John R. R. Tolkien
“The Lord Of The Rings”

Äæîí Ð. Ð. Òîëêèí
“Âëàñòåëèíúò íà ïðúñòåíèòå”


Ñúäúðæàíèå

ÏÐÎËÎÃ

×ÀÑÒ ÏÚÐÂÀ: ÇÀÄÐÓÃÀÒÀ ÍÀ ÏÐÚÑÒÅÍÀ

ÊÍÈÃÀ ÏÚÐÂÀ
ÃËÀÂÀ 1. ÅÄÈÍ ÄÚËÃÎÎ÷ÀÊÂÀÍ ÏÐÀÇÍÈÊ
ÃËÀÂÀ 2. ÑŸÍÊÀÒÀ ÍÀ ÌÈÍÀËÎÒÎ
ÃËÀÂÀ 3. ÒÐÈÌÀ ÑÀ ÄÐÓÆÈÍÀ
ÃËÀÂÀ 4. ÏÐŸÊ ÏÚÒ ÊÚÌ ÃÚÁÈÒÅ
ÃËÀÂÀ 5. ÅÄÈÍ ÐÀÇÊÐÈÒ ÇÀÃÎÂÎÐ
ÃËÀÂÀ 6. ÑÒÀÐÀÒÀ ÃÎÐÀ
ÃËÀÂÀ 7. Â ÊÚÙÀÒÀ ÍÀ ÒÎÌ ÁÎÌÁÀÄÈË
ÃËÀÂÀ 8. ÌÚÃËÀ ÏÎ ÌÎÃÈËÍÈÒÅ ÐÈÄÎÂÅ
ÃËÀÂÀ 9. ÏÎÄ ÇÍÀÊÀ ÍÀ ÑÊÎÊËÈÂÎÒÎ ÏÎÍÈ
ÃËÀÂÀ 10. ÁÚÐÇÎÕÎÄ
ÃËÀÂÀ 11. ÊÈÍÆÀË Â ÌÐÀÊÀ
ÃËÀÂÀ 12. ÁŸÃÑÒÂÎ ÊÚÌ ÁÐÎÄÀ

ÊÍÈÃÀ ÂÒÎÐÀ
ÃËÀÂÀ 1. ÌÍÎÃÎÁÐÎÉÍÈ ÑÐÅÙÈ
ÃËÀÂÀ 2. ÑÚÂÅÒÚÒ ÍÀ ÅËÐÎÍÄ
ÃËÀÂÀ 3. ÏÐÚÑÒÅÍÚÒ ÏÎÒÅÃËŸ ÍÀ ÞÃ
ÃËÀÂÀ 4. ÏÚÒÓÂÀÍÅ Â ÌÐÀÊÀ
ÃËÀÂÀ 5. ÌÎÑÒÜÒ ÍÀ ÕÀÇÀÄ-ÄÓÌ
ÃËÀÂÀ 6. ËÎÒËÎÐÈÅÍ
ÃËÀÂÀ 7. ÎÃËÅÄÀËÎÒÎ ÍÀ ÃÀËÀÄÐÈÅË
ÃËÀÂÀ 8. ÑÁÎÃÓÂÀÍÅ Ñ ËÎÐÈÅÍ
ÃËÀÂÀ 9. ÂÅËÈÊÀÒÀ ÐÅÊÀ
ÃËÀÂÀ 10. ÊÐÀŸÒ ÍÀ ÇÀÄÐÓÃÀÒÀ

×ÀÑÒ ÂÒÎÐÀ: ÄÂÅÒÅ ÊÓËÈ

ÊÍÈÃÀ ÒÐÅÒÀ
ÃËÀÂÀ 1. ÃÈÁÅËÒÀ ÍÀ ÁÎÐÎÌÈÐ
ÃËÀÂÀ 2. ÐÎÕÀÍÑÊÈÒÅ ÊÎÍÍÈÖÈ
ÃËÀÂÀ 3. ÓÐÓÊ-ÕÀÉ
ÃËÀÂÀ 4. ÄÚÐÂÎÁÐÀÄ
ÃËÀÂÀ 5. ÁÅËÈßÒ ÊÎÍÍÈÊ
ÃËÀÂÀ 6. ÊÐÀËßÒ ÍÀ ÇËÀÒÍÈß ÇÀÌÚÊ
ÃËÀÂÀ 7. ØËÅÌÎÂÎ ÓÑÎÅ
ÃËÀÂÀ 8. ÏÚÒßÒ ÊÚÌ ÈÑÅÍÃÀÐÄ
ÃËÀÂÀ 9. ÏËÀÂÀÙÈ ÎÒËÎÌÊÈ
ÃËÀÂÀ 10. ÃËÀÑÚÒ ÍÀ ÑÀÐÓÌÀÍ
ÃËÀÂÀ 11. ÏÀËÀÍÒÈÐÚÒ

ÊÍÈÃÀ ×ÅÒÂÚÐÒÀ
Ãëàâà 1. ÎÏÈÒÎÌßÂÀÍÅÒÎ ÍÀ ÑÌÅÀÃÎË
Ãëàâà 2. ÏÚÒ ÏÐÅÇ ÁËÀÒÀÒÀ
Ãëàâà 3. ×ÅÐÍÀÒÀ ÏÎÐÒÀ ÑÅ ÇÀÒÂÀÐß
Ãëàâà 4. ÏÎÄÏÐÀÂÊÈ È ÇÀÅØÊÀ ßÕÍÈß
Ãëàâà 5. ÇÀÏÀÄÍÈßÒ ÏÐÎÇÎÐÅÖ
Ãëàâà 6. ÇÀÁÐÀÍÅÍÈßÒ ÂÈÐ
Ãëàâà 7. ÊÚÌ ÊÐÚÑÒÎÏÚÒß
Ãëàâà 8. ÑÒÚËÁÈÒÅ ÍÀ ÑÈÐÈÒ ÓÍÃÎË
Ãëàâà 9. ÁÚÐËÎÃÀÒÀ ÍÀ ÊÎÐÓÁÀÍÀ
Ãëàâà 10. ÈÇÁÎÐÚÒ ÍÀ ÑÀÌÎÇÍÀÉ

×ÀÑÒ ÒÐÅÒÀ: ÇÀÂÐÚÙÀÍÅÒÎ ÍÀ ÊÐÀËß

ÊÍÈÃÀ ÏÅÒÀ
Ãëàâà 1. ÌÈÍÀÑ ÒÈÐÈÒ
Ãëàâà 2. ÏÚÒßÒ ÍÀ ÑÈÂÈß ÎÒÐßÄ
Ãëàâà 3. ÐÎÕÀÍÑÊÈßÒ ÑÁÎÐ
Ãëàâà 4. ÎÁÑÀÄÀÒÀ ÍÀ ÃÎÍÄÎÐ
Ãëàâà 5. ÏÎÕÎÄÚÒ ÍÀ ÐÎÕÈÐÈÌÈÒÅ
Ãëàâà 6. ÁÈÒÊÀÒÀ ÍÀ ÏÅËÅÍÎÐÑÊÈÒÅ ÏÎËß
Ãëàâà 7. ÊËÀÄÀÒÀ ÍÀ ÄÅÍÅÒÎÐ
Ãëàâà 8. ÄÎÌÎÂÅÒÅ ÍÀ ÈÇÖÅËÅÍÈÅÒÎ
Ãëàâà 9. ÏÎÑËÅÄÍÈßÒ ÑÏÎÐ
Ãëàâà 10. ×ÅÐÍÀÒÀ ÏÎÐÒÀ ÑÅ ÎÒÂÀÐß

ÊÍÈÃÀ ØÅÑÒÀ
Ãëàâà 1. ÊÓËÀÒÀ ÍÀ ÑÈÐÈÒ ÓÍÃÎË
Ãëàâà 2. ÑÒÐÀÍÀÒÀ ÍÀ ÑßÍÊÀÒÀ
Ãëàâà 3. ÑÚÄÁÎÂÍÈßÒ ÂÐÚÕ
Ãëàâà 4. ÏÎËÅÒÎ ÍÀ ÊÎÐÌÀËÅÍ
Ãëàâà 5. ÊÐÀËßÒ È ÍÀÌÅÑÒÍÈÊÚÒ
Ãëàâà 6. ÐÀÇÄÅËÈ
Ãëàâà 7. ÊÚÌ ÄÎÌÀ
Ãëàâà 8. ÏÎ×ÈÑÒÂÀÍÅÒÎ ÍÀ ÃÐÀÔÑÒÂÎÒÎ
Ãëàâà 9. ÑÈÂÈÒÅ ÇÀËÈÂÈ
Ïðèëîæåíèå. ×ÀÑÒ ÎÒ ËÅÃÅÍÄÀÒÀ ÇÀ ÀÐÀÃÎÐÍ È ÀÐÂÅÍ


ÏÐÎËÎÃ


1. Çà õîáèòèòå

Òàçè êíèãà ñå çàíèìàâà ïðåäè âñè÷êî ñ õîáèòèòå - îò íåéíèòå ñòðà¬íèöè ÷èòàòåëÿò ìîæå äà óçíàå ìíîãî çà òåõíèÿ íðàâ è íåùè÷êî çà èñòîðèÿòà èì. Äîïúëíèòåëíè ñâåäåíèÿ èìà è â èçâàäêèòå îò ×åð¬âåíàòà êíèãà íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë, êîèòî âå÷å áÿõà ïóáëèêóâàíè ïîä çàãëàâèåòî „Õîáèòúò". Òå ñà èçâëå÷åíè îò íà÷àëíèòå ãëàâè íà ×åðâå¬íàòà êíèãà, ñú÷èíåíè îò ñàìèÿ Áèëáî, ïúðâèÿò ñâåòîâíîèçâåñòåí õîáèò, è îçàãëàâåíè îò íåãî „Äîòàì è îáðàòíî", òúé êàòî ðàçêàçâàò çà ïúòåøåñòâèåòî ìó íà èçòîê è çàâðúùàíåòî ìó - åäíî ïðèêëþ÷åíèå, êîåòî ïî-êúñíî âúâëÿêëî âñè÷êè õîáèòè â îïèñàíèòå òóê âåëèêè ñúáè¬òèÿ îò îíàçè åïîõà.
Íî íàâÿðíî ìíîçèíà áèõà ïîæåëàëè îùå îòíà÷àëî äà óçíàÿò íåùî ïîâå÷å çà òîçè óäèâèòåëåí íàðîä, äðóãè ïúê ìîæå äà íå ðàçïîëàãàò ñ ïðåäèøíàòà êíèãà. Çà òèÿ ÷èòàòåëè ñìå ïîäáðàëè áåëåæêè ïî îñíîâíè¬òå âúïðîñè íà õîáèòîçíàíèåòî è ïðèïîìíÿìå íàêðàòêî ïúðâîíà÷àëíîòî ïðèêëþ÷åíèå.
Õîáèòèòå ñà ñêðîìåí, íî ìíîãî äðåâåí íàðîä, äàëå÷ ïî-ìíîãîáðîåí â ìèíàëîòî, îòêîëêîòî äíåñ. Îáè÷àò ìèðà, ïîêîÿ è õóáàâàòà îðíà çåìÿ, ëþáèìèòå èì ìåñòà ñà ñïðåòíàòèòå, ãðèæëèâî îáðàáîòåíè óåäèíåíè êðà¬èùà. Ïðè âñå ÷å èçêóñíî áîðàâÿò ñ èíñòðóìåíòè, òå íèòî ðàçáèðàò, íèòî ïîëçâàò (ïúê è íèêîãà íå ñà ïîëçâàëè) êàêâàòî è äà áèëî ìàøèíà, ïî-ñëîæíà îò êîâàøêè ìåõ, âîäåíèöà èëè ðú÷åí ñòàí. Äîðè â äîáðèòå ñòà¬ðè âðåìåíà òå ñòðàíåëè îò „Ãîëåìèÿ íàðîä", êàêòî íè íàðè÷àò, à äíåñ ñà ïî÷òè íåîòêðèâàåìè, çàùîòî ñ óæàñ íè îòáÿãâàò. Íàäàðåíè ñà ñ îñòúð ñëóõ è çîðêè î÷è, ïúðãàâè è ëîâêè ñà, ìàêàð ÷å èìàò ñêëîííîñò êúì íàïúëíÿâàíå è íå îáè÷àò èçëèøíàòà ïðèïðÿíîñò. Îòêðàé âðåìå âëàäåÿò èçêóñòâîòî äà èç÷åçâàò áúðçî è áåçøóìíî, ùîì íàñðåùà èì çàòðîïîëÿò äîñàäíèòå åäðè ÷îâåöè; ïîñòåïåííî ñà ðàçâèëè òîâà óìåíèå äîòàì, ÷å õîðàòà áèõà ãî ñìåòíàëè çà âúëøåáñòâî. Íî âñúùíîñò õîáèòèòå íèêîãà íå ñà ñå îòäàâàëè íà ìàãüîñíè÷åñòâî è íåóëîâèìîñòòà èì ñå äúëæè åäèí¬ñòâåíî íà ïðîôåñèîíàëíî ñúâúðøåíñòâî, ñòèãíàëî (÷ðåç íàñëåäñòâåíîñò, ïðàêòèêà è íåðàçäåëíà äðóæáà ñ ïðèðîäà) äî âèñîòà, íåäîñòúïíà çà ïî-åäðèòå è òðîìàâè íàðîäè. Çàùîòî òå ñà ìàëêè ñúùåñòâà, ïî-äðåáíè îò äæóäæåòàòà - íå ñà òúé íàáèòè è ÿêè, àëà èíà÷å íå èì îòñòúïâàò ïî ðúñò. Âèñîêè ñà îò äâà äî ÷åòèðè ôóòà. Âñúùíîñò äíåñ òå ðÿäêî äîñòèãàò òðè ôóòà, àëà òâúðäÿò, ÷å ñà èçäðåáíåëè, à â äðåâíîñòòà áèëè ïî-åäðè. Ñïîðåä ×åðâåíàòà êíèãà Áàíäîáðàñ Òóê (Áèêîãëàñíèÿ), ñèí íà Èñåíãðèì Âòîðè, áèë âèñîê ÷åòèðè ôóòà è ïåò èí÷à è ìîæåë äà ÿçäè êîí. Ïðåç öÿëàòà èñòîðèÿ íà õîáèòèòå ñàìî äâàìà ïðî÷óòè ãåðîè îò äðåâ¬íîñòòà ñà ãî çàäìèíàëè, íî çà òîçè ëþáîïèòåí ñëó÷àé ùå ñòàíå äóìà â íàñòîÿùàòà êíèãà.
Êîëêîòî äî îïèñàíèòå â íàøèÿ ðàçêàç õîáèòè îò Ãðàôñòâîòî, ïðåç ñâîÿòà åïîõà íà ìèð è áëàãîäåíñòâèå òå áèëè âåñåë íàðîä. Íîñåëè ïúñò¬ðè äðåõè, êàòî íàé-îáè÷àëè æúëòèÿ è çåëåíèÿ öâÿò, íî ðÿäêî íàäÿâà¬ëè îáóâêè, çàùîòî íà õîäèëàòà èìàëè äåáåëà è æèëàâà êîæà, îáðàñëà ñ ãúñòè è êúäðàâè êîñìè, íàïîäîáÿâàùè êîñàòà èì - îáèêíîâåíî êåñ¬òåíÿâà. Òúé ÷å îáóùàðñòâîòî, çà ðàçëèêà îò îñòàíàëèòå çàíàÿòè, íå áèëî íà ïî÷èò ñðåä òÿõ, íî ñ äúëãèòå ñè, èçêóñíè ïðúñòè õîáèòèòå óìååëè äà èçðàáîòâàò ìíîãî äðóãè ïîëåçíè è õóáàâè âåùè. Ëèöàòà èì îáèêíîâåíî íå áèëè òîëêîâà êðàñèâè, êîëêîòî äîáðîäóøíè - øè¬ðîêè, ÿñíîîêè, ÷åðâåíîáóçåñòè, ñ óñòà âèíàãè ãîòîâà çà ñìÿõ, çà ÿäå¬íå è ïèåíå. À è õîáèòèòå íà äðàãî ñúðöå ñå ñìååëè, ÿäåëè è ïèåëè, îáè÷àëè äà ñå øåãóâàò ïðîñòîäóøíî ïî âñÿêî âðåìå è ñå õðàíåëè ïî øåñò ïúòè äíåâíî (ñòèãà äà èìàëî ñ êàêâî). Áèëè ãîñòîïðèåìíè, îáî¬æàâàëè çàáàâèòå è ïîäàðúöèòå, êîèòî îõîòíî ðàçäàâàëè è îùå ïî-îõîòíî ïîëó÷àâàëè.
Î÷åâèäíî å, ÷å âúïðåêè ïî-ñåòíåøíîòî îò÷óæäåíèå õîáèòèòå ñà íàøè ðîäíèíè - ìíîãî ïî-áëèçêè íàì îò åëôèòå è äîðè îò äæóäæåòàòà. Â äðåâíîñòòà òå ãîâîðåëè ÷îâåøêè åçèöè, ïðåèíà÷åíè ïî òÿõíîìó, à íå ñå îòëè÷àâàëè îò õîðàòà è ïî îíîâà, êîåòî îáè÷àëè èëè ìðàçåëè. Àëà âå÷å íå ìîæå äà ñå îòêðèå êàêâà òî÷íî å âðúçêàòà íè ñ òÿõ. Ïðîèçõîäúò íà õîáèòèòå ñå êðèå â çàáðàâåíèòå äíåñ Äðåâíè âðåìåíà. Åëôèòå åäèíñòâå¬íè âñå îùå ïàçÿò ëåòîïèñè çà îíàçè èç÷åçíàëà åïîõà, íî òåõíèòå ëåãåí¬äè ïðåäàâàò ãëàâíî ñîáñòâåíàòà èì èñòîðèÿ, â êîÿòî õîðàòà ñå ïîÿâÿâàò ðÿäêî, à õîáèòèòå èçîáùî íå ñå ñïîìåíàâàò. È âñå ïàê ÿñíî å, ÷å õîáèòè¬òå ñà æèâååëè ìèðíî è êðîòêî â Ñðåäíàòà çåìÿ äúëãè ãîäèíè, ïðåäè äðóãèòå íàðîäè äà èì îáúðíàò âíèìàíèå. Â êðàÿ íà êðàèùàòà ñâåòúò áèë ïúëåí ñ áåçáðîé ÷óäíîâàòè ñúçäàíèÿ, òà òèÿ äðåáíè ÷îâå÷åòà íå èçãëåæäàëè êîé çíàå êîëêî âàæíè. Íî â äíèòå íà Áèëáî è íåãîâèÿ íàñëåäíèê Ôðîäî, áåç ñàìè äà ãî æåëàÿò, òå èçâåäíúæ ñòàíàëè è âàæíè, è ïðî÷óòè è íåâåäíúæ âíàñÿëè ñìóò ñðåä ñúâåòèòå íà âúëøåáíèöè è âëà¬äåòåëè.
Îòäàâíà ñà îòìèíàëè îíèÿ äíè, Òðåòàòà åïîõà íà Ñðåäíàòà çåìÿ. Î÷åðòàíèÿòà íà âñè÷êè çåìè ñà ñå ïðîìåíèëè, íî îáëàñòèòå, íàñåëÿâàíè åäíî âðåìå îò õîáèòèòå, ñà íåñúìíåíî ñúùèòå, êîèòî òå îáèòàâàò è äî äíåñ - ñåâåðîçàïàäíèÿò äÿë íà Ñòàðèÿ ñâÿò, èçòî÷íî îò Ìîðåòî. Ïî âðå¬ìåòî íà Áèëáî õîáèòèòå âå÷å íå ïîìíåëè ñâîÿòà èçíà÷àëíà ðîäèíà. Ëþ¬áîâòà êúì íàóêàòà (ñ èçêëþ÷åíèå íà ãåíåàëîãèÿòà) íå ñå øèðåëà ñðåä òÿõ, íî íåêîëöèíà ÷óäàöè îò íàé-ñòàðèòå ðîäîâå âñå îùå ñå ðîâåëè èç êíèãèòå è äîðè ñáèðàëè îò åëôè, äæóäæåòà è õîðà ðàçêàçè çà äðåâíè âðåìåíà è äàëå÷íè ñòðàíè. Ñîáñòâåíèòå èì ëåòîïèñè çàïî÷âàò åäâà ñëåä çàñåëâàíåòî íà Ãðàôñòâîòî, à íàé-äðåâíèòå èì ëåãåíäè íå ñå âðúùàò ïî-äàëå÷ îò Äíèòå íà ñòðàíñòâàíå. Íåçàâèñèìî îò òîâà, ïðåäàíèÿòà è î÷åâèäíèòå îñîáåíîñòè íà åçèêà è îáè÷àèòå èì äîêàçâàò, ÷å êàêòî ìíîãî äðóãè íàðîäè â äàëå÷íîòî ìèíàëî õîáèòèòå ñà ñå ïðèäâèæèëè íà çàïàä. Íàé-ðàííèòå èì ëåãåíäè çàãàòâàò çà âðåìåíàòà, êîãàòî ñà æèâåëè ïî ãîðíîòî òå÷åíèå íà Àíäóèí, ìåæäó ñêëîíîâåòå íà Çåëåíîãîð Âåëèêè è Ìúãëèâèòå ïëàíèíè. Âå÷å íå å ÿñíî çàùî ïîäèð òîâà ñà ïðåäïðèåëè òðóäíèÿ è îïàñåí ïëàíèíñêè ïðåõîä êúì Åðèàäîð. Ïðåäàíèÿòà èì íà¬øåïâàò êàê õîðàòà ñå ìíîæàëè èç òîçè êðàé, êàê íàä ãîðàòà ïàäíàëà ñÿíêà, òà ÿ çàòúìíèëà è ÿ íàðåêëè Ìðàêîëåñ.
Îùå ïðåäè äà ïðåêîñÿò ïëàíèíèòå, õîáèòèòå âå÷å ñå äåëåëè íà òðè äîíÿêúäå ðàçëè÷íè ðîäà: Òâúðäîíîãè, Çàïàñëèâöè è Äúæäîêðèéöè. Òâúðäîíîãèòå áèëè ìóðãàâè, äðåáíè, ãîëîáðàäè è áîñîíîãè, èìàëè ñðú÷íè ðúöå è ïúðãàâè íîçå, à ëþáèìèòå èì ìåñòà áèëè âúçâèøåíèÿòà è õúë¬ìèñòèòå ñêëîíîâå. Çàïàñëèâöèòå áèëè ïî-åäðè è øèðîêîïëåùåñòè, ñ ìîùíè ðúöå è êðàêà. Ïðåäïî÷èòàëè ðàâíèíèòå è ðå÷íèòå äîëèíè. Äúæäîêðèéöèòå áèëè ïî-âèñîêè è ïî-ñòðîéíè îò îñòàíàëèòå, èìàëè ñâåòëà êîæà è êîñà è îáè÷àëè äúðâåòàòà è ãîðèòå.
Â äðåâíèòå âðåìåíà Òâúðäîíîãèòå ÷åñòî îáùóâàëè ñ äæóäæåòàòà è äúëãî æèâåëè â ïîäíîæèÿòà íà ïëàíèíèòå. Òå ðàíî ïîòåãëèëè íà çàïàä è ïðåáðîäèëè Åðèàäîð ÷àê äî Áóðíèÿ âðúõ, äîêàòî äðóãèòå îùå ñè ñòîÿëè â Äèâèòå çåìè. Òîâà áèë íàé-íîðìàëíèÿò, íàé-ïðåäñòàâèòåëíèÿò è íàé-ìíîãîîáðàçíèÿò õîáèòîâ ðîä. Èìàëè ñêëîííîñò êúì çàñåäíàë æèâîò è íàé-äúëãî çàïàçèëè ïîòîìñòâåíèÿ îáè÷àé äà æèâåÿò â òóíåëè è äóïêè.
Çàïàñëèâöèòå ñå çàäúðæàëè äúëãî ïî áðåãîâåòå íà Âåëèêàòà ðåêà Àíäóèí è íå ñå ïëàøåëè ÷àê òîëêîâà îò õîðàòà. Ïîäèð Òâúðäîíîãèòå òå ñúùî ïîòåãëèëè íà çàïàä, ñåòíå ñëåçëè íà þã ïî òå÷åíèåòî íà Øóìíîñòðóéêà. Ìíîçèíà îò òÿõ ñå çàñåëèëè ìåæäó Òàðáàä è ãðàíèöèòå íà ñòðà¬íàòà Äóí, ïðåäè îòíîâî äà ñå ïðåõâúðëÿò íà ñåâåð.
Äúæäîêðèéöèòå, íàé-ìàëîáðîéíèòå, áèëè ñåâåðíÿøêè ðîä. Çà ðàç¬ëèêà îò îñòàíàëèòå õîáèòè òå äðóæàëè ñ åëôèòå è áèëè ïî-èçêóñíè â ñëîâàòà è ïåñíèòå, îòêîëêîòî â çàíàÿòèòå. Â äðåâíîñòòà ïðåäïî÷èòàëè ëîâà ïðåä çåìåäåëèåòî. Òå ïðåñåêëè ïëàíèíèòå ñåâåðíî îò Ëîìèäîë è ñå ñïóñíàëè ïî ðåêà Ñêðåæíîáëèê. Â Åðèàäîð ñêîðî ñå ðàçìåñèëè ñ äðóãè¬òå ðîäîâå, íî áèäåéêè ìàëêî ïî-ñìåëè è ïðåäïðèåì÷èâè, ÷åñòî ñå èçäè¬ãàëè êàòî ïðåäâîäèòåëè è âîæäîâå íà êëàíîâå ñðåä Òâúðäîíîãèòå è Çàïàñëèâöèòå. Äîðè ïî âðåìåòî íà Áèëáî ÿêàòà äúæäîêðèéñêà æèëêà âñå îùå ñè ëè÷àëà ñðåä íàé-ïî÷èòàíèòå ðîäîâå, íàïðèìåð Òóêîâöè èëè Ãîñ¬ïîäàðèòå íà Ôóêîâ êðàé.
Â çàïàäíèòå îáëàñòè íà Åðèàäîð, ìåæäó Ìúãëèâèòå è Ëóííèòå ïëà¬íèíè, õîáèòèòå çàâàðèëè õîðà è åëôè. Òàì îùå æèâååëè ïîñëåäíèòå Äóíåäàíöè, ïîòîìöè íà êðàëåòå, êîèòî íÿêîãà äîïëàâàëè îò Çàäìîðèÿ, àëà ðåäèöèòå èì áúðçî ñå òîïåëè è çåìèòå íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî çàïóñ¬òåëè íàäëúæ è íàøèð. Çà ïðèøúëöèòå èìàëî ìÿñòî â èçîáèëèå è íå ñëåä äúëãî õîáèòèòå çàïî÷íàëè äà ñúçäàâàò ñïðåòíàòè îáùèíè. Ïî âðå¬ìåòî íà Áèëáî ïîâå÷åòî ðàííè ïîñåëåíèÿ îòäàâíà áèëè èç÷åçíàëè è çàá¬ðàâåíè, íî åäíî îò ïúðâèòå çíà÷èòåëíè ñåëèùà, ìàêàð è ïîçàïàäíàëî, âñå îùå ñúùåñòâóâàëî - Áðåå, ñðåä ãîðàòà Êåñòåíàêà, íà îêîëî ÷åòèðè¬äåñåò ìèëè èçòî÷íî îò Ãðàôñòâîòî.
Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å òúêìî â îíèÿ ðàííè äíè õîáèòèòå ñå íàó÷èëè íà ÷åòìî è çàïî÷íàëè äà ïèøàò áóêâèòå íà Äóíåäàíöèòå, êîèòî îò ñâîÿ ñòðàíà îòäàâíà áèëè çàèìñòâàëè òîâà èçêóñòâî îò åëôèòå. Ïàê ïî îíîâà âðåìå òå çàáðàâèëè ïðåæíèòå ñè íàðå÷èÿ è îòòîãàâà íàñåòíå çàãîâîðè¬ëè íà Îáùèÿ åçèê, íàðè÷àí Çàïàäíÿøêè è îáùîïðèåò èç âñè÷êè çåìè íà êðàëåòå îò Àðíîð äî Ãîíäîð, ïî öÿëîòî Ìîðñêî êðàéáðåæèå îò çàëèâà Áåëôàëàñ äî Ëóííèÿ çàëèâ. Îò ìèíàëîòî âñå ïàê çàïàçèëè íÿêîè ñâîè äóìè, íàçâàíèÿòà íà ìåñåöèòå è äíèòå, êàêòî è ìíîæåñò¬âî ëè÷íè èìåíà.
Ïî îíîâà âðåìå õîáèòîâèòå ëåãåíäè çà ïðúâ ïúò ñå ïðåâðúùàò â èñòîðèÿ ñ òî÷íî ëåòîáðîåíå. Ïðåç 1601 ãîäèíà íà Òðåòàòà åïîõà áðàòÿòà Äúæäîêðèéöè Ìàð÷î è Áëàíêî ïîòåãëèëè îò Áðåå è êàòî ïîëó÷èëè ðàç¬ðåøåíèå îò Âåëèêèÿ êðàë âúâ Ôîðíîñò*, ïðåñåêëè ìúòíàòà ðåêà Áàðàíäóèí, ïîñëåäâàíè îò áåç÷åò õîáèòè. Òå ìèíàëè ïî Ñâîäîêàìåííèÿ ìîñò, ñúãðàäåí â ñëàâíèòå âðåìåíà íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî, è âçåëè çà ñâîÿ ðîäèíà öÿëàòà çåìÿ îòâúä ðåêàòà, ÷àê äî Äàëå÷íèòå ðèäîâå. Îò òÿõ ñå èçèñêâàëî ñàìî äà ïîääúðæàò â èçïðàâíîñò Ãîëåìèÿ ìîñò è âñè÷êè îñòà¬íàëè ìîñòîâå è ïúòèùà, äà ïîìàãàò íà êðàëñêèòå âåñòîíîñöè è äà ïðèç¬íàâàò âëàäåòåëÿ.
²²²²²²²²²²²²²²²²²²_________________________________________________________________
* Ñïîðåä ëåòîïèñèòå íà Ãîíäîð òîâà å áèë Àðãåëåá II, äâàäåñåòèÿò êðàë îò Ñåâåðíàòà äèíàñ¬òèÿ, ïðåêúñâàùà òðèñòà ãîäèíè ïî-êúñíî ïðè âëàäè÷åñòâîòî íà Àðâåäóè. - Á. à.
²²²²²²²²²²²²²²²²²²_________________________________________________________________

Òàêà çàïî÷âà Ëåòîáðîåíåòî íà Ãðàôñòâîòî, çàùîòî ãîäèíàòà íà ïðåìèíàâàíåòî ïðåç Áðåíäèâèí (êàêòî õîáèòèòå ïðåèíà÷èëè èìåòî íà ðåêàòà) ñòàíàëà Ãîäèíà ïúðâà íà Ãðàôñòâîòî è âñè÷êè ïî-êúñíè äàòè ñå îò÷èòàëè îò íåÿ*. Çàïàäíèòå õîáèòè òóòàêñè îáèêíàëè ñâîÿòà íîâà ñòðàíà, îñòàíàëè òàì è ñêîðî îòíîâî èç÷åçíàëè îò èñòîðèÿòà íà õîðàòà è åëôèòå. Äîêàòî âñå îùå èìàëî êðàë, òå îôèöèàëíî ñå ÷èñëå¬ëè çà íåãîâè ïîäàíèöè, íî íà äåëî ñå ïîä÷èíÿâàëè íà ñîáñòâåíèòå ñè âîæäîâå è èçîáùî íå ñå ìåñåëè â ñúáèòèÿòà íà âúíøíèÿ ñâÿò. Ïî âðåìå íà ñåòíîòî ñðàæåíèå êðàé Ôîðíîñò ïðîòèâ Àíãìàðñêèÿ êðàë-÷àðîäåé òå ïðàòèëè íÿêîëêî ñòðåëöè íà ïîìîù íà ñâîÿ êðàë, ìàêàð íèêîÿ îò ëåãåíäèòå íà õîðàòà äà íå ãî ñïîìåíàâà. Àëà òàçè âîéíà äîíåñëà ãèáåëòà íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî; òîãàâà õîáèòèòå îáÿâèëè ñòðà¬íàòà çà ñâîÿ è èçáðàëè èçìåæäó âîæäîâåòå ñè Òàí, êîéòî äà ïîåìå âëàñòòà íà çàãèíàëèÿ êðàë. Öÿëî õèëÿäîëåòèå âîéíèòå ïî÷òè íå ãè çàñÿãàëè è ïîäèð ×åðíàòà ÷óìà (37 ã. îò Ë. Ã.) òå äîáðóâàëè è ñå ìíîæàëè ÷àê äî çëîùàñòíàòà Äúëãà çèìà è ïîñëåäâàëèÿ Âåëèê ãëàä. Õèëÿäè èçìðåëè òîãàâà, íî ïî âðåìåòî, êîãàòî çàïî÷âà íàøàòà èñòî¬ðèÿ, Ñèðîìàøêèòå ãîäèíè (1158-1160) áèëè äàëå÷íî ìèíàëî è õîáè¬òèòå îòíîâî ñå ðàäâàëè íà èçîáèëèå. Ñòðàíàòà áèëà áîãàòà è ïëîäî¬ðîäíà - âÿðíî, íà èäâàíå ÿ çàâàðèëè îòäàâíà çàïóñòÿëà, íî îùå ëè¬÷àëî, ÷å å áèëà îáðàáîòâàíà äîáðå â äðåâíè âðåìåíà, êîãàòî êðàëÿò âëàäååë òàì ìíîãî ôåðìè, æèòíèöè, ëîçÿ è ãîðè.
_____________________________________________________
* Òàêà ÷å, ïðèáàâÿéêè êúì äàòèòå íà Ëåòîáðîåíåòî íà Ãðàôñòâîòî 1600, ìîæåì äà ãè ïðèâå¬äåì êúì ãîäèíèòå íà Òðåòàòà åïîõà ïî ëåòîïèñèòå íà åëôèòå è Äóíåäàèöèòå. - Á. à.
_____________________________________________________

