðèìåð èçêëþ÷èòåëíèòå çíàíèÿ íà Äåíåòîð çà äàëå÷íè ñúáèòèÿ è ïðåæäåâðåìåííîòî ìó ñúñòàðÿâàíå ìàëêî ñëåä êàòî íàâúðøèë øåéñåò ãîäèíè, ìàêàð ÷å ïðîèçõîæäàë îò äúëãîëåòåí ðîä. Áåç ñúìíåíèå Ãàíäàëô å áúðçàë äà ñòèãíå äî Ìèíàñ Òèðèò íå ñàìî ïîðàäè íåäîñòèãà íà âðåìå è íàäâèñíàëàòà âîéíà, íî îùå ïîâå÷å çàðàäè âíåçàïíàòà ñè òðåâîãà, ÷å Äåíåòîð ñúùî å èçïîëçâàë ïàëàíòèð, Àíîðñêèÿ êàìúê, è çàðàäè æåëàíèåòî äà ïðåöåíè êàêâî å áèëî âúçäåéñòâèåòî âúðõó íåãî - äàëè â òåæêîòî èçïèòàíèå íà åäíà îò÷àÿíà âîéíà íå áè ñå ðàçêðèëî, ÷å òîé (ñúùî êàòî Ñàðóìàí) âå÷å íå çàñëóæàâà äîâåðèå è å ãîòîâ äà ñå ïðåäàäå íà Ìîðäîð. Èìåííî â ñâåòëèíàòà íà òåçè ñúìíåíèÿ òðÿáâà äà ñå ðàçãëåæäàò âçàèìîîòíîøåíèÿòà ìåæäó íåãî è Äåíåòîð ñëåä ïðèñòèãàíåòî ìó â Ìèíàñ Òèðèò, êàêòî è âñè÷êî, êîåòî ñà ñè êàçàëè<8>.
Òàêà ÷å ïàëàíòèðúò îò Ìèíàñ Òèðèò çàåë âàæíî ìÿñòî â ðàçìèñëèòå ìó åäâà ñëåä ïðåìåæäèåòî íà Ïåðåãðèí êðàé Äîë Áàðàí. Íî ðàçáèðà ñå, òîé çíàåë èëè ñå äîñåùàë çà íåãîâîòî ñúùåñòâóâàíå ìíîãî ïî-îòäàâíà. Òâúðäå ìàëêî ñå çíàå çà èñòîðèÿòà íà Ãàíäàëô äî êðàÿ íà Òðåâîæíèÿ ìèð (2460 ã.) è ñúçäàâàíåòî íà Áåëèÿ ñúâåò (2463 ã.), à îñîáåíèÿò ìó èíòåðåñ êúì Ãîíäîð ñÿêàø ñå ïðîÿâÿâà åäâà ñëåä êàòî Áèëáî íàìèðà Ïðúñòåíà (2941 ã.) è Ñàóðîí îòêðèòî ñå çàâðúùà â Ìîðäîð (2951 ã.)<9>. Òîãàâà âíèìàíèåòî ìó (ñúùî êàòî âíèìàíèåòî íà Ñàðóìàí) áèëî ïðèêîâàíî êúì Ïðúñòåíà íà Èñèëäóð; íî ïðîó÷âàéêè àðõèâèòå íà Ìèíàñ Òèðèò òîé âåðîÿòíî å óçíàë ìíîãî çà ãîíäîðñêèòå ïàëàíòèðè, ìàêàð ÷å â ìîìåíòà ïðîÿâèë äàëå÷ ïî-ìàëêî ðàçáèðàíå íà òÿõíîòî çíà÷åíèå, îòêîëêîòî Ñàðóìàí, ÷èÿòî ìèñúë, çà ðàçëèêà îò òàçè íà Ãàíäàëô, ñå ñòðåìÿëà íàé-âå÷å êúì ìîãúùè èçîáðåòåíèÿ è èíñòðóìåíòè, à íå êúì õîðàòà. Âñå ïàê íàâÿðíî ïî îíîâà âðåìå Ãàíäàëô âå÷å å çíàåë ïîâå÷å îò Ñàðóìàí çà ñúùíîñòòà è ïðîèçõîäà íà ïàëàíòèðèòå, òúé êàòî âñè÷êî ñâúðçàíî ñ äðåâíîòî Àðíîðñêî êðàëñòâî è ïî-íàòàòúøíàòà èñòîðèÿ íà îíèÿ îáëàñòè áèëî íåãîâà îñíîâíà ñïåöèàëíîñò, à è ïîääúðæàë òÿñíà âðúçêà ñ Åëðîíä.
Íî Àíîðñêèÿò êàìúê ñå áèë ïðåâúðíàë â òàéíà - ñëåä ïàäàíåòî íà Ìèíàñ Èòèë çà íåãî íå ñå ñïîìåíàâàëî íèêúäå â ëåòîïèñèòå è àðõèâèòå íà Íàìåñòíèöèòå. Îò èñòîðè÷åñêèòå äàííè ñòàâàëî ÿñíî, ÷å íèòî Îðòàíê, íèòî Áÿëàòà êóëà â Ìèíàñ Òèðèò ñà áèëè íÿêîãà çàâëàäÿâàíè è ðàçãðàáâàíè îò âðàãîâåòå, ñëåäîâàòåëíî ìîæåëî äà ñå ïðåäïîëîæè, ÷å Êàìúíèòå íàé-âåðîÿòíî ñòîÿò íåäîêîñíàòè íà ïðåäèøíèòå ñè ìåñòà; àëà íå ñå çíàåëî äàëè íå ñà ïðåìåñòåíè îò Íàìåñòíèöèòå, ìîæå áè "äúëáîêî çàðîâåíè"<10> â íÿêîÿ ïîòàéíà ñúêðîâèùíèöà èëè äîðè â íÿêîå ïîñëåäíî óáåæèùå èç ïëàíèíèòå ïîäîáíî íà ×åðíîäåí.
Ëåòîïèñöèòå áè òðÿáâàëî äà ïðåäàäàò äóìèòå íà Ãàíäàëô â ñìèñúë, ÷å íå å ïðåäïîëàãàë Äåíåòîð äà äðúçíå äà èçïîëçâà Êàìúêà â äíèòå íà ñâîÿòà ìúäðîñò<11>. Òîé íå å ìîãúë äà ãî çíàå êàòî óñòàíîâåí ôàêò, òúé êàòî çàâèíàãè ùå ñè îñòàíå ñàìî äîãàäêà êîãà è çàùî Äåíåòîð å äðúçíàë äà ïîñåãíå êúì Êàìúêà. Ãàíäàëô ìîæå äà ìèñëè êàêâîòî ñè èñêà ïî âúïðîñà, íî ñïîðåä îíîâà, êîåòî å êàçàíî çà Äåíåòîð, òîé âåðîÿòíî å ïî÷íàë äà èçïîëçâà Àíîðñêèÿ êàìúê äàëå÷ ïðåäè 3019 ãîäèíà, ìíîãî ïðåäè Ñàðóìàí äà ðèñêóâà ñúùîòî ñ Îðòàíêñêèÿ êàìúê. Äåíåòîð å íàñëåäèë Íàìåñòíè÷åñòâîòî ïðåç 2984 ã., êîãàòî áèë íà ïåòäåñåò è ÷åòèðè ãîäèíè - âëàñòåí ìúæ, ìúäúð è áåçìåðíî ó÷åí çà îíèÿ âðåìåíà, íàäàðåí ñ ìîãúùà âîëÿ, íåóêðîòèì è óâåðåí â ñèëèòå ñè. Çà ïðúâ ïúò îêîëíèòå çàáåëÿçàëè íåãîâàòà "ñóðîâîñò" ñëåä ñìúðòòà íà ñúïðóãàòà ìó Ôèíäóèëàñ ïðåç 2988 ã., íî èçãëåæäà íàïúëíî ÿñíî, ÷å ñëåä êàòî ïîëó÷èë âëàñò, òîé íåçàáàâíî ñå å îáúðíàë êúì Êàìúêà, òúé êàòî îòäàâíà èçó÷àâàë ïàëàíòèðèòå è âñè÷êè ñâåäåíèÿ çà òÿõ è òÿõíàòà óïîòðåáà, ñúõðàíÿâàíè â ñïåöèàëíèòå Íàìåñòíè÷åñêè àðõèâè, äî êîèòî îñâåí âëàñòâàùèÿ Íàìåñòíèê èìàë äîñòúï ñàìî íåãîâèÿò íàñëåäíèê. Ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè îò óïðàâëåíèåòî íà ñâîÿ áàùà Åêòåëèîí Âòîðè, òîé íàâÿðíî ñòðàñòíî å æåëàåë äà ñå ïîñúâåòâà ñ Êàìúêà, äîêàòî òðåâîãàòà â Ãîíäîð íàðàñòâàëà, à ñîáñòâåíîòî ìó ïîëîæåíèå áèëî ðàçêëàòåíî îò ñëàâàòà íà "Òîðîíãèë"<12> è áëàãîâîëåíèåòî íà áàùà ìó êúì ÷óæäåíåöà. Ïîíå îò÷àñòè íåãîâàòà ïîñòúïêà òðÿáâà äà å áèëà ïðîäèêòóâàíà îò çàâèñò êúì Òîðîíãèë è âðàæäåáíîñò êúì Ãàíäàëô, â ÷èèòî ñúâåòè áàùà ìó ñå âñëóøâàë íàé-âíèìàòåëíî ïî âðåìå íà âúçõîäà íà Òîðîíãèë; Äåíåòîð èñêàë äà íàäìèíå ïî çíàíèÿ è ñâåäåíèÿ òåçè "íàòðàïíèöè", à àêî å âúçìîæíî - è äà ãè äúðæè ïîä îêî, êîãàòî ñà äðóãàäå.