Çåìèòå èì ñå ïðîñòèðàëè íà ÷åòèðèäåñåò ëåâãè îò Äàëå÷íèòå ðèäî¬âå äî Ìîñòà íà Áðåíäèâèí è íà ïåòäåñåò ëåâãè îò ñåâåðíèòå ïóùèíàöè äî áëàòàòà íà þã. Õîáèòèòå ãè íàðåêëè Ãðàôñòâî, êàòî òåðèòîðèÿ ïîä âëàñòòà íà òåõíèÿ Òàí è êàòî äîáðîïîðÿäú÷íà îáëàñò. Çàæèâåëè íà¬èñòèíà äîáðîïîðÿäú÷íî â òîâà ïðèÿòíî çàòúíòåíî êúò÷å è âñå ïî-ðÿäêî ñå èíòåðåñóâàëè îò ìðà÷íèòå ñúáèòèÿ íà äàëå÷íèÿ ñâÿò, äîêà¬òî ïîâÿðâàëè, ÷å â Ñðåäíàòà çåìÿ ìèðúò è èçîáèëèåòî ñà çàêîííî ïðàâî íà âñè÷êè çäðàâîìèñëåùè. Òå çàáðàâÿëè èëè ïðåíåáðåãâàëè ìàëêîòî, êîåòî çíàåëè çà Ïàçèòåëèòå è çà äåëàòà íà îíèÿ, êîèòî îõ¬ðàíÿâàëè äúëãèÿ ïîêîé íà Ãðàôñòâîòî. Íàìèðàëè ñå ïîä çàêðèëà, àëà âå÷å íå ñè ñïîìíÿëè çà òîâà.
Õîáèòèòå íå ñà âîéíñòâåíè è íèêîãà íå ñà ñå ñðàæàâàëè ïîìåæäó ñè. Ðàçáèðà ñå, â äðåâíîñòòà ÷åñòî èì ñå íàëàãàëî äà âîþâàò, çà äà îöåëå¬ÿò â åäèí ñóðîâ ñâÿò, àëà ïî âðåìåòî íà Áèëáî òîâà áèëî îòäàâíà îòìèíà¬ëà èñòîðèÿ. Ïîñëåäíîòî ñðàæåíèå ïðåäè íà÷àëîòî íà íàøèÿ ðàçêàç è åäèíñòâåíîòî â ãðàíèöèòå íà Ãðàôñòâîòî áèëî îùå â íåçàïîìíåíè âðåìå¬íà - Áèòêàòà íà Çåëåíèòå ïîëÿ, 1147 ã. îò Ë. Ã., êîãàòî Áàíäîðáàñ Òóê îòáëúñíàë íàøåñòâèåòî íà îðêèòå. Äîðè êëèìàòúò ñå ñìåê÷èë è ñàìî â áàáèíèòå ïðèêàçêè âñå îùå ñå ìÿðêàëè âúëöèòå, êîèòî èäåëè îò ñåâåð äà ïëÿ÷êîñâàò â íÿêîãàøíèòå ìðàçîâèòè çèìè. Ìàêàð ÷å â Ãðàôñòâîòî âñå îùå èìàëî èçâåñòíè çàïàñè îò îðúæèå, òå íàé-÷åñòî âèñåëè êàòî òðîôåè íàä êàìèíèòå èëè ñå òðóïàëè íàêóï â ìóçåÿ â Ãîëÿì Äúëáàëíèê, íàðè÷àí Äîì íà ìàòîìèòå. Ñ äóìàòà ìàòîì õîáèòèòå îçíà÷àâàëè âñåêè áåçïîëåçåí ïðåäìåò, êîéòî íå æåëàåëè äà èçõâúðëÿò. Æèëèùàòà èì ÷åñòè÷êî ñå çàäðúñòâàëè ñ ìàòîìè, êàêâèòî áèëè è ìíîãîòî ïîäàðú¬öè, ìèíàâàùè îò ðúêà íà ðúêà.
Âúïðåêè ìèðà è îõîëñòâîòî òîçè íàðîä ñè îñòàíàë óäèâèòåëíî ÿê. Ñòèãíåëî ëè ñå äî áîé, âðàãúò îñúçíàâàë, ÷å òðóäíî ùå ãè èçïëàøè èëè çàòðèå. È ìîæå áè íåèç÷åðïàåìàòà èì ëþáîâ êúì õóáàâèòå íåùà ñå äúë¬æàëà òúêìî íà òîâà, ÷å â òåæúê ÷àñ ìîæåëè äà ñå ëèøàò îò òÿõ è ñúñ ñâîÿòà èçäðúæëèâîñò ïðåä óäàðèòå íà ñêðúá, âðàã èëè áóðÿ äà ñìàÿò îíèÿ, êîèòî íå ãè ïîçíàâàëè äîáðå è ñúäåëè çà òÿõ ñàìî ïî êîðåì÷åòàòà è çàêðúãëåíèòå èì ëèöà. Ìàêàð ÷å òðóäíî ñå ðàçãíåâÿâàëè è íå ïîñÿãà¬ëè çà ðàçâëå÷åíèå íà íèùî æèâî, òå ñòàâàëè õðàáðè â áåçèçõîäèöà è îùå óìååëè äà âúðòÿò îðúæèå. Äîáðå ñòðåëÿëè ñ ëúê, çàùîòî èìàëè çîðêî îêî è òî÷íà ðúêà. À ìîæåëè äà ñå ñïðàâÿò è áåç ëúê. Âëåçåëî ëè æèâîòíî â íèâèòå èì, çàïîìíÿëî çàâèíàãè, ÷å ùå å äîáðå áúðçî äà ñå ñêðèå, ùîì íÿêîé õîáèò ïîñåãíå çà êàìúê.
Îòíà÷àëî âñè÷êè õîáèòè æèâååëè â ïîäçåìíè äóïêè, ïîíå òàêà ñìÿ¬òàò òå. È äî äíåñ èì å íàé-óþòíî â ïîäîáíè æèëèùà, íî ïîñòåïåííî èì ñå íàëîæèëî äà ïðèâèêíàò êúì ïî-äðóãè äîìîâå. Ïî âðåìåòî íà Áèëáî ñàìî íàé-áîãàòèòå è íàé-áåäíèòå õîáèòè îò Ãðàôñòâîòî ñå ïðèäúðæàëè êúì ñòàðèÿ îáè÷àé. Ñèðîìàñèòå ïðîäúëæàâàëè äà æèâåÿò â íàé-ïðèìè¬òèâíè áúðëîãè - ïðîñòî äóïêè ñ ïî åäíî ïðîçîð÷å, à ïîíÿêîãà è áåç íåãî; çàìîæíèòå ïúê èçãðàæäàëè ïî-ëóêñîçíè ïîäîáèÿ íà íÿêîãàøíèòå ñêðîìíè ëåãîâèùà. Íî íå íàâñÿêúäå ñå íàìèðàëè ïîäõîäÿùè ìåñòà çà òèÿ ïðîñòîðíè è ðàçêëîíåíè òóíåëè (íàðè÷àíè ñìÿëîâå). Õîáèòèòå ñå ìíîæàëè è â íèñêèòå è ðàâíèííè îáëàñòè çàïî÷íàëè äà ñòðîÿò äîìîâå íàä çåìÿòà. Äîðè â õúëìèñòèòå ðàéîíè è â íàé-ñòàðèòå ñåëà êàòî Õîáèòîâî, Ñêúòàíà ïàëàíêà èëè â ãëàâíàòà îáùèíà íà Ãðàôñòâîòî, Ãîëÿì Äúëáàëíèê íà Áåëèòå ðèäîâå, âå÷å èìàëî ìíîãî äúðâåíè, òóõëåíè è êàìåííè êúùè. Îñîáåíî ãè õàðåñâàëè ìåëíè÷àðèòå, êîâà÷èòå, âúæàðèòå, êîëàðèòå è äðóãè çàíàÿò÷èè, çàùîòî äîðè êîãàòî èìàëè äóïêè íà ðàçïîëîæåíèå, õîáèòèòå áèëè ñâèêíàëè äà ñòðîÿò ñàéâàíòè è ðàáîòèë¬íèöè.
Êàçâàò, ÷å îáè÷àÿò äà ñå ñòðîÿò ãîëåìè êúùè è õàìáàðè òðúãíàë îò æèòåëèòå íà Ìî÷óðèùåòî êðàé áðåãîâåòå íà Áðåíäèâèí. Õîáèòèòå îò òîçè êðàé, Èçòî÷íàòà îêîëèÿ, áèëè ñðàâíèòåëíî åäðè è òåæêîíîãè, à â äúæäîâíî âðåìå îáóâàëè áîòóøè êàòî äæóäæåòàòà. Íî íå áèëî òàéíà, ÷å â æèëèòå èì òå÷å çàïàñëèâñêà êðúâ, êàêòî ëè÷àëî è îò ìúõà ïî áðàäèòå íà ìíîçèíà îò òÿõ. Ïîäîáíà ðàñòèòåëíîñò íå ñå ñðåùàëà íèòî ó Òâúðäîíîãèòå, íèòî ó Äúæäîêðèéöèòå. Âñúùíîñò ïîâå÷åòî æèòåëè íà Ìî÷óðèùåòî (è íà çåëåíèÿ ïî-êúñíî Ôóêîâ êðàé, èçòî÷íî îò Ðåêàòà) ïðèñòèãíàëè â Ãðàôñòâîòî îò äàëå÷íèÿ þã; òå çàïàçèëè ìíîæåñòâî ÷óäíîâàòè èìåíà è ñòðàííè äóìè, êàêâèòî íå ñå ñðåùàëè äðóãàäå èç Ãðàôñòâîòî.
Êàêòî ìíîãî äðóãè çàíàÿòè, âåðîÿòíî è óìåíèåòî äà ãðàäÿò ïðîèçõîæäàëî îò Äóíåäàíöèòå. Íî íå å èçêëþ÷åíî õîáèòèòå äà ñà ãî âúçïðèåëè íàïðàâî îò åëôèòå, ó÷èòåëè íà õîðàòà â ðàííèòå ãîäèíè íà òÿõíàòà èñòîðèÿ. Çàùîòî ïî îíîâà âðåìå Âúðõîâíèòå åëôè íå áèëè íàïóñíàëè Ñðåäíàòà çåìÿ è âñå îùå æèâååëè êðàé Ñèâèòå çàëèâè, äàëå÷ íà çàïàä, à ñå ñðåùàëè è â ïî-áëèçêè äî Ãðàôñòâîòî îáëàñòè. Îò íåçàïîìíåíè âðåìåíà òðè åëôè÷åñêè êóëè ñå èçäèãàëè íà Ñòðàæåâèòå õúëìîâå, îòâúä çàïàäíàòà ãðàíèöà. Â ëóííè íîùè ñèÿíèåòî èì ñå âèæäàëî îòäàëå÷. Íàé-âèñîêàòà è íàé-äàëå÷íàòà ñå ðååëà ñàìîòíî íàä çåëåíà ìîãèëà. Õîáèòèòå îò Çàïàäíàòà îêîëèÿ ðàçêàçâàëè, ÷å îò íåéíèÿ âðúõ ñå âèæäà Ìîðåòî, íî íå ïîìíåëè íÿêîé õîáèò äà ñå å èçêà÷èë äîòàì. Ìàëöèíà áèëè âèæäàëè ìîðåòî, ìàëöèíà ïëàâàëè ïî íåãî è ïî÷òè íèêîé íå ñå çàâðúùàë äà ðàçêàæå çà òîâà. Ïîâå÷åòî õîáèòè èçïèòâàëè áîÿçúí äîðè îò ðåêèòå è ëîäêèòå; ñàìî åäèíèöè çíàåëè äà ïëóâàò. Ãîäèíà ïîäèð ãîäèíà òå âñå ïî-ðÿäêî îáùóâàëè ñ åëôèòå, äîêàòî çàïî÷íàëè äà ñå ïëàøàò è îò òÿõ è äà ãëåäàò ñ íåäîâåðèå íà òåõíèòå ïðèÿòåëè. À ìîðåòî ñå ïðåâðúùàëî â ñòðàøíà äóìà, â ãèáåëåí ñèìâîë, è òå îòâúðíàëè ëèöà îò Çàïàäíèòå õúëìîâå.
Íåçàâèñèìî äàëè å óñâîåíî îò åëôèòå èëè îò õîðàòà, èçêóñòâîòî èì äà ãðàäÿò áèëî ñâîåîáðàçíî. Õîáèòèòå íå èçäèãàëè êóëè. Îáèêíîâåíî êúùèòå èì áèëè äúëãè, íèñêè è óäîáíè. Íàé-ñòàðèòå ñãðàäè ïðîñòî èìèòèðàëè ñìÿëîâå, ñ ïîêðèâè îò ñóõà òðåâà, ñëàìà èëè ÷èìîâå è ñ ëåêî èçïúêíàëè ñòåíè. Òîçè åòàï îáà÷å áèë îòäàâíà îòìèíàë, ñòðîèòåëñòâîòî íà õîáèòèòå ñå óñúâúðøåíñòâàëî ÷ðåç ñàìîñòîÿòåëíî îòêðèòè èëè çàèìñòâàíè îò äæóäæåòàòà ïîõâàòè. Êàòî ãëàâíà àðõèòåêòóðíà îñîáåíîñò èì îñòàíàëî ñàìî ïðåäïî÷èòàíèåòî êúì êðúãëèòå ïðîçîðöè è äîðè êðúãëè âðàòè.
Õîáèòèòå îò Ãðàôñòâîòî èìàëè ãîëåìè äîìîâå, èçïúëíåíè ñ ìíîãîáðîéíà ÷åëÿä. (Åðãåíèòå Áèëáî è Ôðîäî Òîðáèíñ áèëè èçêëþ÷èòåëíî ÿâëåíèå, íî òå èçîáùî ñè áèëè îñîáíÿöè è äîðè äðóæåëè ñ åëôèòå.) Ïîíÿêîãà, êàêúâòî å ñëó÷àÿò ñ Òóêîâöè îò Ãîëåìèòå Ñìÿëîâå èëè Áðåíäèôóêîâöè îò Áðåíäè-ïàëàò, íÿêîëêî ðîäíèíñêè ïîêîëåíèÿ ñúæèòåëñòâàëè (îòíîñèòåëíî) ìèðíî â áåçáðîéíèòå òóíåëè íà ñâîÿ ðîäîâ çàìúê. Âñè÷êè õîáèòè áåç èçêëþ÷åíèå ñå äåëåëè íà êëàíîâå è ìíîãî ãðèæëèâî ïðåñìÿòàëè ðîäíèíñêèòå ñè âðúçêè. Çà öåëòà ÷åðòàåëè äúëãè è îáñòîéíè ðîäîñëîâíè äúðâåòà ñ áåçáðîé ðàçêëîíåíèÿ. Êîãàòî ÷îâåê èìà ðàáîòà ñ õîáèòè, âàæíî å äà ïîìíè êîé êîìó å ðîäíèíà è â êàêâà ñòåïåí. Íåâúçìîæíî áè áèëî äà èçëîæèì â òàçè êíèãà ðîäîñëîâíî äúðâî, âêëþ÷âàùî ïîíå îñíîâíèòå ÷ëåíîâå íà íàé-çíà÷èòåëíèòå ðîäîâå ïî âðåìåòî, îò êîåòî çàïî÷âà íàøèÿò ðàçêàç. Ãåíåàëîãè÷íèòå äúðâåòà, ïðèëîæåíè êúì ×åðâåíàòà êíèãà íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë, çàåìàò öÿëî îòäåëíî òîì÷å è âñè÷êè îñâåí õîáèòèòå áèõà ãè ñìåòíàëè çà èçâúíðåäíî ñêó÷íè. Àëà õîáèòèòå îáîæàâàëè ïîäîáíè íåùà, ñòèãà äà ñà òî÷íè. Òàêèâà êíèãè îáè÷àëè -ïúëíè ñ âå÷å èçâåñòíè íåùà, èçëîæåíè ïðîñòî è ÿñíî, áåç ïðîòèâîðå÷èÿ.

2. Çà áèëêàòà ïóøèëèñò

Êàòî ãîâîðèì çà äðåâíèòå õîáèòè, òðÿáâà äà ñïîìåíåì è åäèí òåõåí óäèâèòåëåí îáè÷àé: ïðåç ãëèíåíè èëè äúðâåíè ëóëè òå âäèøâàëè äèìà îò ãîðÿùèòå ëèñòà íà áèëêà, íàðè÷àíà ïóøèëèñò, èëè ïðîñòî ëèñò, âåðîÿòíî ðàçíîâèäíîñò íà Íèêîòèíà. Äúëáîêà òàéíà îáâèâà ïðîèçõîäà íà òàÿ ÷óäíîâàòà ïðèâè÷êà èëè „èçêóñòâî", êàêòî ïðåäïî÷èòàò äà ÿ íàðè÷àò. Âñè÷êî, êîåòî ìîæåëî äà ñå óçíàå çà íåÿ îùå îò äðåâíîñòòà, áèëî ñúáðàíî îò Ìåðèàäîê Áðåíäèôóê (ïî-êúñíî Ãîñïîäàð íà Ôóêîâ êðàé) è òúé êàòî òîé è òþòþíúò îò Þæíàòà îêîëèÿ èìàò äÿë â íàøèÿ ðàçêàç, ìîæåì äà öèòèðàìå ÷àñò îò óâîäà íà êíèãàòà ìó „Áèëêîçíàíèå íà Ãðàôñòâîòî".
„Òîâà - ïèøå òîé - å åäèíñòâåíîòî èçêóñòâî, êîåòî ñúñ ñèãóðíîñò ìîæåì äà îáÿâèì çà ñâîå îòêðèòèå. Íå ñå çíàå êîãà õîáèòèòå ñà çàïî÷íàëè äà ïóøàò - âñè÷êè ëåãåíäè è ðîäîâè èñòîðèè ãî ïðèåìàò êàòî ñâúðøåí ôàêò. Äúëãè âåêîâå æèòåëèòå íà Ãðàôñòâîòî ïóøèëè ðàçíè áèëêè, åäíè - âîíëèâè, äðóãè - àðîìàòíè. Íî âñè÷êè ëåòîïèñè åäèíîäóøíî ïðèçíàâàò, ÷å Òîáîëä Ðîãîñâèðåö îò Äúëãîäîë â Þæíàòà îêîëèÿ ïðúâ çàñàäèë èñòèíñêè ïóøèëèñò â ãðàäèíàòà ñè ïî âðåìåòî íà Èñåíãðèì Âòîðè, îêîëî 1070 ã. îò Ëåòîáðîåíåòî íà Ãðàôñòâîòî. È äî äíåñ îò îíàÿ îáëàñò èäâà íàé-äîáðàòà ðåêîëòà, îñîáåíî ñîðòîâåòå, èçâåñòíè êàòî „Äúëãîäîëñêè ëèñò", „Ñòàðèÿ Òîáè" è „Þæíà çâåçäà".
Íå ñå çíàå êàê Ñòàðèÿ Òîáè å îòêðèë òîâà ðàñòåíèå, òúé êàòî äî êðàÿ íà æèâîòà ñè íå ðàçêðèë íèêîìó òàéíàòà. Òîé îòëè÷íî ïîçíàâàë áèëêèòå, àëà íå áèë ïúòåøåñòâåíèê. Êàçâàò, ÷å íà ìëàäè ãîäèíè ÷åñòî ïîñåùàâàë Áðåå, íî áåç ñúìíåíèå íèêîãà íå ñå å îòäàëå÷àâàë íà ïî-ãîëÿìî ðàçñòîÿíèå îò Ãðàôñòâîòî. Òúé ÷å å íàïúëíî âúçìîæíî òúêìî â Áðåå äà å óçíàë çà ðàñòåíèåòî. Âúâ âñåêè ñëó÷àé òî âèðåå äîáðå ïî þæíèòå ñêëîíîâå íà òàìîøíèÿ õúëì. Õîáèòèòå îò Áðåå ïðåòåíäèðàò, ÷å ñà áèëè ïúðâèòå èñòèíñêè ïóøà÷è íà ïóøèëèñò. Ðàçáèðà ñå, çà êàêâîòî è äà ñòàíå äóìà, òå ïðåòåíäèðàò, ÷å ñà ãî ïðàâèëè ïðåäè æèòåëèòå íà Ãðàôñòâîòî, êîèòî íàðè÷àò „êîëîíèñòè", íî ñìÿòàò, ÷å â òîçè ñëó÷àé èìà âåðîÿòíîñò ïðåòåíöèèòå èì äà ñà îñíîâàòåëíè. Ñèãóðíî å, ÷å ïðåç ïîñëåäíèòå âåêîâå èçêóñòâîòî äà ñå ïóøè èñòèíñêà òðåâà å ïëúçíàëî îò Áðåå êúì äæóäæåòàòà è òÿì ïîäîáíè - ñêèòàëöè, âúëøåáíèöè è ñòðàííè¬öè, êîèòî è äî äíåñ ïðåñè÷àò òîçè äðåâåí êðúñòîïúò. Òúé ÷å ðîäèíàòà è öåíòúðúò íà òîâà èçêóñòâî ñå íàìèðà â ñòàðèÿ õàí íà Áðåå „Ñêîêëèâîòî ïîíè", îò íåçàïîìíåíè âðåìåíà äúðæàí îò ðîäà Ìàæèðåïåé.
Òàêà èëè èíà÷å, íàáëþäåíèÿòà, êîèòî íàïðàâèõ ïî âðåìå íà þæíè¬òå ñè ïúòóâàíèÿ, ìå óáåäèõà, ÷å ñàìàòà áèëêà íå ïðîèçõîæäà îò íàøèÿ êðàé, à å äîøëà íà ñåâåð îò äîëíîòî ïîðå÷èå íà Àíäóèí, êúäåòî ïîäîçè¬ðàì, ÷å ïúðâîíà÷àëíî ñà ÿ ïðåíåñëè ïðåç ìîðåòî ïðèøúëöèòå îò Çàäìîðèÿ. Â Ãîíäîð òÿ ðàñòå èçîáèëíî, ïî-ïèùíà è ïî-åäðà, îòêîëêîòî íà ñåâåð, êúäåòî íå ñå ñðåùà â äèâî ñúñòîÿíèå è âèðåå ñàìî íà òîïëè, çàêú¬òàíè ìåñòà êàòî Äúëãîäîë. Ãîíäîðöèòå ÿ íàðè÷àò àðîìàòåí ãàëåíàñ è öåíÿò ñàìî áëàãîóõàíèåòî íà öâåòîâåòå é. Îò òàçè ñòðàíà òðÿáâà äà å ïðåíåñåíà íà ñåâåð ïî Çåëåíèÿ ïúò ïðåç äúëãèòå âåêîâå îò èäâàíåòî íà Åëåíäèë äî íàøè äíè. Íî è ñàìèòå Äóíåäàíöè îò Ãîíäîð ïðèçíàâàò:
õîáèòèòå ïúðâè ñà ÿ ñëîæèëè â ëóëà. Äîðè âúëøåáíèöèòå íå ñà ñå ñåòè¬ëè ïðåäè íàñ. Ìàêàð ÷å åäèí ìîé ïîçíàò âúëøåáíèê îòäàâíà ñå çàå ñ òîâà èçêóñòâî è ïðåóñïÿ â íåãî, êàêòî âúâ âñè÷êî, ñ êîåòî ñå çàåìàøå."

3. Çà óðåäáàòà íà Ãðàôñòâîòî

Ãðàôñòâîòî ñå äåëÿëî íà ñïîìåíàòèòå âå÷å ÷åòèðè îêîëèè - Ñåâåð¬íà, Þæíà, Èçòî÷íà è Çàïàäíà, à òå îò ñâîÿ ñòðàíà - íà ìíîæåñòâî ðîäî¬âè çåìè, çàïàçèëè èìåíàòà íà íÿêîè îò èçòúêíàòèòå ñòàðè ðîäîâå, ìà¬êàð ÷å ïî âðåìåòî íà íàøèÿ ðàçêàç òèÿ ôàìèëèè ñå ñðåùàëè è ïî äðóãè ìåñòà. Ïî÷òè âñè÷êè Òóêîâöè ïðîäúëæàâàëè äà æèâåÿò â Òóêîâ êðàé, íî íå áèëî òàêà ñ ìíîãî äðóãè ðîäîâå êàòî Òîðáèíñîâöè èëè Ìíîãîçíàåâöè. Îñâåí îêîëèèòå èìàëî îùå äâå îáëàñòè - Ôóêîâ êðàé, íàðè÷àí Èçòî÷åí ïðåäåë, è Çàïàäåí ïðåäåë, ïðèñúåäèíåí êúì Ãðàôñòâîòî íà 12 ñåïòåìâðè 1462 ã.
Ïî îíîâà âðåìå Ãðàôñòâîòî ïî÷òè íÿìàëî „ïðàâèòåëñòâî". Ðîäîâåòå ñå çàíèìàâàëè ãëàâíî ñ îíîâà, êîåòî ãè çàñÿãàëî. Ïîñâåùàâàëè âðåìåòî ñè ïðåäèìíî íà ñúçäàâàíå è íåçàáàâíî êîíñóìèðàíå íà õðàíè. Èíà÷å áèëè ùåäðè, áåçêîðèñòíè, äîâîëíè è óìåðåíè, òúé ÷å èìåíèÿ, ÷èôëè¬öè, ðàáîòèëíèöè è äþêÿí÷åòà íå ñå ïðîìåíÿëè ñ âåêîâå íàðåä.
Ðàçáèðà ñå, îñòàâàëà äðåâíàòà òðàäèöèÿ, íàïîìíÿùà çà âåëèêèÿ êðàë âúâ Ôîðíîñò èëè Ñåâåðíî óñîå, êàêòî ãî íàðè÷àëè, äàëå÷ íà ñåâåð îò Ãðàôñòâîòî. Íî âå÷å ïî÷òè õèëÿäà ãîäèíè íÿìàëî êðàë è áóðåíè ïîê¬ðèâàëè ðóèíèòå íà Ñåâåðíî óñîå. È âñå ïàê õîáèòèòå îùå ðàçïðàâÿëè, ÷å äèâèòå íàðîäè è çëèòå ñúùåñòâà (íàïðèìåð òðîëîâåòå) íå ñà ÷óâàëè çà êðàëÿ. Çàùîòî ïðèïèñâàëè íà äðåâíèÿ êðàë âñè÷êèòå ñè îñíîâíè çàêî¬íè è îáèêíîâåíî ãè ñïàçâàëè äîáðîâîëíî, òúé êàòî Ïðàâèëàòà (òàêà ãè íàðè÷àëè) áèëè ñòàðèííè è ñïðàâåäëèâè.
Âÿðíî å, ÷å Òóêîâèÿò ðîä çà äúëãî ïðåîáëàäàâàë íàä îñòàíàëèòå, çàùîòî íÿêîëêî âåêà ïî-ðàíî ïîåë (îò Ñòàðîôóêîâöè) âëàñòòà íà Òàíà è îòòîãàâà ñòàðøèÿò Òóê âèíàãè íîñåë òèòëàòà. Òàíúò áèë ïðåäñåäàòåë íà Õîáèòîâîòî ñúáðàíèå è ãëàâíîêîìàíäâàù íà Ìîáèëèçàöèÿòà è Îïúë÷åíèåòî, íî òúé êàòî Õîáèòîâîòî ñúáðàíèå è Ìîáèëèçàöèÿòà ñå ñâèêâàëè ñàìî ïðè èçâúíðåäíè îáñòîÿòåëñòâà, êàêâèòî îòäàâíà íÿìàëî, Òàíñòâîòî ñå ïðåâúðíàëî âúâ ôîðìàëåí ÷èí. Òóêîâèÿò ðîä âñå îùå áèë îñîáåíî ïî÷èòàí, çàùîòî ñè îñòàâàë ìíîãî÷èñëåí è èçâúíðåäíî çàìîæåí, ïðè òîâà âúâ âñÿêî íåãîâî ïîêîëåíèå ñå ïðúêâàëè ñèëíè ëè÷íîñòè ñ ÷óäíîâàòè íðàâè è äîðè ñ àâàíòþðèñòè÷åí äóõ. Âïðî÷åì, òèÿ êà÷åñòâà ñå ñìÿòàëè çà ïîíîñèìè (ó áîãàòèòå), íî íå è çà ïîõâàëíè. Âúïðåêè òîâà ñå çàïàçèë îáè÷àÿò äà íàðè÷àò ñòàðåéøèíàòà íà ðîäà Ãîëåìèÿ Òóê è ïðè íóæäà äà äîáàâÿò êúì èìåòî ìó íîìåð, êàòî íàïðèìåð Èñåíãðèì Âòîðè.
Åäèíñòâåíîòî èñòèíñêî äëúæíîñòíî ëèöå â Ãðàôñòâîòî ïî òîâà âðåìå áèë êìåòúò íà Ãîëÿì Äúëáàëíèê (èëè íà Ãðàôñòâîòî), èçáèðàí âñåêè ñåäåì ãîäèíè íà Ñâîáîäíèÿ ïàíàèð íà Áåëèòå ðèäîâå â ñðåäàòà íà ëÿòîòî, òàêà íàðå÷åíèÿò Ñãúíèäåí. Êàòî êìåò òîé ïî÷òè íÿìàë çàäúëæåíèÿ, îñâåí äà çàåìà ïî÷åòíîòî ìÿñòî íà ïèðøåñòâàòà ïî ñëó÷àé îôèöèàëíèòå ïðàçíèöè íà Ãðàôñòâîòî, à òå íå áèëè ìàëêî. Íî êúì êìåòñòâîòî ñå ïðèáàâÿëè è äëúæíîñòèòå íà Ãëàâåí ïîùàëüîí è Ïðúâ øèðèô, òúé ÷å òîé ðúêîâîäåë âåñòîíîñöèòå è ñòðàæàòà. Òîâà áèëè åäèíñòâåíèòå ñëóæáè â Ãðàôñòâîòî è âåñòîíîñöèòå áèëè êúäå-êúäå ïî-ìíîãîáðîéíè è íàòîâàðåíè îò ñòðàæèòå. Äàëå÷ íå âñè÷êè õîáèòè áèëè ãðàìîòíè, íî îíèÿ êîèòî ìîæåëè, ïèøåëè íåïðåêúñíàòî íà âñè÷êèòå ñè ïðèÿòåëè (è ÷àñò îò ïîçíàòèòå), æèâååùè íà ïîâå÷å îò ïîëîâèí äåí ïúò.
Øèðèôè áèëî èìåòî, ñ êîåòî õîáèòèòå íàðè÷àëè ñâîÿòà ïîëèöèÿ èëè ïî-ñêîðî ïîäîáèå íà ïîëèöèÿ. Åñòåñòâåíî, òå íå íîñåëè óíèôîðìè (íå áèëè è ÷óâàëè çà ïîäîáíî íåùî), à ñàìî ïî åäíî ïåðî íà øàïêèòå ñè è â äåéñòâèòåëíîñò áèëè íå òîëêîâà ïîëèöàè, êîëêîòî ïúäàðè, òúð÷àùè ïîäèð èçãóáåí äîáèòúê. Ñ Âúòðåøíà ñëóæáà ñå çàíèìàâàëè ñàìî äâàíà¬äåñåò øèðèôè, ïî òðèìà íà âñÿêà îêîëèÿ. Ïî-ãîëÿì îòðÿä, äîïúëâàí ïðè íóæäà ñ äîáðîâîëöè, „òúðøóâàë ïî ãðàíèöèòå", äà íå áè íÿêîé ïðèøúëåö, ãîëÿì èëè ìàëúê, äà ñå ïðîìúêíå è äà ïðè÷èíè çëî íà íàñå¬ëåíèåòî.
Ïî âðåìåòî íà íàøèÿ ðàçêàç áðîÿò íà Âàðäèÿíèòå, êàêòî ãè íàðè¬÷àëè, áèë íàðàñíàë íåîáè÷àéíî. Èìàëî ìíîãî æàëáè è ñëóõîâå çà ÷óäíî¬âàòè ëè÷íîñòè è ñúçäàíèÿ, áðîäåùè ïîêðàé ãðàíèöèòå è èç ãðàíè÷íèòå îáëàñòè - ïúðâèÿò ïðèçíàê, ÷å íå âñè÷êî å íàðåä, êàêòî áèëî âñúùíîñò îòêðàé âðåìå (îñâåí â ñòàðèòå ëåãåíäè). Ìàëöèíà çàáåëÿçâàëè çëîâåùî¬òî çíàìåíèå è äîðè Áèëáî îùå íå ñè ïðåäñòàâÿë íàêúäå âúðâÿò íåùàòà. Íàâúðøâàëè ñå øåñòäåñåò ãîäèíè, îòêàêòî ïðåäïðèåë ïàìåòíîòî ñè ïúòåøåñòâèå, è òîé âå÷å ñå ñìÿòàë çà ñòàðåö, ìàêàð ÷å õîáèòèòå íåðÿäêî íàäõâúðëÿëè ñòîòå. Ãîëÿìà ÷àñò îò áîãàòñòâàòà, êîèòî äîíåñúë, îñòàâà¬ëà íåïîêúòíàòà. Íî êàêâà òî÷íî - òîâà íå ðàçêðèâàë íèêîìó, äîðè è íà ëþáèìèÿ ñè „ïëåìåííèê" Ôðîäî. È âñå òàêà êðèåë ïðúñòåíà, êîéòî áèë íàìåðèë.

4. Çà íàìèðàíåòî íà Ïðúñòåíà

Êàêòî ñå ðàçêàçâà â „Õîáèòúò", åäèí äåí íà âðàòàòà íà Áèëáî ñå ïîÿâèë âåëèêèÿò âúëøåáíèê Ãàíäàëô Ñèâèÿ, ïðèäðóæåí îò òðèíàäåñåò äæóäæåòà - ñàìèÿò Òîðèí Äúáîùèò, ïîòîìúê íà êðàëå, è íåãîâèòå äâà¬íàäåñåò ñïúòíèöè â èçãíàíèå. Çà ñâîå áåçêðàéíî óäèâëåíèå â åäíî àï¬ðèëñêî óòðî íà 1341 ãîäèíà îò Ëåòîáðîåíåòî íà Ãðàôñòâîòî òîé ïîòåã¬ëèë ñ òÿõ äàëå÷ íà èçòîê äà òúðñè âåëèêîòî ñúêðîâèùå - õàçíàòà íà Ïëàíèíñêèòå êðàëå íà äæóäæåòàòà, ñêðèòà ïîä âðúõ Åðåáîð êðàé Äåéë. Åêñïåäèöèÿòà çàâúðøèëà ñ óñïåõ è äðàêîíúò - ïàçèòåë íà õàçíàòà, áèë óáèò. Àëà îêîí÷àòåëíàòà ïîáåäà äîøëà åäâà ñëåä Áèòêàòà íà Ïåòòå àð¬ìèè, â êîÿòî Òîðèí çàãèíàë è áèëè èçâúðøåíè ìíîæåñòâî ïîäâèçè. Âñè÷¬êî òîâà íå áè ïðîìåíèëî õîäà íà èñòîðèÿòà è áè îñòàâèëî ñàìî íÿêîëêî ðåäà â äúëãèòå àíàëè íà Òðåòàòà åïîõà, àêî íå áèëî åäíî ïîïúòíî „ïðå¬ìåæäèå". Íà ïúò êúì Äèâèòå çåìè, â åäèí âèñîê ïðîõîä íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, äðóæèíàòà áèëà íàïàäíàòà îò îðêè. Ñëó÷èëî ñå òúé, ÷å Áèëáî çà äúëãî ñå èçãóáèë èç ìðà÷íèòå ïîäçåìíè ãàëåðèè íà îðêèòå è äîêàòî íàïðàçíî îïèïâàë èç ìðàêà ðúêàòà ìó ïîïàäíàëà íà ïðúñòåí, ëåæàù íà ïîäà íà òóíåëà. Òîé ãî ïðèáðàë â äæîáà ñè. Çà ìîìåíòà òîâà ìó ñå ñòîðè¬ëî ÷èñòà ñëó÷àéíîñò.
Îïèòâàéêè äà îòêðèå èçõîäà, Áèëáî ñå ñïóñêàë â íåäðàòà íà ïëàíè¬íèòå, äîêàòî ñòèãíàë êðàÿ íà òóíåëà. Äàëå÷ îò ñëúí÷åâè ëú÷è òàì ñå ïðîñòèðàëî ñòóäåíî åçåðî, à íà ñêàëèñòî îñòðîâ÷å ñðåä âîäàòà æèâååë Àì-ãúë. Òîé áèë ãíóñíà äðåáíà òâàð - ÿõíàë ìàëêàòà ñè ëîäêà, ãðåáÿë ñ øèðîêè ïëîñêè ëàïè èç âîäàòà, áëåùåë ñå èç ìðàêà ñ áëåäè ñâåòåùè î÷è, ëîâÿë ñëåïè ðèáè ñ äúëãèòå ñè ïðúñòè è ãè ãúëòàë ñóðîâè. ßäÿë âñè÷êî æèâî, äîðè îðêè, ñòèãà äà ìîæåë äà ãè õâàíå è óäóøè áåç áîé. Èìàë ñè òàéíî ñúêðîâèùå, ïðèäîáèòî ïðåäè ìíîãî, ìíîãî ãîäèíè, êîãà¬òî îùå æèâååë íà áåëèÿ ñâÿò - çëàòåí ïðúñòåí, êîéòî ïðàâåë íîñèòåëÿ ñè íåâèäèì. Åäèíñòâåíî íåãî îáè÷àë, íàðè÷àë ãî ñâîå „áåçöåííî" è ðàç¬ãîâàðÿë ñ íåãî äîðè êîãàòî íå ãî íîñåë. Çàùîòî ãî êðèåë íà òàéíî ìÿñòî, â åäíà äóïêà íà îñòðîâ÷åòî, è ãî íàäÿâàë ñàìî àêî òðúãíåë íà ëîâ èëè êîãàòî øïèîíèðàë îðêèòå èç ãàëåðèèòå.
Àêî ïðè ñðåùàòà ïðúñòåíúò ìó áèë ïîäðúêà, ìîæå áè òîé ùÿë âåäíàãà äà íàïàäíå Áèëáî. Íî ïðúñòåíúò íå áèë ó íåãî, à õîáèòúò ñòèñêàë â äåñíèöàòà ñè åëôè÷åñêè êèíæàë, êîéòî èçïîëçâàë âìåñòî ìå÷. Òîãàâà, çà äà ñïå÷åëè âðåìå, Àì-ãúë ïðåäèçâèêàë Áèëáî äà èãðàÿò íà ãàòàíêè ïðè óñëîâèå, ÷å àêî çàäàäå ãàòàíêà, êîÿòî Áèëáî íå óñïåå äà îòãàòíå, ùå ãî óáèå è èçÿäå, à àêî Áèëáî ãî ïîáåäè, ùå èçïúëíè æåëàíè¬åòî ìó äà ãî îòâåäå äî èçõîäà íà òóíåëèòå.
Áåçíàäåæäíî çàãóáåí â ìðàêà, áåç ïúò íè íàïðåä, íè íàçàä, Áèëáî ïðèåë ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî è äâàìàòà äúëãî ñè çàäàâàëè ãàòàíêè. Íàêðàÿ Áèëáî ñïå÷åëèë - ïîâå÷å ñ êúñìåò (òàêà èçãëåæäàëî), îòêîëêîòî ñ óì, çàùîòî, êàòî èç÷åðïàë çàïàñà ñè îò ãàòàíêè, ðúêàòà ìó äîêîñíàëà çàáðàâåíèÿ ïðúñòåí è òîé âúçêëèêíàë: „Êàêâî èìàì â äæîáà ñè?" Àì-ãúë íå óñïÿë äà îòãîâîðè, ìàêàð ÷å îïèòâàë òðè ïúòè.
Íàèñòèíà, àâòîðèòåòèòå ñïîðÿò äàëè òîçè ïîñëåäåí âúïðîñ å áèë ñàìî „âúïðîñ" èëè „ãàòàíêà" ñïîðåä ñòðîãèòå ïðàâèëà íà èãðàòà, íî âñè÷¬êè ñà åäèíîäóøíè, ÷å ùîì ãî å ïðèåë è îïèòàë äà ïîçíàå îòãîâîðà, Àì-ãúë å áèë îáâúðçàí ñ îáåùàíèåòî ñè. È Áèëáî íàñòîÿâàë äà ñå èçïúëíè äàäåíàòà äóìà, çàùîòî ìó õðóìíàëî, ÷å òîâà ñëóçåñòî ñúùåñòâî ìîæå äà å âåðîëîìíî, ìàêàð ÷å â äðåâíîñòòà íÿêîè îáåùàíèÿ ñå ñìÿòàëè çà ñâåùåíè è ñàìî íàé-ïîðî÷íèòå ñúçäàíèÿ äðúçâàëè äà ñå îòìåòíàò îò òÿõ. Àëà âåêîâåòå íà ñàìîòíîñò è òúìà áèëè èçïúëíèëè ñúðöåòî íà Àì-ãúë ñ ÷åðíî êîâàðñòâî. Òîé òèõè÷êî ñå èçïëúçíàë è ñå âúðíàë íà îñòðîâ÷åòî ñðåä ìðà÷íèòå âîäè, çà êîåòî Áèëáî íå çíàåë. Ìèñëåë ñè, ÷å òàì å íåãî¬âèÿò ïðúñòåí. Ñåãà áèë ãëàäåí è ÿäîñàí, ñàìî äà ñè âçåìåë „áåçöåííîòî" è íÿìàëî äà ñå áîè îò íèêàêâî îðúæèå.
Íî íå íàìåðèë ïðúñòåíà íà îñòðîâ÷åòî - èçãóáåí áèë, èç÷åçíàë. Îò ïèñúêà ìó Áèëáî èçòðúïíàë, àêî è äà íå çíàåë îùå êàêâî ñå å ñëó÷èëî. Àëà Àì-ãúë íàé-ñåòíå çàïî÷íàë äà ñå äîñåùà - òâúðäå êúñíî. Êàêâî èìàëî òî â äæîáèòå ñè? - êðÿñêàë òîé. Â î÷èòå ìó ïðèïëàìíàëè çåëåíè îãúí÷åòà è òîé ñå âòóðíàë íàçàä äà óáèå õîáèòà è äà ñè âúçâúðíå „áåçöåííîòî". Â ïîñëåäíèÿ ìîìåíò Áèëáî ãî çàáåëÿçàë, ïîáÿãíàë ñëåïåøêàòà èç òóíåëà, ïî-íàäàëå÷ îò åçåðîòî è ñëó÷àéíîñòòà îòíîâî ãî ñïà¬ñèëà. Çàùîòî, äîêàòî áÿãàë, òîé ïúõíàë ðúêà â äæîáà ñè è ïðúñòåíúò íåóñåòíî ñå íàäÿíàë íà ïðúñòà ìó. Òàêà Àì-ãúë îòìèíàë, áåç äà ãî çàáå¬ëåæè, è èçòè÷àë äà ïàçè èçõîäà, òà äà íå èçáÿãà „êðàäåöúò". Äîêàòî êðà÷åë, ïðîêëèíàë è ñè ìúðìîðåë çà „áåçöåííîòî", Áèëáî ãî ñëåäâàë íà ïðúñòè, îò ÷óòîòî ïîñòåïåííî ðàçáðàë èñòèíàòà è ñðåä ìðàêà ãî ñïîõîäèëà íàäåæäà - òîé áèë íàìåðèë ÷óäîäåéíèÿ ïðúñòåí è èìàë øàíñ äà èçáÿãà îò îðêèòå è îò Àì-ãúë.
Íàêðàÿ òå ñïðåëè ïðåä ïðèêðèòèÿ îòâîð, âîäåù êúì äîëíèòå ïîðòè íà ãàëåðèèòå, îòêúì èçòî÷íèÿ ñêëîí íà ïëàíèíàòà. Ñãóøåí â çàñàäà, Àì-ãúë äóøåë è ñå îñëóøâàë; èçêóøåíèåòî äà ãî ïîãóáè ñ ìå÷à ñè îáõâà¬íàëî Áèëáî. Íî æàëîñòòà ãî âúçïðÿëà è ìàêàð ÷å çàäúðæàë ïðúñòåíà êàòî åäèíñòâåíà íàäåæäà, òîé íå ïîæåëàë ñ íåãîâà ïîìîù äà óáèå â íåðàâíà ñõâàòêà îêàÿíàòà òâàð. Ñúáðàë êóðàæ, ïðåñêî÷èë â ìðàêà Àì-ãúë è èçáÿãàë ïî òóíåëà, ïðåñëåäâàí îò èçïúëíåíèòå ñ íåíàâèñò êðÿñú¬öè íà âðàãà: Êðàäåö! Êðàäåö! Òîðáèíñ! Ìðàçèì ãî íàâåêè!
Ñòðàííîòî îáà÷å å, ÷å â íà÷àëîòî Áèëáî ðàçêàçàë íà ñïúòíèöèòå ñè ñúâñåì äðóãà èñòîðèÿ. Ñïîðåä íåÿ Àì-ãúë îáåùàë äà ìó äàäå ïîäàðúê, àêî ñïå÷åëè èãðàòà. Íî êîãàòî îòèøúë äà ãî äîíåñå îò îñòðîâà, òîé íå íàìåðèë ñúêðîâèùåòî - âúëøåáåí ïðúñòåí, êîéòî íÿêîãà îòäàâíà ìó áèë ïîäàðåí çà ðîæäåíèÿ äåí. Áèëáî ñå äîñåòèë, ÷å òúêìî òîçè ïðúñòåí å íàìåðèë, è ñëåä êàòî ñïå÷åëèë èãðàòà, èìàë ïðàâîòî äà ãî çàäúðæè. Àëà áèäåéêè â áåçèçõîäèöà, ðåøèë äà ñè ïðåìúë÷è è íàêàðàë Àì-ãúë äà ìó ïîêàæå èçõîäà êàòî êîìïåíñàöèÿ çà ïîäàðúêà. Òàçè âåðñèÿ Áèëáî âêëþ÷èë â ìåìîàðèòå ñè è íÿìà ïðèçíàöè äà ÿ å ïðîìåíèë äîðè ñëåä Ñúâåòà íà Åëðîíä. Â òàêúâ âèä ÿ ñðåùàìå è äî äíåñ â îðèãèíàëíàòà ×åðâåíà êíèãà è â íÿêîè ïðåïèñè è èçâëå÷åíèÿ. Íî ìíîãî ïðåïèñè âêëþ÷¬âàò èñòèíñêîòî îïèñàíèå (óñïîðåäíî ñ ïúðâîòî), èçâëå÷åíî áåç ñúìíåíèå îò áåëåæêèòå íà Ôðîäî è Ñàìîçíàé - òå è äâàìàòà çíàåëè èñòèíàòà, ìàêàð ÷å ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò äà íå æåëàåëè äà èçòðèâàò íèùî, íàïèñà¬íî ëè÷íî îò ñòàðèÿ õîáèò.
Ãàíäàëô îáà÷å îùå îò ñàìîòî íà÷àëî íå ïîâÿðâàë íà ïúðâèÿ ðàçêàç íà Áèëáî è ïðîäúëæàâàë òâúðäå óïîðèòî äà ñå èíòåðåñóâà îò ïðúñòåíà. Â êðàÿ íà êðàèùàòà òîé èçêîï÷èë îò íåãî èñòèíàòà ñëåä äúëãî ðàçïèò¬âàíå, êîåòî çà èçâåñòíî âðåìå îáòåãíàëî äðóæåñêèòå èì îòíîøåíèÿ; íî èçãëåæäà, âúëøåáíèêúò ñìÿòàë èñòèíàòà çà âàæíà. Îñâåí òîâà, ìàêàð äà íå ãî êàçàë íà Áèëáî, òîé ñìÿòàë çà âàæíî è îáåçïîêîèòåë¬íî îòêðèòèåòî, ÷å äîáðèÿò õîáèò èçëúãàë â íà÷àëîòî - íåùî ñúâñåì íåïðèñúùî çà íåãî. À è èäåÿòà çà „ïîäàðúêà" íå áèëà ïðîñòî èçìèñ¬ëèöà â õîáèòîâ ñòèë. Êàêòî ïðèçíàë Áèëáî, òÿ ìó áèëà ïîäñêàçàíà îò ïîäñëóøàíîòî ìúðìîðåíå íà Àì-ãúë; íàèñòèíà ñëóçåñòîòî ñúùåñòâî íåâåäíúæ íàðè÷àëî ïðúñòåíà ñâîé „ïîäàðúê çà ðîæäåíèÿ äåí", êîåòî ñúùî ñå ñòîðèëî íà Ãàíäàëô ñòðàííî è ïîäîçðèòåëíî, íî â òîâà îòíî¬øåíèå èñòèíàòà ìó ñå ðàçêðèëà åäâà ñëåä äúëãè ãîäèíè, êàêòî ùå óçíàåòå îò òàçè êíèãà.
Åäâà ëè å íóæíî äà ðàçêàçâàìå íàäúëãî çà ïî-íàòàòúøíèòå ïðèê¬ëþ÷åíèÿ íà Áèëáî. Ñ ïîìîùòà íà ïðúñòåíà òîé èçáÿãàë îò ñòðàæàòà íà îðêèòå êðàé èçõîäà è ñå çàâúðíàë ïðè äðóãàðèòå ñè. Ïî âðåìå íà ïîõîäà ÷åñòî èçïîëçâàë ïðúñòåíà, çà äà ïîìîãíå íà ñâîèòå ïðèÿòåëè, àëà äîêîë¬êîòî ìîæåë, ãî êðèåë îò òÿõ. Ñëåä çàâðúùàíåòî ñè ó äîìà íå ñïîìåíàë çà íåãî íèêîìó îñâåí íà Ãàíäàëô è Ôðîäî; ìèñëåë, ÷å äðóãà æèâà äóøà â Ãðàôñòâîòî íå çíàå çà ñúùåñòâóâàíåòî ìó. Åäèíñòâåíî íà Ôðîäî ïîêàç¬âàë êíèãàòà çà ïúòåøåñòâèåòî, êîÿòî ïèøåë.
Ñâîÿ ìå÷, íàðå÷åí Æèëîòî, Áèëáî çàêà÷èë íàä îãíèùåòî, à äàðà îò äæóäæåòàòà, ÷óäåñíàòà ïëåòåíà ðèçíèöà îò Äðàêîíîâîòî ñúêðîâèùå, ïðåäàë âðåìåííî íà ìóçåÿ â Ãîëÿì Äúëáàëíèê - Äîìà íà ìàòîìèòå. Íî â åäíî ÷åêìåäæå â Òîðáîäúí òîé çàïàçèë ñòàðîòî íàìåòàëî, êîåòî íîñèë ïðåç ñâîèòå ñòðàíñòâàíèÿ, à ïðúñòåíúò, çàêà÷åí íà èçÿùíà âåðèæêà, ñè îñòàâàë â äæîáà ìó.
Íà ïåòäåñåò è ïúðâèÿ ñè ðîæäåí äåí, 22 þíè (1342 ã. îò Ë. Ã.), òîé ñå çàâúðíàë â ñâîÿ äîì, íàðå÷åí Òîðáîäúí, è â Ãðàôñòâîòî íÿìàëî íè¬êàêâè çíà÷èòåëíè ñúáèòèÿ, äîêàòî ãîñïîäèí Òîðáèíñ çàïî÷íàë ïîäãî¬òîâêàòà çà îòïðàçíóâàíå íà ñòî è åäèíàäåñåòèÿ ñè ðîæäåí äåí. Îòòóê çàïî÷âà è íàøàòà èñòîðèÿ.

ÁÅËÅÆÊÈ ÇÀ ÀÐÕÈÂÈÒÅ ÍÀ ÃÐÀÔÑÒÂÎÒÎ

Â êðàÿ íà Òðåòàòà åïîõà ðîëÿòà, èçèãðàíà îò õîáèòèòå âúâ âåëèêè¬òå ñúáèòèÿ, äîâåëà äî âêëþ÷âàíåòî íà Ãðàôñòâîòî â Îáåäèíåíîòî êðàëñ¬òâî; òîâà ñúáóäèëî ñðåä òÿõ æèâ èíòåðåñ êúì ñîáñòâåíàòà èì èñòîðèÿ è ìíîãî îò ïðåäàíèÿòà èì, ïðåäèìíî óñòíè äî òîçè ìîìåíò, áèëè ñúáðàíè è çàïèñàíè. Íàé-ãîëåìèòå ðîäîâå áèëè çàñåãíàòè îò ñúáèòèÿòà â öÿëîòî Êðàëñòâî è ìíîãî òåõíè ÷ëåíîâå èçó÷àâàëè äðåâíàòà èñòîðèÿ è ëåãåíäè. Êúì êðàÿ íà ïúðâèÿ âåê îò ×åòâúðòàòà åïîõà â Ãðàôñòâîòî âå÷å ñå íà¬ìèðàëè íÿêîëêî áîãàòè áèáëèîòåêè.
Íàé-ãîëåìè âåðîÿòíî ñà áèëè ñáèðêèòå â Ïîäêóëèíî, Ãîëåìèòå ñìÿëîâå è Áðåíäè-ïàëàò. Íàñòîÿùîòî îïèñàíèå íà êðàÿ íà Òðåòàòà åïîõà å èçâëå÷åíî ãëàâíî îò ×åðâåíàòà êíèãà íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë. Òîçè íàé-öåíåí èçòî÷íèê íà ñâåäåíèÿ çà Âîéíàòà íà Ïðúñòåíà íîñè èìåòî ñè îò äúëãîòî ñúõðàíåíèå â Ïîäêóëèíî, ðîäíîòî ìÿñòî íà Ìèëî÷åäîâöè, íàñòîÿòåëè íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë. Ïúðâîíà÷àëíî òîâà áèë ëè÷íèÿò äíåâíèê íà Áèëáî, êîéòî òîé îòíåñúë ñúñ ñåáå ñè â Ëîìèäîë. Çàåäíî ñ ìíîæåñòâî îòäåëíè ÷åðíîâè Ôðîäî ãî âúðíàë â Ãðàôñòâîòî è ïðåç 1420-1421 ã. îò Ë. Ã. ïî÷òè çàïúëíèë ñòðàíèöèòå ìó ñúñ ñâîåòî îïèñàíèå íà Âîéíàòà. Íî êàòî ïðèëîæåíèå çàåäíî ñ íåãî ñå ïàçåëè, âåðîÿòíî â îáù ÷åðâåí êàëúô, òðèòå äåáåëè òîìà ñ ÷åðâåíà êîæåíà ïîäâúðçèÿ, êîèòî Áèëáî ìó ïîäàðèë íà ïðîùàâàíå. Êúì òåçè ÷åòèðè òîìà â Çàïàäíèÿ ïðåäåë áèë äîáàâåí ïåòè, ñúäúðæàù êîìåíòàðè, ãåíåàëîãè÷íè è äðóãè ñâåäåíèÿ îòíîñíî õîáèòèòå îò Çàäðóãàòà.
Îðèãèíàëúò íà ×åðâåíàòà êíèãà íå ñå å ñúõðàíèë, íî çà ïîòîìöèòå íà ãîñïîäèí Ñàìîçíàé áèëè íàïðàâåíè ìíîãî ïðåïèñè, îñîáåíî íà ïúð¬âèÿ òîì. Íàé-çíà÷èòåëíîòî êîïèå îáà÷å èìà äðóãà èñòîðèÿ. Òî ñå ïàçåëî â Ãîëåìèòå ñìÿëîâå, íî áèëî ïèñàíî â Ãîíäîð, íàâÿðíî ïî ïîðú÷êà íà ïðàâíóêà íà Ïåðåãðèí, è çàâúðøåíî ïðåç 1592 ã. îò Ë. Ã, (172 ã. îò IV åïîõà). Ïèñàðÿò-þæíÿê äîáàâèë ñëåäíàòà áåëåæêà: „Ôèíäåãèë, Ïèñàð êðàëñêè, ïðèêëþ÷è òîâà äåëî â ëåòî 172-IV. Âúâ âñè÷êè ïîäðîáíîñòè òî å òî÷íî êîïèå íà Êíèãàòà íà Òàíà, ïàçåíà â Ìèíàñ Òèðèò. Òÿ ïúê å ïðåïèñ, íàïðàâåí ïî ïîðú÷êà íà êðàë Åëåñàð, îò ×åðâåíàòà êíèãà íà Ïåðèàíàò è ïðåïîäíåñåíà ìó îò Òàí Ïåðåãðèí, êîãàòî ñå å îòòåãëèë â Ãîíäîð ïðåç ëÿòî 64-IV."
Ñëåäîâàòåëíî Êíèãàòà íà Òàíà áèëà ïúðâèÿò ïðåïèñ íà ×åðâåíàòà êíèãà è ñúäúðæàëà ìíîãî ïîäðîáíîñòè, íàñåòíå ïðîïóñíàòè èëè èçãóáå¬íè. Â Ìèíàñ Òèðèò êúì íåÿ áèëè ïðèáàâåíè ìíîæåñòâî àíîòàöèè è êîðåêöèè, îñîáåíî íà èìåíà, äóìè è öèòàòè íà åëôè÷åñêè åçèöè; äîáà¬âåí áèë è ñúêðàòåí âàðèàíò íà îíåçè ÷àñòè îò Ðàçêàç çà Àðàãîðí è Àðâåí, êîèòî îñòàâàò èçâúí îïèñàíèåòî íà Âîéíàòà. Ñìÿòà ñå, ÷å öåëèÿò ðàçêàç å íàïèñàí îò Áàðàõèð, âíóê íà Íàìåñòíèêà Ôàðàìèð, èçâåñòíî âðåìå ñëåä ñìúðòòà íà êðàëÿ. Íî ãëàâíàòà öåííîñò íà Ôèíäåãèëîâèÿ ïðåïèñ å, ÷å ñàìî â íåãî ñå ñúäúðæàò èçöÿëî Áèëáîâèòå „Åëôè÷åñêè ïðåâîäè". Òèÿ òðè òîìà ñà îáùîïðèçíàòè çà ïëîä íà èçêëþ÷èòåëíà åðó¬äèöèÿ è òàëàíò è çà ñúçäàâàíåòî èì îò 1403 äî 1418 ãîäèíà Áèëáî å ÷åðïèë îò âñè÷êè äîñòúïíè óñòíè è ïèñìåíè èçòî÷íèöè â Ëîìèäîë. Íî òúé êàòî çàñÿãàò ñàìî Äðåâíèòå âðåìåíà è ïî÷òè íå áèëè èçïîëçâàíè îò Ôðîäî, íå ùå ãîâîðèì ïîâå÷å çà òÿõ.
Ìåðèàäîê è Ïåðåãðèí çàñòàíàëè íà÷åëî íà ñâîèòå ãîëåìè ðîäîâå, ïðîäúëæàâàéêè ñúùåâðåìåííî äà ïîääúðæàò âðúçêè ñ Ðîõàí è Ãîíäîð. Ïî òàçè ïðè÷èíà áèáëèîòåêàòà íà Ôóêîâè îâðàçè è Ñêúòàíà ïàëàíêà ñúäúðæàëè ðåäèöà ñâåäåíèÿ, íåâêëþ÷åíè â ×åðâåíàòà êíèãà. Â Áðåíäè-ïàëàò èìàëî ìíîãî ïðîèçâåäåíèÿ, îïèñâàùè Åðèàäîð è èñòîðèÿòà íà Ðîõàí. Íÿêîè îò òÿõ áèëè ñú÷èíåíè èëè çàïî÷íàòè ëè÷íî îò Ìåðèàäîê, ìàêàð â Ãðàôñòâîòî äà ãî ïîìíåëè ãëàâíî êàòî àâòîð íà „Áèëêîçíàíèå íà Ãðàôñòâîòî" è „Ëåòî÷èñëåíèå", â êîÿòî îáñúæäàë âðúçêàòà íà êàëåí¬äàðèòå â Ãðàôñòâîòî è Áðåå ñ òèÿ íà Ëîìèäîë, Ãîíäîð è Ðîõàí. Òîé å íàïèñàë è êðàòêèÿ òðàêòàò „Äðåâíè äóìè è èìåíà", ïðîÿâÿâàéêè îñî¬áåí èíòåðåñ êúì ðàçêðèâàíå íà ñðîäñòâîòî ñ ðîõèðèìñêèÿ åçèê èëè òà¬êèâà „ãðàôñêè äóìè" êàòî ìàòîì.
Êíèãèòå îò Ãîëåìèòå ñìÿëîâå íå áèëè òîëêîâà èíòåðåñíè çà íàñåëå¬íèåòî íà Ãðàôñòâîòî, íî èìàò âàæíî èñòîðè÷åñêî çíà÷åíèå. Ïåðåãðèí íå å íàïèñàë íèòî åäíà îò òÿõ, íî òîé è íåãîâèòå íàñëåäíèöè ñúáðàëè ìíîæåñòâî ðúêîïèñè, èçëåçëè èçïîä ïåðàòà íà ãîíäîðñêèòå êíèæíèöè, ïðåäèìíî ïðåïèñè îò ñáîðíèöè ñ ðàçêàçè è ëåãåíäè çà Åëåíäèë è ïîòîì¬öèòå ìó. Òîâà áèëî åäèíñòâåíîòî ìÿñòî â Ãðàôñòâîòî, êúäåòî ñå íàìèðàëè îáøèðíè ïðîèçâåäåíèÿ ïî èñòîðèÿ íà Íóìåíîð è âúçõîäà íà Ñàóðîí. Íàâÿðíî „Ðàçêàç çà ãîäèíèòå" å ñúñòàâåí â Ãîëåìèòå ñìÿëîâå, êàòî ñà èçïîëçâàíè è ñâåäåíèÿ, ñúáðàíè îò Ìåðèàäîê. Ìàêàð ÷å öèòèðàíèòå äàòè ÷åñòî ñà ïðåäïîëàãàåìè, îñîáåíî ùî ñå îòíàñÿ äî Âòîðàòà åïîõà, òå çàñëóæàâàò âíèìàíèå. Âúçìîæíî å Ìåðèàäîê äà å ïîëó÷àâàë ñúäåéñòâèå è èíôîðìàöèÿ îò Ëîìèäîë, êîãîòî íåâåäíúæ ïîñåùàâàë. Ñëåä îòïúòóâàíåòî íà Åëðîíä íåãîâèòå ñèíîâå îùå äúëãî æèâåëè òàì çàåäíî ñ äðóãè Âúðõîâíè åëôè. Ðàçêàçâàò, ÷å êîãàòî Ãàëàäðèåë ñè çàìèíàëà, Êåëåáîðí ñå çàñåëèë òàì, àëà íèêîé íå çíàå â êîé äåí ïîòúðñèë òîé Ñèâèòå çàëèâè è òàêà èç÷åçíàë ïîñëåäíèÿò æèâ ñâèäåòåë íà Äðåâíèòå âðåìåíà â Ñðåäíàòà çåìÿ.


×àñò ïúðâà

Çàäðóãàòà íà ïðúñòåíà

Òðè ïðúñòåíà çà åëôèòå-êðàëå ïîä òîçè íåáîñâîä
è ñåäåì  çà äæóäæåòàòà â äâîðöèòå èì îò êàìúê,
äà âçåìàò äåâåò õîðàòà ñúñ êðàòêèÿ æèâîò,
åäèí - çà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë ñ òðîí îò ÷åðåí ïëàìúê
â ñòðàíàòà ìó Ìîðäîð, êúäåòî òåãíå ìðàê.
Åäèíñòâåí ïðúñòåí ãè âëàäåå, Åäèíñòâåí òîé ùå ãè îòêðèå,
Åäèíñòâåí âñè ùå ãè ñáåðå è â òúìíèíà ùå ãè îáâèå
â ñòðàíàòà ìó Ìîðäîð, êúäåòî òåãíå ìðàê.   