Íåïîíîñèìîòî èçòîùåíèå îò ñáëúñúêà íà Äåíåòîð ñúñ Ñàóðîí íå áèâà äà ñå ñìåñâà ñ öÿëîñòíîòî íàòîâàðâàíå ïðè óïîòðåáà íà Êàìúêà<13>. Äåíåòîð ñìÿòàë (è íå áåç îñíîâàíèå), ÷å ìîæå äà ñå ñïðàâè ñ âòîðîòî; ñáëúñúêúò ñúñ Ñàóðîí íàé-âåðîÿòíî å äîøúë åäâà ñëåä ãîäèíè è ïúðâîíà÷àëíî Äåíåòîð åäâà ëè å äîïóñêàë íåùî ïîäîáíî. Çà óïîòðåáàòà íà ïàëàíòèðèòå è çà ðàçëèêàòà ìåæäó ñàìîñòîÿòåëíàòà èì óïîòðåáà çà "âèæäàíå" è èçïîëçâàíåòî èì çà âðúçêà ñ äðóã Êàìúê è íåãîâèÿ "íàáëþäàòåë", âèæ â êðàÿ íà íàñòîÿùèÿ òåêñò. Ñëåä êàòî îâëàäÿë óìåíèåòî, Äåíåòîð ìîæåë ÷ðåç Àíîðñêèÿ êàìúê äà óçíàâà ïîäðîáíîñòè çà äàëå÷íè ñúáèòèÿ è äîðè ñëåä êàòî Ñàóðîí îòêðèë òîâà, íå å èìàëî íèêàêâà ïðå÷êà äà ïðîäúëæè, ñòèãà äà èìàë äîñòàòú÷íî ñèëà, çà äà íàñî÷âà Êàìúêà êúì ñâîèòå öåëè âúïðåêè íåïðåñòàííèòå îïèòè íà Ñàóðîí äà "èçòðúãíå" Àíîðñêèÿ êàìúê êúì ñåáå ñè. Ñúùî òàêà òðÿáâà äà ñå èìà ïðåäâèä, ÷å Êàìúíèòå ñà áèëè ñàìî äðåáíà ÷àñò îò íåîáÿòíèòå çàìèñëè è îïåðàöèè íà Ñàóðîí - â òÿõ òîé îòêðèë ñðåäñòâî äà çàáëóäè è ïîêîðè äâàìà ñâîè ïðîòèâíèöè, íî íå èñêàë (è íå ìîæåë) äà äúðæè Èòèëñêèÿ êàìúê ïîä íåïðåñòàííî íàáëþäåíèå. Íå å áèëî ïðèñúùî çà íåãî äà ïîâåðÿâà ïîäîáíè èíñòðóìåíòè íà ñâîèòå ïîä÷èíåíè; à è íå ðàçïîëàãàë ñ íèòî åäèí ñëóãà, ÷èèòî äóõîâíè ñèëè äà íàäâèøàâàò òèÿ íà Ñàðóìàí èëè äîðè íà Äåíåòîð.
Â ñëó÷àÿ ñ Äåíåòîð, Íàìåñòíèêúò å ÷åðïåë ñèëà ñðåùó Ñàóðîí è îò ñàìèÿ ôàêò, ÷å Êàìúíèòå áèëè ïî-ïîäàòëèâè ñïðÿìî çàêîííèòå ñè ïðèòåæàòåëè - òîâà ñå îòíàñÿëî íàé-âå÷å äî "Åëåíäèëîâèòå íàñëåäíèöè" (è Àðàãîðí), íî âàæàëî è çà òàêèâà ñ íàñëåäñòâåíà âëàñò (êàòî Äåíåòîð), çà ðàçëèêà îò Ñàðóìàí èëè Ñàóðîí. Ñòðóâà ñè äà îòáåëåæèì, ÷å ïàãóáíèÿò åôåêò å áèë ðàçëè÷åí. Ñàðóìàí ïîïàäíàë âúâ âëàñòòà íà Ñàóðîí è æåëàåë íåãîâàòà ïîáåäà, èëè ïîíå íå é ñå ïðîòèâîïîñòàâÿë. Äåíåòîð ïðîäúëæèë òâúðäî äà îòõâúðëÿ Ñàóðîí, íî áèë çàñòàâåí äà ïîâÿðâà, ÷å íåãîâàòà ïîáåäà å íåèçáåæíà è èçïàäíàë â îò÷àÿíèå. Íåñúìíåíî ãëàâíàòà ïðè÷èíà çà òàçè ðàçëèêà å òàì, ÷å Äåíåòîð ïðèòåæàâàë ìîãúùà âîëÿ è ïîääúðæàë äóøåâíîòî ñè ðàâíîâåñèå äî ïîñëåäíèÿ óäàð - ñìúðòîíîñíàòà (êàêòî èçãëåæäàëî) ðàíà íà åäèíñòâåíèÿ ìó îöåëÿë ñèí. Òîé áèë ãîðäåëèâ, íî ãîðäîñòòà ìó â íèêàêúâ ñëó÷àé íå ìîæå äà ñå íàðå÷å "ñåáè÷íà": îáè÷àë Ãîíäîð è íåãîâèÿ íàðîä, à ñåáå ñè ñìÿòàë çà èçáðàí îò ñúäáàòà, çà äà ïîâåäå êðàëñòâîòî â îíèÿ îò÷àÿíè âðåìåíà. È íà âòîðî ìÿñòî - Àíîðñêèÿò êàìúê ìó ïðèíàäëåæàë ïî ïðàâî, òúé ÷å íèùî, îñâåí ñîáñòâåíîòî áëàãîðàçóìèå, íå ìó çàáðàíÿâàëî äà ãî èçïîëçâà â òðåâîæíèòå ñúáèòèÿ. Òîé âåðîÿòíî ñå äîñåùàë, ÷å Èòèëñêèÿò êàìúê å ïîïàäíàë â íå÷èñòè ðúöå è ðèñêóâàë äà ñå ñâúðæå ñ íåãî, ðàç÷èòàéêè íà ñèëàòà ñè. Òàçè ñàìîóâåðåíîñò íå å áèëà áåçïî÷âåíà. Ñàóðîí íå óñïÿë äà ãî ïîêîðè è ìó ïîâëèÿë åäèíñòâåíî ÷ðåç èçìàìè. Âåðîÿòíî îòíà÷àëî Äåíåòîð íå ïîãëåæäàë êúì Ìîðäîð, à ñå çàäîâîëÿâàë ñ "äàëå÷íèòå ãëåäêè", êîèòî ìó ïðåäëàãàë Êàìúêúò; îòòóê èäâàëà è ïîðàçèòåëíàòà ìó îñâåäîìåíîñò çà äàëå÷íè ñúáèòèÿ. Íå ñå çíàå äàëè ïðè òîâà ìó ñå å ñëó÷âàëî äà ñå ñâúðæå ñ Îðòàíêñêèÿ êàìúê è Ñàðóìàí; íàé-âåðîÿòíî - äà, ïðè êîåòî å èìàë ïîëçà îò âðúçêàòà. Ñàóðîí íå ìîæåë äà ñå íàìåñè â òåçè ðàçãîâîðè; ñàìî íàáëþäàòåëÿò íà Ãëàâíèÿ êàìúê â Îñãèëèàò ìîæåë äà "ïîäñëóøâà". Êîãàòî äâà îò îñòàíàëèòå Êàìúíè âîäåëè áåñåäà, âñåêè äðóã áè ãè îòêðèë ñëåïè è íåìè<14>.
Íàâÿðíî ãîíäîðñêèòå êðàëå è Íàìåñòíèöè ñà ñúõðàíèëè íàé-îáøèðíè ïîçíàíèÿ çà ïàëàíòèðèòå è òåçè ïîçíàíèÿ ñà ñå ïðåõâúðëÿëè îò ïîêîëåíèå íà ïîêîëåíèå äîðè êîãàòî íèêîé âå÷å íå ñè ñëóæåë ñ òÿõ. Êàìúíèòå áèëè íåîòìåíåí äàð íà Åëåíäèë è íåãîâèòå íàñëåäíèöè, êîèòî åäèíñòâåíè ãè ïðèòåæàâàëè ñ ïúëíî ïðàâî; òîâà îáà÷å íå îçíà÷àâà, ÷å íèêîé äðóã íå å ìîãúë äà ãè óïîòðåáè. Â ðàìêèòå íà çàêîíà ìîæåë äà ãî ñòîðè âñåêè óïúëíîìîùåí îò "Àíàðèîíîâèÿ íàñëåäíèê" èëè "Èñèëäóðîâèÿ íàñëåäíèê", òîåñò îò çàêîííèÿ êðàë íà Ãîíäîð èëè Àðíîð. Âñúùíîñò íàé-÷åñòî òðÿáâà äà ñà ãè èçïîëçâàëè èìåííî ïîäîáíè óïúëíîìîùåíè ëèöà. Âñåêè êàìúê èìàë îòäåëåí ïàçèòåë, ÷èèòî çàäúëæåíèÿ ïðåäâèæäàëè äà "íàáëþäàâà Êàìúêà" ïðåç îïðåäåëåíè èíòåðâàëè, èëè êîãàòî å íåîáõîäèìî. Íà íÿêîè äðóãè ëèöà ñúùî ñå ðàçðåøàâàëî äà ïîñåùàâàò Êàìúíèòå; êðàëñêèòå ñúâåòíèöè, íàòîâàðåíè ñ îíîâà, êîåòî äíåñ áèõìå íàðåêëè "ðàçóçíàâàíå", ðåäîâíî èçïîëçâàëè òàçè ïðèâèëåãèÿ, ñëåä êîåòî â çàâèñèìîñò îò îáñòîÿòåëñòâàòà ñïîäåëÿëè ñúáðàíàòà èíôîðìàöèÿ ñ êðàëÿ íàñàìå èëè ïðåä äðóãèòå ñúâåòíèöè. Â êúñíàòà åïîõà íà Ãîíäîð Íàìåñòíè÷åñêàòà ñëóæáà ïðèäîáèëà äîïúëíèòåëíà âàæíîñò è ñòàíàëà íàñëåäñòâåíà, îñèãóðÿâàéêè òàêà äà ñå êàæå ïîñòîÿíåí "ïîìîùíèê è çàìåñòíèê" íà êðàëÿ; èçãëåæäà, ÷å ïî òîâà âðåìå óïîòðåáàòà íà Êàìúíèòå å áèëà îñòàâåíà èçöÿëî â ðúöåòå íà Íàìåñòíèöèòå, â ðåçóëòàò íà êîåòî âñè÷êè ïîçíàíèÿ îêîëî íåÿ ïî÷íàëè äà ñå ïðåäàâàò ïî íàñëåäñòâî â òåõíèÿ ðîä. Òúé êàòî Íàìåñòíè÷åñòâîòî ñòàíàëî íàñëåäñòâåíî ñëåä 1998 ãîäèíà<15>, îò îíîâà âðåìå íàòàòúê ïðàâîòî çà ïðÿêà èëè êîñâåíà óïîòðåáà íà Êàìúíèòå ñå ïðåäàâàëî ïî ðîäîâà ëèíèÿ è Äåíåòîð ãî å ïðèòåæàâàë íàïúëíî çàêîííî<16>.