ÊÍÈÃÀ ÏÚÐÂÀ


Ãëàâà 1

ÅÄÈÍ ÄÚËÃÎÎ×ÀÊÂÀÍ ÏÐÀÇÍÈÊ

Ìíîãî âúëíåíèÿ è êëþêè ñå ðàçâèõðèõà èç Õîáèòîâî, êîãàòî ãîñïîäèí Áèëáî Òîðáèíñ, îò èìåíèåòî Òîðáîäúí îáÿâè, ÷å ñêîðî ùå îòïðàçíóâà ñòî è åäèíàäåñåòèÿ ñè ðîæäåí äåí ïî îñîáåíî òúðæåñòâåí íà÷èí.
Ãîëÿì áîãàòàø è ãîëÿì îñîáíÿê, òîé ñå áå ïðåâúðíàë â æèâîòî ÷óäî íà Ãðàôñòâîòî îùå ïðåäè øåñòíàäåñåò ãîäèíè, ïî âðåìå íà óäèâèòåëíîòî ñè èç÷åçâàíå è íåíàäåéíîòî ñè çàâðúùàíå. Çà áîãàòñòâàòà, äîíåñåíè îò ïúòåøåñòâèåòî, ñå íîñåõà ëåãåíäè è ñå øèðåøå ìíåíèåòî, ÷å êàêâîòî è äà ðàçïðàâÿò ñòàðöèòå, Õúëìúò êðàé Òîðáîäúí å ïðîñå÷åí îò òóíåëè, ïúëíè ñ íåñìåòíè ñúêðîâèùà. Íå ñòèãà òîâà, àìè ñå ÷óäåõà è íà íåèç÷åðïàåìàòà ìó æèçíåíîñò. Ãîäèíèòå ëåòÿõà, àëà íå ëè÷åøå äà ñà çàñåãíàëè ãîñïîäèí Òîðáèíñ. Íà äåâåòäåñåò ãîäèíè ñè áåøå ïî÷òè êàòî íà ïåòäåñåò. Íà äåâåòäåñåò è äåâåò ãîäèíè çàïî÷íàõà äà ãî íàðè÷àò äîáðå çàïàçåí, íî íåïðîìåíåí áè áèëî ïî-áëèçî äî èñòèíàòà. Ìíîçèíà êëàòåõà ãëàâà è ìèñëåõà, ÷å ìíîãî õóáàâî íå å íà õóáàâî; íå èçãëåæäàøå ÷åñòíî íÿêîè äà ñå ðàäâàò íà (ïðèâèäíî) âå÷íà ìëàäîñò è íåèç÷åðïàåìî (ñïîðåä ñëóõîâåòå) áîãàòñòâî.
- Âñå íÿêîé äåí ùå òðÿáâà äà ñå ïëàùà - êàçâàõà òå. - Íå å åñòåñòâåíî òîâà è ùå ìó äîêàðà áåëÿòà.
Íî çàñåãà áåëÿòà íå èäâàøå, à ãîñïîäèí Òîðáèíñ íå ñå ñêúïåøå, òúé ÷å ïîâå÷åòî õîáèòè îõîòíî ìó ïðîùàâàõà è ÷óäàòîñòèòå, è ñïîëóêàòà. Òîé ÷åñòî ðàçìåíÿøå âèçèòè ñ ïîçíàòèòå ñè (ñ èçêëþ÷åíèå íà Âëà÷è-Òîðáèíñîâè, ðàçáèðà ñå) è èìàøå íåìàëêî ïðåäàíè ïîêëîííèöè ñðåä ïî-áåäíèòå è íåçíà÷èòåëíè õîáèòîâè ðîäîâå. Íî ñ íèêîãî íå ñå ñáëèæè, äîêàòî íå çàïî÷íàõà äà ïîäðàñòâàò ïî-ìëàäèòå ìó áðàòîâ÷åäè.
Îñîáåíî îáè÷àøå íàé-ãîëåìèÿ îò òÿõ, ìëàäèÿ Ôðîäî Òîðáèíñ. Êîãàòî Áèëáî íàâúðøè äåâåòäåñåò è äåâåò, òîé ïðèå Ôðîäî çà ñâîé íàñëåäíèê è ãî äîâåäå â Òîðáîäúí - òàêà íàäåæäèòå íà Âëà÷è-Òîðáèíñîâè ðóõíàõà îêîí÷àòåëíî. Ïî íÿêàêâà ñëó÷àéíîñò Áèëáî è Ôðîäî èìàõà îáù ðîæäåí äåí, 22 ñåïòåìâðè. „Íàé-äîáðå åëà äà æèâååø ñ ìåíå, ìîì÷åòî ìè - ðå÷å âåäíúæ Áèëáî. - Çíàåø ëè êàê õóáàâî ùå ñè ïðàçíóâàìå ðîæäåíèÿ äåí!" Ïî îíîâà âðåìå Ôðîäî îùå êàðàøå âîëíèòå ãîäèíè, êàêòî íàðè÷àò õîáèòèòå áåçãðèæíîòî äåñåòèëåòèå ìåæäó äåòñòâîòî è íàâúðøâàíåòî íà ïúëíîëåòèå íà òðèäåñåò è òðè.
Èçìèíàõà îùå äâàíàäåñåò ãîäèíè. Çà äâîéíèÿ ñè ðîæäåí äåí Òîðáèíñîâè âèíàãè îðãàíèçèðàõà òâúðäå îæèâåíè çàáàâè, íî ñåãà ñå ïîäðàçáèðàøå, ÷å çà íàåñåí ïëàíèðàò íåùî èçêëþ÷èòåëíî. Áèëáî ùåòå äà íàâúðøè ñòî è åäèíàäåñåò, 111 - ñòðàííà öèôðà è òâúðäå ïî÷òåíà âúçðàñò çà åäèí õîáèò (äîðè Ñòàðèÿ Òóê íå áå íàäõâúðëèë 130), à Ôðîäî ñòàâàøå íà òðèäåñåò è òðè, 33 - âàæíà öèôðà, âúçðàñò íà ïúëíîëåòèåòî.
Â Õîáèòîâî è Êðàéðå÷êèíî åçèöèòå ñå ïîðàçâúðçàõà; ñëóõúò çà ïðåäñòîÿùîòî ñúáèòèå îáèêîëè öÿëîòî Ãðàôñòâî. Èñòîðèÿòà è íðàâúò íà ãîñïîäèí Áèëáî Òîðáèíñ îòíîâî ñå ïðåâúðíàõà â çëîáîäíåâíà òåìà çà ðàçãîâîð è ñòàðöèòå âíåçàïíî îòêðèõà, ÷å ñïîìåíèòå èì ñà îáåêò íà áëàãîñêëîíåí èíòåðåñ.
Íèêîé íÿìàøå ïî-âíèìàòåëíè ñëóøàòåëè îò ñòàðèÿ Õàì Ìàéòàïåð, èçâåñòåí ñ ïðîçâèùåòî Ñòàðèêà. Çà àóäèòîðèÿ ìó ñëóæåøå „Áðúøëÿíîâèÿò õðàñò", õàí÷åòî ïî ïúòÿ çà Êðàéðå÷êèíî, è ñëîâîòî ìó ñå ïîëçâàøå ñ àâòîðèòåò, çàùîòî âå÷å ÷åòèðèäåñåò ãîäèíè ñå ãðèæåøå çà ãðàäèíàòà íà Òîðáîäúí, à ïðåäè òîâà áå ïîìàãàë â ñúùàòà ðàáîòà íà ñòàðèÿ ßìêèí. Ñåãà íà ñâîé ðåä çàñòàðÿâàøå, ñòàâèòå ìó ñå ñõâàùàõà è îñíîâíàòà ðàáîòà áå ïîåë íàé-ìàëêèÿò ìó ñèí, Ñàì Ìàéòàïåð. Êàêòî áàùàòà, òàêà è ñèíúò áÿõà â ìíîãî äîáðè îòíîøåíèÿ ñ Áèëáî è Ôðîäî. Æèâååõà íà ñàìèÿ Õúëì, íà óëèöà „Òîðáàëàíñêà" N3, òî÷íî ïîä Òîðáîäúí.
- Ìíîãî èçèñêàí è áëàãîðîäåí õîáèò å ãîñïîäèí Áèëáî, à è ëþáåçåí åçèê èìà, âèíàãè ñúì ãî êàçâàë - çàÿâÿâàøå Ñòàðèêà. È ñ ïúëíî ïðàâî: Áèëáî áå ìíîãî ó÷òèâ ñ íåãî, íàðè÷àøå ãî „ìàéñòîð Áúðçîõàì" è ðåäîâíî ñå äîïèòâàøå ïî çåëåí÷óêîâèòå âúïðîñè - ñòàíåøå ëè äóìà çà „êîðåíîïëîäè", îñîáåíî çà êàðòîôè, Ñòàðèêà áå ïðèçíàò îò öÿëàòà îêîëèÿ (à è îò ñàìèÿ ñåáå ñè) çà ïðúâ àâòîðèòåò.
- Àìè îíÿ Ôðîäî, äåòî æèâåå ïðè íåãî? - ïîïèòà äÿäî Äúáèñ îò Êðàéðå÷êèíî. - Òîðáèíñ ìó å èìåòî, àìà êàçâàò, ÷å íàïîëîâèíà, òà è ïîâå÷å å îò Áðåíäèôóêîâèÿ ðîä. ×óäÿ ñå è ñå ìàÿ êàê ìîæå íÿêîé Òîðáèíñ îò Õîáèòîâî äà òúðñè æåíà ÷àê îò Ôóêîâ êðàé, äåòî âñè÷êè ñà ÷óäàöè.
- Êàê íÿìà äà ñà ÷óäàöè - ïîäõâúðëè ÷è÷î ×èôòîêðàê (ñúñåä íà Ñòàðèêà), - êàòî èì å ùóêíàëî äà ñå çàñåëÿò íà îíÿ áðÿã íà Áðåíäèâèí, òîêó ñðåùó Ñòàðàòà ãîðà. Ñàìî ïîëîâèíàòà ïðèêàçêè äà ñà âåðíè, ïàê ùå èçëåçå, ÷å òàì å ìðà÷íî è âðåäíî ìÿñòî.
- Ïðàâ ñè, ÷è÷î! - âúçêëèêíà Ñòàðèêà. - Âÿðíî, Áðåíäèôóêîâöè îò Ôóêîâ êðàé íå æèâåÿò âäúí Ñòàðàòà ãîðà, àìà ïàê ìè ñå âèäÿò ñìàõíàò ðîä. Ùóðåÿò ñ ëîäêè ïî îíàÿ ãîëÿìà ðåêà, à òîâà íå å ðåäíî. Íèùî ÷óäíî, ÷å ñòàâàò áåäè, òúé ùå âè êàæà. Íî êàêòî è äà å, ãîñïîäèí Ôðîäî å ñèìïàòè÷åí ìëàä õîáèò, äå äà áÿõà è äðóãèòå êàòî íåãî. Íå ñàìî ïî ëèöå ñå å ìåòíàë íà ãîñïîäèí Áèëáî. Â êðàÿ íà êðàèùàòà áàùà ìó å îò Òîðáèíñîâè. Ïî÷òåí è äîñòîåí õîáèò áåøå ãîñïîäèí Äðîãî Òîðáèíñ, ëîøà äóìà íå ñå ÷óâàøå çà íåãî, äîäåòî íå ñå óäàâè.
- Óäàâèë ñå? - âèêíàõà íåêîëöèíà.
Åñòåñòâåíî, áÿõà ÷óâàëè è òîâà, è ïî-ìðà÷íè ñëóõîâå, íî êàòî ñòðàñòíè ïîêëîííèöè íà ñåìåéíèòå õðîíèêè õîáèòèòå áÿõà ãîòîâè äà èçñëóøàò èñòîðèÿòà îòíîâî.
- Àìè òàêà ðàçïðàâÿò - ðå÷å Ñòàðèêà. - Òà çíà÷è ãîñïîäèí Äðîãî ñå îæåíè çà ãîðêàòà ãîñïîæèöà Ïðèìóëà Áðåíäèôóê. Òÿ áåøå ïúðâà áðàòîâ÷åäêà íà íàøèÿ ãîñïîäèí Áèëáî ïî ìàé÷èíà ëèíèÿ (ìàéêà é áèëà íàé-ìëàäàòà îò äúùåðèòå íà Ñòàðèÿ Òóê), à ïúê ãîñïîäèí Äðîãî ìó áåøå âòîðè áðàòîâ÷åä. Òúé ÷å ãîñïîäèí Ôðîäî ìó ñå ïàäà åäíîâðåìåííî è ïúðâè, è âòîðè áðàòîâ÷åä, äåòî ñå âèêà, çàâèñè îòêúäå ùå ïîãëåäíåòå, íàëè ìå ðàçáèðàòå. Ñëåä ñâàòáàòà ãîñïîäèí Äðîãî ÷åñòî ãîñòóâàøå â Áðåíäè-ïàëàò ïðè òúñòà ñè, Ìàéñòîð Ãîðáàäîê (÷ðåâîóãîäíèê ñè áåøå Äðîãî, à ïúê ñòàðèÿò Ãîðáàäîê èìàøå ñëàâíà òðàïåçà), òà âåäíúæ, êàêòî áèë íà ãîñòè, èçëÿçúë ñ ëîäêà ïî Áðåíäèâèí è ñå óäàâèë çàåäíî ñ æåíà ñè, à ãîðêèÿò ãîñïîäèí Ôðîäî áèë îùå äåòå è ïðî÷èå.
- ×óâàë ñúì, ÷å ðåøèëè ñëåä âå÷åðÿ äà ñè íàïðàâÿò ðàçõîäêà íà ëóííà ñâåòëèíà - âìåòíà äÿäî Äúáèñ - è ëîäêàòà ïîòúíàëà îò òåæåñòòà íà Äðîãî.
- Àç ïúê ñúì ÷óâàë, ÷å æåíà ìó ãî áëúñíàëà è òîé ÿ äðúïíàë ïîäèðå ñè - ðå÷å Ïÿñú÷êèí, õîáèòîâñêèÿò ìåëíè÷àð.
- Òè, Ïÿñú÷êèí, äà íå õâàùàø âÿðà íà âñè÷êî ÷óòî - îòñå÷å Ñòàðèêà, êîéòî íå îáè÷àøå ìíîãî ìåëíè÷àðÿ. - Õè÷ íÿìà íóæäà äà ïðèêàçâàø çà áóòàíå è äúðïàíå. Ëúæîâíî íåùî ñà ëîäêèòå, äàæå è êðîòêî äà ñåäèø â òÿõ, òà íÿìà êàêâî ïîâå÷å äà äèðèì îòêúäå å äîøëà áåëÿòà. Êàêòî è äà å, åòî ãî çíà÷è ãîñïîäèí Ôðîäî ñèðàê è áåç ïóêíàòà ïàðà, äåòî ñå âèêà, ñðåä îíèÿ ÷óäàöè ôóêîâ÷àíè è òå ãî îòãëåæäàò â Áðåíäè-ïàëàò. Ñúùèíñêè çàé÷àðíèê, ïèòàéòå êîéòî ùåòå. Íå å áèëî òàì äà èìà ïî-ìàëêî îò äâåñòà ðîäíèíè íà ñòàðèÿ Ìàéñòîð Ãîðáàäîê. Ãîëÿìà äîáðèíà ñòîðè ãîñïîäèí Áèëáî, äåòî äîâåäå ìîì÷åòî äà æèâåå ñðåä ñâåñòíè õîðà. Âÿðíî, êðèâî èì ñòàíà íà îíèÿ Âëà÷è-Òîðáèíñîâè. Ïîìíèòå ëè, êîãàòî çàìèíà è âñè÷êè ãî ñìÿòàõà çà óìðÿë, òå ñè ìèñëåõà, ÷å Òîðáîäúí èì å â êúðïà âúðçàí. À ïúê òîé ñå çàâðúùà, èçãîíâà ãè è ñè æèâåå, àìà æèâåå, âè êàçâàì - ñ åäèí äåí íå ñå å ñúñòàðèë, ãîñïîä çäðàâå äà ìó äàâà! Ïîñëå èçíåâèäåëèöà ñè äîêàðâà íàñëåäíèê è âñè÷êè äîêóìåíòè ñà òèï-òîï. Íà Âëà÷è-Òîðáèíñîâè âå÷å êðàêúò èì íÿìà äà ñòúïè â Òîðáîäúí è òúé ùå å íàé-äîáðå.
- ×óõ, ÷å âúòðå áèëî òúïêàíî ñ ïàðè - îáàäè ñå åäèí äðóãîçåìåö, äîøúë ïî ðàáîòà îò Ãîëÿì Äúëáàëíèê â çàïàäíàòà îêîëèÿ. - Ðàçïðàâèõà ìè, ÷å âúðõúò íà âàøèÿ õúëì áèë íàäóï÷åí îò òóíåëè, ïðåïúëíåíè ñúñ ñàíäúöè - çëàòî, ñðåáðî, ÷å è åëìàçè àêî ùåø.
- Çíà÷è ñè ÷óë ïîâå÷å îò ìåíå - îòâúðíà Ñòàðèêà. - Àç íå çíàì çà íèêàêâè åëìàçè. Ãîñïîäèí Áèëáî èìà øèðîêà ðúêà è íå ëè÷è äà ìó ëèïñâàò ïàðè, îáà÷å íÿìàì ñâåäåíèÿ äà å äúëáàë òóíåëè. Ïîìíÿ ãî êàê ñå çàâúðíà ïðåäè øåéñåò ãîäèíè. Òîãàâà áÿõ îùå õëàïå è îòñêîðî ÷èðàêóâàõ íà ñòàðèÿ ßìêèí (áðàòîâ÷åä íà òàòå), êîéòî ìå âçå äà ìó ïîìàãàì äà ïðîïúæäà íàðîäà, äîäåòî òðàå ðàçïðîäàæáàòà - èíàê çÿïà÷èòå ùÿõà äà èçïîòúï÷àò öÿëàòà ãðàäèíà. È ïîñðåä âñè÷êî òóé ãîñïîäèí Áèëáî ñå èçêà÷âà ïî õúëìà ñ åäíî ïîíè, íÿêîëêî ãðàìàäíè òîðáè è äâå êîâ÷åæåòà. Íå ùå è äóìà, áèëè ñà ïúëíè ñúñ ñúêðîâèùà îò äàëå÷íè ñòðàíè, äåòî ðàçïðàâÿò, ÷å èìàëî ïëàíèíè îò çëàòî, àìà ÷àê çà ïúëíè òóíåëè íå ñòèãàõà. Ìîéòî ìîì÷å, Ñàì, ñèãóðíî çíàå ïîâå÷å. Ïî öÿë äåí ñíîâå íàñàì-íàòàì èç Òîðáîäúí. Ëóä å ïî ïðèêàçêèòå çà ñòàðè âðåìåíà è âñå ñëóøà èñòîðèÿòà íà ãîñïîäèí Áèëáî. Îò íåãî ñå íàó÷è íà ÷åòìî, ïúê äàíî äà å çà äîáðî. Âèêàì ìó: „Ùî ñà òè åëôè è äðàêîíè? Íà ìåí è òåá íàé íè ïðèëÿãàò çåëåòî è êàðòîôèòå. Íå ñå áúðêàé â ðàáîòèòå íà ãîëåìèòå, äà íå ñè äîêàðàø áåëÿ íà ãëàâàòà", åé òàêà ìó âèêàì. À è íà äðóãè ìîãà äà ãî ðåêà - äîáàâè òîé, õâúðëÿéêè ïîãëåä êúì ÷óæäåíåöà è ìåëíè÷àðÿ.
Íî ñëóøàòåëèòå íå áÿõà óáåäåíè. Ëåãåíäàòà çà áîãàòñòâàòà íà Áèëáî áå ïóñíàëà ïðåêàëåíî çäðàâè êîðåíè â óìîâåòå íà õîáèòèòå îò ïî-ìëàäîòî ïîêîëåíèå.
- Àáå ñèãóðíî å ïðèáàâèë îùå íåùè÷êî ñëåä òîâà - èçðàçè âñåîáùîòî ìíåíèå ìåëíè÷àðÿò. - Ìíîãî ÷åñòî áðîäè èçâúí êúùè. À âèæòå êàêâè ÷óæäåíöè ãî ïîñåùàâàò - äæóäæåòà ïðèñòèãàò ïîñðåä íîù, ìúêíå ñå îíÿ ñòàð ñêèòàù ìàãüîñíèê Ãàíäàëô è êîé ëè íå. Ðàçïðàâÿé êàêâîòî ñè ùåø, Ñòàðèê, àìà Òîðáîäúí å ïîäîçðèòåëíî ìÿñòî, à ïúê íåãîâèòå îáèòàòåëè - îùå ïî-ïîäîçðèòåëíè.
- À ïúê òè, ãîñïîäèí Ïÿñú÷êèí, ðàçïðàâÿé êàêâîòî ñè ùåø, àìà îò òèÿ ðàáîòè ðàçáèðàø êîëêîòî è îò ëîäêè - ñîïíà ñå Ñòàðèêà è ìåëíè÷àðÿò ìó ñòàíà îùå ïî-ïðîòèâåí. - Àêî íà òîâà âèêàø ïîäîçðèòåëíî, çíà÷è ïîâå÷å ïîäîçðèòåëåí íàðîä íè òðÿáâà èç íàøèÿ êðàé. Èìà ãè íÿêîè òîëêîâà ñòèñíàòè, ÷å àêî ùå â äóïêà ñúñ çëàòíè ñòåíè äà æèâåÿò, ïàê íÿìà äà ïî÷åðïÿò ïðèÿòåëÿ ñè åäíà áèðà. Íî â Òîðáîäúí êàòî ïðàâÿò íåùî, ïðàâÿò ãî ñâÿñòíî. Ìîÿò Ñàì ðàçïðàâÿ, ÷å çà ïðàçíèêà ùå íè ïîêàíÿò äî åäèí è ùå èìà ïîäàðúöè, ïðåäñòàâåòå ñè, ïîäàðúöè çà âñè÷êè - îùå òîçè ìåñåö.
Òîçè ìåñåö áåøå ñåïòåìâðè, îò õóáàâ ïî-õóáàâ. Åäèí-äâà äíè ïî-êúñíî ñå ðàçíåñå ñëóõ (òðúãíàë íàâÿðíî îò ìíîãîçíàåùèÿ Ñàì,) ÷å ùå èìà ôîéåðâåðêè - è òî òàêèâà, êàêâèòî íå áèëè âèæäàëè â Ãðàôñòâîòî áëèçî âåê, âñúùíîñò îòêàêòî ïî÷èíàë Ñòàðèÿ Òóê.
Ìèíà âðåìå è óðå÷åíèÿò äåí íàáëèæè. Åäíà âå÷åð â Õîáèòîâî ïðèñòèãíà ñòðàíåí ôóðãîí, íàòîâàðåí ñúñ ñòðàííè ïàêåòè, è òåæêî ñå èçêàòåðè ïî Õúëìà êúì Òîðáîäúí. Ïîä ñâåòëèíàòà íà ëàìïèòå ñìàÿíèòå õîáèòè ñå ñòðóïàõà ïî âðàòèòå ñè äà ãëåäàò. Êàðàõà ãî ÷óæäåíöè - äæóäæåòà ñ äúëãè áðàäè è êà÷óëêè - è ÷óäíîâàòè áÿõà ïåñíèòå èì. Íÿêîëêî îò òÿõ îñòàíàõà â Òîðáîäúí. Êúì êðàÿ íà âòîðàòà ñåïòåìâðèéñêà ñåäìèöà, ïîñðåä áÿë äåí, îòêúì Ìîñòà íà Áðåíäèâèí ñå çàäàäå åäíà äâóêîëêà è ïðåñå÷å Êðàéðå÷êèíî. Êàðàøå ÿ ñàìîòåí ñòàðåö ñ âèñîêà è îñòðîâúðõà ñèíÿ øàïêà, äúëãà ñèâà íàìåòêà è ñðåáðèñò øàë. Òîé èìàøå äúëãà áÿëà áðàäà è ðîøàâèòå ìó âåæäè ñòúð÷àõà îòâúä ïåðèôåðèÿòà íà øàïêàòà. Íåâðúñòíèòå õîáèò÷åòà òúð÷àõà ïîäèð êàðó÷êàòà ïðåç öÿëî Õîáèòîâî ÷àê äî âúðõà íà õúëìà. Ïðàâèëíî ñå äîñåùàõà, ÷å å íàòîâàðåíà ñ ôîéåðâåðêè. Ïðåä ïîðòàòà íà Áèëáî ñòàðåöúò ñå çàå äà ðàçòîâàðâà áàãàæà - âñåâúçìîæíè ôîéåðâåðêè â ãîëåìè äåíêîâå, áåëÿçàíè ñ åäðî ÷åðâåíî „Ã" Ù è åëôè÷åñêàòà ðóíà Ó.
Åñòåñòâåíî, òîâà áå çíàêúò íà Ãàíäàëô - ñòàðåöúò áåøå Ãàíäàëô Âúëøåáíèêà, ïðîñëàâåí â Ãðàôñòâîòî ãëàâíî ñ èçêóñíîòî âëàäååíå íà îãíüîâå, ïóøåöè è ñâåòëèíè. Èñòèíñêîòî ìó çàíèìàíèå áå ìíîãî ïî-òðóäíî è îïàñíî, àëà æèòåëèòå íà Ãðàôñòâîòî íå çíàåõà òîâà. Ïðèåìàõà ãî ïðîñòî êàòî îùå åäíà îò „àòðàêöèèòå" çà Ïðàçíèêà. Îòòóê èäåøå è âúëíåíèåòî íà õîáèò÷åòàòà. „Ã êàòî Ãåðîé" - ðàçâèêàõà ñå òå è ñòàðåöúò ñå óñìèõíà. Áÿõà ãî ïîçíàëè, ìàêàð ÷å ñå ïîÿâÿâàøå â Õîáèòîâî îò äúæä íà âÿòúð è ðÿäêî ñå çàäúðæàøå. Íî ñàìî íàé-ñòàðèòå èì äÿäîâöè áÿõà âèæäàëè îãíåíèòå ìó ïðåäñòàâëåíèÿ, ïîòúíàëè äíåñ â ëåãåíäàðíîòî ìèíàëî.
Êîãàòî ñ ïîìîùòà íà Áèëáî è íÿêîëêî äæóäæåòà ñòàðåöúò çàâúðøè ðàçòîâàðâàíåòî, Áèëáî ðàçäàäå ìàëêî äðåáíè ïàðè, íî çà âåëèêî ðàçî÷àðîâàíèå íà çðèòåëèòå íå ñå ïîÿâè íèòî åäèí ôèøåê èëè áîìáè÷êà.
- Áÿãàéòå ñåãà! - êàçà Ãàíäàëô. - Âñè÷êî ùå èìà, êàòî ìó äîéäå âðåìåòî.
Ïîñëå äâàìàòà ñ Áèëáî èç÷åçíàõà âúòðå è âðàòàòà ñå çàõëîïíà. Èçâåñòíî âðåìå õîáèò÷åòàòà áåçíàäåæäíî çÿïàõà ïîðòàòà, ñåòíå ñè òðúãíàõà ñ ìú÷èòåëíîòî ÷óâñòâî, ÷å ïðàçíèêúò íèêîãà íÿìà äà íàñòúïè.
Â åäíà ìàëêà ñòàè÷êà íà Òîðáîäúí Áèëáî è Ãàíäàëô ñåäÿõà êðàé îòâîðåíèÿ ïðîçîðåö, îáúðíàò íà çàïàä, êúì ãðàäèíàòà. Êúñíèÿò ñëåäîáåä áå ÿñåí è òèõ. Öâåòÿòà áëåñòÿõà â ïóðïóð è çëàòî - êó÷åíöà, ñëúí÷îãëåäè è ëàòèíêè îáâèâàõà ïîêðèòèòå ñ ÷èìîâå ñòåíè è íàäíè÷àõà ïðåç êðúãëèòå ïðîçîðöè.
- Êîëêî âåäðà èçãëåæäà ãðàäèíàòà òè! - êàçà Ãàíäàëô.
- Äà - îòâúðíà Áèëáî. - Íàèñòèíà ìíîãî ñè ÿ îáè÷àì, îáè÷àì è öÿëîòî ìèëî ñòàðî Ãðàôñòâî, íî ìèñëÿ, ÷å ìè å íóæåí îòïóñê.
- Çíà÷è ñìÿòàø äà îñúùåñòâèø ïëàíà ñè?
- Äà. Âå÷å íÿêîëêî ìåñåöà, îòêàêòî ñúì ðåøèë è íå ùå ñå îòìåòíà.
- Ìíîãî äîáðå. Íÿìà ñìèñúë äà ãîâîðèì ïîâå÷å. Ïðèäúðæàé ñå êúì ïëàíà ñè - íå çàáðàâÿé, êúì öÿëîñòíèÿ ïëàí - è ñå íàäÿâàì êðàÿò äà å äîáúð è çà òåá, è çà âñè÷êè íè.
- È àç ñå íàäÿâàì. Òúé èëè èíà÷å, ñìÿòàì äà ñå ïîçàáàâëÿâàì â ÷åòâúðòúê è âå÷å ñúì ñè ïîäãîòâèë ìàëêà øåãà.
- ×óäÿ ñå êîé ëè ùå ñå ñìåå? - ïîêëàòè ãëàâà Ãàíäàëô.
- Ùå âèäèì - ðå÷å Áèëáî.
Íà ñëåäâàùèÿ äåí ïî Õúëìà ñå çàèçêà÷âàõà êàðóöè, êàðóöè, êàðóöè... Àêî ïðåäè íÿêîè ìåñòíè òúðãîâöè ðîïòàåõà, ÷å ñà „ïðåíåáðåãíàòè", òî òàçè ñåäìèöà îò Òîðáîäúí çàâàëÿõà ïîðú÷êè çà âñè÷êè âèäîâå ïðîâèçèè, ñòîêè è äåëèêàòåñè, êîèòî ìîæåõà äà ñå íàìåðÿò â Õîáèòîâî, Êðàéðå÷êèíî è îêîëíîñòèòå. Íàñòàíà íåáèâàëî âúîäóøåâëåíèå, æèòåëèòå ïî÷íàõà äà çàäðàñêâàò äíèòå â êàëåíäàðà è òðåñêàâî î÷àêâàõà ïîùàëüîíà ñ íàäåæäàòà äà èì äîíåñå ïîêàíà.
Íå ñëåä äúëãî ñå ïîñèïàõà è ïîêàíèòå. Ïîùàòà â Õîáèòîâî èçíåìîãâàøå, ïîùàòà â Êðàéðå÷êèíî áå çàòðóïàíà è ñå íàëîæè äà ïðèçîâàò äîáðîâîëíè ïîùàëüîíè. Òå â íåïðåñòàíåí ïîòîê ñå êàòåðåõà ïî Õúëìà, ïîíåñëè ñòîòèöè ëþáåçíè âàðèàíòè íà èçðàçà: Áëàãîäàðÿ, íåïðåìåííî ùå äîéäà.
Íà ïîðòàòà íà Òîðáîäúí ñå ïîÿâè îáÿâà: ÏÐÈÅÌÀÌÅ ÑÀÌÎ ÏÎ ÂÚÏÐÎÑÈ ÇÀ ÏÐÀÇÍÅÍÑÒÂÎÒÎ. Äîðè îíèÿ, êîèòî èìàõà èëè òâúðäÿõà, ÷å èìàò âúïðîñè çà ïðàçíåíñòâîòî, ðÿäêî ïîïàäàõà âúòðå. Áèëáî áåøå çàåò - ïèøåøå ïîêàíè, îòìÿòàøå îòãîâîðèòå, îáâèâàøå ïîäàðúöè è äâèæåøå íÿêîè ëè÷íè ïðèãîòîâëåíèÿ. Íèêîé íå ãî áå âèæäàë, îòêàêòî ïðèñòèãíà Ãàíäàëô.
Åäíà ñóòðèí õîáèòèòå îñúìíàõà ñ íîâà èçíåíàäà - øèðîêàòà ëèâàäà þæíî îò Áèëáîâàòà ïîðòà áå îñåÿíà ñ âúæåòà è êîëîâå çà ïàëàòêè è øàòðè. Â íàñèïà îòêúì ïúòÿ áå èçäúëáàí ñïåöèàëåí âõîä è ñåãà òàì èçãðàæäàõà øèðîêè ñòúïàëà è ãîëÿìà áÿëà àðêà. Òðèòå ñåìåéñòâà îò ñúñåäíàòà óëèöà „Òîðáàëàíñêà" ïðîÿâÿâàõà æèâ èíòåðåñ, à âñè÷êè îñòàíàëè èì çàâèæäàõà. Ñòàðèêà Ìàéòàïåð âå÷å íå ñå è ïðåñòðóâàøå, ÷å ðàáîòè â ãðàäèíàòà ñè.
Ïàëàòêèòå ðàñòÿõà. Åäíà îò øàòðèòå áåøå òîëêîâà ãîëÿìà, ÷å âèñîêîòî äúðâî ñðåä ëèâàäàòà áå ïîïàäíàëî âúòðå è ãîðäî ñòúð÷åøå â åäèíèÿ êðàé íà÷åëî íà ïî÷åòíàòà ìàñà. Ïî êëîíèòå ìó çàêà÷èõà ôåíåðè. È íåùî ïî-îáíàäåæäâàùî (ñïîðåä õîáèòîâèòå âúçãëåäè) - â ñåâåðíèÿ úãúë íà ëèâàäàòà ñå èçäèãíà îãðîìíà ïîëåâà êóõíÿ. Öÿëà àðìèÿ ãîòâà÷è îò âñè÷êè õàí÷åòà è ãîñòèëíè÷êè íà ìíîãî ìèëè íàîêîëî ïðèñòèãíàõà â ïîìîù íà äæóäæåòàòà è äðóãèÿ ñòðàíåí íàðîä, ðàçêâàðòèðóâàí â Òîðáîäúí. Âúëíåíèåòî äîñòèãíà âúðõà ñè.
Ïîñëå âðåìåòî ñå çàîáëà÷è. Áåøå ñðÿäà, íàâå÷åðèåòî íà Ïðàçíèêà. Òðåâîãàòà áå ñòðàõîòíà. È íàé-ñåòíå íàñòúïè ÷åòâúðòúê, 22 ñåïòåìâðè. Ñëúíöåòî èçãðÿ, îáëàöèòå ñå ðàçñåÿõà, çíàìåíàòà ñå ðàçâÿõà è âåñåëáàòà çàïî÷íà.
Áèëáî Òîðáèíñ ãî íàðè÷àøå ïðàçíåíñòâî, íî âñúùíîñò òîâà áÿõà ìíîæåñòâî çàáàâëåíèÿ, ïðåïëåòåíè â åäíî öÿëî. Ïðàêòè÷åñêè íèêîé â îáëàñòòà íå îñòàíà áåç ïîêàíà. Èìàøå íåêîëöèíà ñëó÷àéíî ïðîïóñíàòè, íî òîâà íÿìàøå çíà÷åíèå - òå è áåç òîâà äîéäîõà. Ïîêàíåíè áÿõà è ìíîãî õîáèòè îò äðóãè êðàèùà íà Ãðàôñòâîòî, ïðèñòèãíàõà äîðè ÷óæäîçåìöè. Áèëáî ëè÷íî ïîñðåùàøå ãîñòèòå (âêëþ÷èòåëíî è íåêàíåíèòå) íà íîâàòà áÿëà ïîðòà. Ðàçäàâàøå ïîäàðúöè íà âñè÷êè, áåç èçêëþ÷åíèå - íÿêîè òàéíî ñå èçíèçâàõà èçîòçàä, òà îòíîâî äà ìèíàò ïðåç ïîðòàòà. Õîáèòèòå èìàò òîçè îáè÷àé - äà ðàçäàâàò ïîäàðúöè íà ðîæäåíèòå ñè äíè. Ïî ïðàâèëî, íå ìíîãî ñêúïè è íå òîëêîâà ðàçòî÷èòåëíè, êàêòî â òîçè ñëó÷àé, àëà êàòî ñèñòåìà íå áåøå çëå. Â Õîáèòîâî è Êðàéðå÷êèíî âñåêè äåí ñå ïàäàøå ðîæäåí äåí íà íÿêîãî, òúé ÷å êîé äà å õîáèò îò îíèÿ ìåñòà èìàøå ñèãóðåí øàíñ äà ïîëó÷è ïîäàðúê ïîíå âåäíúæ ñåäìè÷íî. Íî òîâà íå èì îìðúçâàøå.
Òîçè ïúò ïîäàðúöèòå áÿõà íåîáè÷àéíî õóáàâè. Õîáèò÷åòàòà òîëêîâà ñå ðàçâúëíóâàõà, ÷å çà èçâåñòíî âðåìå ïî÷òè çàáðàâèõà äà ÿäàò. Òàêèâà èãðà÷êè äîñåãà íå áÿõà âèæäàëè - âñå êðàñèâè, à íÿêîè î÷åâèäíî âúëøåáíè. Ìíîãî îò òÿõ áÿõà èñòèíñêà äæóäæåøêà èçðàáîòêà, ïîðú÷àíà îùå ìèíàëàòà ãîäèíà è ïðîïúòóâàëà ïî äúëãèòå äðóìèùà ÷àê îò Ïëàíèíàòà è Äåéë.
Êîãàòî íàé-ïîñëå âñåêè ãîñò áå ïðèâåòñòâàí è ñòúïè îòâúä ïîðòàòà, çàïî÷íàõà ïåñíè, òàíöè, èãðè è, ðàçáèðà ñå, ÿäåíå è ïèåíå. Îôèöèàëíî ñåðâèðàõà òðè ïúòè - îáÿä, ÷àé è âå÷åðÿ. Íî îáÿäúò è ÷àÿò ñå îòëè÷àâàõà åäèíñòâåíî ñ òîâà, ÷å òîãàâà âñè÷êè ãîñòè ñåäÿõà è ñå õðàíåõà çàåäíî. Ïðåç îñòàíàëîòî âðåìå ïðîñòî òúëïè íàðîä ÿäÿõà è ïèåõà - áåç ïðåêúñâàíå îò åäèíàäåñåò äîêúì øåñò è òðèäåñåò, êîãàòî çàïî÷íàõà ôîéåðâåðêèòå.
Ôîåéðâåðêèòå áÿõà äåëî íà Ãàíäàëô - íå ñàìî äîêàðàíè, íî è èçìèñëåíè è èçðàáîòåíè îò íåãî; òîé ñàìîðú÷íî ïàëåøå ñïåöèàëíèòå åôåêòè, íåïîäâèæíèòå è õâúð÷àùèòå ðàêåòè. Îñâåí òîâà ùåäðî ðàçäàâàøå ôèøåöè, æàáêè, êó÷åøêè áîìáè÷êè, áåíãàëñêè îãúí, ôàêëè, äæóäæåøêè ñâåùè, åëôè÷åñêè ôîíòàíè, ãîáëèíîâè ïóøêàëà è ãúðìÿëêè. Âñè÷êè áÿõà âåëèêîëåïíè. Ñ ãîäèíèòå èçêóñòâîòî íà Ãàíäàëô ñå óñúâúðøåíñòâàøå.
Èìàøå ðàêåòè êàòî ÿòà ñëàäêîïîéíè èñêðÿùè ïòèöè. Èìàøå çåëåíè äúðâåòà ñúñ ñòâîëîâå îò òúìåí ïóøåê - ëèñòàòà èì ñå ðàçäèïëÿõà, ñÿêàø çà ìèã íàñòúïâàøå ïðîëåò, è ñèÿéíèòå èì êëîíè ñèïåõà íàä ñìàÿíèòå õîáèòè áëàãîóõàííè ïëàìòÿùè öâåòÿ, êîèòî èç÷åçâàõà òúêìî ïðåäè äà äîêîñíàò âäèãíàòèòå èì ëèöà. Ðîÿöè áëÿñêàâè ïåïåðóäè ïðåëèòàõà ñðåä äúðâåòàòà; èçáëèêâàõà ðåêè îò ïúñòðè ïëàìúöè è ñå ïðåâðúùàõà â îðëè, êîðàáè ñ èçäóòè ïëàòíà èëè ëåòÿùè ëåáåäè; ðàçâèõðè ñå ÷åðâåíà ãðúìîòåâè÷íà áóðÿ ñ æúëò äúæä; ñðåä ðåâà íà àòàêóâàùà àðìèÿ âúâ âúçäóõà èçëåòÿõà áåçáðîé ñðåáúðíè êîïèÿ è ïàäíàõà â Ðåêè÷êàòà, ñúñêàùè êàòî ðàçëþòåíè çìèè. Èìàøå è åäíà ïîñëåäíà èçíåíàäà â ÷åñò íà Áèëáî è êàêòî áå ïðåäâèäèë Ãàíäàëô, òÿ ñúâñåì ñëèñà õîáèòèòå. Ñâåòëèíèòå óãàñíàõà. Èçäèãíà ñå îãðîìåí îáëàê äèì. Òîé ñå èçâèñè êàòî äàëå÷íà ïëàíèíà ñ îãíåíî ñèÿíèå íà âúðõà. Èçðèãíàõà çåëåíè è àëåíè ïëàìúöè. Îò òÿõ ëèòíà çëàòèñòî-÷åðâåí äðàêîí - íå â åñòåñòâåíà ãîëåìèíà, íî óæàñíî ïðàâäîïîäîáåí: ÷åëþñòèòå ìó áúëâàõà îãúí, î÷èòå ìó ñâåòêàõà; ðàçäàäå ñå ðåâ è òîé ïðîôó÷à òðè ïúòè íàä ãëàâèòå íà òúëïàòà. Âñè÷êè ñå ïðèâåäîõà, à ìíîçèíà ñå çàõëóïèõà ïî î÷è. Äðàêîíúò ìèíà è çàìèíà êàòî ôóðèÿ, ïðåìåòíà ñå ïðåçãëàâà è ñå ïðúñíà íàä Êðàéðå÷êèíî ñ îãëóøèòåëíà åêñïëîçèÿ.
- Òîâà å ñèãíàëúò çà âå÷åðÿ! - îáÿâè Áèëáî.
Áîëêà è óïëàõà èç÷åçíàõà ìèãîì, ïðîñíàòèòå õîáèòè ðèïíàõà íà êðàêà. Çà âñè÷êè èìàøå ðàçêîøíà âå÷åðÿ; òîåñò çà âñè÷êè îñâåí ïîêàíåíèòå íà ñïåöèàëíèÿ ñåìååí ïðèåì. Ïîêàíèòå áÿõà îãðàíè÷åíè íà äâàíàäåñåò äóçèíè (õîáèòèòå íàðè÷àò òîâà ÷èñëî åäíà ãðîñà, íî ñìÿòàò çà íåâúçïèòàíî òî äà ñå óïîòðåáÿâà çà õîðà). Ãîñòèòå áÿõà ïîäáðàíè îò âñè÷êè ðîäíèíñêè ðîäîâå íà Áèëáî è Ôðîäî ïëþñ íåêîëöèíà ñïåöèàëíè ïðèÿòåëè (íàïðèìåð Ãàíäàëô). Ñ ðîäèòåëñêî ðàçðåøåíèå ïðèñúñòâàõà ìíîæåñòâî ìëàäè õîáèòè, çàùîòî õîáèòèòå íå ñà èçëèøíî ñòðîãè êúì âå÷åðíèòå çàêúñíåíèÿ íà äåöàòà ñè, îñîáåíî àêî èìà âåðîÿòíîñò äà ïîëó÷àò áåçïëàòíà âå÷åðÿ. Çà äà ñå îòãëåäà åäèí ìëàä õîáèò, îòèâàò ñóìà ïðîâèçèè.
Íà òîçè ïðèåì ùÿõà äà ïðèñúñòâàò äîñòà Òîðáèíñîâöè è Ìíîãîçíàåâöè, à ñúùî Òóêîâöè è Áðåíäèôóêîâöè; èìàøå ðàçíè Ðîâè÷êîâöè (ðîäíèíè íà Áèëáîâàòà áàáà) è Åäðîáóçîâöè (ñðîäíèöè íà äÿäî ìó Òóê); íå áÿõà ïðîïóñíàòè Òúðøóâêîâöè, Áîëãåðîâöè, Âúðæèêîëàíîâöè, Ìèøåõîäîâöè, Äåáåëóøêîâöè, Ðîãîñâèðöè è Ãîðäîêðàêîâöè. Ñðåä òÿõ ñå ñðåùàõà ñúâñåì äàëå÷íè ðîäíèíè íà Áèëáî - íÿêîè æèâååõà â çàòúíòåíè êúò÷åòà íà Ãðàôñòâîòî è åäâà ëè áÿõà ñòúïâàëè â Õîáèòîâî äîñåãà. Íå áÿõà çàáðàâåíè è Âëà÷è-Òîðáèíñîâè. Ïðèñúñòâàõà Îòî è æåíà ìó Ëîáåëèÿ. Òå íå îáè÷àõà Áèëáî è ìðàçåõà Ôðîäî, íî èçïèñàíàòà ñúñ çëàòíî ìàñòèëî ïîêàíà áå òúé âåëèêîëåïíà, ÷å íÿìàõà ñèëè äà ÿ îòõâúðëÿò. Îñâåí òîâà áðàòîâ÷åä èì Áèëáî îòäàâíà ñå ñïåöèàëèçèðàøå â êóëèíàðèÿòà è êóõíÿòà ìó áå ñïå÷åëèëà íàé-âèñîêà ðåïóòàöèÿ.
Âñè÷êèòå ñòî ÷åòèðèäåñåò è ÷åòèðèìà ãîñòè î÷àêâàõà ïðèÿòíî ïèðøåñòâî, ìàêàð ÷å äîíÿêúäå ñå îïàñÿâàõà îò ïîäèðòðàïåçíîòî ñëîâî íà äîìàêèíà (íåèçáåæíà òðàäèöèÿ). Òîêó-âèæ, ìó õðóìíàëî äà âìúêíå îòêúñè îò òîâà, êîåòî íàðè÷àøå ïîåçèÿ, à ïúê ñëåä åäíà-äâå ÷àøêè ìîæåøå äà íàìåêíå è çà íåëåïèòå ïðèêëþ÷åíèÿ ïðåç çàãàäú÷íîòî ñè ïúòåøåñòâèå. Ãîñòèòå íå áÿõà ðàçî÷àðîâàíè - ïèðøåñòâîòî ñå îêàçà ìíîãî ïðèÿòíî, ñúùèíñêè áåçêðàåí ïðàçíèê: áîãàò, èçîáèëåí, ðàçíîîáðàçåí è ïðîäúëæèòåëåí. Ïðåç ñëåäâàùàòà ñåäìèöà ïîêóïêèòå íà ïðîâèçèè èç öÿëàòà îêîëèÿ ïàäíàõà ïî÷òè äî íóëà, íî òîâà íÿìàøå îñîáåíî çíà÷åíèå, òúé êàòî Áèëáî áå èçïðàçíèë çàïàñèòå â ïîâå÷åòî ñêëàäîâå, ìàçåòà è õàìáàðè.
Ñëåä êàòî ïèðøåñòâîòî (ãîðå-äîëó) ïðèâúðøè, äîéäå ðåä íà Ñëîâîòî. Íî ñåãà êîìïàíèÿòà áå îáõâàíàòà îò äóõ íà òúðïèìîñò, â îíîâà áëàæåíî ñúñòîÿíèå, íàðè÷àíî „äîçàïúëâàíå íà úãúë÷åòàòà". Çàåòè äà ïîñðúáâàò ëþáèìèòå ñè ïèòèåòà è äà ïîõðóñâàò ëþáèìèòå ñè ëàêîìñòâà, òå çàáðàâèõà îïàñåíèÿòà. Ãîòîâè áÿõà äà ñëóøàò êàêâîòî è äà áèëî è äà ðúêîïëÿñêàò âúâ âñÿêà ïàóçà.
- Ñêúïè ðîäíèíè - çàïî÷íà Áèëáî, ñòàâàéêè îò ñòîëà ñè.
- Ñëóøàéòå! Ñëóøàéòå! Ñëóøàéòå! - ðàçâèêàõà ñå âñè÷êè è ïðîäúëæèõà äà ñêàíäèðàò â õîð, ñÿêàø ñå ÷óäåõà äàëè äà èçïúëíÿò ñîáñòâåíèÿ ñè ïðèçèâ.
Áèëáî íàïóñíà ìÿñòîòî ñè è ñå ïîêàòåðè íà åäèí ñòîë ïîä ïðàçíè÷íî îñâåòåíîòî äúðâî. Ëú÷èòå íà ôåíåðèòå îçàðÿâàõà ãðåéíàëîòî ìó ëèöå, ïðîáëÿñâàõà ïî çëàòíèòå êîï÷åòà íà áðîäèðàíàòà ìó êîïðèíåíà æèëåòêà. Âñè÷êè ãî ãëåäàõà - èçïðàâåí, ðàçìàõàë âèñîêî åäíàòà ñè ðúêà è ïúõíàë äðóãàòà â äæîáà íà ïàíòàëîíà.
- Ñêúïè ìîè Òîðáèíñîâöè è Ìíîãîçíàåâöè - çàïî÷íà òîé îòíîâî. -È âèå, äðàãè ìè Òóêîâöè è Áðåíäèôóêîâöè, Ðîâè÷êîâöè è Åäðîáóçîâöè, , Òúðøóâêîâöè, Ðîãîñâèðöè è Áîëãåðîâöè, Âúðæèêîëàíîâöè, Äåáåëóøêîâöè, Ìèøåõîäîâöè è Ãîðäîêðàöè.
- Ãîðäîêðàêè - ïðîâèêíà ñå åäèí âúçðàñòåí õîáèò îò äúíîòî íà øàòðàòà. Òîé, åñòåñòâåíî ñå êàçâàøå Ãîðäîêðàê, è òî ñ ïúëíî ïðàâî: êðàêàòà ìó áÿõà ãîëåìè, èçâúíðåäíî êîñìàòè è â ìîìåíòà è äâàòà ñå íàìèðàõà íà ìàñàòà.
- Ãîðäîêðàöè - ïîâòîðè Áèëáî. - À ñúùî âèå, äîáðè ìè Âëà÷è-Òîðáèíñîâè, êîèòî íàé-ñåòíå ñ ðàäîñò ïðèâåòñòâàì â Òîðáîäúí. Äíåñ å ìîÿò ñòî è åäèíàäåñåòè ðîæäåí äåí - íàâúðøâàì ñòî è åäèíàäåñåò ãîäèíè.
- Óðà! Óðà! Çà ìíîãî ãîäèíè! - ðàçâèêàõà ñå ãîñòèòå è ðàäîñòíî çàòðîïàõà ïî ìàñèòå. Áèëáî ñå ñïðàâÿøå âåëèêîëåïíî. Òàêèâà íåùà îáè÷àõà - êðàòêè è ÿñíè.
- Íàäÿâàì ñå, ÷å âñè÷êè ñå çàáàâëÿâàòå òîëêîâà, êîëêîòî è àç. Îãëóøèòåëíè îâàöèè. Âèêîâå „Äà" (è „Íå"). Øóì îò òðúáè, ðîãîâå, ïèùÿëêè, ôëåéòè è äðóãè ìóçèêàëíè èíñòðóìåíòè. Êàêòî âå÷å êàçàõìå, ïðèñúñòâàõà ìíîãî ìëàäè õîáèòè. Ðàçäàäåíè áÿõà ñòîòèöè ìóçèêàëíè ïóøêàëà. Âúðõó ïîâå÷åòî îò òÿõ èìàøå ìàðêà ÄÅÉË, êîåòî íå ñå íðàâåøå íà ìíîçèíñòâîòî, íî âñè÷êè ñå ñúãëàñÿâàõà, ÷å ïóøêàëàòà ñà ÷óäåñíè. Âúòðå èìàøå ìàëêè, íî èçÿùíî èçðàáîòåíè èíñòðóìåíòè ñ î÷àðîâàòåëíî çâó÷åíå. Â åäèíèÿ úãúë íåêîëöèíà ìëàäè Òóêîâöè è Áðåíäèôóêîâöè ïðåäïîëîæèõà, ÷å ÷è÷î Áèëáî âå÷å å ñâúðøèë (ñëåä êàòî î÷åâèäíî áå êàçàë âñè÷êî íåîáõîäèìî), ñúáðàõà èìïðîâèçèðàí îðêåñòúð è ïîäõâàíàõà âåñåëà òàíöîâà ìåëîäèÿ. Ãîñïîäèí Âå÷íîÿê Òóê è ãîñïîæèöà Êîìóíèãà Áðåíäèôóê ñêî÷èõà íà åäíà ìàñà è ñúñ çâúí÷åòà â ðúöå çàèãðàõà Ïðåñêî÷è-ïðúñòåí - êðàñèâ, íî äîñòà áóåí òàíö.
Àëà Áèëáî íå áå ñâúðøèë. Òîé ãðàáíà ðîãà íà åäèí õëàïàê è ìîùíî èçñâèðè òðè ïúòè. Âðÿâàòà íå ïðåñòàâàøå.
- Íÿìà äà âè áàâÿ ìíîãî - èçâèêà òîé. Îâàöèè îò öÿëàòà êîìïàíèÿ. - Ñúáðàõ âè âñè÷êè ñ îïðåäåëåíà Öåë.
Íåùî â òîíà ìó ãè ñåïíà. Øóìúò ïî÷òè çàòèõíà è åäèí-äâàìà Òóêîâöè íàîñòðèõà óøè.
- Âñúùíîñò Öåëèòå ñà òðè! Íàé-íàïðåä äà âè êàæà, ÷å áåçêðàéíî âè îáè÷àì è ÷å ñòî è åäèíàäåñåò ãîäèíè ñà òâúðäå ìàëêî, êîãàòî æèâååø ñðåä òàêèâà ïðåâúçõîäíè è âúçõèòèòåëíè õîðà. ("Íåáèâàë âçðèâ îò îäîáðèòåëíè âúçãëàñè.”) Íå ïîçíàâàì è ïîëîâèíàòà îò åàñ äîðè íàïîëîâèíà îò òîâà, êîåòî áè òðÿáâàëî; äîðè è ïîëîâèíàòà íå îáè÷àì ñ ïîëîâèíàòà îò îáè÷òà, êîÿòî çàñëóæàâàò.
Òîâà âå÷å áåøå íåî÷àêâàíî è ìàëêî òðóäíè÷êî çà ðàçáèðàíå. Ðàçäàäîõà ñå îòêúñëå÷íè ðúêîïëÿñêàíèÿ, íî ïîâå÷åòî ñå ìú÷åõà äà ïðîóìåÿò äàëè ñòàâà äóìà çà êîìïëèìåíò.
- Âòîðî, äà îòïðàçíóâàìå ðîæäåíèÿ ìè äåí.(0òíîâî îâàöèè.) Áè òðÿáâàëî äà êàæà: ðîæäåíèÿ ÍÈ äåí. Çàùîòî, ðàçáèðà ñå, äíåñ å è ðîæäåíèÿò äåí íà ìîÿ ïëåìåííèê è íàñëåäíèê Ôðîäî. Äíåñ òîé íàâúðøâà ïúëíîëåòèå è ïîëó÷àâà íàñëåäñòâîòî ñè.
Îñêúäíè ðúêîïëÿñêàíèÿ ñðåä âúçðàñòíèòå, à îòêúì ìëàäèòå îòäåëíè ãðúìêè âèêîâå: „Ôðîäî! Ôðîäî! Íàøèÿò þíàê Ôðîäî!" Âëà÷è-Òîðáèíñîâè íà÷óìåðåíî ñå ïèòàõà êàêâî ëè çíà÷è „ïîëó÷àâà íàñëåäñòâîòî ñè”.
- Îáùî íè ñå ñúáèðàò ñòî è ÷åòèðèäåñåò è ÷åòèðè ãîäèíè. Èçáðàõìå âè, çà äà çàïúëíèòå òîåà çàáåëåæèòåëíî ÷èñëî - åäíà ãðîñà, àêî ìàãà òàêà äà ñå èçðàçÿ.
Íèêàêâè îâàöèè. Òîâà áåøå íåëåïî. Ìíîçèíà îò ãîñòèòå, îñîáåíî Âëà÷è-Òîðáèíñîâè, áÿõà îñêúðáåíè, óâåðåíè, ÷å ñà ãè âçåëè êàòî âåùè â ñàíäúê ñàìî çà äà ïîïúëíÿò íóæíàòà áðîéêà. „Åäíà ãðîñà, ïðåäñòàâåòå ñè! Àìà ÷å ãðóáèÿíùèíà!"
- Îñâåí òîâà, àêî ìè ðàçðåøèòå äà çàñåãíà ñòàðàòà èñòîðèÿ, äíåñ å ãîäèøíèíàòà îò ïðèñòèãàíåòî ìè åúðõó áú÷âà â Åñãàðîò êðàé Äúëãîòî åçåðî, ìàêàð ÷å òîãàâà áÿõ ïîçàáðàâèë ðîæäåíèÿ ñè äåí. Áÿõ ñàìî íà ïåòäåñåò è åäíà ãîäèíà è ðîæäåíèòå äíè íå ìè ñå âèæäàõà ÷àê òîëêîâà âàæíè. Áàíêåòúò îáà÷å áåøå ðàçêîøåí, ìàêàð äà ñè ñïîìíÿì, ÷å áÿõ íàèñòèíà çëå è ìîæåõ äà êàçâàì ñàìî: „Áíîãî áè áëàãîäàðÿ." Ñåãà ãî ïîâòàðÿì ïî-ÿñíî: ìíîãî âè áëàãîäàðÿ, ÷å äîéäîõòå íà ìîÿ ìàëúê ïðàçíèê.
Óïîðèòî ìúë÷àíèå. Âñè÷êè ñå áîÿõà, ÷å ùå ïîñëåäâà ïåñåí èëè íÿêàêâî ñòèõîòâîðåíèå, ïúê è âå÷å áÿõà îòåã÷åíè. Çàùî íå ñïðå äà ãîâîðè è äà ãè îñòàâè äà âäèãíàò íàçäðàâèöà çà íåãî? Íî Áèëáî íèòî çàïÿ, íèòî çàäåêëàìèðà. Çà ìèã ïîìúë÷à.
- Òðåòî è ïîñëåäíî, èñêàì äà íàïðàâÿ ÑÚÎÁÙÅÍÈÅ. - Òîé ïðîèçíåñå òàçè äóìà òîëêîâà ãðúìêî è ðÿçêî, ÷å âñè÷êè, êîèòî îùå áÿõà â ñúñòîÿíèå äà íàäèãíàò ãëàâè, ãî ñòîðèõà. - Ñúæàëÿâàì, ÷å òðÿáâà äà ãî îáÿâÿ - êàêòî âå÷å êàçàõ, ñòî è åäèíàäåñåò ãîäèíè, ïðåêàðàíè ñðåä âàñ, ñà ïðåêàëåíî êðàòêè - íî òîâà å ÊÐÀßÒ. Îòèâàì ñè. Íàïóñêàì âè ÑÅÃÀ. ÑÁÎÃÎÌ!
Òîé ñêî÷è îò ñòîëà è èç÷åçíà. Áëåñíà îñëåïèòåëíà ñâåòëèíà è âñè÷êè ãîñòè çàæóìÿõà. Êîãàòî îòâîðèõà î÷è, Áèëáî íå ñå âèæäàøå íèêúäå. Ñòî ÷åòèðèäåñåò è ÷åòèðè ñëèñàíè õîáèòè ñå îòïóñíàõà îíåìåëè íà ñòîëîâåòå ñè. Ñòàðèÿò Îäî Ãîðäîêðàê ñìúêíà êðàêà îò ìàñàòà è çàòðîïà. Ïîñëå íàñòúïè ãëóõà òèøèíà, äîêàòî ñëåä íÿêîëêî äúëáîêè âäèøâàíèÿ èçâåäíúæ âñè÷êè Òîðáèíñîâöè, Ìíîãîçíàåâöè, Òóêîâöè, Áðåíäèôóêîâöè, Ðîâè÷êîâöè, Åäðîáóçîâöè, Òúðøóâêîâöè, Áîëãåðîâöè, Âúðæèêîëàíîâöè, Ìèøåõîäîâöè, Äåáåëóøêîâöè, Ðîãîñâèðöè è Ãîðäîêðàêîâöè çàãîâîðèõà åäíîâðåìåííî.
Åäèíîäóøíî áå ðåøåíî, ÷å øåãàòà å ïðîÿâà íà ìíîãî ëîø âêóñ è ÷å ñà íóæíè íîâè êîëè÷åñòâà ÿäåíå è ïèåíå, çà äà îáëåê÷àò óïëàõàòà è äîñàäàòà íà ãîñòèòå: „Ëóä å. Âèíàãè ñúì ãî êàçâàë" - òîâà íàâÿðíî áå íàé-÷åñòî èçðè÷àíàòà ðåïëèêà. Äîðè Òóêîâöè (ñ íåçíà÷èòåëíè èçêëþ÷åíèÿ) ñìÿòàõà Áèëáîâîòî ïîâåäåíèå çà íåëåïî. Çàñåãà ïîâå÷åòî áÿõà óâåðåíè, ÷å èç÷åçâàíåòî ìó íå å íèùî äðóãî îñâåí øåãîâèòà ëóäîðèÿ.
Íî ñòàðèÿò Ðîðè Áðåíäèôóê íå áå ñúâñåì ñèãóðåí. Íèòî âúçðàñòòà, íèòî ãðàíäèîçíàòà âå÷åðÿ áÿõà ïîìúòèëè ðàçñúäúêà ìó è òîé ïîøóøíà íà ñíàõà ñè Åñìåðàëäà:
- Èìà íåùî ãíèëî â òàÿ ðàáîòà, ñêúïà! Ìèñëÿ, ÷å ñìàõíàòèÿò Òîðáèíñ ïàê õóêíà íàíÿêúäå. Ãëóïàâ ñòàð ÷óäàê. Àìà ùî ëè ñå òîðìîçÿ? Íàëè íå îòíåñå ãîçáèòå.
È òîé ãðúìîãëàñíî âèêíà íà Ôðîäî äà ïîðú÷à îùå âèíî.
Åäèíñòâåí îò ïðèñúñòâàùèòå Ôðîäî íå êàçà íèùî. Èçâåñòíî âðåìå òîé ñòîÿ ìúë÷àëèâî êðàé ïðàçíèÿ Áèëáîâ ñòîë, áåç äà îáðúùà âíèìàíèå íà êîìåíòàðèòå è âúïðîñèòå. Ðàçáèðà ñå, øåãàòà ìó áå õàðåñàëà, ìàêàð ÷å áåøå ïîñâåòåí â íåÿ. Åäâà ñå óäúðæàøå îò ñìÿõ ïðåä íåãîäóâàíèåòî íà ãîñòèòå. Íî ñúùåâðåìåííî èçïèòâàøå äúëáîê ñìóò; âíåçàïíî áå ðàçáðàë, ÷å îò âñå ñúðöå îáè÷à ñòàðèÿ õîáèò. Ïîâå÷åòî ãîñòè ïðîäúëæèõà äà ÿäàò è ïèÿò è äà îáñúæäàò ìèíàëèòå è íàñòîÿùèòå ÷óäà÷åñòâà íà Áèëáî Òîðáèíñ, àëà Âëà÷è-Òîðáèíñîâè ÿðîñòíî ñå îòòåãëèõà. Ôðîäî âå÷å íÿìàøå íèêàêâî æåëàíèå äà ñòîè íà ïðàçíèêà. Òîé ïîðú÷à äà äîíåñàò îùå âèíî, ïîñëå ñòàíà, ìúëêîì ïðåñóøè ÷àøàòà ñè çà çäðàâåòî íà Áèëáî è ñå èçìúêíà îò øàòðàòà.
Êîëêîòî äî Áèëáî Òîðáèíñ, îùå ïðîèçíàñÿéêè ñâîÿòà ðå÷, òîé îïèïâàøå â äæîáà ñè çëàòíèÿ ïðúñòåí - âúëøåáíèÿ ïðúñòåí, êîéòî áå ïàçèë â òàéíà òîëêîâà ìíîãî ãîäèíè. Êîãàòî ñêî÷è îò ñòîëà, òîé ãî íàäÿíà íà ïðúñòà ñè è âå÷å íèòî åäèí õîáèò îò Õîáèòîâî íå ãî âèäÿ.
Ñ áúðçè êðà÷êè ñå óïúòè êúì äóïêàòà ñè, íî çà ìèã ñïðÿ óñìèõíàò, äà ïîñëóøà âðÿâàòà â øàòðàòà è çâóöèòå íà âåñåëáàòà èç îñòàíàëèòå êúò÷åòà íà ëèâàäàòà. Ñåòíå âëåçå âúòðå. Ñâàëè ïðàçíè÷íèòå äðåõè, ñãúíà è îáâè â öèãàðåíà õàðòèÿ áðîäèðàíàòà ñè êîïðèíåíà æèëåòêà è ÿ îñòàâè íàñòðàíè. Ïîñëå áúðçî íàâëå÷å íÿêàêâè îìà÷êàíè äðèïè è ïðåïàñà èçòúðêàí êîæåí êîëàí. Íà íåãî çàêà÷è êúñ ìå÷ â îæóëåíà íîæíèöà îò ÷åðíà êîæà. Îò åäíî çàêëþ÷åíî ÷åêìåäæå, âìèðèñàíî íà íàôòàëèí, èçâàäè âåõò ïëàù è êà÷óëêà. Áåøå ãè ñêúòàë êàòî íÿêàêâè ñúêðîâèùà, ìàêàð äà áÿõà òîëêîâà êúðïåíè è èçëèíåëè, ÷å ïúðâîíà÷àëíèÿò èì öâÿò åäâà ëè÷åøå - ìîæå áè òúìíîçåëåí. Èçãëåæäàõà òâúðäå øèðîêè çà íåãî. Ñëåä òîâà òîé ìèíà â êàáèíåòà ñè è èçìúêíà îò ãîëÿì îáêîâàí ñàíäúê åäèí ïàêåò, îìîòàí â ñòàðè ïàðöàëè, åäèí ðúêîïèñ ñ êîæåíà ïîäâúðçèÿ è ãîëÿì èçäóò ïëèê. Êíèãàòà è âúðçîïà íàòúïêà íàé-îòãîðå â îòäàâíà ïðèãîòâåíàòà òåæêà ðàíèöà. Â ïëèêà ïúõíà çëàòíèÿ ñè ïðúñòåí çàåäíî ñ èçÿùíàòà ìó âåðèæêà, ïîñëå ãî çàïå÷àòà è ãî àäðåñèðà äî Ôðîäî. Íàé-íàïðåä ãî ïîëîæè íà ïîëèöàòà íàä êàìèíàòà, íî âíåçàïíî ðàçìèñëè è ãî ïúõíà â äæîáà ñè. Â òîçè ìèã âðàòàòà ñå îòâîðè è Ãàíäàëô áúðçî âëåçå.
- Çäðàñòè - êàçà Áèëáî. - Òúêìî ñå ÷óäåõ äàëè ùå ñå ïîÿâèø.
- Ðàäâàì ñå äà òå çàâàðÿ âèäèì - îòâúðíà âúëøåáíèêúò è ñåäíà íà åäèí ñòîë. - Èñêàõ äà òå íàñòèãíà çà íÿêîëêî ïðîùàëíè äóìè. Óñåùàø, ïðåäïîëàãàì, ÷å âñè÷êî ìèíà âåëèêîëåïíî è ïî ïëàíà.
- Äà. Ìàêàð ÷å îíÿ áëÿñúê áåøå íåî÷àêâàí - íàïðàâî ìå ñëèñà, äà íå ãîâîðèì çà îñòàíàëèòå. Òâîé ôèíàëåí ùðèõ, ïðåäïîëàãàì?
- Òî÷íî òàêà. Ïðåç âñè÷êè òåçè ãîäèíè ñúóìÿ áëàãîðàçóìíî äà îïàçèø ïðúñòåíà â òàéíà, òà ñìåòíàõ çà íåîáõîäèìî äà ïîäíåñà íà ãîñòèòå íÿêàêâî äðóãî îáÿñíåíèå çà âíåçàïíîòî òè èç÷åçâàíå.
- È äà ìè ïðîâàëèø øåãàòà. Òè, ñòàð÷å, ñè íà âñÿêî ãúðíå ïîõëóïàê - ðàçñìÿ ñå Áèëáî, - íî ïðåäïîëàãàì, ÷å êàêòî âèíàãè çíàåø êàêâî ïðàâèø.
- Çíàì... àêî èçîáùî çíàì íåùî. Íî â òàÿ èñòîðèÿ íå ñúì ìíîãî íàÿñíî. Ñåãà òðÿáâà äà ñëîæèì òî÷êà. Òè ñè íàïðàâè øåãàòà, ðàçòðåâîæè èëè îáèäè ïîâå÷åòî ñè ðîäíèíè è îñèãóðè íà âñè÷êè â Ãðàôñòâîòî òåìà çà ðàçãîâîð çà öåëè äåâåò äíè, à ïî âåðîÿòíî - çà äåâåòäåñåò è äåâåò. Ïðîäúëæàâàø ëè?
- Äà, ïðîäúëæàâàì. Âå÷å òè êàçàõ - ÷óâñòâàì, ÷å ìè å íóæåí îòïóñê, ìíîãî äúëúã îòïóñê. Íàâÿðíî îêîí÷àòåëåí - íå âÿðâàì äà ñå âúðíà. Âñúùíîñò íå ìèñëÿ çà âðúùàíå è âå÷å íàïðàâèõ íåîáõîäèìîòî. Ñòàð ñúì, Ãàíäàëô. Ìîæå äà íå èçãëåæäàì, íî çàïî÷âàì äà ãî óñåùàì â äúíîòî íà ñúðöåòî ñè. Äîáðå çàïàçåí, äà-äà! - èçñóìòÿ òîé. - À ïúê àç ñå ÷óâñòâàì ñúâñåì èçòúíÿë, íÿêàê ñè ðàçòåãëåí, ðàçáèðàø ëè - êàòî ìàñëî, ðàçìàçàíî âúðõó ïðåêàëåíî ãîëÿìà ôèëèÿ. Íå å ðåäíî òîâà. Òðÿáâà ìè ïðîìÿíà.
Ãàíäàëô ãî ãëåäàøå èçïèòàòåëíî è ñòðîãî.
- Äà, íå å ðåäíî - çàìèñëåíî êàçà òîé. - Ìèñëÿ, ÷å â êðàÿ íà êðàèùàòà òâîÿò ïëàí ìàé ùå å íàé-äîáúð.
- Å, òúé èëè èíà÷å, âå÷å ñúì ðåøèë. Èñêàì îòíîâî äà âèäÿ ïëàíèíèòå, Ãàíäàëô - ïëàíèíèòå; à ïîñëå äà ñè íàìåðÿ êúò÷å çà îòäèõ. Â ìèð è ïîêîé, áåç êóïèùà ðîäíèíè äà ñè ïúõàò íîñà íàâñÿêúäå, áåç òèÿ ïðîêëåòè îïàøêè îò ãîñòè ïðåä çâúíåöà. Ìîæå äà îòêðèÿ ìåñòåíöå, êúäåòî äà äîâúðøà êíèãà ñè. Èçìèñëèõ é ÷óäåñåí êðàé: è îòòîãàâà íàñåòíå òîé æèâÿ ùàñòëèâî ÷àê äî êðàÿ íà äíèòå ñè. Ãàíäàëô ñå ðàçñìÿ.
- Äàíî äà å òàêà. Íî êàêòî è äà ñâúðøè êíèãàòà, íèêîé íÿìà äà ÿ ïðî÷åòå.
- Î, íå ñå çíàå - ùî ñà äíè, ïðåä íàñ ñà. Ôðîäî âå÷å å ÷åë äîêúäåòî ñúì ñòèãíàë. Íàëè ùå õâúðëÿø íà Ôðîäî ïî íÿêîå îêî?
- Äàæå ïî äâå î÷è, ñòèãà äà íå ñà çàåòè äðóãàäå.
- Ðàçáèðà ñå, òîé ùåøå äà äîéäå ñ ìåí, àêî ãî áÿõ ïîìîëèë. Âñúùíîñò òî÷íî ïðåäè ïðàçíèêà ìè ãî ïðåäëîæè. Íî îùå íå ãî æåëàå èñòèíñêè. Ïðåäè ñìúðòòà ñè èñêàì çà ñåòåí ïúò äà âèäÿ Äèâèòå çåìè è Ïëàíèíèòå, à òîé îùå å âëþáåí â Ãðàôñòâîòî, â ãîðèòå, ïîëÿòà è ðåêè÷êèòå. Ñèãóðíî ùå ìó å äîáðå òóê. Åñòåñòâåíî, îñòàâÿì ìó âñè÷êî îñâåí íÿêîëêî äðåáîëèè. Íàäÿâàì ñå äà áúäå ùàñòëèâ, êîãàòî ñâèêíå ñàì äà ñå îïðàâÿ. Âðåìå áåøå äà ñè ïîåìå ñúäáàòà.
- Âñè÷êî? - çàïèòà Ãàíäàëô. - È ïðúñòåíà ëè? Òè ñå ñúãëàñè. Íå çàáðàâÿé.
- Àìè... ú... äà..., ìàé ÷å è íåãî - çàåêíà Áèëáî.
- Êúäå å?
- Â åäèí ïëèê, àêî èñêàø äà çíàåø - íåòúðïåëèâî êàçà Áèëáî. - Åé òàì, íà ïîëèöàòà íàä êàìèíàòà. À íå! Åòî ãî â äæîáà ìè! - Òîé ñå ïîêîëåáà è òèõè÷êî ñè ïðîìúðìîðè: - ×óäíà ðàáîòà! Äà, çàùî ïúê íå â êðàÿ íà êðàèùàòà? Çàùî äà íå ñè îñòàíå òàì?
Ãàíäàëô îòíîâî ñå âòðåí÷è â Áèëáî è î÷èòå ìó çàèñêðèõà.
- Ìèñëÿ, Áèëáî - êðîòêî êàçà òîé, - ÷å íà òâîå ìÿñòî áèõ ãî îñòàâèë. Íå èñêàø ëè?
- Àìè äà... è íå. Ùîì ñòèãíàõìå äîòàì, ìîãà äà êàæà, ÷å èçîáùî íå ìè õàðåñâà äà ñå ðàçäåëÿì ñ íåãî. È íå âèæäàì çàùî òðÿáâà äà ãî ñòîðÿ. Çàùî ìå ïðèíóæäàâàø? - çàïèòà òîé ñúñ ñòðàííî èçìåíåí, èçòúíÿë îò ïîäîçðåíèå è íåïðèÿçúí ãëàñ. - Äóøàòà ìè âàäèø çà òîÿ ïðúñòåí, à íèêîãà íå ñè ìè äîñàæäàë çà äðóãèòå íåùà, ñ êîèòî ñå ñäîáèõ ïî âðåìå íà ïúòåøåñòâèåòî.
- Òàêà å, íî áÿõ äëúæåí äà òè âàäÿ äóøàòà - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Èñêàõ äà çíàÿ èñòèíàòà. Òÿ å âàæíà. Âúëøåáíèòå ïðúñòåíè ñà... å, òå ñà ñè âúëøåáíè - ðåäêè è ñòðàííè. Äà ðå÷åì, ÷å ñúì èìàë ïðîôåñèîíàëåí èíòåðåñ êúì òâîÿ ïðúñòåí è âñå îùå ñå èíòåðåñóâàì. Áèõ èñêàë äà ãî çíàÿ êúäå å, ùîì îòíîâî çàïî÷âàø ñòðàíñòâàíåòî ñè. Ïúê è ìèñëÿ, ÷å äîñòàòú÷íî äúëãî ñòîÿ ó òåáå. Òîé íÿìà âå÷å äà òè å íóæåí, Áèëáî, îñâåí àêî äîïóñêàì îãðîìíà ãðåøêà.
Áèëáî ñå èç÷åðâè, î÷èòå ìó ãíåâíî ñâåòíàõà. Äîáðîäóøíîòî ìó ëèöå çëîáíî ñå èçêðèâè.
- Çàùî íå? - èçâèêà òîé. - È èçîáùî êàêâî òè âëèçà â ðàáîòàòà äà çíàåø êàê ñå ðàçïîðåæäàì ñ íåùàòà ñè? Ìîé ñè å. Àç ãî íàìåðèõ. Ïðè ìåí äîéäå.
- Äà, äà - ñúãëàñè ñå Ãàíäàëô. - Íåäåé äà ñå ÿäîñâàø.
- Òè ñè âèíîâåí, ÷å ñå ÿäîñâàì. Òî ñè å ìîå, êàçâàì òè. Ñàìî ìîå. Áåçöåííîòî ìè. Äà, áåçöåííîòî ìè.
Ëèöåòî íà âúëøåáíèêà ñè îñòàâàøå ñåðèîçíî è âíèìàòåëíî, åäèíñòâåíî áëÿñúêúò â äúëáîêèòå ìó î÷è èçäàâàøå, ÷å å èçíåíàäàí è äîðè ðàçòðåâîæåí.
- È ïðåäè ñà ãî íàðè÷àëè òàêà - êàçà òîé, - ñàìî ÷å äðóãè.
- À ïúê ñåãà ãî êàçâàì àç. È çàùî íå? Êàêâî, ÷å Àì-ãúë íÿêîãà êàçâàøå ñúùîòî? Âå÷å å ìîå, íå íåãîâî. È ùå ãî çàäúðæà, òîâà å ïîñëåäíàòà ìè äóìà.
Ãàíäàëô ñå èçïðàâè è ñóðîâî èçðå÷å:
- Áåçóìåö ùå áúäåø, àêî ãî ñòîðèø, Áèëáî. Âñÿêà òâîÿ äóìà äîêàçâà òîâà. Òîé ïðåêàëåíî ÿêî ñå å âêîï÷èë â òåáå. Îñòàâè ãî! Òîãàâà è òîé ùå òå îñòàâè íà ñâîáîäà.
- Ùå ïðàâÿ êàêâîòî ìè õðóìíå è ùå õîäÿ êúäåòî ñè èñêàì - óïîðèòî çàÿâè Áèëáî.
- Õàéäå, õàéäå, äîáðè ìè õîáèòå - êàçà Ãàíäàëô. - Ïðåç öåëèÿ ñè äúëúã æèâîò áåøå ìîé ïðèÿòåë è ìè äúëæèø íåùè÷êî. Õàéäå! Èçïúëíè îáåùàíèåòî, îñòàâè ãî!
- Àìà àêî èñêàø äà ìè îòíåìåø ïðúñòåíà, êàæè ñè ãî íàïðàâî! - èçâèêà Áèëáî. - Íî íÿìà äà ãî ïîëó÷èø. Íÿìà äà ñè äàì áåçöåííîòî, òúé äà çíàåø.
Ðúêàòà ìó ñå ïëúçíà ïî äðúæêàòà íà ìàëêèÿ ìå÷.
Î÷èòå íà Ãàíäàëô ïëàìíàõà.
- Ñêîðî ùå äîéäå è ìîÿò ðåä äà ñå ðàçãíåâÿ. Ñàìî äà ãî ïîâòîðèø! Òîãàâà ùå âèäèø Ãàíäàëô Ñèâèÿ áåç íàìåòàëî.
Òîé ïðèñòúïè êúì õîáèòà è ñÿêàø çàïëàøèòåëíî èçðàñíà: ñÿíêàòà ìó èçïúëíè ñòàè÷êàòà.
Çàäúõàí, Áèëáî îòñòúïè êúì ñòåíàòà, âêîï÷èë ðúêà â äæîáà ñè. Äâàìàòà ñòîÿõà íåïîäâèæíî, âòðåí÷åíè åäèí â äðóã, è âúçäóõúò â ñòàÿòà òèõî çâúíòåøå. Õîáèòúò óñåùàøå î÷èòå íà Ãàíäàëô, ïðèêîâàíè âúðõó íåãî. Ðúöåòå ìó áàâíî ñå îòïóñíàõà è òîé çàòðåïåðà.
- Íå çíàì êàêâî òå ïðèõâàíà, Ãàíäàëô - ïðîìúðìîðè òîé. - Íèêîãà íå ñè áèë òàêúâ. Êàêâî òîëêîâà? Ìîé ñè å, íàëè? Àç ãî íàìåðèõ è Àì-ãúë ùåøå äà ìå óáèå, àêî íå ãî áÿõ çàäúðæàë. Íåêà ðàçïðàâÿ êàêâîòî ñè ùå, íî àç íå ñúì êðàäåö.
- Íèêîãà íå ñúì êàçâàë, ÷å ñè - îòâúðíà Ãàíäàëô. - È àç íå ñúì. Íå ñå ìú÷à äà òå îãðàáÿ, à äà òè ïîìîãíà. Èñêàì äà ìè âÿðâàø êàêòî ïðåäè.
Òîé ñå îáúðíà. Ñÿíêàòà èç÷åçíà è Ãàíäàëô ñÿêàø îòíîâî ñå ñìàëè - ïîáåëÿë, ïðåãúðáåí è ðàçòðåâîæåí ñòàðåö.
Áèëáî ðàçòúðêà î÷è.
- Ñúæàëÿâàì - ïðîøåïíà òîé. - Íåùî ìè ñòàíà. È âñå ïàê êàêâî îáëåê÷åíèå áè áèëî äà ñå îòúðâà îò ãðèæèòå çà íåãî. Íàïîñëåäúê òîëêîâà ìè ñå å çàäúëáàë â óìà. Ïîíÿêîãà ìè ñå ñòðóâà, ÷å ìå íàáëþäàâà êàòî îêî. È çíàåø ëè, âñå èñêàì äà ãî íàäÿíà è äà èç÷åçíà, èëè ïúê ñå ÷óäÿ äàëè íå å èç÷åçíàë è ãî âàäÿ äà ïðîâåðÿ. Îïèòàõ ñå äà ãî äúðæà ïîä êëþ÷, íî îòêðèõ, ÷å íÿìàì ïîêîé, ùîì íå å â äæîáà ìè. Íå çíàì çàùî. È êàòî ÷å íå ìîãà äà ðåøà.
- Òîãàâà ñå äîâåðè íà ìåí - êàçà Ãàíäàëô. - Àç îòäàâíà ñúì ðåøèë. Âúðâè ñè è ãî îñòàâè. Îòêàæè ñå îò íåãî. Äàé ãî íà Ôðîäî è àç ùå ãî íàãëåæäàì.
Áèëáî ïîñòîÿ íàïðåãíàò è íåðåøèòåëåí. Ñëåä ìàëêî âúçäúõíà.
- Äîáðå - ïðîèçíåñå òîé ñ óñèëèå. - Òúé ùå íàïðàâÿ. - Ïîñëå âäèãíà ðàìåíå è ïå÷àëíî ñå óñìèõíà. - Íàëè òúêìî çàòîâà áåøå öÿëàòà òàÿ èñòîðèÿ ñ ïðàçíèêà: äà ðàçäàì êóï ïîäàðúöè, òà ïîêðàé òÿõ è ñ íåãî äà ñå ðàçäåëÿ ïî-ëåêî. Íå ÷å íàèñòèíà å ïî-ëåêî, íî áè áèëî æàëêî âñè÷êè ïðèãîòîâëåíèÿ äà îòèäàò íà âÿòúðà. Ñúâñåì ùå ñå ðàçâàëè øåãàòà.
- Ïðàâèëíî, ùå îòíåìå åäèíñòâåíèÿ ñìèñúë, êîéòî âèæäàõ â òàÿ ðàáîòà - ïîòâúðäè Ãàíäàëô.
- Ìíîãî äîáðå, äàâàì ãî íà Ôðîäî çàåäíî ñ âñè÷êî îñòàíàëî. - Áèëáî ñè ïîå äúõ. - À ñåãà íàèñòèíà òðÿáâà äà òðúãâàì, ÷å òîêó-âèæ, ìå èçíåíàäàë. Âå÷å ñå ñáîãóâàõ è íÿìà äà èçäúðæà, àêî ñå íàëîæè äà ãî ïîâòàðÿì.
Òîé ïîå ðàíèöàòà è òðúãíà êúì âðàòàòà.
- Ïðúñòåíúò îùå å â äæîáà òè - îáàäè ñå âúëøåáíèêúò.
- Àìè äà, òàì å! - âèêíà Áèëáî. - È çàâåùàíèåòî å òàì, è äðóãèòå äîêóìåíòè. Íàé-äîáðå âçåìè äà ãî ïðåäàäåø âìåñòî ìåí. Òàêà ùå å íàé-ñèãóðíî.
- Íå, íå ìè äàâàé ïðúñòåíà - âúçðàçè Ãàíäàëô. - Îñòàâè ãî íà ïîëèöàòà. Òàì ùå å â áåçîïàñíîñò, äîêàòî äîéäå Ôðîäî. Àç ùå ãî ÷àêàì.
Áèëáî èçâàäè ïëèêà, íî òúêìî ïîñÿãàøå äà ãî îñòàâè äî ÷àñîâíèêà, ðúêàòà ìó òðåïíà è ïàêåòúò ïàäíà íà ïîäà. Ïðåäè òîé äà óñïåå äà ãî âäèãíå, âúëøåáíèêúò ñå íàâåäå, õâàíà ãî è ãî ñëîæè íà ìÿñòî. Ïî ëèöåòî íà õîáèòà îòíîâî ïðîáÿãíà ãíåâíà òðúïêà. Íî â ñëåäâàùèÿ ìèã òî ñå ðàçâåäðè è Áèëáî ñå ðàçñìÿ.
- Å, òîâà áåøå - êàçà òîé. - À ñåãà äà áÿãàì.
Äâàìàòà ìèíàõà â õîëà. Áèëáî ïîå îò ïîñòàâêàòà ëþáèìèÿ ñè áàñòóí è èçñâèðè ñ óñòà. Òðè äæóäæåòà èçñêî÷èõà îò ñòàèòå, êúäåòî ðàáîòåõà.
- Ãîòîâî ëè å âñè÷êî? - çàïèòà Áèëáî. - Âñè÷êî ëè çàïå÷àòàõòå è íàäïèñàõòå?
- Âñè÷êî - îòâúðíàõà òå.
- Å, òîãàâà äà òðúãâàìå! - È òîé ïðåêðà÷è ïðàãà. Íîùòà áåøå ÷óäåñíà, çâåçäè îáñèïâàõà ÷åðíîòî íåáå. Áèëáî ïîãëåäíà íàãîðå è ïîäóøè âúçäóõà.
- Êîëêî âåñåëî! Êîëêî å âåñåëî ïàê äà ïîòåãëÿ ñ äæóäæåòàòà ïî Ïúòÿ! Âñúùíîñò çà òîâà êîïíååõ îò ãîäèíè íàñàì! - Òîé îãëåäà ñòàðèÿ ñè äîì è ñå ïîêëîíè ïðåä âðàòàòà. - Ñáîãîì! Ñáîãîì, Ãàíäàëô!
- Ñáîãîì çàñåãà, Áèëáî. Ïàçè ñå! Ãîäèíêèòå òè âå÷å íå ñà ìàëêî, äàíî ñè ïîìúäðÿë.
- Ïàçè ñå! Íÿìà ïúê äà ñå ïàçÿ. È íå ñå áîé çà ìåí! Ùàñòëèâ ñúì êàêòî íèêîãà, à òîâà íå å ìàëêî. Íî âå÷å å âðåìå äà ïîòåãëÿì, íàé-ïîñëå ïúòÿò ìå ïîâëå÷å.
È òîé òèõè÷êî çàïÿ â ìðàêà:

Çàïî÷âà Ïúò îò ìîÿ ïðàã -
áåçêðàåí, îáãðàäåí ñ òðåâà.
Óâëå÷åí â íåãîâèÿ áÿã
è àç ùå òðÿáâà äà âúðâÿ,
äà òðîïàì âåñåëî ñ ïåòè,
äîãäåòî ñòèãíà äðóì ãîëÿì,
ñúáðàë ïúòåêè è ìå÷òè.
À ïîñëå íàêúäå? Íå çíàì.

Òîé ïîñòîÿ ìúë÷àëèâî. Ïîñëå, áåç äà êàæå íèòî äóìà, îáúðíà ãðúá íà ñâåòëèíàòà è ãëú÷êàòà èç ëèâàäàòà è øàòðèòå. Ïîñëåäâàí îò òðèìàòà ñè ñïúòíèöè, çàâè ïðåç ãðàäèíàòà è èçïðèïêà íàäîëó ïî äúëãàòà ñòðúìíà ïúòåêà. Íà åäíî ïî-íèñêî ìÿñòî ïðåñêî÷è îãðàäàòà è â íîùòà ñå óñòðåìè êúì íèâÿòà, áåçøóìåí êàòî øåïîòà íà âÿòúðà ñðåä òðåâàòà.
Ãàíäàëô äúëãî ãëåäà ïîäèð íåãî.
- Ñáîãîì, ñêúïè Áèëáî... äî íîâà ñðåùà! - òèõè÷êî êàçà òîé è ñå ïðèáðà.
Ìàëêî ïî-êúñíî Ôðîäî ãî çàâàðè äà ñåäè íà òúìíî, äúëáîêî çàìèñëåí.
- Çàìèíà ëè? - ïîïèòà òîé.
- Äà - îòâúðíà Ãàíäàëô, - íàé-ïîñëå çàìèíà.
- Æåëàåõ... èñêàì äà êàæà, äî òàÿ âå÷åð ñå íàäÿâàõ, ÷å âñè÷êî å ñàìî øåãà. Íî ñúðöåòî ìè ïîäñêàçâàøå, ÷å òîé íàèñòèíà ñå êàíè äà ïîòåãëè. Âå÷íî ñå øåãóâàøå ñúñ ñåðèîçíèòå íåùà. Åõ, äà áÿõ äîøúë ìàëêî ïî-ðàíî, ñàìî äà ãî âèäÿ, êàòî òðúãâà.
- Ìèñëÿ, ÷å òîé ïðåäïî÷èòàøå äà ñå èçìúêíå áåçøóìíî - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ñå òðåâîæè ìíîãî. Òîé ùå å äîáðå... îòñåãà íàòàòúê. Îñòàâè åäèí ïàêåò çà òåá. Åòî ãî òàì!
Ôðîäî âçå ïëèêà îò ïîëèöàòà è ãî îãëåäà, íî íå ãî îòâîðè.
- Ìèñëÿ, ÷å âúòðå ùå íàìåðèø çàâåùàíèåòî ìó è äðóãèòå äîêóìåíòè - ðå÷å âúëøåáíèêúò. - Ñåãà òè ñè ãîñïîäàð íà Òîðáîäúí. À ìè ñå âúðòè â ãëàâàòà, ÷å ìîæå äà íàìåðèø è åäèí çëàòåí ïðúñòåí.
- Ïðúñòåíúò! - âúçêëèêíà Ôðîäî. - È íåãî ëè ìè å îñòàâèë? Ïèòàì ñå çàùî. Êàêòî è äà å, ìîæå äà ìè ñâúðøè ðàáîòà.
- Ìîæå áè äà, ìîæå áè íå. Íà òâîå ìÿñòî íå áèõ ãî èçïîëçâàë. Ïàçè ãî â òàéíà è íà ñèãóðíî ìÿñòî! À ñåãà ùå ñè ëÿãàì.
Êàòî ãîñïîäàð íà Òîðáîäúí, Ôðîäî ïîå íåïðèÿòíîòî çàäúëæåíèå äà ñå ñáîãóâà ñ ãîñòèòå. Ñëóõúò çà ñòðàííèòå ñúáèòèÿ âå÷å ñå áå ïðúñíàë èç öÿëàòà ëèâàäà, íî Ôðîäî ñàìî ïîâòàðÿøå: Íåñúìíåíî äî óòðå âñè÷êî ùå ñå èçÿñíè. Êúì ïîëóíîù çà îòáðàíàòà ïóáëèêà ïðèñòèãíàõà ôàéòîíè. Òå îòïúòóâàõà åäèí ïî åäèí, ïðåòúïêàíè ñúñ ñèòè, íî êðàéíî íåäîâîëíè õîáèòè. Êàêòî áå óãîâîðåíî, ãðàäèíàðèòå äîéäîõà äà îòêàðàò ñ ðú÷íèòå ñè êîëè÷êè îíèÿ, êîèòî íÿìàõà ñèëè äà ñå ïðèáåðàò.
Íîùòà áàâíî îòìèíà. Ñëúíöåòî èçãðÿ. Õîáèòèòå ñå ñúáóäèõà êúñíè÷êî. Íàáëèæàâàøå ïëàäíå. Ïðèñòèãíàõà ðàáîòíèöè è çàïî÷íàõà (êàêòî áå ïîðú÷àíî) äà ðàç÷èñòâàò øàòðèòå, ìàñèòå, ñòîëîâåòå, ëúæèöèòå, íîæîâåòå, áóòèëêèòå, ÷èíèèòå, ôåíåðèòå, ñàíäú÷åòàòà ñ öúôòÿùè õðàñòè, îãðèçêèòå, àìáàëàæíèòå õàðòèè, çàáðàâåíèòå ÷àíòè, ðúêàâèöè è íåäîÿäåíàòà õðàíà (â íèùîæíè êîëè÷åñòâà). Ïîñëå äîâòàñàõà (áåç ïîðú÷êà) ìíîãî äðóãè ïîñåòèòåëè: Òîðáèíñîâöè, Ìíîãîçíàåâöè, Áîëãåðîâöè, Òóêîâöè è äðóãè ãîñòè, æèâååùè èëè íàñòàíåíè íàáëèçî. Êúì ïëàäíå, êîãàòî äîðè è íàé-ïðåÿëèòå îòíîâî áÿõà íà êðàê, îêîëî Òîðáîäúí ñå ñúáðà îãðîìíà òúëïà - íåêàíåíà, íî íå è íåî÷àêâàíà.
Ôðîäî ñòîåøå óñìèõíàò íà ïðàãà, àëà èçãëåæäàøå óìîðåí è òðåâîæåí. Òîé ïîçäðàâÿâàøå âñè÷êè ïîñåòèòåëè, íî íå ìîæåøå äà êàæå íèùî ïîâå÷å îò ñíîùè. Íà âñè÷êè âúïðîñè îòãîâàðÿøå ïðîñòî: „Ãîñïîäèí Áèëáî Òîðáèíñ ñè çàìèíà, äîêîëêîòî çíàì - çàâèíàãè." Íÿêîè îò ãîñòèòå êàíåøå âúòðå, çàùîòî Áèëáî èì áåøå îñòàâèë „ïî íåùî çà ñïîìåí".
Â õîëà áÿõà ñòðóïàíè âñåâúçìîæíè ïàêåòè, âúðçîï÷åòà è äðåáíè ìåáåëè. Íà âñè÷êè èìàøå åòèêåòè, íÿêîè ñúñ ñëåäíèÿ òåêñò:
Íà Àäåëàðä Òóê, äà ñè å ËÈ×ÍÎ ÍÅÃÎÂ, îò Áèëáî - âúðõó åäèí ÷àäúð. Àäåëàðä áåøå îòìúêíàë ìíîãî ÷àäúðè áåç åòèêåòè.
Íà ÄÎÐÀ ÒÎÐÁÈÍÑ â ïàìåò íà ÄÚËÃÀÒÀ íè êîðåñïîíäåíöèÿ, ñ ëþáîâ îò Áèëáî - âúðõó ãîëÿìî êîø÷å çà õàðòèÿ. Äîðà áåøå ñåñòðà íà Äðîãî è íàé-âúçðàñòíàòà äàìà ñðåä ðîäíèíèòå íà Áèëáî è Ôðîäî: áåøå äåâåòäåñåò è äåâåò ãîäèøíà è ïîâå÷å îò ïîëîâèí âåê ãè îòðóïâàøå ñ êóïèùà áëàãî÷åñòèâè ïèñàíèÿ.
Íà ÌÈËÎ ÒÚÐØÓÂÊÎÂ, ñ íàäåæäàòà äà ìó å îò ïîëçà, îò Á.Ò. - âúðõó çëàòíà ïèñàëêà è ìàñòèëíèöà, Ìèëî íèêîãà íå îòãîâàðÿøå íà ïèñìà.
Íà ÀÍÆÅËÈÊÀ îò ÷è÷î Áèëáî - âúðõó êðúãëî êðèâî îãëåäàëöå. Òàçè ìëàäà äåâîéêà îò Òîðáèíñîâèÿ ðîä íå ïðîïóñêàøå äà èçòúêíå êðàñèâîòî ñè ëèöå.
Çà êîëåêöèÿòà íà ÕÓÃÎ ÂÚÐÆÈÊÎËÀÍ îò íåãîâ äàðèòåë - âúðõó åäíà (ïðàçíà) áèáëèîòå÷êà. Õóãî áåøå ìíîãî òàëàíòëèâ â çàåìàíåòî íà êíèãè è êðàéíî íåñïîñîáåí äà ãè âðúùà.
Íà ËÎÁÅËÈß ÂËÀ×È-ÒÎÐÁÈÍÑ, êàòî ÏÎÄÀÐÚÊ - âúðõó êîìïëåêò ñðåáúðíè ëúæè÷êè. Áèëáî áåøå óâåðåí, ÷å ïî âðåìå íà íÿêîãàøíîòî ìó ïúòåøåñòâèå òÿ ñè å ïðèñâîèëà äîñòà îò íåãîâèòå ëúæèöè. Ëîáåëèÿ îòëè÷íî çíàåøå òîâà. Êîãàòî ñå ïîÿâè ñëåäîáåä, òÿ âåäíàãà ñõâàíà íàìåêà, íî íå ïðîïóñíà äà õâàíå è ëúæè÷êèòå.
Òîâà å ñàìî ìàëêà ïîäáîðêà îò ñòðóïàíèòå ïîäàðúöè. Áèëáîâàòà ðåçèäåíöèÿ ñå áåøå ïðåòúïêàëà ñ âåùè â òå÷åíèå íà äúëãèÿ ìó æèâîò. Õîáèòîâèòå äóïêè èìàõà ñêëîííîñò äà ñå çàäðúñòâàò - çà òîâà íåìàëêî äîïðèíàñÿøå îáè÷àÿò äà ðàçäàâàò ìàñîâî ïîäàðúöè íà ðîæäåíèòå ñè äíè. Ðàçáèðà ñå, äàðîâåòå íåâèíàãè áÿõà íîâè; åäèí-äâà âåõòè ìàòîìà ñ íåèçâåñòíî ïðåäíàçíà÷åíèå áÿõà îáèêîëèëè öÿëàòà îáëàñò. Íî Áèëáî îáèêíîâåíî ïîäíàñÿøå íîâè ïîäàðúöè è ïàçåøå ïîëó÷åíèòå. Ñåãà ñòàðàòà äóïêà ñå ïîðàç÷èñòè.
Âúðõó âñåêè îò ðàçíîîáðàçíèòå ïðîùàëíè ïîäàðúöè èìàøå åòèêåò, íàäïèñàí ñîáñòâåíîðú÷íî îò Áèëáî è ïîíÿêîãà ñâúðçàí ñ ïîóêà èëè øåãà. Íî, ðàçáèðà ñå, ïîâå÷åòî íåùà îòèâàõà òàì, êúäåòî ùå áúäàò æåëàíè è ïîëåçíè. Ïî-áåäíèòå õîáèòè, îñîáåíî òèÿ îò óëèöà Òîðáàëàíñêà, èçâàäèõà ãîëÿì êúñìåò. Ñòàðèêúò Ìàéòàïåð ñå ñäîáè ñ äâà ÷óâàëà êàðòîôè, íîâà ëîïàòà, âúëíåíà æèëåòêà è øèøåíöå ìåõëåì çà ñêúðöàùè ñòàâè. Êàòî îòïëàòà çà ñúðäå÷íîòî ñè ãîñòîïðèåìñòâî ñòàðèÿò Ðîðè Áðåíäèôóê ïîëó÷è äóçèíà áóòèëêè Ñòàðî ëîçàðñêî - òåæêî ÷åðâåíî âèíî îò Þæíàòà îêîëèÿ, ïðè òîâà âå÷å ñúâñåì îòëåæàëî, çàùîòî áå îñòàíàëî îùå îò Áèëáîâèÿ áàùà. Ùîì ïðåñóøè ïúðâàòà áóòèëêà, Ðîðè îêîí÷àòåëíî ïðîñòè íà Áèëáî è ãî îáÿâè çà ïðåêðàñåí õîáèò.
Çà Ôðîäî îñòàâàõà áåçáðîé íåùà. È ðàçáèðà ñå, â íåãîâî âëàäåíèå ïðåìèíàâàõà âñè÷êè îñíîâíè íåäâèæèìè èìîòè çàåäíî ñ êíèãèòå, êàðòèíèòå è ìåáåëè â èçîáèëèå. Àëà íÿìàøå è ñëåäà îò ïàðè èëè áèæóòà - íå áå ïîäàðåíà íèòî åäíà ìîíåòêà, íèòî åäíî ìúíèñòî.
Òîçè ñëåäîáåä áå ìíîãî òåæúê çà Ôðîäî. Êàòî ãîðñêè ïîæàð ñå ðàçíåñå ñëóõúò, ÷å ãîðå ðàçäàâàëè áåçïëàòíî öÿëîòî èìóùåñòâî è íå ñëåä äúëãî äîìúò áå ïðåòúïêàí ñ íàðîä, êîéòî íÿìàøå òàì íèêàêâà ðàáîòà, íî íåóäúðæèìî íàïèðàøå íàâúòðå. Åòèêåòèòå áÿõà èçïîêúñàíè èëè ðàçìåíåíè è èçáóõâàõà êàðàíèöè. Íÿêîè îïèòâàõà äà ïðàâÿò òðàìïè è ñäåëêè îùå â õîëà; äðóãè èñêàõà òèõîìúëêîì äà ñå èçìúêíàò ñ íåïðåäíàçíà÷åíè çà òÿõ äðåáíè âåùè èëè ñ êàêâîòî è äà áèëî, ñòèãà äà èì ñå ñòîðåøå íåíóæíî çà òîçè äîì èëè íåîïàçåíî. Êàðó÷êè è ðú÷íè êîëè÷êè çàäðúñòèõà ïúòÿ êúì ïîðòàòà.
Â íàé-ãîëÿìàòà ñóìàòîõà ïðèñòèãíàõà Âëà÷è-Òîðáèíñîâè. Ôðîäî ñå áå îòòåãëèë çà ìàëêî, îñòàâÿéêè ïðèÿòåëÿ ñè Ìåðè Áðåíäèôóê äà äúðæè âåùèòå ïîä îêî. Êîãàòî Îòî ãðúìîãëàñíî íàñòîÿ äà âèäè Ôðîäî, Ìåðè ëþáåçíî ñå ïîêëîíè.
- Íåðàçïîëîæåí å - êàçà òîé. - Ïî÷èâà ñè.
- Êðèå ñå, èñêàø äà êàæåø - çàÿâè Ëîáåëèÿ. - Âñå åäíî, íèå èñêàìå äà ãî âèäèì è íå âúçíàìåðÿâàìå äà ñå îòêàæåì. Áÿãàé äà ìó êàæåø!
Ìåðè ãè îñòàâè çà äúëãî â õîëà è òå óñïÿõà äà îòêðèÿò ïðîùàëíèÿ ñè ïîäàðúê, ëúæè÷êèòå. Îò òîâà íå èì ñòàíà ïî-âåñåëî. Íàé-ñåòíå ãè âúâåäîõà â êàáèíåòà. Ôðîäî ñåäåøå äî áþðîòî ïðåä êóï äîêóìåíòè. Èçãëåæäàøå íåðàçïîëîæåí... çà ñðåùà ñ Âëà÷è-Òîðáèíñîâè è ñå èçïðàâè, îïèïâàéêè íåùî â äæîáà ñè. Íî ðå÷òà ìó áå ñúâúðøåíî ó÷òèâà.
Âëà÷è-Òîðáèíñîâè áÿõà íàñòðîåíè íàñòúïàòåëíî. Êàòî íà÷àëî ïðåäëîæèõà äà èçêóïÿò íà ìèçåðíè öåíè (ïî ïðèÿòåëñêè) íÿêîè öåííè è íåíàäïèñàíè âåùè. Êîãàòî Ôðîäî îòãîâîðè, ÷å ñå ðàçäàâàò ñàìî ñïåöèàëíî ïîñî÷åíèòå îò Áèëáî ïðåäìåòè, òå îáÿâèõà öÿëàòà èñòîðèÿ çà òâúðäå ïîäîçðèòåëíà.
- Ñàìî åäíî ìè å ÿñíî - ðå÷å Îòî - è òî å, ÷å ñè ñå óðåäèë èçâúíðåäíî äîáðå. Íàñòîÿâàì äà âèäÿ çàâåùàíèåòî.
Àêî Ôðîäî íå áåøå îñèíîâåí, Îòî ùåøå äà ñòàíå íàñëåäíèê íà Áèëáî. Òîé âíèìàòåëíî ïðî÷åòå çàâåùàíèåòî è èçïóôòÿ. Çà çëà ó÷àñò òî áå ìíîãî ÿñíî è òî÷íî (â ñúîòâåòñòâèå ñ ïðàâíèòå îáè÷àè íà õîáèòèòå, êîèòî èçèñêâàõà ìåæäó äðóãîòî ïîäïèñèòå íà ñåäåì ñâèäåòåëè ñ ÷åðâåíî ìàñòèëî).
- Ïàê íè ïðåìåòíàõà! - êàçà òîé íà æåíà ñè. - È òî ñëåä øåéñåò ãîäèíè ÷àêàíå. Ëúæèöè ëè? Äðúí-äðúí!
Òîé ùðàêíà ñ ïðúñòè ïîä íîñà íà Ôðîäî è çàòðîïà íàâúí. Íî îò Ëîáåëèÿ íÿìàøå îòúðâàâàíå. Ìàëêî ïî-êúñíî Ôðîäî èçëåçå îò êàáèíåòà äà âèäè êàê âúðâÿò ðàáîòèòå è ÿ îòêðè âñå îùå òàì, çàåòà äà èçñëåäâà âñè÷êè êúò÷åòà è äà ïðî÷óêâà ñòåíèòå. Ñëåä êàòî ÿ îáëåê÷è îò íÿêîè äðåáíè (íî äîñòà öåííè) ïðåäìåòè, ñëó÷àéíî ïîïàäíàëè â ÷àäúðà é, òîé ðåøèòåëíî ÿ èçïðîâîäè äî âðàòàòà. Ëèöåòî é èçäàâàøå, ÷å ñå íàïúâà äà èçìèñëè óáèéñòâåíà ïðîùàëíà ðåïëèêà, íî êîãàòî ñå îáúðíà íà ïðàãà, íå íàìåðè íèùî ïî-äîáðî îò äóìèòå:
- Ùå äîéäå âðåìå äà ñúæàëÿâàø, ìëàäåæî! Çàùî íå ñè îòèäå è òè? Íå òè å ìÿñòîòî òóê; òè íå ñè Òîðáèíñ... òè... òè ñè Áðåíäèôóê!
- ×ó ëè ÿ, Ìåðè? Òîâà ñå ñìÿòà äà îñêúðáëåíèå - êàçà Ôðîäî, êàòî çàõëîïíà âðàòàòà çàä íåÿ.
- Íå, êîìïëèìåíò áåøå - îòâúðíà Ìåðè Áðåíäèôóê. - È ñëåäîâàòåëíî ôàëøèâ.
Ïîñëå òå îáèêîëèõà äóïêàòà è èçõâúðëèõà òðèìà ìëàäè õîáèòè (äâàìà Ìíîãîçíàåâöè è åäèí Áîëãåð), êîèòî ïðî÷óêâàõà ñòåíèòå íà åäíî îò ìàçåòàòà â òúðñåíå íà ñêðèâàëèùà. Îñâåí òîâà Ôðîäî ñå ñáîðè÷êà ñ ìëàäèÿ Ñàí÷î Ãîðäîêðàê (âíóê íà ñòàðèÿ Îäî Ãîðäîêðàê), êîéòî áå çàïî÷íàë ïîäêîï â ãîëåìèÿ êèëåð, êúäåòî ìó ñå ñòîðèëî, ÷å êúíòè íà êóõî. Ëåãåíäàòà çà çëàòîòî íà Áèëáî âúçáóæäàøå êàêòî ëþáîïèòñòâîòî, òàêà è íàäåæäàòà, çàùîòî å âñåèçâåñòíî, ÷å ëåãåíäàðíîòî çëàòî (ïðèäîáèòî ïî çàãàäú÷åí, äà íå êàæåì ïðåñòúïåí íà÷èí) ïðèíàäëåæè íà îíçè, êîéòî ãî íàìåðè... ñòèãà äà íå ìó ïîïðå÷àò â èçäèðâàíåòî.
Ñëåä êàòî íàäâè Ñàí÷î è ãî èçðèòà íàâúí, Ôðîäî ñå òðúñíà íà åäèí, ñòîë â õîëà.
- Âðåìå å äà ñïóñíåì êåïåíöèòå, Ìåðè - îáÿâè òîé. - Çàêëþ÷è âðàòàòà è äíåñ íå îòâàðÿé íèêîìó ïîâå÷å, òà àêî ùå ñ òàðàí äà äîéäàò. È îòèäå äà ñå ïîäêðåïè ñ ÷àøà èçñòèíàë ÷àé. Òúêìî áå ñåäíàë, îòêúì âðàòàòà äîëåòÿ êðîòêî ïî÷óêâàíå. „Íàé-âåðîÿòíî ïàê å Ëîáåëèÿ - ïîìèñëè òîé. - Ñèãóðíî å èçìèñëèëà ïîäõîäÿùà ãàäîñò è ñå âðúùà äà ÿ êàæå. Íåêà ÷àêà."
Ïðîäúëæè äà ñè ïèå ÷àÿ. ×óêàíåòî ñå ïîâòîðè ïî-ñèëíî, íî òîé íå ìó îáúðíà âíèìàíèå. Âíåçàïíî íà ïðîçîðåöà èçíèêíà ãëàâàòà íà âúëøåáíèêà.
- Àêî íå ìå ïóñíåø äà âëÿçà, Ôðîäî, ùå ïîìåòà ñ âðàòàòà öÿëàòà òè äóïêà è ùå ÿ èçêàðàì îòòàòúê õúëìà - çàêàíè ñå òîé.
- Ñêúïè ìè Ãàíäàëô! Ïîëîâèí ìèíóòêà ñàìî! - âèêíà Ôðîäî, òúð÷åéêè êúì âðàòàòà. - Çàïîâÿäàé! Çàïîâÿäàé! Ìèñëåõ, ÷å å Ëîáåëèÿ.
- Ïðîùàâàì òè, ùîì å òúé. Âïðî÷åì ïðåäè ìàëêî ÿ âèäÿõ äà ñå îòäàëå÷àâà ñ áðè÷êàòà ñè êúì Êðàéðå÷êèíî. Äîáðå, ÷å íàîêîëî íÿìàøå ìëÿêî - ùåøå äà ñå âêèñíå îò ôèçèîíîìèÿòà é.
- Áåç ìàëêî äà âêèñíå è ìåíå. ×åñòíà äóìà, åäâà íå èçïðîáâàõ Áèëáîâèÿ ïðúñòåí. Êîïíååõ äà èç÷åçíà.
- Ñàìî òîâà íå! - âúçêëèêíà Ãàíäàëô è ñåäíà. - Âíèìàâàé ñ òîçè ïðúñòåí, Ôðîäî! Âñúùíîñò äîíÿêúäå è çàòîâà äîéäîõ äà ïîãîâîðèì íà ïðîùàâàíå.
- Å, êàêâî òîëêîâà?
- Êàêâî ñè óçíàë äîñåãà?
- Ñàìî êàêâîòî ìè êàçà Áèëáî. ×óâàë ñúì ðàçêàçà ìó - êàê ãî íàìåðèë è êàê ãî èçïîëçâàë. Ïî âðåìå íà ïúòåøåñòâèåòî, èñêàì äà êàæà.
- Êîé ðàçêàç, ïèòàì ñå - ïðîìúðìîðè Ãàíäàëô.
- Î, íå îíîâà, êîåòî å ðàçêàçàë íà äæóäæåòàòà è å çàïèñàë â êíèãàòà ñè. Íàñêîðî ñëåä êàòî ñå ïðåñåëèõ òóê, òîé ìè ðàçïðàâè èñòèíñêàòà èñòîðèÿ. Êàçâàøå, ÷å ñè ãî òîðìîçèë, äîêàòî ïðèçíàë èñòèíàòà, çàòîâà áèëî äîáðå è àç äà ÿ çíàÿ. Ðå÷å ìè: „Íèêàêâè òàéíè ïîìåæäó íè, Ôðîäî, íî êàêâîòî ãîâîðèì, òóê äà ñè îñòàíå. Òàêà èëè èíà÷å, ìîé ñè å."
- Èíòåðåñíî. Å, êàêâî ìèñëèø çà òîâà?
- Àìè àêî èìàø ïðåäâèä îíàÿ èçìèñëèöà çà ïîäàðúêà, å, èñòèíñêàòà èñòîðèÿ ìè ñå ñòðóâà ìíîãî ïî-ïðàâäîïîäîáíà è èçîáùî íå âèæäàì çàùî å òðÿáâàëî äà ÿ ïðîìåíÿ. Íèêàê íå ìó îòèâà íà Áèëáî è ïîìèñëèõ, ÷å å äîñòà ñòðàííî.
- Àç ñúùî. Íî íà õîðà, êîèòî ïðèòåæàâàò ïîäîáíè ñúêðîâèùà, ìîãàò äà èì ñå ñëó÷àò ñòðàííè íåùà - àêî ãè èçïîëçâàò. Íåêà òîâà òè íàïîìíÿ äà áúäåø ìíîãî ïðåäïàçëèâ ñ ïðúñòåíà. Îñâåí äà òå ñêðèâà, êîãàòî ïîæåëàåø, òîé ìîæå äà èìà è äðóãè ñâîéñòâà.
- Íå ðàçáèðàì - êàçà Ôðîäî.
- Íèòî ïúê àç - îòâúðíà âúëøåáíèêúò. - Ïðîñòî çàïî÷íàõ äà ñè çàäàâàì íÿêîè âúïðîñè, îñîáåíî îò ñíîùè. Íÿìà íèùî ñòðàøíî. Íî àêî ïðèåìåø ñúâåòà ìè, èçïîëçâàé ãî ìíîãî ðÿäêî èëè èçîáùî íèêîãà. Ìîëÿ òå ïîíå äà èçáÿãâàø âñÿêàêâè êëþêè è ïîäîçðåíèÿ. Ïîâòàðÿì: ïàçè ãî â òàéíà è íà ñèãóðíî ìÿñòî!
- Ìíîãî ñè çàãàäú÷åí! Îò êàêâî ñå áîèø?
- Íå ñúì ñèãóðåí, òàêà ÷å ùå ïðåìúë÷à. Ìîæå áè ùå òè êàæà íåùî ïîâå÷å, êîãàòî ñå âúðíà. Ïîòåãëÿì âåäíàãà, òúé ÷å äîâèæäàíå çàñåãà.
Òîé ñå èçïðàâè.
- Âåäíàãà! - èçâèêà Ôðîäî. - Àìà àç ìèñëåõ, ÷å ùå îñòàíåø ïîíå çà ñåäìèöà. Íàäÿâàõ ñå íà ïîìîùòà òè.
- Èìàõ òàêîâà íàìåðåíèå... íî òðÿáâàøå äà ñå îòêàæà. Ìîæå äà îòñúñòâàì çà äúëãî, íî ùå äîéäà äà ñå âèäèì ïðè ïúðâà âúçìîæíîñò. Íå ìå î÷àêâàé, ïðåäè äà ìå âèäèø. Ùå ïðèñòèãàì ïîòàéíî. Âå÷å ðÿäêî ùå ïîñåùàâàì Ãðàôñòâîòî îòêðèòî. Âèæäàì, ÷å ñúì ñòàíàë íåæåëàí. Êàçâàò, ÷å ñúì áèë äîñàäíèê è ñìóòèòåë íà ñïîêîéñòâèåòî. Íÿêîè ìå îáâèíÿâàò, ÷å ñúì íàäóìàë Áèëáî äà çàìèíå, ÷å è ïî-ëîøè íåùà ïðèêàçâàò. Àêî èñêàø äà çíàåø, ïðåäïîëàãà ñå çàãîâîð ìåæäó äâàìà íè ñ öåë ïðèñâîÿâàíå íà áîãàòñòâîòî ìó.
- „Íÿêîè"! - âèêíà Ôðîäî. - Èñêàø äà êàæåø, Îòî è Ëîáåëèÿ. Îòâðàòèòåëíî! Áèõ èì îòñòúïèë Òîðáîäúí è âñè÷êî äðóãî ñàìî äà ìîæåõ äà âúðíà Áèëáî è ïàê äà ñå ñêèòàìå ïî ïîëÿòà. Îáè÷àì Ãðàôñòâîòî. Íî çàïî÷íà äà ìè ñå èñêà äà áÿõ çàìèíàë ñ íåãî. Ïèòàì ñå äàëè íÿêîãà ùå ãî âèäÿ ïàê.
- È àç - êàçà Ãàíäàëô. - È çà ìíîãî äðóãè íåùà ñå ïèòàì. À ñåãà ñáîãîì! Ïàçè ñå! Î÷àêâàé ìå, îñîáåíî êîãàòî å íàé-íåâåðîÿòíî! Ñáîãîì!
Ôðîäî ãî èçïðàòè äî âðàòàòà. Ãàíäàëô ìó ìàõíà çà ñáîãîì è ïîòåãëè ñ óäèâèòåëíî áúðçà êðà÷êà, àëà Ôðîäî ïîìèñëè, ÷å ñòàðèÿò âúëøåáíèê èçãëåæäà íåîáè÷àéíî ïðåãúðáåí, ñÿêàø âëà÷åøå îãðîìåí òîâàð. Ñâå÷åðÿâàøå ñå è çàãúðíàò â ïëàùà ñè, òîé áúðçî èç÷åçíà â ïîëóìðàêà. Äúëãî âðåìå ìèíà, ïðåäè Ôðîäî äà ãî âèäè ïàê.