Ñ îãëåä íà ïîâåñòâîâàíèåòî âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" òðÿáâà îáà÷å äà îòáåëåæèì, ÷å äàëå÷ íàä ïîäîáíà "îòñòúïåíà" âëàñò, òà áèëà òÿ è ïðåäàäåíà ïî íàñëåäñòâî, ñòîÿëè ïðàâàòà íà "Åëåíäèëîâèÿ ïîòîìúê" (òîåñò çàêîíåí íàñëåäíèê íà ïðåñòîëà è âëàñòòà â íóìåíîðñêèòå êðàëñòâà) äà èçïîëçâà êîéòî è äà áèëî îò ïàëàíòèðèòå. Çàòîâà Àðàãîðí îáÿâèë ïðàâîòî ñè äà ïðèòåæàâà Îðòàíêñêèÿ êàìúê, êîéòî áèë îñòàíàë áåç äðóã ñîáñòâåíèê èëè ïàçèòåë; îñâåí òîâà òîé å áèë íà ïðàêòèêà çàêîíåí êðàë íà Ãîíäîð è Àðíîð, ñëåäîâàòåëíî èìàë ïðàâîòî ïðè íåîáõîäèìîñò äà îòìåíè âñè÷êè ïðåäèøíè ðàçïîðåäáè.
Äíåñ "ïîçíàíèÿòà çà Êàìúíèòå" ñà çàáðàâåíè è ìîæåì ñàìî îò÷àñòè äà ãè âúçñòàíîâèì ÷ðåç äîãàäêè è êîñâåíè ñâåäåíèÿ. Òå áèëè èäåàëíî êðúãëè è îáèêíîâåíî èçãëåæäàëè íàïðàâåíè îò ïëúòíî ñòúêëî èëè êðèñòàë ñ íàñèòåíî ñèí îòòåíúê. Íàé-ìàëêèÿò å èìàë äèàìåòúð îêîëî åäèí ôóò, íî íÿêîè, íàïðèìåð Êàìúíèòå â Îñãèëèàò è Àìîí Ñóë, ñà áèëè ìíîãî ïî-ãîëåìè è ñàì ÷îâåê íå ìîæåë äà ãè ïîâäèãíå. Ïúðâîíà÷àëíî ñå ðàçïîëàãàëè íà ìåñòà, ïðèñïîñîáåíè çà ðàçìåðèòå è öåëèòå èì; çà ïîñòàâêà ñëóæåëà ìàñà îò ÷åðåí ìðàìîð ñ êðúãëà âäëúáíàòèíà, â êîÿòî Êàìúêúò ëåñíî ìîæåë äà áúäå çàâúðòÿí. Áèëè ìíîãî òåæêè, íî íàïúëíî ãëàäêè è íå áèõà ïîñòðàäàëè, àêî ïî ñëó÷àéíîñò èëè çúë óìèñúë ïàäíåëè îò ìàñàòà. Âñúùíîñò òîãàâàøíèòå ëþäå íå ñà ðàçïîëàãàëè ñúñ ñèëà, ñïîñîáíà äà ãè óíèùîæè, ìàêàð íÿêîè äà ñìÿòàëè, ÷å îãðîìíà æåãà, êàòî íàïðèìåð òàçè íà Îðîäðóèí, ìîæå äà ãè ðàçðóøè è ïðåäïîëàãàëè, ÷å òàêàâà å áèëà ñúäáàòà íà Èòèëñêèÿ êàìúê ïðè ðóõâàíåòî íà Áàðàä-äóð.
Ìàêàð è áåç íèêàêâè âúíøíè áåëåçè, òå èìàëè ïîñòîÿííè ïîëþñè è ïúðâîíà÷àëíî ñå ðàçïîëàãàëè âúâ âäëúáíàòèíèòå òàêà, ÷å äà ñòîÿò "èçïðàâåíè" - òåõíèÿò äèàìåòúð îò ïîëþñ äî ïîëþñ òðÿáâàëî äà ñî÷è êúì öåíòúðà íà Çåìÿòà, êàòî "äîëíèÿò" ïîëþñ äà áúäå îòäîëó. Â òîâà ïîëîæåíèå ñòðàíè÷íàòà ïîâúðõíîñò ïîëó÷àâàëà âèäåíèÿ îòâúí è ãè ïðåäàâàëà íà "íàáëþäàòåëÿ" îò äðóãàòà ñòðàíà. Ñëåäîâàòåëíî íàáëþäàòåë, êîéòî æåëàåë äà ïîãëåäíå íà çàïàä, òðÿáâàëî äà çàñòàíå îòêúì èçòî÷íàòà ñòðàíà íà Êàìúêà, à àêî èñêàë äà íàñî÷è ïîãëåä íà ñåâåð, òðÿáâàëî äà ñå èçâúðòè íàëÿâî, òîåñò êúì þæíàòà ñòðàíà. Íî ïî-ìàëêèòå Êàìúíè â Îðòàíê, Èòèë, Àíîð, à âåðîÿòíî è â Àíóìèíàñ, èìàëè ïúðâîíà÷àëíî è ôèêñèðàíà íàñîêà, òúé ÷å (íàïðèìåð) çàïàäíàòà èì ñòðàíà äà ãëåäà åäèíñòâåíî íà çàïàä, à îáúðíàòà âúâ âñÿêà äðóãà ïîñîêà äà îñòàâà ñëÿïà. Àêî Êàìúêúò ñëó÷àéíî áúäåë ðàçìåñòåí, òðÿáâàëî îòíîâî äà áúäå íàãëàñåí íà îêî è â òàêèâà ñëó÷àè ñå íàëàãàëî äà ãî âúðòÿò. Íî ïðè õâúðëÿíåòî ìó îòâèñîêî, êàêòî ñòàíàëî ñ Îðòàíêñêèÿ êàìúê, íåùàòà íå áèëè òîëêîâà ïðîñòè. Òúé ÷å åäèíñòâåíî ïî "ñëó÷àéíîñò" (êàêòî áè êàçàë Ãàíäàëô) ïðè ñâîÿòà ðèñêîâàíà èãðà ñ Êàìúêà Ïåðåãðèí ãî å ñëîæèë íà çåìÿòà ïðèáëèçèòåëíî "èçïðàâåí" è å ñåäíàë îò çàïàäíàòà ìó ñòðàíà, äîêàòî èçòî÷íàòà å áèëà îáúðíàòà íà èçòîê. Ïî-ãîëåìèòå Êàìúíè íå ñà èìàëè ïîäîáíè îãðàíè÷åíèÿ - íàáëþäàòåëÿò ìîæåë äà ãè âúðòè êàêòî ñè èñêà, íî òå ïðîäúëæàâàëè äà "âèæäàò" âúâ âñè÷êè ïîñîêè<17>.