Ãëàâà 2

ÑßÍÊÀÒÀ ÍÀ ÌÈÍÀËÎÒÎ

Êëþêèòå íå çàãëúõíàõà íèòî çà äåâåò, íèòî çà äåâåòäåñåò è äåâåò äíè. Íå ñàìî â Õîáèòîâî, íî è â öÿëîòî Ãðàôñòâî âòîðîòî èç÷åçâàíå íà ãîñïîäèí Áèëáî Òîðáèíñ áå îáñúæäàíî ïîâå÷å îò ãîäèíà, à ñå çàïîìíè çà ìíîãî ïî-äúëãî. Òî ñå ïðåâúðíà âúâ âå÷åðíà ïðèêàçêà êðàé êàìèíàòà çà ìàëêèòå õîáèò÷åòà; íàêðàÿ Ëóäèÿ Òîðáèíñ, êîéòî èìà íàâèêà äà èç÷åçâà ñðåä ãðúì è ìúëíèè è äà ñå çàâðúùà ñ òîðáè çëàòî è åëìàçè, ñòàíà ëþáèì ëåãåíäàðåí ãåðîé è òàêà ïðîñúùåñòâóâà äúëãî ñëåä êàòî áÿõà çàáðàâåíè èñòèíñêèòå ñúáèòèÿ.
Íî ìåæäóâðåìåííî îáùåñòâåíîòî ìíåíèå â îêîëíîñòèòå ñìÿòàøå, ÷å Áèëáî, êîéòî âèíàãè ñè å áèë ìàëêî ñìàõíàò, íàé-ñåòíå å ïîëóäÿë îêîí÷àòåëíî è å õóêíàë íàêúäåòî ìó âèäÿò î÷èòå. Ïîñëå íåñúìíåíî å ïàäíàë â íÿêîå åçåðî èëè ðåêà, äîñòèãàéêè òðàãè÷åí, íî ñúâñåì íàâðåìåíåí êðàé. Âèíàòà îáèêíîâåíî ñå õâúðëÿøå âúðõó Ãàíäàëô.
- Åõ àêî îíçè ïðîêëåò ìàãüîñíèê îñòàâè Ôðîäî íà ìèðà, ìîæå áè ìîì÷åòî ùå óëåãíå è ùå ñå ïîâñëóøà â çäðàâèÿ õîáèòîâ ðàçóì - êàçâàõà ìíîçèíà.
Ïî âñè÷êî ëè÷åøå, ÷å âúëøåáíèêúò å îñòàâèë Ôðîäî íà ìèðà è ìîì÷åòî å óëåãíàëî, íî íå ñå çàáåëÿçâàøå êîé çíàå êàêâî âñëóøâàíå â çäðàâèÿ õîáèòîâ ðàçóì. Âñúùíîñò Áèëáîâàòà ñëàâà íà ÷óäàê òóòàêñè ñå ïðåõâúðëè âúðõó íåãî. Òîé îòêàçà äà íîñè òðàóð è íà ñëåäâàùàòà ãîäèíà îòïðàçíóâà ñòî è äâàíàäåñåòèÿ ðîæäåí äåí íà Áèëáî, êàòî ãî íàðå÷å ïðàçíèê íà ñòîòå êèëà. Íî òîâà íàçâàíèå ñå îêàçà òâúðäå ñêðîìíî - ïîêàíåíè áÿõà äâàäåñåò ãîñòè, êîèòî áÿõà çàñèïàíè ñ äúæä îò âèíî è ãðàä îò ÿñòèÿ, êàêòî êàçâàò õîáèòèòå.
Íÿêîè áÿõà øîêèðàíè, íî Ôðîäî ïðîäúëæè ãîäèíà ñëåä ãîäèíà äà ïðàçíóâà ðîæäåíèÿ äåí íà Áèëáî, äîêàòî âñè÷êè ïðèâèêíàõà. Êàçâàøå, ÷å íå âÿðâà Áèëáî äà å óìðÿë. Êîãàòî ãî ïèòàõà: „Àìè êúäå å òîãàâà?" òîé âäèãàøå ðàìåíå.
Ñúùî êàêòî Áèëáî, òîé æèâååøå ñàì, íî èìàøå ìíîãîáðîéíè ïðèÿòåëè, îñîáåíî ñðåä îíåçè ìëàäè õîáèòè (ïðåäèìíî ïîòîìöè íà ñòàðèÿ Òóê), êîèòî îùå îò äåöà îáè÷àõà Áèëáî è ÷åñòî ñå áÿõà íàâúðòàëè èç Òîðáîäúí. Ñðåä òÿõ áÿõà Ôîëêî Ìíîãîçíàé è Ôðåäåãàð Áîëãåð, àëà Ôðîäî äðóæåøå íàé-âå÷å ñ Ïåðåãðèí Òóê (îáèêíîâåíî íàðè÷àí Ïèïèí) è Ìåðè Áðåíäèôóê (èñòèíñêîòî ìó èìå áåøå Ìåðèàäîê, íî ðÿäêî ñå ñåùàõà çà òîâà). Ñêèòîñâàøå ñ òÿõ èç Ãðàôñòâîòî, íî íàé-âå÷å áðîäåøå ñàì è çà èçóìëåíèå íà çäðàâîìèñëåùèÿ íàðîä ïîíÿêîãà ãî çàáåëÿçâàõà äà ñå ðàçõîæäà ïîä çâåçäèòå äàëå÷ îò êúùè, ñðåä õúëìîâå è ãîðè. Ìåðè è Ïèïèí ïîäîçèðàõà, ÷å è òîé êàòî Áèëáî îò âðåìå íà âðåìå íàâåñòÿâà åëôèòå.
Ñ òå÷åíèå íà âðåìåòî çàïî÷íàõà äà çàáåëÿçâàò ó Ôðîäî ñúùèòå ïðèçíàöè íà äîáðà „çàïàçåíîñò" - íà âèä ñè îñòàâàøå ÿê è åíåðãè÷åí õîáèò, òîêó-ùî çàêðúãëèë òðèéñåòèöàòà. „Íÿêîè îáèðàò âñè÷êèÿ êúñìåò" - ìúðìîðåøå íàðîäúò, àëà åäâà êîãàòî Ôðîäî íàáëèæè ïî÷òåíàòà ïåòäåñåòãîäèøíà âúçðàñò, ñúñåäèòå çàïî÷íàõà äà ñå ñúìíÿâàò.
Êîëêîòî äî Ôðîäî, ñëåä ïúðâîíà÷àëíèòå âúëíåíèÿ òîé îòêðè, ÷å íå å çëå äà áúäå íîñèòåë íà òèòëàòà Ãîëåìèÿ ãîñïîäèí Òîðáèíñ îò Òîðáîäúí. Íÿêîëêî ãîäèíè æèâÿ íàïúëíî ùàñòëèâî, áåç ìíîãî äà ìó ìèñëè çà áúäåùåòî. Íî íåóñåòíî è çà ñàìèÿ íåãî â ñúðöåòî ìó ïîñòåïåííî íàðàñòâàøå ñúæàëåíèå, ÷å íå å çàìèíàë ñ Áèëáî. Ïîíÿêîãà, îñîáåíî íàåñåí, ãî íàëÿãàõà ìèñëè çà Äèâèòå çåìè è â ñúíèùàòà ìó êàòî ñòðàííè âèäåíèÿ íàõëóâàõà Ïëàíèíèòå, êîèòî íèêîãà íå áå âèæäàë. Çàïî÷íà äà ñè êàçâà: „Íÿêîé äåí ìîæå è àç äà ïðåñåêà Ðåêàòà." - „Ïî-êúñíî" - îòãîâàðÿøå äðóãàòà ïîëîâèíà íà óìà ìó.
Òàêà âúðâÿõà íåùàòà, äîêàòî èçòè÷àøå ïåòîòî ìó äåñåòèëåòèå è íàáëèæàâàøå ïîëîâèíâåêîâíèÿò ìó þáèëåé. Òîé óñåùàøå, ÷å ÷èñëîòî ïåòäåñåò å íÿêàê ñè çíàìåíàòåëíî (èëè çëîêîáíî); âúâ âñåêè ñëó÷àé èìåííî íà òàçè âúçðàñò ïðèêëþ÷åíèÿ íåíàäåéíî áÿõà âðúõëåòåëè âúðõó Áèëáî. Ôðîäî èçãóáè ïîêîé è ñòàðèòå ïúòåêè ìó ñå ñòðóâàõà ìíîãî óòúïêàíè. Çàãëåäàí â êàðòèòå, òîé ñå ïèòàøå êàêâî ëè èìà èçâúí òÿõ - íà÷åðòàíèòå â Ãðàôñòâîòî êàðòè îáèêíîâåíî îñòàâÿõà áåëè ïîëåòà îòâúä ãðàíèöèòå ìó. Âçå äà áðîäè âñå ïî-íàäàëå÷ è âñå ïî-÷åñòî èçëèçàøå ñàì, à Ìåðè è äðóãèòå ìó ïðèÿòåëè òðåâîæíî ãî ñëåäÿõà. Íåðÿäêî ãî âèæäàõà äà êðà÷è, óâëå÷åí â ðàçãîâîð ñ íåçíàéíèòå ïúòíèöè, êîèòî çàïî÷íàõà ïî òîâà âðåìå äà ñå ïîÿâÿâàò â Ãðàôñòâîòî.
Íîñåõà ñå ñëóõîâå, ÷å ïî øèðîêèÿ ñâÿò ñòàâàëè ñòðàííè ðàáîòè è òúé êàòî âå÷å íÿêîëêî ãîäèíè îò Ãàíäàëô íÿìàøå íè âåñò, íè êîñò. Ôðîäî ñúáèðàøå íîâèíè êàêòî ìîæåøå. Åëôèòå, êîèòî ðÿäêî íàâëèçàõà â Ãðàôñòâîòî, íàïîñëåäúê ñå ìÿðêàõà âå÷åð èç ãîðèòå - îòèâàõà íà çàïàä è íå ñå çàâðúùàõà; àëà íàïóñêàéêè Ñðåäíàòà çåìÿ, òå âå÷å íå ñå èíòåðåñóâàõà îò íåéíèòå íåñãîäè. Ïî ïúòèùàòà îáà÷å èìàøå è íåîáè÷àéíî ìíîãî äæóäæåòà. Ñòàðèÿò Ïúò èçòîê-çàïàä ïðåñè÷àøå Ãðàôñòâîòî, óñòðåìåí êúì Ñèâèòå çàëèâè, è äæóäæåòàòà îòêðàé âðåìå ïúòóâàõà ïî íåãî äî ìèíèòå ñè â Ñèíèòå ïëàíèíè. Íàé-âå÷å îò òÿõ Õîáèòèòå ìîæåõà äà ÷óÿò íîâèíè çà äàëå÷íè êðàèùà... àêî èçîáùî ïîæåëàåõà äà ÷óÿò - îáèêíîâåíî äæóäæåòàòà, ãîâîðåõà ìàëêî, à è õîáèòèòå íå ãè ðàçïèòâàõà. Íî ñåãà Ôðîäî ÷åñòî ñðåùàøå ñòðàííè äæóäæåòà îò äàëå÷íè çåìè, ïîòúðñèëè óáåæèùå íà çàïàä. Òðåâîæíè áÿõà òå è ïîíÿêîãà íàøåïâàõà çà Âðàãà è çà ñòðàíàòà Ìîðäîð.
Õîáèòèòå çíàåõà òîâà èìå ñàìî îò ëåãåíäèòå çà ìðà÷íîòî ìèíàëî, òî áå ñÿíêà â äúëáèíèòå íà ïàìåòòà èì, íî íîñåøå ïðîêîáà è áåçïîêîéñòâî. Ãîâîðåøå ñå, ÷å çëàòà ñèëà â Ìðàêîëåñ áèëà ïðîãîíåíà îò Áåëèÿ ñúâåò ñàìî çà äà ñå ðàçâèõðè ñ îùå ïî-ãîëÿìà ñèëà ñðåä äðåâíèòå áàñòèîíè íà Ìîðäîð. Ðàçïðàâÿõà îùå, ÷å ×åðíàòà êóëà áèëà ñúãðàäåíà îòíîâî. Îòòàì ñèëàòà ñå ðàçïðúñêâàëà íàäëúæ è øèð, äàëå÷ íà èçòîê è íà þã áóøóâàëè âîéíè è óæàñè. Îðêèòå ïàê ñå ìíîæàëè èç ïëàíèíèòå. Òðîëèòå íàïóñêàëè áúðëîãèòå ñè è âå÷å íå áèëè òúïîóìíè, à õèòðè è íîñåëè ñòðàõîâèòè îðúæèÿ. Ìúëâàòà íàøåïâàøå è çà îùå ïî-ñòðàøíè ñúçäàíèÿ, àëà òå áÿõà áåçèìåííè.
Åñòåñòâåíî, ñàìî ìàëêà ÷àñò îò òèÿ íîâèíè ñòèãàøå äî óøèòå íà îáèêíîâåíèòå õîáèòè. Íî äîðè íàé-ãëóõèòå è íàé-ãîëåìèòå äîìîøàðè âçåõà äà ïîäî÷óâàò ñòðàííè ïðèêàçêè, à îíåçè, ÷èÿòî ðàáîòà ãè âîäåøå êúì ãðàíèöèòå, çàáåëÿçâàõà ÷óäíîâàòè íåùà. Ðàçãîâîðúò, ïðîçâó÷àë â „Çåëåíèÿò äðàêîí" â Êðàéðå÷êèíî åäíà âå÷åð ïðåç ïðîëåòòà íà Ôðîäîâàòà ïåòäåñåòà ãîäèíà, äîêàçâàøå, ÷å äîðè â ñïîêîéíèÿ öåíòúð íà Ãðàôñòâîòî äîëèòàò ñëóõîâå, ìàêàð ÷å ïîâå÷åòî õîáèòè âñå îùå èì ñå íàäñìèâàõà.
Ñàì Ìàéòàïåð ñåäåøå â úãúëà êðàé îãíèùåòî, à íàñðåùà ìó áåøå Òåä Ïÿñú÷êèí, ìåëíè÷àðñêèÿò ñèí. Ìíîæåñòâî ñåëñêè õîáèòè ñëóøàõà ðàçãîâîðà èì.
- Íå ùå è äóìà, ñòðàííè ðàáîòè ñå ÷óâàò íàïîñëåäúê - êàçà Ñàì.
- À - îáàäè ñå Òåä, - ÷óâàò ñå, àêî ñëóøàø. Àç, àêî èñêàì, ìîãà è âêúùè äà ñëóøàì äåòñêè ïðèêàçêè.
- Ñèãóðíî ìîæåø - îòâúðíà Ñàì - è ñìåÿ äà êàæà, ÷å â íÿêîè îò òÿõ èìà ïîâå÷å èñòèíà, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàø. Òà êîé å èçìèñëèë ïðèêàçêèòå? Âçåìè äðàêîíèòå íàïðèìåð.
- Áëàãîäàðÿ, íå ùà - êàçà Òåä. - Íÿìà äà ãè âçåìà. Êàòî áÿõ õëàïå, ñëóøàõ äîñòàòú÷íî, íî ñåãà íÿìà ñìèñúë äà âÿðâàì â òÿõ. Ñàìî åäèí äðàêîí èìà â Êðàéðå÷êèíî è òîé å çåëåí - äîáàâè òîé, ïðåäèçâèêâàéêè âñåîáù ñìÿõ.
- Äîáðå - ðàçñìÿ ñå Ñàì çàåäíî ñ äðóãèòå. - Àìè êàêâî ùå ðå÷åø çà îíèÿ õîðà - äúðâåòà, îíèÿ âåëèêàíè áèõìå ìîãëè äà ãè íàðå÷åì. Êàçâàò, ÷å îòòàòúê Ñåâåðíèòå òðåñàâèùà íàñêîðî çúðíàëè åäèí îò òÿõ, áèë ïî-ãðàìàäåí îò äúðâî.
- Êîè ñà òèÿ, äåòî ãî êàçâàò?
- Ïúðâî, áðàòîâ÷åä ìè Õàë. Òîé ðàáîòè ïðè ãîñïîäèí Ìíîãîçíàé â Çàäõúëìîâî è õîäè íà ëîâ â Ñåâåðíàòà îêîëèÿ. Òîé âèäÿë åäèí.
- Èëè ðàçïðàâÿ, ÷å å âèäÿë. Òâîÿò Õàë âå÷íî ðàçïðàâÿ, ÷å âèäÿë ðàçíè ðàáîòè, ïúê ìîæå äà âèæäà è òîâà, äåòî ãî íÿìà.
- Àìà îíçè áèë ãîëÿì êîëêîòî áðÿñò è âçåìàë ïî øåñò-ñåäåì ìåòðà íà ðàçêðà÷, äà íå ìèñëèø, ÷å å ùàïóêàë.
- Îáçàëàãàì ñå, ÷å íå å è ùàïóêàë. Ìåíå àêî ïèòàø, âèäÿë å èñòèíñêè áðÿñò.
- Àìà îíçè âúðâÿë, êàçâàì âè, à èç Ñåâåðíèòå òðåñàâèùà íÿìà áðÿñòîâå.
- Çíà÷è Õàë íå ìîæå äà ãî å âèäÿë - çàêëþ÷è Òåä. Ðàçäàäîõà ñå ñìåõîâå è ðúêîïëÿñêàíèÿ - ïóáëèêàòà, èçãëåæäà, áå ðåøèëà, ÷å Òåä âîäè ñ åäíî íà íóëà.
- Âñå òàÿ - êàçà Ñàì, - íå ìîæåø äà îòðå÷åø, ÷å è äðóãè îñâåí íàøèÿ Áúðçîõàë ñà âèæäàëè ñòðàííè õîðà äà ïðåñè÷àò Ãðàôñòâîòî - äà ãî ïðåñè÷àò, çàáåëåæè! À ïúê êîëêî ãè âðúùàò íà ãðàíèöàòà. Âàðäèÿíèòå íèêîãà íå ñà èìàëè òîëêîâà ìíîãî ðàáîòà. ×óõ îùå, ÷å åëôèòå ñå ïðèäâèæâàëè íà çàïàä. Êàçâàò, ÷å îòèâàëè êúì ïðèñòàíèùàòà, òàì íåéäå îòâúä Áåëèòå êóëè.
Ñàì íåîïðåäåëåíî ðàçìàõà ðúêà - íèòî òîé, íèòî íÿêîé îò ïðèñúñòâàùèòå çíàåøå êîëêî ïúò îñòàâà äî ìîðåòî îòâúä äðåâíèòå êóëè ïî çàïàäíàòà ãðàíèöà íà Ãðàôñòâîòî. Íî ñòàðàòà ëåãåíäà ðàçêàçâàøå, ÷å íàòàì ñà Ñèâèòå çàëèâè, îòêúäåòî ïîíÿêîãà âäèãàò ïëàòíà åëôè÷åñêèòå êîðàáè è íèêîãà íå ñå çàâðúùàò.
- Òå ïëàâàò, ïëàâàò, ïëàâàò ïî Ìîðåòî, íà çàïàä ÷åçíàò è íè èçîñòàâÿò. - Ñàì ïî÷òè ïååøå äóìèòå, ïîêëàùàéêè ãëàâà ïå÷àëíî è òúðæåñòâåíî. Íî Òåä ñå èçñìÿ.
- Å, â òîâà íÿìà íèùî íîâî, àêî âÿðâàø íà ñòàðèòå ïðèêàçêè. À ïúê àç íå âèæäàì êàêâî íè çàñÿãà ìåíå èëè òåáå. Íåêà ñè ïëàâàò! Àìà ñúì ñèãóðåí, ÷å òîâà íå ñè ãî âèäÿë íèòî òè, íèòî íÿêîé äðóã îò Ãðàôñòâîòî.
- Àáå íå çíàì - çàìèñëåíî êàçà Ñàì. Òîé áå óáåäåí, ÷å âåäíúæ å çúðíàë â ãîðàòà åëô, è ñå íàäÿâàøå ïàê äà ãî âèäè íÿêîé äåí. Îò âñè÷êè ëåãåíäè, êîèòî áå ÷óâàë â äåòñòâîòî ñè, íàé-ìíîãî ãî âúëíóâàõà ïîëóçàáðàâåíèòå ñðåä õîáèòèòå ðàçêàçè è îòêúñëå÷íè ïðèêàçêè çà åëôèòå. - Äàæå ïî íàøèÿ êðàé íÿêîè ïîçíàâàò Ïðåêðàñíèÿ íàðîä è ïîëó÷àâàò âåñòè îò íåãî. Íàïðèìåð ãîñïîäèí Òîðáèíñ, ïðè êîãîòî ðàáîòÿ; êàçà ìè, ÷å îòïëàâàò, à ïúê òîé çíàå òóé-îíóé çà åëôèòå. Ñòàðèÿò ãîñïîäèí Áèëáî çíàåøå îùå ïîâå÷å, êîëêî ñìå ñè ïðèêàçâàëè ñ íåãî, êàòî áÿõ õëàïàê.
- Î, òå è äâàìàòà ñà îòêà÷åíè - êàçà Òåä. - Âúâ âñåêè ñëó÷àé ñòàðèÿò Áèëáî íàèñòèíà áåøå îòêà÷åí, à Ôðîäî å íà ïúò äà îòêà÷è. Àêî îò òÿõ ñè ÷åðïèø íîâèíèòå, íå òè òðÿáâàò áàáèíè äåâåòèíè. Å, ïðèÿòåëè, àç ïîòåãëÿì êúì êúùè. Íàçäðàâå!
Òîé ïðåñóøè õàëáàòà ñè è øóìíî èçëåçå.
Ñàì ñåäåøå ìúë÷àëèâî. Èìàøå çà êàêâî äà ìèñëè. Åäíî, ÷å â ãðàäèíàòà íà Òîðáîäúí ãî ÷àêàøå ìíîãî ðàáîòà è àêî óòðå âðåìåòî ñå ïðîÿñíåøå, äåíÿò ùåøå äà å òåæè÷úê. Òðåâàòà ðàñòåøå áúðçî. Íî Ñàì íå ìèñëåøå ñàìî çà ãðàäèíàðñòâîòî. Ñëåä ìàëêî òîé âúçäúõíà, ñòàíà è èçëåçå.
Áåøå íà÷àëîòî íà àïðèë è íåáåòî ñå ðàç÷èñòâàøå ñëåä ïðîëèâíèòå äúæäîâå. Ñëúíöåòî áå çàëÿçëî è õëàäíàòà áëåäà ïðèâå÷åð êðîòêî ñå ïðåâðúùàøå â íîù. Ïîäñâèðêâàéêè òèõî è çàìèñëåíî ïîä ðàííèòå çâåçäè, òîé òðúãíà êúì êúùè, ïðåñå÷å Õîáèòîâî è ñå èçêà÷è ïî Õúëìà.
Òúêìî ïî îíîâà âðåìå Ãàíäàëô ñå ïîÿâè ïîäèð äúëãîòî ñè îòñúñòâèå. Òðè ãîäèíè ñëåä ïðàçíèêà ãî íÿìàøå íèêàêúâ. Ïîñëå ïîñåòè çà êðàòêî Ôðîäî, îãëåäà ãî äîáðå è ïàê èç÷åçíà. Ïðåç ñëåäâàùèòå åäíà-äâå ãîäèíè òîé ÷åñòî ñå ìÿðêàøå - èäâàøå íå÷àêàí ïî ìðúêíàëî è áåç äà ñå îáàäè, èç÷åçâàøå â ðàííè çîðè. Çà ñâîèòå ðàáîòè è ïúòåøåñòâèÿ ìúë÷åøå, à ñå èíòåðåñóâàøå ãëàâíî îò ðàçíè äðåáîëèè çà çäðàâåòî è æèâîòà íà Ôðîäî.
Ïîñëå ïîñåùåíèÿòà èçâåäíúæ ñåêíàõà. Âå÷å äåâåò ãîäèíè Ôðîäî íÿìàøå âåñò îò íåãî. Çàïî÷âàøå äà ìèñëè, ÷å âúëøåáíèêúò îêîí÷àòåëíî å èçãóáèë èíòåðåñ êúì õîáèòèòå è íèêîãà íå ùå ñå âúðíå. Íî òàçè âå÷åð, äîêàòî Ñàì êðà÷åøå êúì êúùè â ïàäàùèÿ ìðàê, îòêúì ïðîçîðåöà íà êàáèíåòà äîëåòÿ îòäàâíà ïîçíàòîòî ïî÷óêâàíå.
Ôðîäî ïðèâåòñòâà ñòàðèÿ ñè ïðèÿòåë ñ èçíåíàäà è îãðîìíà ðàäîñò. Äâàìàòà ñå ñïîãëåäàõà.
- Âñè÷êî å íàðåä, à? - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ñè ñå ïðîìåíèë, Ôðîäî.
- È òè - îòâúðíà Ôðîäî, íî òàéíî ñè ïîìèñëè, ÷å Ãàíäàëô èçãëåæäà ñúñòàðåí è èçíóðåí îò ãðèæè. Ïîáúðçà äà èçñòèñêà îò íåãî íîâèíè - êàêâî å ïðàâèë, êàê å ïî øèðîêèÿ ñâÿò. Ñêîðî äâàìàòà ïîòúíàõà â ðàçãîâîð è ñòîÿõà äî êúñíî ïðåç íîùòà.
Íà ñëåäâàùîòî óòðî, ñëåä êúñíà çàêóñêà, âúëøåáíèêúò è Ôðîäî ñåäÿõà êðàé îòâîðåíèÿ ïðîçîðåö íà êàáèíåòà. Â êàìèíàòà ïëàìòåøå áóåí îãúí, íî íàâúí ñëúíöåòî ãðååøå è äóõàøå þæíÿêúò. Âñè÷êî èçãëåæäàøå ñâåæî, ìëàäàòà ïðîëåòíà çåëåíèíà òðåïòåøå èç ïîëÿòà è ïî âðúõ÷åòàòà íà ïðúñòèòå íà äúðâåòàòà.
Ãàíäàëô ñè ìèñëåøå çà åäíà ïðîëåò ïðåäè îñåìäåñåò ãîäèíè, êîãàòî Áèëáî èçòè÷à îò Òîðáîäúí áåç êúðïè÷êà. Ìîæå áè ñåãà êîñàòà íà âúëøåáíèêà áåøå ïî-áÿëà îò òîãàâà, áðàäàòà è âåæäèòå ìó - ïî-äúëãè, à ëèöåòî ìó - ïî-íàáðàçäåíî îò ãðèæè è ìúäðîñò, àëà î÷èòå ìó ñèÿåõà êàêòî âèíàãè è òîé âñå òàêà ïúðãàâî è ñ íàñëàäà ïóñêàøå äèìíè êîëåëöà îò ëóëàòà ñè.
Ñåãà ïóøåøå ìúë÷àëèâî, çàùîòî Ôðîäî áå ïîòúíàë â ðàçìèñúë. Äîðè â óòðèííèòå ëú÷è óñåùàøå òúìíàòà ñÿíêà íà âåñòèòå, äîíåñåíè îò Ãàíäàëô. Íàé-ñåòíå õîáèòúò íàðóøè ìúë÷àíèåòî.
- Ñíîùè çàïî÷íà äà ìè ðàçêàçâàø ñòðàííè íåùà çà ïðúñòåíà, Ãàíäàëô - êàçà òîé. - È ïîñëå ñïðÿ, çàùîòî áèëî ïî-äîáðå ïîäîáíè ðàçãîâîðè äà ñå îñòàâÿò çà ïðåç äåíÿ. Íå ìèñëèø ëè, ÷å å âðåìå çà ñå äîèçêàæåø? Ðàçïðàâÿø, ÷å ïðúñòåíúò å îïàñåí, ìíîãî ïî-îïàñåí, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàì. Ñ êàêâî?
- Ñ ìíîãî íåùà - îòãîâîðè âúëøåáíèêúò, - Òîé å äàëå÷ ïî-ìîãúù, îòêîëêîòî ñìååõ äà ìèñëÿ â íà÷àëîòî, òîëêîâà ìîãúù, ÷å â êðàÿ íà êðàèùàòà íàïúëíî ùå ñëîìè âñåêè ñìúðòåí, êîéòî ãî ïðèòåæàâà. Ùå ãî çàðîáè. Ìíîãî, ìíîãî îòäàâíà â Åðåãèîí èçðàáîòâàõà åëôè÷åñêè ïðúñòåíè, âúëøåáíè ïðúñòåíè, êàêòî ãî íàðè÷àòå. Ðàçáèðà ñå, òå áÿõà íàé-ðàçëè÷íè - åäíè ïî-ñèëíè, äðóãè ïî-ñëàáè. Ïî-ñëàáèòå ïðúñòåíè áÿõà ïðîñòî ïðîáè íà èçêóñòâîòî, ïðåäè òî äà ñå ðàçâèå íàïúëíî, è åëôèòå êîâà÷è ãè èìàõà çà äðåáîëèè, ìàêàð ñïîðåä ìåí è òå äà ñà îïàñíè çà ñìúðòíèòå. Àëà Âåëèêèòå Ïðúñòåíè, Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè, áÿõà ãèáåëíè. Ñìúðòåí, êîéòî âëàäåå íÿêîé îò Âåëèêèòå Ïðúñòåíè, íå óìèðà, àëà è íå ïîëó÷àâà ïî-äúëúã æèâîò, òîé ïðîñòî ñúùåñòâóâà, äîêàòî íàêðàÿ âñÿêà íåãîâà ìèíóòà ñå ïðåâúðíå â óìîðà. À àêî ÷åñòî èçïîëçâà Ïðúñòåíà, çà äà ñòàâà íåâèäèì, òîé èçáëåäíÿâà - ñòàâà íåâèäèì çàâèíàãè è áðîäè èç ìðàêà ïîä âçîðà íà Òúìíàòà Ìîù, âëàñòâàùà íàä Ïðúñòåíèòå. Äà, ðàíî èëè êúñíî - êúñíî, àêî â íà÷àëîòî å áèë ñèëåí èëè äîáðîíàìåðåí, àëà íèòî ñèëàòà, íèòî áëàãàòà öåë òðàÿò äúëãî, - ðàíî èëè êúñíî Ìðà÷íàòà Ìîù ãî ïîãëúùà.
- Óæàñíî! - ïðîøåïíà Ôðîäî.
Îòíîâî íàñòúïè äúëãî ìúë÷àíèå. Îòêúì ãðàäèíàòà ñå ÷óâàøå êàê Ñàì Ìàéòàïåð ïîäðÿçâà òðåâàòà.
- Îòêîãà òè å èçâåñòíî òîâà? - çàïèòà íàé-ñåòíå Ôðîäî. - È êàêâî çíàåøå Áèëáî?
- Áèëáî çíàåøå ñàìî òîëêîâà, êîëêîòî òè å ðàçêàçâàë, ñèãóðåí ñúì - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Ìàêàð, ÷å îáåùàõ äà òå íàãëåæäàì, òîé íèêîãà íå áè òè ïðåäàë íåùî, êîåòî ñìÿòà çà îïàñíî. Ìèñëåøå, ÷å ïðúñòåíúò å ìíîãî êðàñèâ è ïîëåçåí â íÿêîè ñëó÷àè, è àêî çàáåëÿçâàøå íåùî îáúðêàíî èëè ñòðàííî, ïðèïèñâàøå ãî íà ñåáå ñè. Êàçâàøå, ÷å ìó ñå å „çàäúëáàë â óìà", è âå÷íî ñå òðåâîæåøå çà íåãî, íî íå ïîäîçèðàøå, ÷å âèíàòà å â ïðúñòåíà. È âñå ïàê áå îòêðèë, ÷å òîçè ÷óäíîâàò ïðåäìåò ñå íóæäàå îò íàäçîð - íå âèíàãè èìàøå åäíàêúâ ðàçìåð è òåãëî, ñòðàííî ñå ñâèâàøå èëè ðàçøèðÿâàøå è ìîæåøå âíåçàïíî äà ñå èçïëúçíå îò ïðúñòà, êúäåòî ïðåäè ìàëêî å ñòîÿë ñòåãíàòî.
- Äà, òîé ìå ïðåäóïðåäè çà òîâà â ïîñëåäíîòî ñè ïèñìî - ïîòâúðäè Ôðîäî, - çàòîâà íèêîãà íå ãî ñâàëÿì îò âåðèæêàòà.
- Ìíîãî ðàçóìíî. Íî Áèëáî èçîáùî íå ñâúðçâàøå äúëãîëåòèåòî ñè ñ ïðúñòåíà. Çàñëóãàòà ïðèïèñâàøå èçöÿëî íà ñåáå ñè è ìíîãî ñå ãîðäååøå ñ òîâà. Ìàêàð ÷å ãî îáõâàùàõà ñìóò è áåçïîêîéñòâî. Èçòúíÿë è ðàçòåãëåí, êàçâàøå òîé. Ïðèçíàê, ÷å ïðúñòåíúò ïîåìà âëàñòòà.
- Îòêîãà çíàåø òîâà? - îòíîâî çàïèòà Ôðîäî.
- Îòêîãà çíàì? - ïîâòîðè Ãàíäàëô. - Ìíîãî íåùà çíàì, Ôðîäî, èçâåñòíè ñàìî íà Ìúäðèòå. Íî àêî èìàø ïðåäâèä òîçè ïðúñòåí, å, ìîæå äà ñå êàæå, ÷å âñå îùå íå çíàì. Òðÿáâà äà íàïðàâÿ ïîñëåäíàòà ïðîâåðêà. Íî âå÷å íå ñå ñúìíÿâàì â äîãàäêàòà ñè. Êîãà çàïî÷íàõ äà ñå äîñåùàì? - ïðîìúðìîðè òîé, ïîòúíàë â ñïîìåíèòå ñè. - ×àêàé äà âèäÿ... Áèëáî íàìåðè ïðúñòåíà â îíàÿ ãîäèíà, êîãàòî Áåëèÿò ñúâåò ïðîãîíè òúìíàòà ñèëà îò Ìðàêîëåñ, òî÷íî ïðåäè áèòêàòà íà Ïåòòå àðìèè. Ñÿíêà ëåãíà â ñúðöåòî ìè òîãàâà, ìàêàð îùå äà íå çíàåõ îò êàêâî ñå áîÿ. ×åñòî ñå ïèòàõ êàê å óñïÿë Àì-ãúë äà ñå äîêîïà äî Âåëèê Ïðúñòåí, çàùîòî áå ÿâíî, ÷å å Âåëèê - òîâà ïîíå áå ÿñíî îò ñàìîòî íà÷àëî. Ïîñëå ÷óõ ñòðàííèÿ ðàçêàç íà Áèëáî êàê ãî „ñïå÷åëèë" è íå ìîæàõ äà ïîâÿðâàì. Êîãàòî íàé-ñåòíå èçòðúãíàõ èñòèíàòà îò íåãî, âåäíàãà ðàçáðàõ, ÷å òîé ñå ìú÷è äà ïîñòàâè èçâúí âñÿêàêâî ñúìíåíèå ïðàâàòà ñè âúðõó ïðúñòåíà. Ñúùî êàòî Àì-ãúë ñ íåãîâèÿ „ïîäàðúê çà ðîæäåíèÿ äåí". Ëúæèòå ïðåêàëåíî ñè ïðèëè÷àõà, çà äà ãè ïðèåìà ñïîêîéíî. Â ïðúñòåíà î÷åâèäíî ñå êðèåøå çëîâðåäíà ñèëà, êîÿòî âåäíàãà çàïî÷âà äà ãðèçå ïðèòåæàòåëÿ ìó. Òîâà áå ïúðâîòî ìè èñòèíñêî ïðåäóïðåæäåíèå, ÷å íåùî íå å íàðåä. ×åñòî êàçâàõ íà Áèëáî, ÷å òàêèâà ïðúñòåíè íå áèâà äà ñå èçïîëçâàò, íî òîâà ãî îáèæäàøå è ãíåâåøå. Íÿìàøå êàêâî äà ñòîðÿ. Íå ìîæåõ äà ìó ãî îòíåìà, áåç äà ïðè÷èíÿ îùå ïî-ãîëÿìî çëî, ïúê è íÿìàõ ïðàâî íà òîâà. Ìîæåõ ñàìî äà ãëåäàì è ÷àêàì. Íàâÿðíî áèõ ñå ïîñúâåòâàë ñúñ Ñàðóìàí Áåëèÿ, àëà âèíàãè íåùî ìå óäúðæàøå.
- Êîé å òîé? - ïîïèòà Ôðîäî. - Äîñåãà íå ñúì ÷óâàë çà íåãî.
- Ìîæå áè - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Õîáèòèòå íå ãî èíòåðåñóâàò, èëè ïîíå íå ãî èíòåðåñóâàõà. Íî òîé å âåëèê ñðåä Ìúäðèòå. Âîäà÷ å íà ìîÿ îðäåí è ñòîè íà÷åëî íà Ñúâåòà. Äúëáîêè ñà çíàíèÿòà ìó, àëà ñ òÿõ ïîðàñíà è ãîðäîñòòà ìó - çëîáíî ïîñðåùà òîé âñÿêà ÷óæäà íàìåñà. Íàóêàòà çà ãîëåìèòå è ìàëêèòå åëôè÷åñêè ïðúñòåíè - åòî íåãîâàòà îáëàñò. Îòäàâíà ãè èçó÷àâà, òúðñåéêè èçãóáåíèòå òàéíè íà òÿõíàòà èçðàáîòêà, àëà êîãàòî Ñúâåòúò îáñúæäàøå âúïðîñà çà Ïðúñòåíèòå, âñè÷êè ðàçêðèòèÿ íà Ñàðóìàí ïðîòèâîðå÷àõà íà ñòðàõîâåòå ìè. Ñúìíåíèÿòà ó ìåí çàäðÿìàõà... íî ñ íåñïîêîéíà äðÿìêà. Àç ïðîäúëæàâàõ äà áäÿ è äà ÷àêàì. Ñ Áèëáî âñè÷êî èçãëåæäàøå íàðåä. Ãîäèíèòå ìèíàâàõà. Äà, ìèíàâàõà, ñÿêàø áåç äà ãî äîêîñíàò. Òîé íå èçãëåæäàøå ñúñòàðåí. Ñÿíêàòà îòíîâî ìå íàëåãíà. Àëà ñè êàçàõ: „Â êðàÿ íà êðàèùàòà ïî ìàé÷èíà ëèíèÿ òîé ïðîèçõîæäà îò äúëãîëåòåí ðîä. Èìà âðåìå. ×àêàé!" È àç ÷àêàõ. Äî íîùòà, êîãàòî òîé íàïóñíà òîçè äîì. Äóìèòå è äåëàòà ìó òîãàâà ìå èçïúëíèõà ñúñ ñòðàõ, êîéòî íèêàêâè äóìè íà Ñàðóìàí íå ìîæåõà äà óñïîêîÿò. Íàé-ñåòíå çíàåõ, ÷å íåùî ìðà÷íî è ãèáåëíî íàïðÿãà ñèëè. È ïîñâåòèõ èçìèíàëèòå ãîäèíè íà åäíà öåë - äî îòêðèÿ èñòèíàòà.
- Íî çëîòî íå å îêîí÷àòåëíî, íàëè? - òðåâîæíî çàïèòà Ôðîäî. - Íàëè Áèëáî ùå ñå îïðàâè ñ âðåìåòî? Ùå íàìåðè ïîêîé, èñêàì äà êàæà.
- Îùå òîãàâà ìó ñòàíà ïî-äîáðå. Íî ñàìî åäíà ñèëà íà òîçè ñâÿò çíàå âñè÷êî çà Ïðúñòåíèòå è òåõíèòå çëèíè, à äîêîëêîòî çíàì, íÿìà íà ñâåòà Ñèëà, ïîçíàâàùà íàïúëíî õîáèòèòå. Ñðåä Ìúäðèòå àç åäèíñòâåí ñå çàíèìàâàì ñ õîáèòîçíàíèå - ñêðîìåí, íî ïúëåí ñ èçíåíàäè äÿë îò ïðåìúäðîñòèòå. Óæ õîáèòèòå ñà ìåêè êàòî ìàñëî, à èçâåäíúæ ãè âèæäàø ÿêè êàòî ñòàðè êîðåíèùà. Íå áèõ ñå ó÷óäèë, àêî íÿêîè èçìåæäó òÿõ óñòîÿò íà Ïðúñòåíèòå ìíîãî ïî-äúëãî, îòêîëêîòî áèõà ïîâÿðâàëè Ìúäðèòå. Ìèñëÿ, ÷å íå áèâà äà ñå òðåâîæèø çà Áèëáî. Ðàçáèðà ñå, òîé äúëãè ãîäèíè áå ñîáñòâåíèê íà Ïðúñòåíà è ãî óïîòðåáÿâàøå, òúé ÷å ìîæå ìíîãî äà ìèíå, ïðåäè âúçäåéñòâèåòî äà ñå çàëè÷è... òà äà ìîæå íàïðèìåð îòíîâî äà ãî âèäè, áåç äà ñå ïîäëàãà íà îïàñíîñò. Íî íèùî íå ìó ïðå÷è äà æèâåå ùàñòëèâî îùå ãîäèíè íàðåä - ïðîñòî äà ñïðå â îíçè ìîìåíò, êúäåòî áåøå, êîãàòî ñå ðàçäåëè ñ ïðúñòåíà. Çàùîòî â êðàÿ íà êðàèùàòà òîé ãî äàäå äîáðîâîëíî, à òîâà å âàæíî. Íå, íå ñå òðåâîæåõ çà ñêúïèÿ Áèëáî, ùîì ñå îòúðâà. Çà òåáå ñå ÷óâñòâàõ îòãîâîðåí. Îòêàêòî Áèëáî ñè çàìèíà, äúëáîêî ñúì çàãðèæåí çà òåá è çà âñè÷êè ÷àðîâíè, ñìåøíè, áåçïîìîùíè õîáèòè. Ãîðåñòåí óäàð ùå ïîíåñå ñâåòúò, àêî Ìðà÷íàòà Ñèëà îâëàäåå Ãðàôñòâîòî, àêî âñè÷êè âèå, âåñåëè è ãëóïàâè Áîëãåðîâöè, Ðîãîñâèðöè, Ìíîãîçíàåâöè, Âúðæèêîëàíîâöè è ïðî÷èå, äà íå ãîâîðèì çà ñìåõîòâîðíèòå Òîðáèíñîâöè, ïîïàäíåòå ïîä ðîáñòâî.
Ôðîäî ïîòðåïåðà.  - Íî çàùî? - âúçêëèêíà òîé. - È êîìó ñà íóæíè ïîäîáíè ðîáè?
- Ïðàâî äà ñè êàæà - îòâúðíà Ãàíäàëô, - ñìÿòàì, ÷å äîñåãà - èìåííî äîñåãà - Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë èçöÿëî å ïðåíåáðåãâàë ñúùåñòâóâàíåòî íà õîáèòèòå. Áëàãîäàðåòå íà ñúäáàòà. Íî âàøàòà áåçîïàñíîñò îòìèíà. Íå ñòå ìó íóæíè - òîé ñè èìà ìíîãî ïî-ïîëåçíè ñëóãè, - íî âå÷å íå ùå âè çàáðàâè. È õîáèòèòå êàòî îêàÿíè ðîáè ùå ñà ìó äàëå÷ ïî-ïðèÿòíè, îòêîëêîòî ñâîáîäíèòå è ùàñòëèâè õîáèòè. Íå çíàåø ëè, ÷å íà ñâåòà èìà çëîáà è ìúñò?
- Ìúñò ëè? - ó÷óäè ñå Ôðîäî. - Ìúñò çà êàêâî? Îùå íå ðàçáèðàì êàêâî îáùî èìà òîâà ñ Áèëáî, ñ ìåí è ïðúñòåíà ìè.
- Ìíîãî îáùî èìà - êàçà Ãàíäàëô. - Òè íå çíàåøå èñòèíñêàòà çàïëàõà, íî ñåãà ùå ÿ óçíàåø. Íå áÿõ óâåðåí ïðè ïîñëåäíîòî ñè ïîñåùåíèå, àëà äîéäå ÷àñúò äà çàãîâîðÿ. Äàé ìè ïðúñòåíà çà ìàëêî.
Ôðîäî èçâàäè îò äæîáà ñè ïðúñòåíà, çàêà÷åí ñ âåðèæêà çà ïîÿñà ìó. Îòêà÷è ãî è áàâíî ãî ïîäàäå íà âúëøåáíèêà. Ðúêàòà ìó èçâåäíúæ íàòåæà, ñÿêàø íÿêîé - ïðúñòåíúò èëè Ôðîäî - ñå áîåøå îò äîêîñâàíåòî íà Ãàíäàëô.
Ãàíäàëô ãî ïîå. Ïðúñòåíúò èçãëåæäàøå èçðàáîòåí îò ìàñèâíî ÷èñòî çëàòî.
- Âèæäàø ëè íÿêàêâè áåëåçè ïî íåãî? - çàïèòà âúëøåáíèêúò.
- Íå - êàçà Ôðîäî. - Íÿìà íèêàêâè áåëåçè. Ïðúñòåíúò å ñúâúðøåíî ãëàäúê, íèòî ñå íàäðàñêâà, íèòî ñå èçòúðêâà.
- Äîáðå òîãàâà, ãëåäàé!
Çà óäèâëåíèå è îò÷àÿíèå íà Ôðîäî âúëøåáíèêúò âíåçàïíî çàïîêèòè ïðúñòåíà ñðåä æàðàâàòà íà îãíèùåòî. Ñ âèê õîáèòúò ñå õâúðëè êúì ìàøàòà, íî Ãàíäàëô ãî óäúðæà.
- ×àêàé! - çàïîâÿäà òîé è ãî ñòðåëíà ñ âëàñòåí ïîãëåä èçïîä ðîøàâèòå ñè âåæäè.
Ïðúñòåíúò íå èçãëåæäàøå ïðîìåíåí. Ñëåä ìàëêî Ãàíäàëô ñòàíà, çàòâîðè êàïàöèòå íà ïðîçîðåöà è äðúïíà çàâåñèòå. Ìðàê è òèøèíà èçïúëíèõà ñòàÿòà, ñàìî îòêúì ãðàäèíàòà òèõî ïîòðàêâàõà íîæèöèòå íà Ñàì, êîéòî áå íàáëèæèë ïðîçîðåöà. Âúëøåáíèêúò ïîñòîÿ, çàãëåäàí â îãúíÿ, ïîñëå ñå íàâåäå, èçäúðïà ñ ìàøàòà ïðúñòåíà è âåäíàãà ãî õâàíà ñ ðúêà. Ôðîäî àõíà.
- Ñòóäåí å - êàçà Ãàíäàëô. - Âçåìè!
Ôðîäî ïîå ïðúñòåíà ñ èçòðúïíàëà äëàí; ñòîðè ìó ñå ïî-ïëúòåí è ïî-òåæúê îò êîãàòî è äà áèëî.
- Âäèãíè ãî! - íàðåäè Ãàíäàëô. - È ãëåäàé îòáëèçî!
Ôðîäî ñå ïîä÷èíè è çúðíà ïî âúíøíàòà è âúòðåøíàòà ñòðàíà íà ïðúñòåíà èçÿùíè ëèíèè, ïî-ôèíè îò íàé-òúíêîòî ïåðî - îãíåíè ÷åðòè, êîèòî ñÿêàø îôîðìÿõà ïëàâíî èçïèñàíè áóêâè. Òå ñèÿåõà - îñëåïèòåëíî ÿðêè è âñå ïàê äàëå÷íè, êàòî îò îãðîìíà äúëáèíà.
- Íå ìîãà äà ðàç÷åòà îãíåíèòå áóêâè - èçðå÷å Ôðîäî ñ ðàçòðåïåðàí ãëàñ.
- Òè íå - êàçà Ãàíäàëô, - íî àç ìîãà. Áóêâèòå ñà åëôè÷åñêè, â ñòàð ñòèë, àëà åçèêúò å ìîðäîðñêè è íå ùå ãî èçðåêà òóê. Íî íà Îáùèÿ åçèê íàäïèñúò ãëàñè ïðèáëèçèòåëíî òàêà:

Åäèíñòâåí Ïðúñòåí ãè âëàäåå, 
Åäèíñòâåí òîé ùå ãè îòêðèå.
Åäèíñòâåí âñè ùå ãè ñáåðå
è â òúìíèíà ùå ãè îáâèå...

Òîâà ñà ñàìî äâà ðåäà îò åäèí îòäàâíà èçâåñòåí â åëôè÷åñêàòà ïðåìúäðîñò ñòèõ:

Òðè Ïðúñòåíà çà åëôèòå
êðàëå ïîä òîçè íåáîñâîä
è ñåäåì çà äæóäæåòàòà
â äâîðöèòå èì îò êàìúê,
äà âçåìàò äåâåò õîðàòà
ñúñ êðàòêèÿ æèâîò,
åäèí - çà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë
ñ òðîí îò ÷åðåí ïëàìúê
â ñòðàíàòà ìó Ìîðäîð,
êúäåòî òåãíå ìðàê.
Åäèíñòâåí Ïðúñòåí ãè âëàäåå, 
Åäèíñòâåí òîé ùå ãè îòêðèå
Åäèíñòâåí âñè ùå ãè ñáåðå
è â òúìíèíà ùå ãè îáâèå
â ñòðàíàòà ìó Ìîðäîð,
êúäåòî òåãíå ìðàê.