Ñàìè ïî ñåáå ñè ïàëàíòèðèòå ìîæåëè åäèíñòâåíî äà "âèæäàò" - íå ïðåäàâàëè çâóêà. Áåç ïîâåëÿòà íà ìîãúùà âîëÿ òå èìàëè ñêëîííîñò äà ñå ëóòàò è "âèäåíèÿòà" èì ÷åñòî áèëè õàîòè÷íè (ïîíå òàêà èçãëåæäàëî). Òàêà íàïðèìåð îò âèñîêà êóëà çàïàäíàòà èì ñòðàíà áè ãëåäàëà êúì äàëå÷èíàòà, êàòî ãëåäêàòà ïîñòåïåííî ñå çàìúãëÿâà îòãîðå, îòäîëó, îòëÿâî è îòäÿñíî, à ïðåäìåòèòå ïîñòåïåííî ñå ñìàëÿâàò è ãóáÿò ÿñíîòà. Îíîâà, êîåòî "âèæäàëè", ÷åñòî ñå âëèÿåëî îò ñëó÷àéíîñò, òúìíèíà èëè "çàáóëâàíå" (âèæ ìàëêî ïî-äîëó). Âèäåíèÿòà íà ïàëàíòèðèòå íå áèëè "çàñëåïÿâàíè" èëè "çàñåí÷âàíè" îò ôèçè÷åñêè ïðåïÿòñòâèÿ, ïðå÷åë èì åäèíñòâåíî ìðàêúò; òàêà íàïðèìåð òå áèõà ìîãëè äà ðàçãëåäàò âúòðåøíîñòòà íà íÿêîÿ ïëàíèíà, êàêòî íèå áèõìå íàäíèêíàëè â òúìíà ñòàÿ, íî ïðè òîâà íå áèõà âèäåëè íèùî, âúðõó êîåòî íå ïàäà ñâåòëèíà. Ìîæåëè äà âèæäàò ïðåç ñòåíèòå íà ñòàè, ïåùåðè è ïîäçåìèÿ, íî áåç îñâåòëåíèå íå ðàçëè÷àâàëè íèùî; òå ñàìèòå áèëè íåñïîñîáíè äà îñâåòÿâàò ïðåäìåòèòå. Ñúùåñòâóâàë íà÷èí äà èì ñå ïîïðå÷è ÷ðåç ïðîöåñ, íàðå÷åí "çàáóëâàíå", ïðè êîéòî Êàìúêúò âèæäàë îïðåäåëåíè îáëàñòè ñàìî êàòî ñÿíêà èëè ãúñòà ìúãëà. Êàê å áèëî èçâúðøâàíî òîâà (îò îíåçè, êîèòî çíàåëè çà Êàìúíèòå è âúçìîæíîñòòà äà áúäàò íàáëþäàâàíè) ùå îñòàíå íàâåêè ñðåä èçãóáåíèòå çàãàäêè íà ïàëàíòèðèòå<18>.
Ñ óñèëèå íà âîëÿòà íàáëþäàòåëÿò ìîæåë äà íàñî÷è âèäåíèåòî íà Êàìúêà êúì îïðåäåëåíà òî÷êà âúðõó ïðàâàòà ëèíèÿ èëè áëèçî äî íåÿ<19>. Íåêîíòðîëèðàíèòå "âèäåíèÿ" áèëè äðåáíè, îñîáåíî â ìàëêèòå Êàìúíè, ìàêàð ÷å èçãëåæäàëè ïî-åäðè çà ÷îâåê, çàñòàíàë íà èçâåñòíî ðàçñòîÿíèå îò ïîâúðõíîñòòà íà ïàëàíòèðà (íàé-ïîäõîäÿùîòî ðàçñòîÿíèå å áèëî îêîëî òðè ôóòà). Íî ïî âîëÿòà íà ñèëåí è îáó÷åí íàáëþäàòåë äàëå÷íèòå ïðåäìåòè ìîæåëè äà ñå óâåëè÷àâàò, ñòàâàéêè ïî-áëèçêè è ÿñíè, äîêàòî îáêðúæåíèåòî èì èç÷åçâàëî ïî÷òè íàïúëíî. Òàêà íàïðèìåð ÷îâåøêà ôèãóðà â äàëå÷èíàòà áè ñå âèæäàëà ñúâñåì äðåáíà, íå ïîâå÷å îò ñàíòèìåòúð, òîåñò ïî÷òè íåðàçëè÷èìà ñðåä ïåéçàæà èëè òúëïà îò äðóãè õîðà; íî ÷ðåç ñúçíàòåëíî óñèëèå íàáëþäàòåëÿò ìîæåë äà óâåëè÷è è èçáèñòðè âèäåíèåòî, äîêàòî íàêðàÿ âèäè ÷îâåêà âèñîê ïåäÿ èëè äâå, ïðè êîåòî áè ìîãúë îòëè÷íî äà ãî ðàçïîçíàå. Ïðè îùå ïî-ãîëÿìî óñèëèå ìîæåëè äà ñå óâåëè÷àâàò è îòäåëíè ïîäðîáíîñòè, òúé ÷å íàïðèìåð íàáëþäàòåëÿò îòäàëå÷å äà ðàçëè÷è äàëè òîçè ÷îâåê èìà ïðúñòåí íà ðúêàòà ñè.
Íî òîâà "ñúñðåäîòî÷àâàíå" áèëî ñâúðçàíî ñ òåæêè óñèëèÿ è ìîæåëî äà äîâåäå äî ïúëíî èçòîùåíèå. Çàòîâà êúì íåãî ñå ïðèáÿãâàëî ñàìî êîãàòî ñâåäåíèÿòà áèëè êðàéíî íåîáõîäèìè è áëàãîïðèÿòíèÿò ñëó÷àé (åâåíòóàëíî ïîäïîìîãíàò îò äîïúëíèòåëíè ñâåäåíèÿ) ïîçâîëÿâàë íà íàáëþäàòåëÿ äà îòêðèå òúðñåíàòà ïîäðîáíîñò (âàæíà çà íåãî è íåïîñðåäñòâåíàòà ìó çàäà÷à) ñðåä ìíîæåñòâîòî âèäåíèÿ íà Êàìúêà. Äà âçåìåì òîçè ïðèìåð: ðàçòðåâîæåí çà Ðîõàí, Äåíåòîð ñåäè ïðåä Àíîðñêèÿ êàìúê è ñå ïèòà äàëè òðÿáâà íåçàáàâíî äà çàïàëè ñèãíàëíèòå êëàäè è äà èçïðàòè ×åðâåíàòà ñòðåëà; ïðè òîâà òîé áè ìîãúë äà çàñòàíå íà ëèíèÿòà çàïàä-ñåâåðîçàïàä, êîÿòî ìèíàâà ïðåç Ðîõàí áëèçî äî Åäîðàñ è ïðîäúëæàâà êúì Áðîäîâåòå íà Èñåí. Ïî îíîâà âðåìå å ìîæåë äà çúðíå ïðèäâèæâàíå íà õîðà. Â òàêúâ ñëó÷àé íàâÿðíî áè ñå ñúñðåäîòî÷èë (ïàê êàòî ïðèìåð) âúðõó åäíà îòäåëíà ãðóïà, äà ðàçáåðå, ÷å åçäà÷èòå ñà Ðîõèðèìè è íàêðàÿ äà ðàçëè÷è ïîçíàòî ëèöå, äà ðå÷åì Ãàíäàëô, êîéòî ïðåïóñêà ñ ïîäêðåïëåíèÿòà çà Øëåìîâî óñîå, íî âíåçàïíî ñå îòäåëÿ è ïîåìà íà ñåâåð<20>.
Ñàìè ïî ñåáå ñè ïàëàíòèðèòå íå ìîæåëè äà ïðîíèêâàò â ìèñëèòå íà õîðàòà íåóñåòíî è ïðîòèâ òÿõíàòà âîëÿ; çàùîòî ïðåõâúðëÿíåòî íà ìèñëè èçèñêâàëî æåëàíèå îò äâåòå ñòðàíè è ìèñúëòà (âúçïðèåìàíà êàòî ãîâîð)<21> ìîæåëà äà ñå ïðåäàâà ñàìî ìåæäó äâà Êàìúêà "â ñúãëàñèå" åäèí ñ äðóã.
ÁÅËÅÆÊÈ
 1 Íåñúìíåíî òå ñà èçïîëçâàíè ïðåç 1944 ãîäèíà ïðè êîíñóëòàöèèòå ìåæäó Àðíîð è Ãîíäîð îòíîñíî íàñëåäíèêà íà êîðîíàòà. "Âåñòèòå" çà áåäèòå èç Ñåâåðíîòî êðàëñòâî, ïîëó÷åíè â Ãîíäîð ïðåç 1973 ã., íàâÿðíî ñà áèëè ïîñëåäíèÿò ñëó÷àé íà òÿõíà óïîòðåáà ïðåäè íàáëèæàâàíåòî íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 2 Çàåäíî ñ Àðâåäóè èç÷åçíàëè Êàìúíèòå îò Àíóìèíàñ è Àìîí Ñóë (Áóðíèÿ âðúõ). Òðåòèÿò ïàëàíòèð íà Ñåâåðà áèë â êóëàòà Åëîñòèðèîí âúðõó Åìèí Áåðàèä è ïðèòåæàâàë îñîáåíè ñâîéñòâà (âèæ Áåëåæêà 16).
 3 Êàìúêúò îò Îñãèëèàò áèë çàãóáåí âúâ âîäèòå íà Àíäóèí ïî âðåìå íà ãðàæäàíñêàòà âîéíà ïðåç 1437 ã.
 4 Çà âúçìîæíîñòòà äà áúäàò óíèùîæåíè ïàëàíòèðèòå âèæ ïî-íàòàòúê â òåêñòà. Â áåëåæêàòà çà 2002 ã. îò "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" è â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñå ïîñî÷âà êàòåãîðè÷íî, ÷å ïàëàíòèðúò å áèë ïëåíåí ïðè ïàäàíåòî íà Ìèíàñ Èòèë; íî áàùà ìè îòáåëÿçâàøå, ÷å òåçè ëåòîïèñè ñà áèëè ñúçäàäåíè ñëåä Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà è âúïðåêè öÿëàòà ñè êàòåãîðè÷íîñò òâúðäåíèåòî å ñàìî äîãàäêà. Èòèëñêèÿò êàìúê ïîâå÷å íå áèë îòêðèò è âåðîÿòíî å óíèùîæåí ïðè ðóõâàíåòî íà Áàðàä-äóð.
 5 Ñàìè ïî ñåáå ñè Êàìúíèòå ìîæåëè åäèíñòâåíî äà âèæäàò - ñöåíè è îáðàçè îò äàëå÷íè ìåñòà èëè îò ìèíàëîòî. Òå îñòàâàëè áåç îáÿñíåíèå; è âúâ âñåêè ñëó÷àé çà õîðàòà îò ïî-êúñíè âðåìåíà ñå îêàçàëî òðóäíî âèäåíèÿòà äà áúäàò èçáèðàíè ÷ðåç âîëÿòà èëè æåëàíèåòî íà íàáëþäàòåëÿ. Íî êîãàòî íå÷èé äðóã óì çàåìàë îòñðåùíèÿ êàìúê "â ñúãëàñèå", ñòàâàëî âúçìîæíî ìèñëèòå äà áúäàò "ïðåõâúðëÿíè" (âúçïðèåìàëè ñå êàòî "ãîâîð") è âèäåíèÿ îò ñúçíàíèåòî íà åäèíèÿ íàáëþäàòåë äà ñå ïðåõâúðëÿò ÷ðåç Êàìúêà ó äðóãèÿ. [Âèæ ïî-íàòàòúê â òåêñòà è Áåëåæêà 21.] Òàçè âúçìîæíîñò ñå èçïîëçâàëà ãëàâíî ïðè ðàçìÿíà íà ñúâåòè, ìíåíèÿ è íåîáõîäèìè çà óïðàâëåíèåòî âåñòè; ïî-ðÿäêî çà äðóæåñêè áåñåäè è ðàçìÿíà íà ïðèâåòñòâèÿ èëè ñúáîëåçíîâàíèÿ. Åäèíñòâåíî Ñàóðîí å óïîòðåáèë Êàìúê, çà äà ïðåõâúðëè ìîãúùàòà ñè âîëÿ, äà ñå íàëîæè íàä èçòîùåíèÿ íàáëþäàòåë è òúé äà ãî ïîä÷èíè íà ñâîèòå çàïîâåäè, êàòî èçòðúãíå îò íåãî âñè÷êè ïîòàéíè ìèñëè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 6 Çàñëóæàâà äà ñè ïðèïîìíèì äóìèòå íà Ãàíäàëô ïðåä Ñúâåòà íà Åëðîíä, ÷å Ñàðóìàí äúëãî å ïðîó÷âàë ñâèòúöèòå è êíèãèòå â Ìèíàñ Òèðèò.
 7 Ùî ñå îòíàñÿ äî "ïî-ñâåòñêàòà" ïîëèòèêà íà âëàñò è âîåííà ñèëà, Èñåíãàðä áèë îòëè÷íî ðàçïîëîæåí êàòî êëþ÷ êúì Ðîõàíñêèÿ ïðîëîì. Òàì ñå íàìèðàëà ñëàáàòà òî÷êà â îòáðàíàòà íà Çàïàäà, îñîáåíî ñëåä óïàäúêà íà Ãîíäîð. Ïðåç ïðîëîìà ìîæåëè òàéíî äà ïðåìèíàâàò âðàæåñêè ñúãëåäâà÷è è âåñòîíîñöè, à äîðè è öåëè âîéñêè, êàêòî â ïðåäèøíè åïîõè. Ñúâåòúò, èçãëåæäà, íå å óñåùàë òîâà, òúé êàòî âå÷å äúëãè ãîäèíè íàä âñè÷êî ñòàâàùî â Èñåíãàðä òåãíåëà íàé-ñòðîãà òàéíà. Èçïîëçâàíåòî, à ìîæå áè è ñïåöèàëíîòî îòãëåæäàíå íà îðêè îñòàâàëî íåèçâåñòíî, íî ñèãóðíî å çàïî÷íàëî íå ïî-ðàíî îò 2990 ãîäèíà. Îðêñêèòå âîéñêè âåðîÿòíî íå ñà áèëè èçïîëçâàíè èçâúí òåðèòîðèÿòà íà Èñåíãàðä ïðåäè íàïàäåíèåòî ñðåùó Ðîõàí. Àêî Ñúâåòúò å çíàåë âñè÷êî òîâà, òî åñòåñòâåíî âåäíàãà áè ñå ðàçêðèëî, ÷å Ñàðóìàí å ïðåìèíàë íà ñòðàíàòà íà çëîòî. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 8 Äåíåòîð ÿâíî å ðàçáðàë çà äîãàäêèòå è ïîäîçðåíèÿòà íà Ãàíäàëô, ïðè êîåòî ïðîÿâèë åäíîâðåìåííî ãíÿâ è íàñìåøêà. Çàñëóæàâàò âíèìàíèå äóìèòå ìó ïðè ñðåùàòà ñ Ãàíäàëô â Ìèíàñ Òèðèò ("Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ", êíèãà 5, ãëàâà 1): "çà òèÿ äåëà âå÷å çíàì êîëêîòî ìè å íóæíî, ïðåäè äà âðúõëåòè óäàðúò îò Èçòîêà", à îùå ïî-ìíîãîçíà÷èòåëíè ñà ñëåäâàùèòå ìó äóìè: "Äà, êàçâàò, ÷å Êàìúíèòå ñà èç÷åçíàëè, àëà è äî äíåñ âëàñòåëèíèòå íà Ãîíäîð ñà ïî-çîðêè îò ïðîñòîëþäèåòî è ïîëó÷àâàò âåñòè îòâñÿêúäå". Ñúâñåì îòäåëíî îò ïàëàíòèðèòå Äåíåòîð å áèë íàäàðåí ñ èçêëþ÷èòåëíà äóõîâíà ìîù è óìååë ñâåòêàâè÷íî äà ðàç÷èòà ñêðèòîòî çàä ëèöà è äóìè, íî îñâåí òîâà ìîæå áè íàèñòèíà å çúðíàë ÷ðåç Àíîðñêèÿ êàìúê âèäåíèÿ îò ñúáèòèÿòà â Ðîõàí è Èñåíãàðä. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 9 Çàñëóæàâà âíèìàíèå îòêúñúò îò "Äâåòå êóëè" (êíèãà 4, ãëàâà 5), â êîéòî Ôàðàìèð (ðîäåí ïðåç 2983 ã.) ñè ñïîìíÿ, ÷å å âèæäàë Ãàíäàëô â Ìèíàñ Òèðèò êàòî äåòå è ïî-êúñíî îùå äâà-òðè ïúòè; ñïîìåíàâà ñúùî òàêà, ÷å âúëøåáíèêúò å èäâàë ïîðàäè èíòåðåñà ñè êúì äðåâíèòå ëåòîïèñè. Ïîñëåäíîòî ïîñåùåíèå òðÿáâà äà å áèëî ïðåç 3017 ã., êîãàòî Ãàíäàëô îòêðèë ñâèòúêà íà Èñèëäóð. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 10 Òîâà å îòïðàâêà êúì äóìèòå íà Ãàíäàëô ïðåä Ïåðåãðèí ("Äâåòå êóëè", êíèãà 3, ãëàâà 11): "Êîé çíàå êúäå ëåæàò äíåñ èçãóáåíèòå Êàìúíè íà Àðíîð è Ãîíäîð, â çåìíèòå ëè íåäðà èëè â ìîðñêèòå äúëáèíè?".
 11 Ñòàâà äóìà çà òâúðäåíèåòî íà Ãàíäàëô ñëåä ãèáåëòà íà Äåíåòîð â "Äâåòå êóëè" (êíèãà 5, êðàÿ íà ãëàâà 7). Áàùà ìè áå ðåøèë (ïðè ñúñòàâÿíåòî íà íàñòîÿùèÿ òåêñò) äà ïîïðàâè èçðàçà "íå äðúçâàøå äà ãî èçïîëçâà" íà "íå áè äðúçíàë äà ãî èçïîëçâà", îáà÷å òàçè ïîïðàâêà (âåðîÿòíî ïî íåäîãëåæäàíå) íå áå âêëþ÷åíà â ïðåðàáîòåíîòî èçäàíèå. Âèæ áåëåæêàòà çà ïàëàíòèðèòå â Óâîäà êúì ïúðâà ÷àñò.
 12 Òîðîíãèë ("Çâåçäåí îðåë") áèëî òàéíîòî èìå, ïîä êîåòî Àðàãîðí ñëóæèë â Ãîíäîð íà Åêòåëèîí Âòîðè; âèæ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå À ("Íàìåñòíèöèòå").
 13 Èçïîëçâàíåòî íà ïàëàíòèðèòå ïðåäñòàâëÿâàëî òåæêî äóøåâíî íàòîâàðâàíå, îñîáåíî ó õîðàòà îò ïî-êúñíè âðåìåíà, êîèòî íå áèëè îáó÷åíè çà ïîäîáíà çàäà÷à, òúé ÷å íå ïðè÷èíàòà çà Äåíåòîðîâàòà "ñóðîâîñò" ñå êðèå íå ñàìî â òðåâîãèòå, íî è â èçòîùåíèåòî. Âåðîÿòíî ñúïðóãàòà ìó å îòêðèëà òîâà ïðåäè äðóãèòå, êîåòî å äîïðèíåñëî çà íåéíîòî íåùàñòèå è ðàííàòà é ñìúðò. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 14 Åäíà íåàäðåñèðàíà áåëåæêà â ïîëåòî íà ðúêîïèñà îòáåëÿçâà, ÷å âîëÿòà íà Ñàðóìàí "áèëà ïîäêîïàíà îò ëè÷íà ãîðäîñò è æàæäà çà âëàñò. Òîâà èäâàëî îò íåãîâîòî èçó÷àâàíå íà Ïðúñòåíèòå, òúé êàòî â ñâîåòî âèñîêîìåðèå òîé âÿðâàë, ÷å ìîæå äà ãè èçïîëçâà, ÷èÿòî è âîëÿ äà ñå èçïðå÷è íà ïúòÿ ìó. Ñëåä êàòî â ñúðöåòî ìó âå÷å íÿìàëî âÿðíîñò êúì êàóçà èëè ïðèÿòåëè, òîé ñå îêàçàë óÿçâèì çà ìîãúùåñòâîòî íà ÷óæäàòà âîëÿ, çà çàïëàõèòå è äåìîíñòðàöèÿòà íà ñèëà". À òðÿáâà äà äîáàâèì, ÷å è ñàìèÿò òîé íå å èìàë ïðàâî äà ïîëçâà Îðòàíêñêèÿ êàìúê.
 15 Ïðåç 1998 ãîäèíà óìèðà ãîíäîðñêèÿ Íàìåñòíèê Ïåëåíäóð. "Ñëåä âðåìåòî íà Ïåëåíäóð Íàìåñòíè÷åñòâîòî ñòàíàëî íàñëåäñòâåíî êàòî êðàëñêàòà âëàñò è ñå ïðåäàâàëî îò áàùà íà ñèí èëè íàé-áëèçúê ïîòîìúê." "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå À ("Íàìåñòíèöèòå").
 16 Â Àðíîð ñëó÷àÿò áèë ïî-ðàçëè÷åí. Ïî çàêîí Êàìúíèòå ïðèíàäëåæàëè íà êðàëÿ (êîéòî îáèêíîâåíî èçïîëçâàë Êàìúêà îò Àíóìèíàñ); íî êðàëñòâîòî ñå ðàçäåëèëî è çàïî÷íàëè ñïîðîâå çà ïðåñòîëà. Êðàëåòå íà Àðòåäàèíèòå, ÷èèòî ïðåòåíöèè áåç ñúìíåíèå ñà áèëè åäèíñòâåíî îñíîâàòåëíè, èìàëè ñïåöèàëíî íàçíà÷åí ïàçèòåë â Àìîí Ñóë, êúäåòî Êàìúêúò ñå ñìÿòàë çà ãëàâíèÿò îò ñåâåðíèòå ïàëàíòèðè ïîíåæå áèë íàé-ãîëÿì è íàé-ìîùåí, çàòîâà èìåííî ÷ðåç íåãî íàé-÷åñòî ñå îñúùåñòâÿâàëà âðúçêàòà ñ Ãîíäîð. Ñëåä êàòî Àíãìàð óíèùîæèë Àìîí Ñóë ïðåç 1409 ãîäèíà, äâàòà Êàìúêà áèëè ïðåìåñòåíè âúâ Ôîðíîñò, êúäåòî æèâååë êðàëÿò íà Àðòåäàèíèòå. Òå èç÷åçíàëè ïðè êîðàáîêðóøåíèåòî íà Àðâåäóè, ñëåä êîåòî íå îñòàíàë ïðåäñòàâèòåë ñ ïðÿêà èëè íàñëåäåíà âëàñò äà ãè èçïîëçâà. Â Ñåâåðà ñå ñúõðàíèë ñàìî Åëåíäèëñêèÿò êàìúê âúðõó Åìèí Áåðàèä, íî òîé èìàë îñîáåíè ñâîéñòâà è íå ñëóæåë çà ðàçãîâîðè. Íàñëåäñòâåíîòî ïðàâî äà ãî èçïîëçâà íåñúìíåíî ñå å ïàäàëî íà "Èñèëäóðîâèÿ íàñëåäíèê" - âñåïðèçíàòèÿ âîæä íà Äóíåäàíöèòå è ïîòîìúê íà Àðâåäóè. Íî íå ñå çíàå äàëè íÿêîé îò òÿõ, âêëþ÷èòåëíî è Àðàãîðí, å ïîãëåæäàë íÿêîãà â Êàìúêà ñ æåëàíèå äà ñúçðå èçãóáåíèÿ Çàïàä. Òîçè Êàìúê è êóëàòà, â êîÿòî ñå ñúõðàíÿâàë, áèëè ïîääúðæàíè è ïàçåíè îò Êèðäàí è åëôèòå â Ëèíäîí. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 Â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñå êàçâà, ÷å ïàëàíòèðúò îò Åìèí Áåðàèä "íå áèë êàòî äðóãèòå è íå âëèçàë â ñúãëàñèå ñ òÿõ; òîé ãëåäàë åäèíñòâåíî êúì Ìîðåòî. Åëåíäèë ñòîðèë òîâà, çà äà ãëåäà íàòàòúê ñ "ïðàâ ïîãëåä" è äà âèæäà Åðåñåà è èç÷åçíàëèÿ Çàïàä; íî èçâèòèòå ìîðåòà âå÷å íàâåêè çàêðèâàëè Íóìåíîð". Çà Åëåíäèë è íåãîâèòå âèäåíèÿ íà Åðåñåà ÷ðåç ïàëàíòèðà îò Åìèí Áåðàèä å êàçàíî è â "Çà Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè" ("Ñèëìàðèëèîí", ñòð. 378): "êàçâàò, ÷å ïîíÿêîãà âèæäàë â äàëå÷èíàòà êóëàòà íà Àâàëîíå äà ñå èçâèñÿâà íàä Åðåñåà, êúäåòî å áèë è ñè îñòàâà äî äíåñ Êàìúêúò ïîâåëèòåë". Èíòåðåñíî å, ÷å â íàñòîÿùèÿ òåêñò íå ñå ñïîìåíàâà çà Êàìúê ïîâåëèòåë.
 17 Ïî-êúñíî åäíà îòäåëíà áåëåæêà îòõâúðëÿ èäåÿòà, ÷å ïàëàíòèðèòå ñà áèëè ïîëÿðèçèðàíè è îðèåíòèðàíè, íî íå äàâà ïîâå÷å ïîäðîáíîñòè.
 18 Ãîðåñïîìåíàòàòà áåëåæêà ðàçãëåæäà ìàëêî ïî-ðàçëè÷íî íÿêîè àñïåêòè íà ïàëàíòèðèòå; îñîáåíî ïðîìåíåí èçãëåæäà ïîäõîäúò êúì "çàáóëâàíåòî". Åòî ÷àñò îò òîçè íàáúðçî íàäðàñêàí è òâúðäå íåÿñåí òåêñò: "Òå ñúõðàíÿâàëè ïîëó÷åíèòå îáðàçè, òúé ÷å âúâ âñåêè îò òÿõ èìàëî ìíîæåñòâî èçîáðàæåíèÿ è ñöåíè, âêëþ÷èòåëíî è îò äàëå÷íîòî ìèíàëî. Íå ìîæåëè äà "âèæäàò" â òúìíîòî; òîåñò âñè÷êî â ìðàêà áèëî íåäîñòúïíî çà òÿõ. Ñàìèòå òå îáèêíîâåíî ñå ñúõðàíÿâàëè â ìðàê, òúé êàòî òàêà áèëî ìíîãî ïî-ëåñíî äà ñå ðàçëè÷àò ïîêàçâàíèòå îáðàçè, à è òîâà ïðåäîòâðàòÿâàëî "ïðåïúëâàíåòî" èì â òå÷åíèå íà âåêîâåòå. Ñàìîòî "çàáóëâàíå" ïðåäñòàâëÿâàëî òàéíà, êîÿòî äíåñ å èç÷åçíàëà. Òå íå áèëè "çàñëåïÿâàíè" îò ôèçè÷åñêè ïðåïÿòñòâèÿ êàòî ñòåíà, õúëì èëè ãîðà, ñòèãà äàëå÷íèòå ïðåäìåòè äà ñà îñòàâàëè îñâåòåíè. Ïî-êúñíèòå êîìåíòàòîðè ïðåäïîëàãàò, ÷å ïúðâîíà÷àëíî Êàìúíèòå ñå ñúõðàíÿâàëè â êðúãëè êàëúôè, êîèòî áèëè çàêëþ÷âàíè, çà äà ñå ïðåäîòâðàòè óïîòðåáàòà îò íåóïúëíîìîùåíè ëèöà; íî òåçè êàëúôè âåðîÿòíî ñà èìàëè è ñâîéñòâîòî äà òè çàáóëâàò è óñïîêîÿâàò. Ñëåäîâàòåëíî òðÿáâà äà ñà áèëè èçðàáîòåíè îò íÿêàêúâ ìåòàë èëè äðóãî íåèçâåñòíî âåùåñòâî".
 Äîïúëíèòåëíèòå çàáåëåæêè ñå ðàç÷èòàò ñàìî îò÷àñòè, íî âñå ïàê ñòàâà ÿñíî, ÷å êîëêîòî ïî-îòäàëå÷åíî áèëî åäíî âèäåíèå âúâ âðåìåòî, òîëêîâà ïî-äîáðå ñå ðàçëè÷àâàëî, äîêàòî çà íàáëþäåíèÿ íàäàëå÷ èìàëî "ïîäõîäÿùî ðàçñòîÿíèå" (ðàçëè÷íî çà âñåêè îòäåëåí Êàìúê), íà êîåòî ïðåäìåòèòå ñå âèæäàëè íàé-îò÷åòëèâî. Ãîëåìèòå ïàëàíòèðè âèæäàëè ïî-íàäàëå÷å, îòêîëêîòî ìàëêèòå; çà ìàëêèòå "ïîäõîäÿùîòî ðàçñòîÿíèå" áèëî îò ïîðÿäúêà íà ïåòñòîòèí ìèëè, êîëêîòî å èìàëî ìåæäó Îðòàíêñêèÿ è Àíîðñêèÿ êàìúê. "Èòèëñêèÿò áèë òâúðäå áëèçî, íî ñå èçïîëçâàë ïðåäèìíî çà [íå÷åòëèâè äóìè], à íå çà ëè÷íè êîíòàêòè ñ Ìèíàñ Àíîð."
 19 Ðàçáèðà ñå, äåëåíèåòî íå áèëî íà îòäåëíè "÷åòâúðòèíêè", à ïîñòåïåííî; òàêà çà íàáëþäàòåëÿ îò þãîèçòîê ïðàâàòà ëèíèÿ áè áèëà íà ñåâåðîçàïàä è òúé íàòàòúê.[Áåëåæêà íà àâòîðà.]
 20 Âèæ "Äâåòå êóëè", êíèãà 3, ãëàâà 7.
 21 Â åäíà îòäåëíà áåëåæêà òîâà å ðàçãëåäàíî ïî-ïîäðîáíî: "Èçïîëçâàéêè Êàìúíè "â ñúãëàñèå" åäèí ñ äðóã, äâàìà äóøè ìîæåëè äà îáùóâàò, íî íå ÷ðåç çâóöè, êîèòî Êàìúíèòå íå ïðåäàâàëè. Êàòî ñå ãëåäàëè, òå ìîæåëè äà îáìåíÿò "ìèñëè" - íå ïúëíàòà è èñêðåíà ìèñúë èëè íàìåðåíèå, à "áåçìúëâåí ãîâîð", òîåñò ìèñëèòå, êîèòî æåëàåëè äà ïðåäàäàò (âå÷å åçèêîâî îôîðìåíè â òÿõíîòî ñúçíàíèå, à äîðè è íàèñòèíà èçðè÷àíè íà ãëàñ); òåçè ìèñëè äîñòèãàëè ñúáåñåäíèêà è åñòåñòâåíî âåäíàãà ñå ïðåîáðàçÿâàëè â "ãîâîð", òúé êàòî â äðóãà ôîðìà íå áèõà ìîãëè è äà áúäàò ïðåäàäåíè."

 

* Â òåêñòà òóê è ïî-íàòàòúê ñà èçïîëçâàíè òèïè÷íî íóìåíîðñêè îáðúùåíèÿ (íàé-÷åñòî ñ îêîí÷àíèå "-èÿ"); òàêà íàïðèìåð óïîòðåáåíàòà ìàëêî ïî-äîëó îò Ìåíåëäóð äóìà îíèÿ âåðîÿòíî îçíà÷àâà íåùî êàòî "ñèíå ìîé". Íèòî àâòîðúò, íèòî ðåäàêòîðúò ñà îáÿñíèëè òî÷íîòî çíà÷åíèå íà òåçè îáðúùåíèÿ è áåç ñúìíåíèå áè áèëî ãðåøêà òîâà äà ñå ïðàâè â áúëãàðñêèÿ ïðåâîä. - Á. ïð.
* Â îðèãèíàëà âèñî÷èíàòà å äàäåíà êàòî äâàíàéñåò ôóòà. Ñëåä äúëãè êîëåáàíèÿ ïðåäïî÷åòîõ êúäåòî å íåîáõîäèìî äà äàâàì ìåðêèòå çà äúëæèíà ñïîðåä ìåòðè÷íàòà ñèñòåìà. - Á. ïð.
*  Ðåêà Ãëàíäóèí ("ãðàíè÷íà ðåêà") ñëèçàëà îò Ìúãëèâèòå ïëàíèíè þæíî îò Ìîðèÿ, çà äà ñå âëåå â Ìèòåéòåë íàä Òàðáàä. Íà îðèãèíàëíàòà êàðòà êúì "Âëàñòåëèíúò íà ïðúñòåíèòå" èìåòî íå å îòáåëÿçàíî (â êíèãàòà òî ñå ñðåùà ñàìî âåäíúæ - â Ïðèëîæåíèå À). Èçãëåæäà, ÷å ïðåç 1969 ã. áàùà ìè å ñúîáùèë íà ìèñ Ïîëèí Áåéíñ íÿêîè äîïúëíèòåëíè èìåíà, çà äà áúäàò âêëþ÷åíè â íåéíàòà äåêîðàòèâíà êàðòà íà Ñðåäíàòà çåìÿ: Åäåëîíä (âå÷å ñïîìåíàò â Áåëåæêà 18), Àíäðàñò, Äðóâàèò Èàóð (Äðåâíà çåìÿ íà Ïóêåëèòå), Ëîíä Äàåð (ðóèíè), Åðèí Âîðí, ðåêà Àäîðí, Ëåáåäîðîé è ðåêà Ãëàíäóèí. Ïî ñúùîòî âðåìå ïîñëåäíèòå òðè îò òåçè èìåíà ñà áèëè âïèñàíè â îðèãèíàëíàòà êàðòà êúì êíèãàòà, íî òàêà è íå óñïÿõ äà îòêðèÿ çàùî å íàïðàâåíî òîâà; è ìàêàð ÷å ðåêà Àäîðí å ïîñòàâåíà òî÷íî íà ìÿñòî, Ëåáåäîðîé è ðåêà Ãëàíäóèí [çàáåëåæåòå!] ñà ðàçïîëîæåíè íàñëóêè êðàé ãîðíîòî ïîðå÷èå íà Èñåí. Çà ïðàâèëíîòî òúëêóâàíå íà îòíîøåíèåòî ìåæäó èìåíàòà Ãëàíäóèí è Ëåáåäîðîé âèæ â ñëåäâàùèòå ñòðàíèöè.
*  Â ðàííèòå äíè íà òåçè êðàëñòâà íàé-áúðçèÿò ïúò îò åäíîòî äî äðóãîòî (îñâåí êîãàòî ñòàâàëî äóìà çà ãîëåìè àðìèè) áèë ïî ìîðå äî äðåâíîòî ïðèñòàíèùå â óñòèåòî íà Ãâàòëî è íàãîðå äî ðå÷íîòî ïðèñòàíèùå Òàðáàä, à ñåòíå ïî Ïúòÿ. Äðåâíàòà êðàéìîðñêà êðåïîñò è ãîëåìèòå é êåéîâå ëåæàëè â ðàçðóõà, íî ñ òåæúê òðóä â Òàðáàä áèëî èçãðàäåíî ïðèñòàíèùå, ñïîñîáíî äà ïðèåìà ìîðñêè êîðàáè, à êðàé íåãî è óêðåïëåíèå âúðõó âèñîêè íàñèïè îò äâåòå ñòðàíè íà ðåêàòà, çà äà îõðàíÿâà ïðî÷óòèÿ ïî îíîâà âðåìå Òàðáàäñêè ìîñò. Äðåâíîòî ïðèñòàíèùå áèëî îò íàé-äðåâíèòå ñòðîåæè íà Íóìåíîðöèòå, çàïî÷íàòî îò ïðîñëàâåíèÿ êðàë-ìîðåïëàâàòåë Òàð-Àëäàðèîí, à ïî-êúñíî ðàçøèðåíî è óêðåïåíî. Íàðè÷àëî ñå Ëîíä Äàåð Åíåä, òîåñò Ãîëÿìîòî ñðåäíî ïðèñòàíèùå (òúé êàòî ñå íàìèðàëî ìåæäó Ëèíäîí íà ñåâåð è Ïåëàðãèð â óñòèåòî íà Àíäóèí). [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
**  Ëåáåä íà Ñèíäàðèíñêè å àëô, ìíîæåñòâåíî ÷èñëî åëèô; íà Êóåíèéñêè (ñòàðîåëôè÷åñêè) åçèê - àëêâà êàòî â Àëêâàëîíäå. Òåëåðèéñêàòà ðàçíîâèäíîñò íà åçèêà íà Åëäàðèòå ïðåîáðàçóâàëà ïúðâîíà÷àëíîòî êâ íà ï. Ñèëíî èçìåíåíèÿò Ñèíäàðèíñêè åçèê â Ñðåäíàòà çåìÿ ïðåâúðíàë çâó÷íèòå ñúãëàñíè â áåççâó÷íè ñëåä ë è ð. Òàêà ïúðâîíà÷àëíîòî àëêâà ñòàíàëî â Òåëåðèéñêèÿ åçèê àëï, à â Ñèíäàðèíñêèÿ àëô.
* Òóê Êðèñòîôúð Òîëêèí äîïóñêà ãðåøêà. Ñòàâà äóìà íå çà Ãèìëè, à çà Ãëîèí. - Á. ïð.
* Çà óëåñíåíèå íà ÷èòàòåëÿ ïðèâåæäàì òóê ñúîòâåòíèòå àíãëèéñêè ìåðêè çà äúëæèíà: 1 èí÷ = 2,54 ñì; 1 ôóò = 12 èí÷à = 30,48 ñì; 1 ÿðä = 3 ôóòà = 91,44 ñì; 1 ìèëÿ = 1760 ÿðäà = 1609,31 ì. - Á. ïð.
** Òîåñò îêîëî 193 ñì. - Á. ïð.
* Åëîâðúõ å äðóãîòî èìå íà Õàëèôèðèåí. - Á. ïð.
***** Òåõíè÷åñêà áåëåæêà íà ïðåâîäà÷à: Òóê äà ñå âìúêíå ôàêñèìèëå íà òðèòå áóêâè îò ñòð. 316 íà îðèãèíàëà.
*  Çà ñúæàëåíèå â áúëãàðñêèÿ ïðàâîïèñ íå å ðåøåí çàäîâîëèòåëíî âúïðîñúò ñ äúëãàòà ïðÿêà ðå÷. Ñïîðåä ñåãàøíèòå ïðàâèëà áè òðÿáâàëî äà ñëåÿ öåëèÿ ðàçêàç íà Ãàíäàëô áåç íèòî åäèí íîâ ðåä. Òúé êàòî òîâà (ñïîðåä ìåí) áè áèëî òâúðäå ãðîçíî, èçáðàõ êîìïðîìèñíî ðåøåíèå. Öÿëîòî ïîâåñòâîâàíèå ìåæäó äâàòà ïðàçíè ðåäà ñå âîäè îò èìåòî íà Ãàíäàëô, à ñëåä òîâà Ôðîäî îòíîâî èìà äóìàòà. - Á. ïð.
*  Ãèìëè áè òðÿáâàëî ïîíå äà å ìèíàâàë ïðåç Ãðàôñòâîòî ïðè ñâîèòå ïúòåøåñòâèÿ, ñëåä êàòî íàïóñêà äîìà ñè â Ñèíèòå ïëàíèíè (âèæ ïðåäïîñëåäíèÿ îòêúñ îò Ïðèëîæåíèåòî).
*  Â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" å ðàçêàçàíî çà áåäèòå â Ðîõàí ïðåç Äúëãàòà çèìà íà 2758-59 ã.; à â "Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" ñå ñïîìåíàâà, ÷å "Ãàíäàëô ïîäïîìîãíàë íàðîäà íà Ãðàôñòâîòî".
*  Òóê â ðúêîïèñ À, ìîæå áè íåâîëíî, å ïðîïóñíàòî åäíî èçðå÷åíèå, ñâúðçàíî ñ ïî-íàòàòúøíàòà çàáåëåæêà íà Ãàíäàëô, ÷å Ñìîã íèêîãà íå å ïîìèðèñâàë õîáèò: "À ñúùî òúé è íåïîçíàò ìèðèñ, ïîíå íåïîçíàò çà âðàãà íà äæóäæåòàòà Ñìîã".
*  Òîâà äåëåíèå ñå îòíàñÿëî ñàìî äî âîåííàòà îðãàíèçàöèÿ. Ãðàíèöèòå íà îêðúãà ìèíàâàëè ïî ðåêà Ñíåãîñòðóé äî ñëèâàíåòî é ñ Åíòîìèë, à îòòàì íà ñåâåð ïîêðàé Åíòîìèë. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
**  Òàì íÿêîãà áèë äîìúò íà Åîðë; ñëåä êàòî Åîðëîâèÿò ñèí Áðåãî ñå ïðåñåëèë â Åäîðàñ, äîìúò îñòàíàë âëàäåíèå íà íåãîâèÿ òðåòè ñèí Åîôîð, ÷èéòî ïîòîìúê áèë Åîìóíä, áàùàòà íà Åîìåð. Äèïëèùå áèëî ÷àñò îò êðàëñêèòå âëàäåíèÿ, íî Àëäáóðã ñè îñòàâàë íàé-óäîáíà áàçà çà Ñáîðà íà Èçòî÷íèòå ïðåäåëè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
***  Íàïðèìåð êîãàòî ïðåñëåäâàë îðêèòå, êîèòî îòâëåêëè Ìåðèàäîê è Ïåðåãðèí è ñå ñïóñíàëè â Ðîõàí îò Åìèí Ìóèë. Ñàì Åîìåð êàçâà ïðåä Àðàãîðí: "Àç ïîâåäîõ ñâîÿ åîðåä, ìúæå îò ñîáñòâåíèÿ ìè ðîä" ("Äâåòå êóëè", êíèãà 3, ãëàâà 2).
****  Îíåçè, êîèòî íå çíàåëè çà ñúáèòèÿòà â äâîðåöà, ìîæåëè ñàìî äà ïðåäïîëàãàò, ÷å ïîäêðåïëåíèÿòà ïîòåãëÿò íà çàïàä ïîä êîìàíäàòà íà Åîìåð êàòî åäèíñòâåí îöåëÿë Âîåâîäà íà Ïðåäåëèòå. [Áåëåæêà íà àâòîðà.] Òóê ñå íàìåêâà çà äóìèòå íà Êåîðë - Êîííèêà, êîéòî ïîñðåùíàë ïîäêðåïëåíèÿòà îò Åäîðàñ è ðàçêàçàë êàêâî ñå å ñëó÷èëî ïðè Âòîðàòà áèòêà êðàé Áðîäîâåòå íà Èñåí ("Äâåòå êóëè", êíèãà 3, ãëàâà 7).
*****  Îùå ïðåäè äà ñåäíå íà òðàïåçàòà, Òåîäåí íåçàáàâíî ñâèêàë "ïúëêîâîäöèòå è âîåâîäèòå"; ñúâåùàíèåòî îáà÷å íå å îïèñàíî, òúé êàòî Ìåðèàäîê íå ïðèñúñòâàë íà íåãî ("Ïèòàì ñå çà êàêâî ëè ãîâîðÿò"). [Áåëåæêà íà àâòîðà.] Ñòàâà äóìà çà ñúáèòèÿòà îò "Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ", êíèãà 5, ãëàâà 3.
*  Ãðèìáîëä áèë ïî-äðåáåí âîåíà÷àëíèê íà Êîííèöèòå îò Çàïàäíèòå ïðåäåëè ïîä êîìàíäâàíåòî íà Òåîäðåä è çàñëóæèë òîâà ïîëîæåíèå çàðàäè ñâîÿòà äîáëåñò â äâåòå Ñðàæåíèÿ êðàé Áðîäîâåòå, òúé êàòî Åðêåíáðàíä áèë ïî-âúçðàñòåí, à êðàëÿò ñå íóæäàåë îò äîñòîåí è ïî÷èòàí çàìåñòíèê, êîìóòî äà ïîâåðè ìàëêàòà âîéñêà, îñòàâåíà çà çàùèòà íà Ðîõàí. [Áåëåæêà íà àâòîðà.] Âúâ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå" ñå ñïîìåíàâà çà Ãðèìáîëä åäâà ïðè ïîñëåäíîòî ïîäðåæäàíå íà Ðîõèðèìèòå ïðåäè Ìèíàñ Òèðèò ("Çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ", êíèãà 5, ãëàâà 5).
**  Òâúðäåíèåòî, ÷å ïî âðåìå íà Êðàëåòå Åíåäâàèò å áèë ÷àñò îò Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî èçãëåæäà â ïðîòèâîðå÷èå ñ êàçàíîòî ìàëêî ïðåäè òîâà, ÷å "çàïàäíèòå ïðåäåëè íà Þæíîòî êðàëñòâî ñòèãàëè äî Èñåí". Äðóãàäå (âèæ Ïðèëîæåíèå Ã êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí") ñå êàçâà, ÷å çåìèòå íà Åíåäâàèò "íå ñïàäàëè êúì íèêîå êðàëñòâî".
***  Çà ñðàâíåíèå âèæ Ïðèëîæåíèå Ã êúì "Èñòîðèÿòà íà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí", êúäåòî ñå êàçâà, ÷å "ìíîãîáðîåí, íî âàðâàðñêè íàðîä îò ðèáàðè îáèòàâàë ìåæäó óñòèÿòà íà Ãâàòëî è Àíãðåí (Èñåí)". Íå ñå ñïîìåíàâà çà íèêàêâà âðúçêà ìåæäó òèÿ õîðà è Äðóåäàèíèòå, ìàêàð çà ïîñëåäíèòå äà å êàçàíî, ÷å ñà æèâååëè (è îöåëåëè äî Òðåòàòà åïîõà) íà ïîëóîñòðîâ Àíäðàñò, þæíî îò óñòèåòî íà Èñåí (âèæ êðàÿ íà "Äðóåäàèíèòå" è Áåëåæêà 13 êúì ñúùàòà ãëàâà).
****  Çà ñðàâíåíèå âèæ "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå", Ïðèëîæåíèå Å ("Çà õîðàòà"): "Äóíåçåìöèòå áèëè ïîòîìöè íà ëþäå, ùî ïðåç îòìèíàëè âðåìåíà îáèòàâàëè äîëèíèòå íà Áÿëàòà ïëàíèíà. Òåõíè ñðîäíèöè áèëè Ìúðòâèòå îò ×åðíîäåí. Íî ïðåç Ìðà÷íèòå ãîäèíè íÿêîè ñå ïðåñåëèëè êúì þæíèòå äîëèíè íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, à îòòàì íåêîëöèíà ñòèãíàëè íà ñåâåð èç ïóùèíàöèòå ÷àê äî Ìîãèëíèòå ðèäîâå. Îò òÿõ ïðîèçëåçëè æèòåëèòå íà Áðåå; íî òå îòäàâíà ñå áèëè ïðèñúåäèíèëè êúì Ñåâåðíîòî êðàëñòâî Àðíîð è âúçïðèåëè Çàïàäíÿøêèÿ åçèê. Ñàìî â ñòðàíàòà Äóí ëþäåòå îò òîâà ïëåìå ñúõðàíèëè ñâîÿ åçèê è îáè÷àè, òà ñè îñòàíàëè ïîòàéíè, íåäðóæåëþáíè êúì Äóíåäàíöèòå è ïúëíè ñ íåíàâèñò êúì Ðîõèðèìèòå".
*  Êîèòî íàðè÷àëè ìåñòíîñòòà Ãëåìñêðàôó, à êðåïîñòòà Ñóòáóðã, íî ïî âðåìå íà êðàë Øëåì âúçïðèåëè èìåòî Õîðíáóðã èëè Ðîãîñêàë. [Áåëåæêà íà àâòîðà.] Äóìàòà Glaemscrafu èìà àíãëîñàêñîíñêè ïðîèçõîä è îçíà÷àâà "èñêðÿùè ïåùåðè", òîåñò ñúùîòî êàòî Àãëàðîíä.
**  ×åñòî èìàëî íàïàäåíèÿ ñðåùó ãàðíèçîíà ïî çàïàäíèÿ áðÿã, íî òå íå áèëè îñîáåíî åíåðãè÷íè - èñòèíñêàòà èì öåë áèëà äà îòêëîíÿò âíèìàíèåòî íà Ðîõèðèìèòå îò ñåâåðíèòå îáëàñòè. [Áåëåæêà íà àâòîðà.]
***  Îïèñàíèåòî íà òåçè íàøåñòâèÿ ñðåùó Ãîíäîð è Ðîõàí å âêëþ÷åíî â Ïðèëîæåíèå À êúì "Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå".
* Ïî-íàòàòúê òåêñòúò å öèòèðàí áóêâàëíî ñ âñè÷êè íåñúâúðøåíñòâà íà ñóðîâèÿ ðúêîïèñ. - Á. ïð.