Òîé ïîìúë÷à, ïîñëå áàâíî èçðå÷å ñ äúëáîê ãëàñ:
- Òîâà å âúðõîâíèÿò Ïðúñòåí, Åäèíñòâåíèÿò Ïðúñòåí, êîéòî âëàäåå âñè÷êè äðóãè. Åäèíñòâåíèÿò Ïðúñòåí, êîéòî Âðàãúò èçãóáè â äðåâíè âðåìåíà è òúé ìîùòà ìó îòñëàáíà íåèìîâåðíî. Òîé ñòðàñòíî ãî æåëàå... àëà íå áèâà äà ãî ïîëó÷è.
Ôðîäî ñåäåøå áåçìúëâåí è íåïîäâèæåí. Ñòðàõúò ñÿêàø ïðîòÿãàøå ãðàìàäíà ðúêà êàòî òúìåí îáëàê, äîëåòÿë îò èçòîê è íàäâèñíàë, çà äà ãî ïîãúëíå.
- Òîçè ïðúñòåí! - çàåêíà òîé. - Êàê, êàê, çà áîãà, å ïîïàäíàë ó ìåí?
- À! - êàçà Ãàíäàëô. - Òîâà å ìíîãî äúëãà èñòîðèÿ. Íà÷àëîòî ñå êðèå â ×åðíèòå ãîäèíè, çà êîèòî äíåñ ñè ñïîìíÿò ñàìî øåïà ìúäðåöè. Ïðîëåòòà è ëÿòîòî ùå îòìèíàò, àêî òðÿáâà äà òè ðàçêàæà âñè÷êî. Íî ñíîùè òè ñïîìåíàõ çà Ñàóðîí Âåëèêè, Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë. Âåðíè ñà ñëóõîâåòå, êàêòî äî÷óâàòå - òîé íàèñòèíà âúçêðúñíà, íàïóñíà âëàäåíèÿòà ñè â Ìðàêîëåñ è ñå çàâúðíà â ñâîÿòà äðåâíà êðåïîñò, ×åðíàòà êóëà â Ìîðäîð. Äîðè è âèå, õîáèòèòå, ñòå ÷óâàëè òîâà èìå, òî âèòàå êàòî ñÿíêà êðàé ñòàðèòå âè ïðèêàçêè. Ñëåä âñÿêî ïîðàæåíèå Ñÿíêàòà íàáèðà ñèëè, è îòíîâî ñå èçïðàâÿ ïîä äðóã îáðàç.
- Íå áèõ èñêàë òîâà äà ñëó÷è ïî ìîå âðåìå - êàçà Ôðîäî.
- Àç ñúùî. Íå ãî æåëàÿò è âñè÷êè, êîèòî ùå äîæèâåÿò òèÿ Ìðà÷íè âðåìåíà. Íî íå òå ðåøàâàò. Ìîæåì ñàìî äà ìèñëèì êàêâî äà ñòîðèì ïðåç âðåìåòî, êîåòî íè îñòàâà. À íàøåòî âðåìå, Ôðîäî, âå÷å ïðèòúìíÿâà. Âðàãúò áúðçî íàáèðà ìîù. Ìèñëÿ, ÷å ïëàíîâåòå ìó ñà äàëå÷ îò çðåëîñòòà, íî âå÷å çðåÿò. Òåæêè èçïèòàíèÿ íè ÷àêàò. Îùå ïî-òåæêè ùÿõà äà áúäàò, àêî íå áå òîçè ñòðàõîâèò øàíñ. Íà Âðàãà âñå îùå ìó ëèïñâà îíîâà, êîåòî ùå ìó äàäå ñèëà è çíàíèå, çà äà ñúêðóøè âñÿêà ñúïðîòèâà, äà ñëîìè ñåòíèòå óêðåïëåíèÿ è äà ïîêðèå ñ íîâ ìðàê âñè÷êè ñòðàíè. Ëèïñâà ìó Åäèíñòâåíèÿò Ïðúñòåí, ãîñïîäàðèòå åëôè óêðèõà îò íåãî Òðèòå, íàé-ïðåêðàñíèòå, è ðúêàòà ìó íå ãè îñêâåðíè. Êðàëåòå íà äæóäæåòàòà ïðèòåæàâàõà ñåäåì, àëà òîé ñè âúçâúðíà òðè, à äðàêîíèòå óíèùîæèõà îñòàíàëèòå. Ãîðäè è âåëèêè, ñìúðòíèòå õîðà ïîëó÷èõà îò íåãî äåâåò è òúé ñå âïðèì÷èõà â êëîïêàòà ìó. Ìíîãî, ìíîãî îòäàâíà ïàäíàõà òå ïîä âëàñòòà íà Åäèíñòâåíèÿ è ñå ïðåâúðíàõà â Äóõîâå íà Ïðúñòåíà, ñåíêè ñðåä èñïîëèíñêàòà ìó Ñÿíêà, íàé-ñòðàøíè íåãîâè âàñàëè. Ìíîãî ãîäèíè îòìèíàõà, îòêàêòî Äåâåòòå êðà÷åõà íàäëúæ è øèð. È âñå ïàê êîé çíàå? Ñÿíêàòà ðàñòå îòíîâî, ìîæå è òå ïàê äà ïîòåãëÿò íà ïúò. Íî äà îñòàâèì òîâà! Íåêà íå ãîâîðèì òàêèâà íåùà äîðè ñðåä ñïîêîéíîòî óòðî íà Ãðàôñòâîòî. È òúé: òîé ïðèáðà Äåâåòòå è íÿêîëêî îò Ñåäåìòå, îñòàíàëèòå ñà óíèùîæåíè. Òðèòå âñå îùå ñà ñêðèòè. Íî òîâà âå÷å íå ãî ñìóùàâà. Òðÿáâà ìó ñàìî Åäèíñòâåíèÿò, çàùîòî òîé ñàì èçðàáîòè òîçè Ïðúñòåí è âëîæè â íåãî ãîëÿìà ÷àñò îò äðåâíàòà ñè ñèëà, çà äà âëàäåå îñòàíàëèòå. Íàìåðè ëè ãî, òîãàâà ïàê ùå çàïîâÿäâà íà âñè÷êè Ïðúñòåíè, íåçàâèñèìî êúäå ñà, äîðè íà Òðèòå. Âñè÷êî, ñúòâîðåíî îò òÿõ, ùå ëåæè ïðåä íåãî áåççàùèòíî è òîé ùå ñòàíå ïî-ìîãúù îò êîãàòî è äà áèëî. Íî åòî ñòðàõîâèòèÿ øàíñ, Ôðîäî. Òîé âÿðâàøå, ÷å Åäèíñòâåíèÿò å èç÷åçíàë, ÷å åëôèòå ñà ãî óíèùîæèëè, êàêòî áè òðÿáâàëî äà áúäå. Àëà ñåãà çíàå, ÷å Ïðúñòåíúò íå å èç÷åçíàë, ÷å íÿêîé ãî å íàìåðèë. Çàòîâà ãî äèðè, äèðè è âñè÷êèòå ìó ìèñëè êëîíÿò íàòàì. Òóê å ãîëÿìàòà íè íàäåæäà è ãîëåìèÿò íè ñòðàõ.
- Çàùî, çàùî íå ñà ãî óíèùîæèëè? - èçâèêà Ôðîäî. - È ùîì âðàãúò å òîëêîâà ìîãúù, êàê å ìîãúë äà èçãóáè îíîâà, êîåòî íàé-ìíîãî öåíè?
Òîé ñòèñíà ïðúñòåíà, ñÿêàø âå÷å âèæäàøå êàê ÷åðíè ïðúñòè ñå ïðîòÿãàò äà ãî ñãðàá÷àò.
- Îòíåõà ìó ãî - êàçà Ãàíäàëô. - Â äðåâíè âðåìåíà åëôèòå ñå èçïðàâÿõà ñðåùó íåãî ìíîãî ïî-ìîùíî è íå âñè÷êè õîðà ñòðàíÿõà îò òÿõ. Íàðîäúò íà Çàäìîðèÿ èì ñå ïðèòå÷å íà ïîìîù. Äîáðå áè áèëî äà ñè ïðèïîìíèì òàçè ãëàâà îò äðåâíàòà èñòîðèÿ - òîãàâà ñúùî èìàøå ïå÷àë è ìðàêúò ñå ñãúñòÿâàøå, àëà âåëèêàòà äîáëåñò è âåëèêèòå äåëà íå îòìèíàõà íàïðàçíî. Íÿêîé äåí ìîæå äà òè ðàçêàæà òàçè èñòîðèÿ èëè ïúê ùå ÿ ÷óåø èçöÿëî îò íÿêîãî, êîéòî ÿ çíàå ïî-äîáðå. Íî çàñåãà å íàé-âàæíî äà óçíàåø êàê Ïðúñòåíúò ïîïàäíà ó òåá, à òîâà ñàìî ïî ñåáå ñè å äúëã ðàçêàç, çàòîâà ùå òè êàæà åäíî: åëôè÷åñêèÿò êðàë Ãèë-ãàëàä è Åëåíäèë Çàäìîðñêè ñ öåíàòà íà æèâîòà ñè íèçâåðãíàõà Ñàóðîí, à Èñèëäóð, ñèí íà Åëåíäèë, îòñå÷å Ïðúñòåíà îò äåñíèöàòà íà Ñàóðîí è ãî âçå çà ñåáå ñè. Ñàóðîí áå ïîáåäåí, äóõúò ìó îòëåòÿ è ñå óêðè çà äúëãè ãîäèíè, äîêàòî ñÿíêàòà ìó ñå âúçðîäè â Ìðàêîëåñ. Íî Ïðúñòåíúò áå çàãóáåí. Òîé ïàäíà âúâ Âåëèêàòà ðåêà Àíäóèí è èç÷åçíà. Çàùîòî, êîãàòî Èñèëäóð ñå óïúòè íà ñåâåð ïî èçòî÷íèÿ áðÿã íà ðåêàòà, ïëàíèíñêèòå îðêè ãî èçäåáíàõà êðàé Ïåðóíèêîâè ïîëÿ è èçêëàõà ïî÷òè âñè÷êè íåãîâè áîéöè. Òîé ñêî÷è âúâ âîäèòå, àëà äîêàòî ïëóâàøå, Ïðúñòåíúò ñå èçõëóçè îò ðúêàòà ìó, îðêèòå ãî âèäÿõà è ãî ïðîíèçàõà ñúñ ñòðåëè. - Ãàíäàëô ïîìúë÷à. - È òàì, â òúìíèòå âèðîâå ñðåä Ïåðóíèêîâè ïîëÿ. Ïðúñòåíúò èç÷åçíà îò ðàçêàçèòå è ëåãåíäèòå. Äîðè äîòóê ìàëöèíà çíàÿò èñòîðèÿòà ìó è Ñúâåòúò íà Ìúäðèòå íå óñïÿ äà îòêðèå íèùî ïîâå÷å. Íî ìèñëÿ, ÷å íàé-ñåòíå ìîãà äà ïðîäúëæà ðàçêàçà.
Ìíîãî ïî-êúñíî è âñå ïàê â íåçàïîìíåíè âðåìåíà ïî áðåãîâåòå íà Âåëèêàòà ðåêà, íåäàëå÷ îò Äèâèòå çåìè, æèâÿë äðåáåí íàðîä - ñðú÷åí è êðîòúê. Ïðåäïîëàãàì, ÷å ñà áèëè îò ðîäà íà õîáèòèòå - áëèçêè ñðîäíèöè ñ ïðàäåäèòå íà Çàïàñëèâöèòå, çàùîòî îáè÷àëè Ðåêàòà è ÷åñòî ïëóâàëè â íåÿ èëè ïëåòåëè òðúñòèêîâè ëîä÷èöè. Ñðåä òÿõ åäíî ñåìåéñòâî áèëî çàñëóæèëî ãîëÿìî óâàæåíèå ñúñ ñâîÿòà ìíîãî÷èñëåíîñò è çàìîæíîñò. Ðúêîâîäåëà ãî áàáàòà íà ðîäà - ñòðîãà, ìúäðà è ïîñâåòåíà â äðåâíèòå çíàíèÿ. Íàé-ëþáîïèòåí è ÷óäàò â ñåìåéñòâîòî áèë Ñìåàãîë. Òîé ñå èíòåðåñóâàë îò êîðåíà è íà÷àëîòî íà âñÿêî íåùî, ãìóðêàë ñå èç äúëáîêèòå âèðîâå, ðîâåë ïîä äúðâåòàòà è õðàñòèòå, äúëáàåë çåëåíèòå ìîãèëè, äîêàòî íàêðàÿ ïðåñòàíàë äà âäèãà î÷è êúì âúðõîâåòå íà õúëìîâåòå, ëèñòàòà íà äúðâåòàòà è ðàçöúôíàëèòå öâåòÿ - ãëàâàòà è î÷èòå ìó ñå ïðèâåëè íàäîëó.
Òîé èìàë ïðèÿòåë íà èìå Äåàãîë - ïîäîáåí íåìó, ñ ïî-îñòúð âçîð, íî íå òúé áúðç è ñèëåí. Âåäíúæ äâàìàòà âçåëè ëîäêà è ñå ñïóñíàëè äî Ïåðóíèêîâè ïîëÿ, êúäåòî èìàëî ãîëåìè ëèâàäè ñ ïåðóíèêè è öüôíàëè òðúñòèêè. Òàì Ñìåàãîë ñëÿçúë è îòèøúë äà òúðøóâà èç ïîäìîëèòå, à Äåàãîë îñòàíàë â ëîäêàòà äà ëîâè ðèáà. Íå ùåø ëè, åäíà åäðà ðèáà çàõàïàëà âúäèöàòà è ïðåäè äà ñå óñåòè, òîé ñå îçîâàë âúâ âîäàòà, ÷àê íà äúíîòî. Òîãàâà ïóñíàë ïðú÷êàòà, çàùîòî ìó ñå ñòîðèëî, ÷å çúðíàë íåùî äà áëåñòè. Çàäúðæàë äúõ è ãî ñãðàá÷èë.
Ïëþåéêè âîäà, ñ âîäîðàñëè â êîñàòà è øåïà òèíÿ â ðåêàòà, òîé èçñêî÷èë è çàïëóâàë êúì áðåãà. Ãëåäàé òè! Êîãàòî îòìèë òèíÿòà, â äëàíòà ìó ëåæàë ïðåêðàñåí çëàòåí ïðúñòåí; ñúðöåòî ìó ñå âúçðàäâàëî, êàòî ãëåäàë êàê ñèÿå è áëÿñêà íà ñëúíöåòî. Íî Ñìåàãîë ãî íàáëþäàâàë, ñêðèò çàä åäíî äúðâî è òèõè÷êî ñå ïðèáëèæèë èçîòçàä, äîêàòî Äåàãîë ñå ëþáóâàë íà ïðúñòåíà.
- Äåàãîë, ëþáèìè, äàé íè òîâà - èçðåêúë Ñìåàãîë ïðåç ðàìîòî íà ïðèÿòåëÿ ñè.
- Çàùî? - ïîïèòàë Äåàãîë.
- Çàùîòî äíåñ èìàì ðîæäåí äåí, ëþáèìè, è ìíîãî ãî èñêàìå - îòâúðíàë Ñìåàãîë.
- Íå ìå èíòåðåñóâà - ðåêúë Äåàãîë. - Äàäîõ òè âå÷å ïîäàðúê, è òî ïî-ñêúï, îòêîëêîòî ìîæåõ äà ñè ïîçâîëÿ. Àç íàìåðèõ òîâà, ìîå ñè å.
- Î, òúé ëè áèëî, ëþáèìè? - êàçàë Ñìåàãîë, ñòèñíàë Äåàãîë çà ãúðëîòî è ãî óäóøèë, çàùîòî çëàòîòî èçãëåæäàëî òúé ÿðêî è êðàñèâî. Ïîñëå íàäÿíàë ïðúñòåíà.
Íèêîé íå óçíàë êàêâî ñå ñëó÷èëî ñ Äåàãîë - òîé çàãèíà äàëå÷ îò êúùè è òðóïúò ìó áèë õèòðîóìíî ïîòóëåí. Ñìåàãîë ñå çàâúðíàë ñàì è ðàçáðàë, ÷å íèêîé îò ðîäà íå ìîæå äà ãî âèäè, äîêàòî íîñè ïðúñòåíà. Ìíîãî ñå çàðàäâàë íà òîâà è ãî óêðèë îò äðóãèòå. Òàêà çàïî÷íàë äà óçíàâà òàéíè è äà ãè èçïîëçâà çà íå÷èñòè è çëîâðåäíè öåëè. Øèðîêî ðàçòâîðèë î÷è è óøè çà âñè÷êî, ñ êîåòî ìîæåë äà ïðè÷èíè áîëêà. Ïðúñòåíúò ìó äàë âñåâëàñòèå ïî íåãîâàòà äðåáíà ìÿðêà. Íèùî ÷óäíî, ÷å ñêîðî ñòàíàë êðàéíî íåæåëàí è âñè÷êèòå ìó ðîäíèíè ãî îòáÿãâàëè (êîãàòî ñå âèæäàë). Òå ãî ðèòàëè, à òîé èì õàïåë êðàêàòà. Ñâèêíàë äà êðàäå, äà ìúðìîðè â äâèæåíèå è äà ãúëãîëè. Çàòîâà ãî íàðåêëè Àì-ãúë, ïðîêëåëè ãî è ìó ðåêëè äà ñå ìàõà íàäàëå÷; çà äà èìà ìèð, áàáà ìó ãî èçãîíèëà îò ðîäà è îò ñâîÿòà äóïêà.
Òîé áðîäåë ñàì-ñàìè÷úê, ïîïëàêâàë, ÷å ñâåòúò å òúé æåñòîê, è ñå èçêà÷âàë íàãîðå ïî Ðåêàòà. Íàêðàÿ ñòèãíàë äî ïîòîê, ñòðóÿù îò ïëàíèíèòå, è òðúãíàë êðàé íåãî. Ñ íåâèäèìè ïðúñòè ëîâÿë ðèáè â äúëáîêèòå âèðîâå è ãè äúâ÷åë ñóðîâè. Åäèí äåí áèëî ìíîãî ãîðåùî è êàêòî ñå íàâåæäàë íàä âèðà, óñåòèë îïàðâàíå ïî òèëà, à îò âîäàòà íÿêàêâà ñâåòëèíà áîëåçíåíî çàñëåïèëà âëàæíèòå ìó î÷è. Çà÷óäèë ñå êàêâî ëè å òîâà, çàùîòî ïî÷òè áèë çàáðàâèë Ñëúíöåòî. Òîãàâà çà ñåòåí ïúò ïîãëåäíàë íàãîðå è ðàçìàõàë þìðóê ñðåùó íåãî.
Íî êàêòî íàâåæäàë î÷è, çúðíàë íàïðåä âúðõîâåòå íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, îòêúäåòî èçâèðàë ïîòîêúò. È èçâåäíúæ ïîìèñëèë: „õëàäíî è ñåí÷åñòî ùå äà å ïîä òèÿ ïëàíèíè. Ñëúíöåòî íÿìà ìå ãëåäà òàì. Èìà ëè íåùî ïî-âåëèêî îò íåäðàòà íà ïëàíèíèòå? Òàì òðÿáâà äà ñà çàðîâåíè òàéíè, íåðàçêðèòè îòêàê ñâÿò ñâåòóâà." È òúé, âçåë äà ñå êàòåðè íîùåì èç ÷óêàðèòå è îòêðèë ïåùåðêàòà, îò êîÿòî èçâèðàë òúìíèÿò ïîòîê; ïðîëàçèë êàòî ÷åðâåé â ñúðöåòî íà õúëìîâåòå è âå÷å íèêîé íå ÷óë çà íåãî. Ïðúñòåíúò ãî ïîñëåäâàë â ñåíêèòå è äîðè ñúçäàòåëÿò ìó, êîãàòî îòíîâî çàïî÷íàë äà íàáèðà ñèëè, íå óñïÿë äà óçíàå íèùî.
- Àì-ãúë! - èçâèêà Ôðîäî. - Àì-ãúë? Èñêàø äà êàæåø, ÷å òàÿ òâàð å îíçè Àì-ãúë, êîãîòî ñðåùíàë Áèëáî? Îòâðàòèòåëíî!
- À àç ìèñëÿ, ÷å å ïå÷àëíî - êàçà âúëøåáíèêúò - è áè ìîãëî äà ñå ñëó÷è è íà äðóãè, äîðè íà íÿêîè ìîè ïîçíàòè õîáèòè.
-  Íå ìîãà äà ïîâÿðâàì, ÷å Àì-ãúë èìà íÿêàêâî ðîäñòâî ñ õîáèòèòå, òà áèëî òî è íàé-äàëå÷íî - ðàçãîðåùåíî âúçðàçè Ôðîäî. - Ùî çà ãíóñíà ïðèóìèöà!
- È âñå ïàê âÿðíà - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Ïîíå çà ïðîèçõîäà íà õîáèòèòå çíàì ìíîãî ïîâå÷å îò òÿõ ñàìèòå. È äîðè Áèëáîâèÿò ðàçêàç ïîäñêàçâà ñðîäñòâîòî. Ìíîãî îáùî ñå êîðåíè â ìèñëèòå è ñïîìåíèòå èì. Ðàçáèðàëè ñà ñå ÷óäåñíî, ìíîãî ïî-äîáðå, îòêîëêîòî åäèí õîáèò áè ðàçáèðàë, äà ðå÷åì, äæóäæå, îðê èëè äàæå åëô. Ïîìèñëè ñè ñàìî çà ãàòàíêèòå, êîèòî è äâàìàòà çíàåëè.
- Äà - êàçà Ôðîäî. - Ìàêàð ÷å íå ñàìî õîáèòèòå çàäàâàò ãàòàíêè. È äðóãè íàðîäè èìàò ïî÷òè ñúùèòå. Îñâåí òîâà õîáèòèòå íå ìàìÿò. À Àì-ãúë ïðåç öÿëîòî âðåìå ñå ÷óäåë êàê äà èçìàìè. Òîé ïðîñòî èñêàë äà ïðèñïè âíèìàíèåòî íà ãîðêèÿ Áèëáî. È ñìåÿ äà òâúðäÿ, ÷å çà ïîðî÷íàòà ìó äóøà å áèëî ãîëÿìî çàáàâëåíèå äà çàïî÷íå èãðà, êîÿòî ìîæå äà ìó äîíåñå ëåñíà ïëÿ÷êà, à àêî çàãóáè - íèêàêâà âðåäà.
- Óâè, òîâà å ñàìàòà èñòèíà - êàçà Ãàíäàëô. - Íî ìèñëÿ, ÷å å èìàëî îùå íåùî, êîåòî çàñåãà íå çàáåëÿçâàø. Àì-ãúë íå å áèë íàïúëíî ñúñèïàí. Äîðè Ìúäðèòå íå áèõà ïðåäïîëîæèëè, ÷å ùå ñå îêàæå òîëêîâà ÿê - ÿê êàòî õîáèò. Âñå îùå áèë çàïàçèë ñâîå êúò÷å â ñúçíàíèåòî ñè è îòòàì êàòî ïðåç òÿñíà ïðîëóêà â ìðàêà äîëèòàëà ñâåòëèíà - ñâåòëèíàòà íà ìèíàëîòî. Íàâÿðíî èñòèíñêè ñå å çàðàäâàë îòíîâî äà ÷óå òîïúë ãëàñ, äîíåñúë ñïîìåíà çà âÿòúðà, äúðâåòàòà, ñëúíöåòî, òðåâàòà è äðóãè çàáðàâåíè íåùà. Íî ðàçáèðà ñå, òîâà â êðàÿò íà êðàèùàòà ñàìî îùå ïîâå÷å ðàçëþòÿâàëî çëîòî â íåãî... îñâåí àêî íàìåðåë ñèëè äà ãî îâëàäåå. Èëè àêî íÿêîé ìîæåë äà ãî ëåêóâà. - Ãàíäàëô âúçäúõíà. - Óâè! Åäâà ëè ìîæå äà ñå íàäÿâà íà òîâà. È âñå ïàê íàäåæäà èìà. Èìà, ìàêàð äà å ïðèòåæàâàë Ïðúñòåíà òîëêîâà äúëãî, ÷å ïî÷òè íå ñè ñïîìíÿ îòêîãà. Çàùîòî ìíîãî îòäàâíà íå ãî å íîñèë - ðÿäêî ñå íóæäàåë îò íåãî â ÷åðíèÿ ìðàê. Áåçñïîðíî. Àì-ãúë íå å „èçáëåäíÿë". Òîé âñå îùå å ìúðøàâ è æèëåñò. Íî ðàçáèðà ñå, Ïðúñòåíúò ãðèçÿë ñúçíàíèåòî ìó è ìúêèòå ñòàíàëè ïî÷òè íåïîíîñèìè. „Âåëèêèòå òàéíè" ïîä ïëàíèíèòå ñå îêàçàëè ñàìî ïóñòà íîù - íÿìàëî êàêâî äà îòêðèâà, íÿìàëî êàêâî äà ïðàâè, îñâåí ïîòàéíî äà äúâ÷å ðàçíè ãàäîñòè è ñ îáèäà äà ñè ïðèïîìíÿ ìèíàëîòî. Òîé áèë ñúâñåì îêàÿí. Ìðàçåë ìðàêà è îùå ïîâå÷å ìðàçåë ñâåòëèíàòà, ìðàçåë âñè÷êî è íàé-ìíîãî - Ïðúñòåíà.
- Êàêâî ãîâîðèø? - âúçðàçè Ôðîäî. - Òà íàëè Ïðúñòåíúò áèë áåçöåííîòî ìó, åäèíñòâåíîòî, êîåòî îáè÷àë? Ùîì ãî å ìðàçåë, çàùî íå ñå å îòúðâàë îò íåãî, çàùî íå å èçáÿãàë?
- Ñëåä âñè÷êî, êîåòî ÷ó, áè òðÿáâàëî âå÷å äà ðàçáèðàø. Òîé ãî ìðàçåë è îáè÷àë, êàêòî ìðàçåë è îáè÷àë ñàìèÿ ñåáå ñè. Íå ìîæåë äà ñå îòúðâå îò íåãî. Íå ìó îñòàâàëà âîëÿ çà òîâà. Åäèí Âñåâëàñòåí Ïðúñòåí ñàì ñå ãðèæè çà ñåáå ñè, Ôðîäî. Òîé ìîæå êîâàðíî äà ñå èçïëúçíå, àëà ïàçèòåëÿò ìó íèêîãà íå ãî èçîñòàâÿ. Íàé-ìíîãî äà ñå çàëúãâà ñ èäåÿòà äà ãî îñòàâè ïîä ÷óæä íàäçîð - è òî ñàìî â íàé-ðàííèÿ ñòàäèé, ïðåäè õâàòêàòà äà ñå å ñòåãíàëà. Íî äîêîëêîòî çíàì, Áèëáî åäèíñòâåí â öÿëàòà èñòîðèÿ óñïÿ äà ïðåìèíå îò ìèñëè êúì äåëà. Âïðî÷åì íå áåç ìîÿ ïîìîù. È äîðè òàêà, çà íèùî íà ñâåòà íå áè ãî íàïóñíàë èëè çàõâúðëèë. Çàïîìíè, Ôðîäî, íå Àì-ãúë, à Ïðúñòåíúò å ðåøàâàë. Ïðúñòåíúò ñàì ãî å íàïóñíàë.
- Êàêâî? - ó÷óäè ñå Ôðîäî.- Òúêìî íàâðåìå, çà äà ñðåùíå Áèëáî? Íÿìàøå ëè äà ìó ïîäõîæäà ïîâå÷å íÿêîé îðê?
- Òîâà íå å ñìåøíî - êàçà Ãàíäàëô. - Ïîíå çà òåá íå å. Äî äåí-äíåøåí òîâà å íàé-ñòðàííîòî ñúáèòèå â öÿëàòà èñòîðèÿ íà Ïðúñòåíà - Áèëáî äà ïðèñòèãíå òúêìî òîãàâà è ñëåïåøêîì, â ìðàêà, äà ïîëîæè ðúêà âúðõó íåãî. È äðóãè ñèëè ñà âëåçëè â èãðàòà, Ôðîäî. Ïðúñòåíúò îïèòâàë äà ñå âúðíå ïðè ãîñïîäàðÿ ñè. Òîé ñå èçïëúçíàë îò ðúêàòà íà Èñèëäóð è ãî îáðåêúë íà ãèáåë; ïîñëå ïðè ïúðâàòà âúçìîæíîñò õâàíàë ãîðêèÿ Äåàãîë - íåùàñòíèêúò áèë óáèò; íàêðàÿ ñå âêîï÷èë â Àì-ãúë è ãî ïîãúëíàë. Íî îò Àì-ãúë âå÷å íÿìàëî íèêàêâà ïîëçà - òîé áèë ïðåêàëåíî äðåáåí è æàëúê; íÿìàëî äà íàïóñíå ïîäçåìíîòî ñè åçåðî, äîêàòî Ïðúñòåíúò îñòàâàë ïðè íåãî. È êîãàòî ãîñïîäàðÿò ìó îòíîâî ñå íàäèãíàë è èçëú÷èë òúìíèòå ñè ìèñëè îò Ìðàêîëåñ, Ïðúñòåíúò èçîñòàâèë Àì-ãúë. Ñàìî çà äà ãî íàìåðè íàé-íåî÷àêâàíàòà ëè÷íîñò - Áèëáî îò Ãðàôñòâîòî! Çàä âñè÷êî òîâà ñòîè íåùî äðóãî, íåùî èçâúí ïëàíîâåòå íà Êîâà÷à íà Ïðúñòåíà. Íå ìîãà äà ãî èçðàçÿ ïî-ÿñíî, îñâåí äà íàìåêíà, ÷å å áèëî ïèñàíî - è òî íå îò Âëàäåòåëÿ - Áèëáî äà íàìåðè Ïðúñòåíà. Â òàêúâ ñëó÷àé è íà òåáå òè å ïèñàíî äà ñå ñäîáèåø ñ íåãî. À òîâà ìîæå äà å îáíàäåæäàâàùà ìèñúë.
- Íå å - êàçà Ôðîäî. - Ìàêàð ÷å íå ñúì ñèãóðåí äàëè òå ðàçáèðàì. Íî îòêúäå óçíà âñè÷êî òîâà çà Ïðúñòåíà è Àì-ãúë? Íàèñòèíà ëè çíàåø, èëè ñàìî ïðåäïîëàãàø?
Ãàíäàëô ïîãëåäíà Ôðîäî è î÷èòå ìó ïðîáëåñíàõà.
- Ìíîãî çíàåõ è ìíîãî íàó÷èõ - îòâúðíà òîé. - Íî íå íà òåá ùå äàâàì îò÷åò çà äåëàòà ñè. Âñè÷êè Ìúäðåöè çíàÿò èñòîðèÿòà íà Åëåíäèë, Èñèëäóð è Åäèíñòâåíèÿ Ïðúñòåí. À îãíåíèÿò íàäïèñ ðàçêðèâà, ÷å òâîÿò ïðúñòåí å Åäèíñòâåíèÿò, è äðóãî äîêàçàòåëñòâî íå å íóæíî.
- È êîãà îòêðè òîâà? - ïðåêúñíà ãî Ôðîäî.
- Ðàçáèðà ñå, ÷å òîêó-ùî, â òàçè ñòàÿ - ðÿçêî îòãîâîðè âúëøåáíèêúò. - Íî î÷àêâàõ äà å òàêà. Ñëåä ìðà÷íè ïúòèùà è äúëãî äèðåíå ñå âúðíàõ, çà äà èçâúðøà ïîñëåäíàòà ïðîâåðêà. Òîâà áå îêîí÷àòåëíîòî äîêàçàòåëñòâî è ñåãà âñè÷êî å ïîâå÷å îò ÿñíî. Äîñòà òðÿáâàøå äà ïîìèñëÿ, äîêàòî ðàçãàäàõ ðîëÿòà íà Àì-ãúë è çàïúëíèõ ñ íåÿ ïðàçíèíàòà â èñòîðèÿòà. Ñ äîãàäêè çà Àì-ãúë çàïî÷íàõ, íî âå÷å íå ãàäàÿ. Çíàì. Âèäÿõ ãî.
- Âèäÿë ñè Àì-ãúë? - ñìàÿíî âúçêëèêíà Ôðîäî.
- Äà. Î÷åâèäíî òîâà òðÿáâàøå äà ñòîðÿ, ñòèãà äà ìîæåõ, ðàçáèðà ñå. Îòäàâíà îïèòâàõ è íàé-ñåòíå óñïÿõ.
- Å, êàêâî å ñòàíàëî, ñëåä êàòî Áèëáî èçáÿãàë îò íåãî? Çíàåø ëè?
- Ñìúòíî. Ðàçêàçàõ òè îíîâà, êîåòî Àì-ãúë áëàãîâîëè äà ïðèçíàå, ìàêàð ÷å íå òè ãî ïîäíåñîõ â ñúùèÿ âèä. Àì-ãúë å ëúæåö è äóìèòå ìó òðÿáâà äà ñå ïðåñÿâàò. Ïðúñòåíà íàïðèìåð íàðè÷àøå ñâîé „ïîäàðúê çà ðîæäåíèÿ äåí" è íå îòñòúïâàøå îò òîâà. Êàçâàøå, ÷å ãî ïîëó÷èë îò áàáà ñè, êîÿòî èìàëà êóïèùà òàêèâà õóáàâè íåùèöà. Íåëåïà èçìèñëèöà. Íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å áàáàòà íà Ñìåàãîë å áèëà ìàòðèàðõ è ïî ñâîåìó âåëèêà ëè÷íîñò, íî äà ñå òâúðäè, ÷å ïðèòåæàâàëà ìíîãî åëôè÷åñêè ïðúñòåíè, å àáñóðäíî, à ÷å ãè ïîäàðÿâàëà - òî å ïðîñòî ëúæà. Íî è â ëúæàòà èìà çðúíöå èñòèíà. Ñïîìåíúò çà óáèéñòâîòî íà Äåàãîë ïðåñëåäâàë Àì-ãúë è òîé ñè èçãðàäèë çàùèòà. Ãëîçãàéêè êîêàëè â ìðàêà, îòíîâî è îòíîâî ÿ ïîâòàðÿë íà „áåçöåííîòî ñè", äîêàòî åäâà ëè íå ñàì ïîâÿðâàë â íåÿ. Áèëî å íà ðîæäåíèÿ ìó äåí. Äåàãîë òðÿáâàëî äà ìó äàäå ïðúñòåíà. Î÷åâèäíî ïðúñòåíúò ñå ïîÿâèë òúêìî çà äà áúäå ïîäàðåí. Çíà÷è íàèñòèíà áèë ïîäàðúê çà ðîæäåíèÿ ìó äåí è ïðî÷èå, è ïðî÷èå. Òúðïÿõ ãî êîëêîòî ìîæàõ, íî èñòèíàòà áå ñúäáîíîñíî âàæíà è íàêðàÿ ñå íàëîæè äà ñòàíà ãðóá. Çàïëàøèõ ãî ñ îãúí è ÷àñò ïî ÷àñò èçêîï÷èõ èñòèíàòà ñðåä áåçêîíå÷íî çúáåíå è õëåí÷. Òîé ñå ñìÿòàøå çà íåðàçáðàí è îíåïðàâäàí. Íî ñëåä êàòî ìè ðàçêàçà èñòîðèÿòà ñè äî êðàÿ íà èãðàòà ñ ãàòàíêèòå è áÿãñòâîòî íà Áèëáî, Àì-ãúë îòêàçà äà äîáàâè êàêâîòî è äà áèëî îñâåí ìðà÷íè íàìåöè. Äðóã íÿêàêúâ ñòðàõ íàäâèñâàøå íàä íåãî, ïî-ìîùåí îò ìîèòå çàïëàõè. Òîé ìúðìîðåøå, ÷å ùÿë äà ñè âúðíå ñâîåòî. Âñè÷êè ùåëè äà âèäÿò äàëè ùå òúðïè äà ãî ðèòàò, äà ãî íàòúï÷àò â äóïêà è íàêðàÿ äà ãî îãðàáÿò. Àì-ãúë âå÷å èìàë äîáðè ïðèÿòåëè, äîáðè è ìíîãî ñèëíè. Òå ùåëè äà ìó ïîìîãíàò. Òîðáèíñ ùÿë äà ñè ïëàòè. Òîâà áå ãëàâíàòà ìó ìèñúë. Òîé ìðàçåøå Áèëáî è êúëíåøå èìåòî ìó. Íåùî ïîâå÷å, çíàåøå îòêúäå å äîøúë.
- Íî êàê å óçíàë? - çàïèòà Ôðîäî.
- Êîëêîòî äî èìåòî, Áèëáî íàé-áåçðàçñúäíî ñè ãî å êàçàë ñàì, à ïîñëå, ùîì Àì-ãúë èçëÿçúë íàâúí, íå å áèëî òðóäíî äà îòêðèå ñòðàíàòà ìó. Î, äà, òîé èçëÿçúë íàâúí. Ïàãóáíàòà ñòðàñò êúì Ïðúñòåíà ñå îêàçàëà ïî-ñèëíà îò ñòðàõà ïðåä îðêèòå è äîðè ïðåä ñâåòëèíàòà. Ñëåä ãîäèíà-äâå òîé íàïóñíàë ïëàíèíèòå. Ðàçáèðàø ëè, êîïíåæúò îùå ãî âëàäååë, àëà Ïðúñòåíúò âå÷å íå ãî èçìú÷âàë è Àì-ãúë âçåë äà ñå ïîñúæèâÿâà. ×óâñòâàë ñå ñòàð, óæàñíî ñòàð, íî íå òîëêîâà ïëàõ è áèë ãëàäåí äî ñìúðò. Âñå îùå ìðàçåë è ñå áîÿë îò ëóííàòà è ñëúí÷åâàòà ñâåòëèíà - ìèñëÿ, ÷å òîâà ìó å çàâèíàãè. Íî òîé áèë õèòúð. Îòêðèë, ÷å ìîæå äà ñå êðèå îò äíåâíàòà çîðà è ëóííèÿ ñâåòëèê, à â ïîòàéíà äîáà áúðçî è áåçøóìíî äà äèðè ïúòÿ ñ õëàäíèòå ñè áëåäè î÷è è äà ëîâè áåçãðèæíèòå èëè âöåïåíåíè îò ñòðàõ æèâîòèíêè. Ïðÿñíàòà õðàíà è ÷èñòèÿò âúçäóõ ìó ïðèäàëè ñèëè è íàãëîñò. Êàêòî áè ìîãëî äà ñå î÷àêâà, òîé îòêðèë ïúòÿ êúì Ìðàêîëåñ.
- Òàì ëè ãî õâàíà? - çàïèòà Ôðîäî.
- Òàì ãî âèäÿõ - îòâúðíà Ãàíäàëô, - íî ïðåäè òîâà òîé áå áðîäèë íàäàëå÷ ïî ñëåäèòå íà Áèëáî. Òðóäíî ñå èçêîï÷âàøå íåùî ñèãóðíî îò íåãî, âñå ãî èçáèâàøå íà êëåòâè è çàïëàõè. „Êàêâî èìàëî òî â äæîáèòå, ñè? - áúáðåøå òîé. - Íå ìîæàõ äà êàæà, äà, áåçöåííè. Ìîøåíè÷å òàêîâà! Íå÷åñòåí âúïðîñ. Òî ïúðâî âçå äà ìàìè, äà, òî. Òî íàðóøè ïðàâèëàòà. Òðÿáâàøå äà ìó ñòèñíåì ãóøêàòà, äà, áåçöåííè. È ùå ãî ñòîðèì, áåçöåííè!" Òîâà å îáðàçåö îò ðå÷òà ìó. Íå âÿðâàì äà òè ñå ñëóøà ïîâå÷å, à àç òðÿáâàøå äúëãè äíè äà ñå ìú÷à ñ íåãî. Íî ñâúðçâàéêè ïîäìÿòàíèÿòà, îòðîíåíè ñðåä áåçêîíå÷íîòî ìó ðúìæåíå, àç ñå äîñåòèõ, ÷å ìåêèòå ìó ñòúïêè ñà ãî îòâåëè äî Åñãàðîò è äîðè äî óëèöèòå íà Äåéë, êúäåòî ïîòàéíî íàäíè÷àë è ïîäñëóøâàë. Å, òîãàâà íîâèíèòå çà âåëèêèòå ñúáèòèÿ ñå íîñåõà íàäëúæ è øèð èç Äèâèòå çåìè. Ìíîçèíà áÿõà ÷óâàëè Áèëáîâîòî èìå è çíàåõà îòêúäå å äîøúë. Íèå íå êðèåõìå çàâðúùàíåòî ñè íà çàïàä, êúì äîìà ìó. Ñ îñòðèòå ñè óøè Àì-ãúë ñêîðî óçíàë êàêâîòî ìó òðÿáâàëî.
- Òîãàâà çàùî íå å ïðîñëåäèë Áèëáî ïî-íàòàòúê? Çàùî íå å äîøúë â Ãðàôñòâîòî?
- À - êàçà Ãàíäàëô, - ñòèãíàõìå è äî òîâà. Ìèñëÿ, ÷å Àì-ãúë å îïèòàë. Òîé ïîòåãëèë íà ïúò è ñå âúðíàë ÷àê äî Âåëèêàòà ðåêà. Íî ïîñëå ñå îòêëîíèë. Íå ãî å îáåçñúð÷èë äúëãèÿò ïúò, ñèãóðåí ñúì. Íå, íåùî äðóãî ãî å ïðèâëÿêëî íàñòðàíè. Òúé ìèñëÿò ìîèòå ïðèÿòåëè êîèòî ãî ïðåñëåäâàõà âìåñòî ìåí. Íàé-íàïðåä ãî ïðîñëåäèõà ãîðñêèòå åëôè - çàäà÷àòà èì áå ëåñíà ïî ïðÿñíàòà îùå ñëåäà. Òÿ ãè âîäåøå íàïðåä-íàçàä èç Ìðàêîëåñ, àëà íå óñïÿõà äà ãî õâàíàò. Ñëóõúò çà íåãî èçïúëâàøå ãîðàòà, äîðè ñðåä çâåðîâå è ïòèöè ñå íîñåõà ñòðàõîâèòè ïðèêàçêè. Äúðâàðèòå êàçâàõà, ÷å ñå ïîÿâèë íÿêàêúâ íîâ óæàñ, ïðèçðàê êðúâîïèåö. Òîé ñå êàòåðåë ïî äúðâåòàòà äà òúðñè ãíåçäà, ëàçåë èç äóïêèòå äà, äèðè ðîæáèòå íà çâåð÷åòàòà, âìúêâàë ñå ïðåç ïðîçîðöè êúì ëþëêèòå. Íî îò çàïàäíèÿ êðàé íà Ìðàêîëåñ ñëåäàòà çàâèâàøå îáðàòíî. Òÿ ëúêàòóøåøå íà þã, íàïóñêàøå îáëàñòòà íà ãîðñêèòå åëôè è èç÷åçâàøå. È òîãàâà àç äîïóñíàõ îãðîìíà ãðåøêà. Äà, Ôðîäî, è äàæå íå ïúðâàòà, ìàêàð äà ñå áîÿ, ÷å ìîæå äà ñå îêàæå íàé-ëîøàòà. Çàðÿçàõ íåùàòà. Ïóñíàõ ãî äà ñè âúðâè, çàùîòî ïî îíîâà âðåìå èìàõ ìíîãî äðóãè ãðèæè è âñå îùå âÿðâàõ íà Ñàðóìàíîâàòà ìúäðîñò. Åõ, òîâà áå ïðåäè ãîäèíè. Ïëàòèõ çà ãðåøêàòà ñè ñ ìíîãî ÷åðíè è îïàñíè äíè. Ñëåäàòà îòäàâíà áå èçñòèíàëà, êîãàòî îòíîâî ÿ ïîåõ ïîäèð çàìèíàâàíåòî íà Áèëáî. È òúðñåíèÿòà ìè ùÿõà äà îñòàíàò íàïðàçíè, àêî íå áåøå ïîìîùòà íà åäèí ïðèÿòåë -Àðàãîðí, íàé-âåëèêèÿ ïúòåøåñòâåíèê è ëîâåö íà íàøàòà åïîõà. Áåç íàäåæäà è áåç óñïåõ äâàìàòà äèðèõìå Àì-ãúë îò êðàé äî êðàé èç Äèâèòå çåìè. Íî íàé-ñåòíå, êîãàòî âå÷å ñå áÿõ îòêàçàë è ñå óïúòèõ äðóãàäå, Àì-ãúë áå îòêðèò. Ñëåä õèëÿäè ðèñêîâå ìîÿò äðóãàð ñå çàâúðíà, âîäåéêè æàëêîòî ñúçäàíèå. Òî íå èñêàøå äà êàæå êàêâî å ïðàâèëî. Ñåìî ðèäàåøå è ìåæäó àì-ãúëêàíèÿòà íè îáâèíÿâàøå â æåñòîêîñò. Êîãàòî ãî ïðèòèñíàõìå, Àì-ãúë ñêèìòåøå, ñâèâàøå ñå è ðàçòðèâàøå äúëãèòå ñè ðúöå, áëèæåéêè ïðúñòè, ñÿêàø ãî áîëÿõà ïðè ñïîìåíà çà íÿêàêâî îòäàâíàøíî ìú÷åíèå. Íî ñå áîÿ, ÷å íÿìà ìÿñòî çà ñúìíåíèå: áàâíî è êðàäåøêîì, ñòúïêà ïî ñòúïêà, ìèëÿ ïîäèð ìèëÿ òîé ñå å ñïóñêàë íà þã, äîêàòî íàé-ñåòíå ñòèãíàë ñòðàíàòà Ìîðäîð.
Â ñòàÿòà ñå âúçöàðè ìúðòâà òèøèíà. Ôðîäî äî÷óâàøå óäàðèòå íà ñúðöåòî ñè. Äîðè íàâúí âñè÷êî áå çàìëúêíàëî. Âå÷å íå ñå ÷óâàõà íîæèöèòå íà Ñàì.
- Äà, Ìîðäîð - êàçà Ãàíäàëô. - Óâè! Ìîðäîð ïðèâëè÷à âñè÷êî, ùî å ïîðî÷íî, à Òúìíàòà ñèëà íàïðÿãàøå öÿëàòà ñè âîëÿ, çà äà ñáåðå çëèòå òâàðè. È Ïðúñòåíúò íà Âðàãà å îñòàâèë ñâîÿ îòïå÷àòúê, îñòàâèë å Àì-ãúë îòêðèò çà òîçè çîâ. À òîãàâà âñè÷êè íàøåïâàõà çà íîâàòà Ñÿíêà îò þãà è íåéíàòà íåíàâèñò êúì çàïàäà. Åòî äîáðèòå ìó íîâè ïðèÿòåëè, êîèòî ùåëè äà ìó ïîìîãíàò â îòìúùåíèåòî! Îêàÿí ãëóïåö! Â îíàçè ñòðàíà ùÿë äà óçíàå ìíîãî, òîëêîâà ìíîãî, ÷å âå÷å íèêîãà äà íå íàìåðè ïîêîé. Ðàíî èëè êúñíî, äîêàòî ñå ñïîòàéâàë è íàäíè÷àë ïî ãðàíèöèòå, òîé áèë çàëîâåí è îòâåäåí - çà ðàçïèò. Áîÿ ñå, ÷å òî÷íî òàêà å áèëî. Êîãàòî ãî îòêðèõìå, òîé áå ïðåêàðàë äúëãî òàì è ñå âðúùàøå îáðàòíî. Ñ íÿêàêâî çëîâðåäíî ïîðú÷åíèå. Àëà òîâà âå÷å íå å âàæíî. Íàé-çëîâðåäíîòî å ñòîðåíî. Óâè, äà! Îò íåãî Âðàãúò óçíàë, ÷å Åäèíñòâåíèÿò îòíîâî å íàìåðåí. Òîé çíàå êúäå çàãèíà Èñèëäóð. Çíàå êúäå å íàìåðèë ïðúñòåíà ñè Àì-ãúë. Çíàå, ÷å òîâà å Âåëèê Ïðúñòåí, çàùîòî íîñè äúëãîëåòèå. Çíàå, ÷å íå å îò Òðèòå, çàùîòî òå íèêîãà íå ñà ñå ãóáèëè è íå òúðïÿò çëî. Çíàå, ÷å íå å îò Ñåäåìòå èëè Äåâåòòå, çàùîòî çà òÿõ âñè÷êî å èçâåñòíî. Çíàå, ÷å òîâà å Åäèíñòâåíèÿò. È íàé-ñåòíå, ìèñëÿ, ÷å å ÷óë çà õîáèòèòå è çà Ãðàôñòâîòî. Ãðàôñòâîòî... ìîæå áè ãî òúðñè ñåãà, àêî âå÷å íå å îòêðèë êúäå ñå íàìèðà. Âñúùíîñò, Ôðîäî, áîÿ ñå, ÷å äúëãî íåçàáåëÿçâàíîòî èìå Òîðáèíñ å ñòàíàëî âàæíî çà íåãî.
- Íî òîâà å óæàñíî! - èçâèêà Ôðîäî. - Ïî-ñòðàøíî îò íàé-ëîøîòî, êîåòî ñè ïðåäñòàâÿõ ñëåä òâîèòå íàìåöè è ïðåäóïðåæäåíèÿ. Î, Ãàíäàëô, íàé-äîáðè ìè ïðèÿòåëþ, êàêâî äà ïðàâÿ? Çàùîòî ñåãà íàèñòèíà ñå áîÿ, Êàêâî äà ïðàâÿ? Êàêâà æàëîñò, ÷å Áèëáî íå å èçïîëçâàë âúçìîæíîñòòà äà ïðîíèæå îíîâà ãíóñíî ñúçäàíèå!
- Æàëîñò? Äà. Æàëîñò å óäúðæàëà ðúêàòà ìó. Æàëîñò è Ìèëîñúðäèå: íå óäðÿé áåç íóæäà. È òîé áå ùåäðî âúçíàãðàäåí, Ôðîäî. Áúäè ñèãóðåí, ÷å çëîòî ãî çàñåãíà òúé ñëàáî è òîé óñïÿ äà èçáÿãà ñàìî çàùîòî âëàñòòà ìó íàä Ïðúñòåíà çàïî÷íà òàêà. Ñ æàëîñò.
- Ñúæàëÿâàì - êàçà Ôðîäî. - Ñúæàëÿâàì, íî ñå áîÿ è íå èçïèòâàì íèêàêâà æàëîñò êúì Àì-ãúë.
- Íå ñè ãî âèæäàë - ïîäõâúðëè Ãàíäàëô.
- Íå ñúì è íå æåëàÿ äà ãî âèäÿ. Íå ìîãà äà òå ðàçáåðà. Äà íå áè äà èñêàø äà êàæåø, ÷å òè è åëôèòå ñòå ãî îñòàâèëè æèâ ñëåä âñè÷êèòå ìó óæàñíè äåëà? Ñåãà ïîíå òîé å çúë êàòî îðê è ñ íèùî íå ñå îòëè÷àâà îò âðàãîâåòå. Ñìúðò çàñëóæàâà.
- Çàñëóæàâà! Äà, ñúãëàñåí ñúì. Ìíîçèíà ñðåä æèâèòå çàñëóæàâàò ñìúðò. À íÿêîè ñðåä ìúðòâèòå çàñëóæàâàò æèâîò. Ìîæåø ëè äà èì ãè âúðíåø? Òîãàâà íå áúðçàé äà ñè èãðàåø ñúñ ñìúðòíè ïðèñúäè. Çàùîòî è íàé-ìúäðèòå íå âèæäàò âñè÷êè íèøêè íà ñúäáàòà. Ïî÷òè íå âÿðâàì Àì-ãúë äà ñå èçëåêóâà äî êðàÿ íà æèâîòà ñè, íî èìà íàäåæäèöà. È òîé å îáâúðçàí ñúñ ñúäáàòà íà Ïðúñòåíà. Ñúðöåòî ìè ïîäñêàçâà, ÷å îùå èìà íÿêàêâà ðîëÿ, çà äîáðî èëè çà çëî, ïðåäè äà äîéäå êðàÿò; à äîéäå ëè, æàëîñòòà íà Áèëáî ìîæå äà ðåøè ñúäáàòà íà ìíîçèíà - âêëþ÷èòåëíî è òâîÿòà. Òàêà èëè èíà÷å, íå ãî óáèõìå - òîé å ìíîãî ñòàð è çëî÷åñò. Ãîðñêèòå åëôè ãî äúðæàò â çàòâîð, íî ñå îòíàñÿò êúì íåãî ñ öÿëàòà äîáðèíà, êîÿòî ìîãàò äà îòêðèÿò â ìúäðèòå ñè ñúðöà.
- Âñå åäíî - êàçà Ôðîäî, - äîðè àêî Áèëáî íå å ìîãúë äà óáèå Àì-ãúë, èñêà ìè ñå äà íå áå çàäúðæàë Ïðúñòåíà. Ïî-äîáðå äà íå ãî áå íàìåðèë è äà íå áåøå ïîïàäíàë ó ìåí! Çàùî ìè ïîçâîëè äà ãî âçåìà? Çàùî íå ìå ïðèíóäè äà ãî çàõâúðëÿ èëè äà ãî óíèùîæà?
- Äà òè ïîçâîëÿ? Äà òå ïðèíóäÿ? Íå ÷ó ëè êàêâî ïðèêàçâàõ äîñåãà? Ãîâîðèø, áåç äà ìèñëèø. Êîëêîòî äî çàõâúðëÿíåòî - òî å î÷åâèäíà ãðåøêà. Òèÿ Ïðúñòåíè ñè çíàÿò êàê äà áúäàò íàìåðåíè. Â íå÷èñòè ðúöå ìîãàò äà ñòîðÿò ãîëÿìî çëî. È íàé-ëîøîòî - Ïðúñòåíúò áè ìîãúë äà ïîïàäíå â ðúöåòå íà Âðàãà. Äàæå ñèãóðíî ùåøå äà ñòàíå òàêà, çàùîòî îíçè íàïðÿãà öÿëàòà ñè ìîù, çà äà îòêðèå Åäèíñòâåíèÿ èëè äà ãî ïðèâëå÷å êúì ñåáå ñè. Ðàçáèðà ñå, ñêúïè Ôðîäî, Ïðúñòåíúò áå îïàñåí çà òåá è òîâà äúëáîêî ìå òðåâîæåøå. Íî çàëîãúò áå òúé ãîëÿì, ÷å òðÿáâàøå äà ïîåìà èçâåñòåí ðèñê... âïðî÷åì äîðè êîãàòî áÿõ äàëå÷, Ãðàôñòâîòî íèòî äåí íå å îñòàâàëî áåç áäèòåëåí íàäçîð. Âÿðâàõ, ÷å ñòèãà äà íå ãî èçïîëçâàø, íå ùå îñòàâè òðàéíè ñëåäè âúðõó òåáå è çëîòî äúëãî íÿìà äà ñå ïðîÿâè. À íå çàáðàâÿé è òîâà, ÷å ïðåäè äåâåò ãîäèíè, êîãàòî ñå âèäÿõìå çà ïîñëåäåí ïúò, âñå îùå íå áÿõ ñèãóðåí â íèùî.
- Íî çàùî äà íå ãî óíèùîæèì? - îòíîâî èçâèêà Ôðîäî. - Àêî ìå áåøå ïðåäóïðåäèë ïîíå ñ ïèñìî, ùÿõ äà ãî ïðåìàõíà.
- Òàêà ëè? È êàê? Îïèòâàë ëè ñè?
- Íå. Íî ïðåäïîëàãàì, ÷å ìîæå äà ñå ñìàæå ñ ÷óê èëè äà ñå ðàçòîïè.
- Îïèòàé! - êàçà Ãàíäàëô. - Îïèòàé ñåãà!
Ôðîäî îòíîâî èçâàäè ïðúñòåíà îò äæîáà ñè è ãî ïîãëåäíà. Ñåãà òîé èçãëåæäàøå ãëàäúê, áåç íèêàêúâ áåëåã èëè íàäïèñ - ïðåêðàñíî, ÷èñòî çëàòî. Ôðîäî ñè ïîìèñëè êîëêî áîãàò è ïðåëåñòåí å öâåòúò ìó, êàê ñúâúðøåíî å çàîáëåí. Âúçõèòèòåëíà ñêúïîöåííà âåù. Áå ãî èçâàäèë ñ íàìåðåíèåòî äà ãî çàïîêèòè ñðåä íàé-æàðêèòå ïëàìúöè. Àëà îòêðè, ÷å íå ìîæå äà ñòîðè òîâà áåç òåæêà äóøåâíà áîðáà. Òîé êîëåáëèâî ïîäõâúðëè Ïðúñòåíà íà äëàíòà ñè, êàòî ñå ñèëåøå äà ñè ïðèïîìíè âñè÷êî, ðàçêàçàíî îò Ãàíäàëô; ïîñëå íàïðåãíà âîëÿ, ïîñåãíà äà ãî çàõâúðëè... è îòêðè, ÷å ãî å ïðèáðàë â äæîáà ñè.
Ãàíäàëô çëîâåùî ñå èçñìÿ.
- Âèæäàø ëè? Âå÷å è çà òåá, Ôðîäî, å òðóäíî äà ãî èçîñòàâèø èëè ïîâðåäèø. À àç ìîãà äà òå „çàñòàâÿ" ñàìî ÷ðåç ñèëà, êîÿòî áè ïîìúòèëà ðàçñúäúêà òè. Íî ñèëàòà å áåçïîëåçíà ñðåùó Ïðúñòåíà. Íÿìà äà ãî ñìà÷êàø, äîðè äà óäðÿø ñ òåæúê êîâàøêè ÷óê. Íå ùå ãî óíèùîæàò íèòî òâîèòå ðúöå, íèòî ìîèòå. Åñòåñòâåíî, òîâà îãúí÷å òóê íå áè ðàçòîïèëî è îáèêíîâåíî çëàòî. Ïðúñòåíúò âå÷å ìèíà ïðåç íåãî íåâðåäèì è äîðè íå ñå çàãðÿ. Íÿìà êîâà÷íèöà â Ãðàôñòâîòî, êîÿòî äà ãî ïðîìåíè. Íèòî ïúê Äæóäæåòàòà ùå ìîãàò äà ãî ñòîðÿò ñúñ ñâîèòå íàêîâàëíè è ïåùè. Êàçàíî e ÷å äðàêîíîâ îãúí ìîæå äà ðàçòîïè è èçïåïåëè Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè, àëà íå å îñòàíàë âå÷å íà ñâåòà äðàêîí, â êîéòî æàðêî äà ïëàìòè äðåâíèÿò îãúí; ïúê è íèêîãà íå å èìàëî äðàêîí, äîðè Àíêàëàãîí ×åðíèÿ, êîéòî äà óâðåäè Åäèíñòâåíèÿ Ïðúñòåí, Ïðúñòåíà âëàäåòåë, çàùîòî ñàì Ñàóðîí ãî å èçêîâàë. Èìà åäèí-åäèíñòâåí íà÷èí - äà ñå íàìåðÿò Ïóêíàòèíèòå íà Ñúäáàòà â Îðîäðóèí, Îãíåíàòà Ïëàíèíà, è Ïðúñòåíúò äà ñå õâúðëè òàì, àêî íàèñòèíà æåëàåø äà ãî óíèùîæèø, çàâèíàãè äà ãî èçòðúãíåø îò ëàïèòå íà Âðàãà.
- Íàèñòèíà æåëàÿ äà ãî óíèùîæà! - èçâèêà Ôðîäî. - Èëè ïîíå íÿêîé äðóã äà ãî óíèùîæè. Íå ñúì ñúçäàäåí çà îïàñíè ïúòåøåñòâèÿ. Èñêà ìè ñå èçîáùî äà íå áÿõ âèæäàë Ïðúñòåíà! Çàùî ïîïàäíà ó ìåí? Çàùî ñà ìå èçáðàëè?
- Íà òàêèâà âúïðîñè íÿìà îòãîâîð - êàçà Ãàíäàëô. - Áúäè óâåðåí, ÷å íå å çàðàäè íÿêàêâà èçêëþ÷èòåëíà çàñëóãà - âúâ âñåêè ñëó÷àé íå å çàðàäè ñèëà èëè ìúäðîñò. Íî òè ñè èçáðàíèêúò è çíà÷è òðÿáâà äà èçïîëçâàø âñè÷êàòà ñè ñèëà, äóøà è óì.
- Òà àç èìàì òîëêîâà ìàëêî îò òèÿ êà÷åñòâà! Òè ñè ìúäúð è ìîãúù. Íÿìà ëè äà âçåìåø Ïðúñòåíà?
- Íå! - âèêíà Ãàíäàëô, ñêà÷àéêè íà êðàêà. - Ñ íåãî áèõ ïðèäîáèë ïðåêàëåíî âåëèêà è ñòðàøíà ìîù. À Ïðúñòåíúò áè ïðèäîáèë îùå ïî-âåëèêà è ñìúðòîíîñíà âëàñò íàä ìåí. - Î÷èòå ìó ïðîáëåñíàõà è âúòðåøåí îãúí îçàðè ëèöåòî ìó. - Íå ìå èçêóøàâàé! Çàùîòî íå èñêàì äà ñòàíà êàòî Ìðà÷íèÿ Âëàäåòåë. Ïðúñòåíúò ñå ïðîêðàäâà êúì ñúðöåòî ìè ÷ðåç ìèëîñúðäèåòî - ìèëîñúðäèå êúì ñëàáèòå è âîëÿ çà ñèëà, ñ êîÿòî äà òâîðÿ äîáðî. Íå ìå èçêóøàâàé! Íå ñìåÿ äà ãî âçåìà äîðè ñàìî íà ñúõðàíåíèå, áåç äà ãî èçïîëçâàì. Âîëÿòà ìè íå áè èçäúðæàëà ïðåä æåëàíèåòî äà ãî âëàäåÿ. Òîëêîâà ùå ìè å íóæåí. Ñòðàõîâèòè ïðåìåæäèÿ äåáíàò ïî ïúòÿ ìè.
Òîé ñå ïðèáëèæè äî ïðîçîðåöà, äðúïíà çàâåñèòå è áóòíà êàïàöèòå. Â ñòàÿòà îòíîâî íàõëóõà ñëúí÷åâè ëú÷è. Ïîäñâèðêâàéêè, Ñàì ìèíà ïî ïúòåêàòà îòâúí.
- À ñåãà - êàçà âúëøåáíèêúò, êàòî ñå îáúðíà êúì Ôðîäî - ðåøåíèåòî å â òâîèòå ðúöå. Íî àç âèíàãè ùå òè ïîìàãàì, - Òîé ïîëîæè ðúêà íà ðàìîòî ìó. - Ùå òè ïîìàãàì äà íîñèø òîçè òîâàð, äîêàòî ëåæè íà ïëåùèòå òè. Íî òðÿáâà äà íàïðàâèì íåùî, è òî ñêîðî. Âðàãúò íå ÷àêà.
Íàñòúïè äúëãî ìúë÷àíèå. Ãàíäàëô îòíîâî ñåäíà óìèñëåí è çàñìóêà ëóëàòà ñè. Î÷èòå ìó èçãëåæäàõà çàòâîðåíè, íî èçïîä ñïóñíàòèòå êëåïêè òîé íàïðåãíàòî íàáëþäàâàøå Ôðîäî. À Ôðîäî âòðåí÷åíî ñå âçèðàøå â êàìèíàòà, äîêàòî ÷åðâåíàòà æàð èçïúëíè ïîãëåäà ìó, ñÿêàø íàäíè÷àøå â áåçäúíåí îãíåí êëàäåíåö. Ïðåäñòàâÿøå ñè ëåãåíäàðíèòå Ïóêíàòèíè íà ñúäáàòà è óæàñà íà Îãíåíàòà ïëàíèíà.
- Å - ïðîãîâîðè íàé-ïîñëå Ãàíäàëô, - çà êàêâî ìèñëèø? Ðåøè ëè êàê äà ïîñòúïèø?
- Íå - îòâúðíà Ôðîäî, êàòî ñå çàâúðíà îò ìðàêà è ñ èçíåíàäà îòêðè, ÷å íàîêîëî âñúùíîñò å ñâåòëî è ïðåç ïðîçîðåöà ñå âèæäà îáëÿíàòà â ñëúíöå ãðàäèíà. - À ìîæå áè äà. Äîêîëêîòî ñõâàíàõ äóìèòå òè, ïîíå çàñåãà ìàé òðÿáâà äà çàäúðæà Ïðúñòåíà è äà ãî ïàçÿ, êàêâîòî è äà ìè ñòîðè.
- Êàêâîòî è äà òè ñòîðè, òî ùå å áàâíî - áàâíî ùå äîéäå çëîòî, àêî ãî çàäúðæèø ñ òàÿ öåë.
- Íàäÿâàì ñå. È îùå - íàäÿâàì ñå ñêîðî äà íàìåðèø ïî-äîáúð ïàçèòåë. Íî ìåæäóâðåìåííî èçãëåæäà, ÷å ñúì ñòàíàë îïàñåí çà âñè÷êî æèâî íàîêîëî. Íå ìîãà äà ïàçÿ Ïðúñòåíà è äà îñòàíà òóê. Òðÿáâà äà íàïóñíà Òîðáîäúí, äà íàïóñíà Ãðàôñòâîòî, äà íàïóñíà âñè÷êî è äà ñè çàìèíà. - Òîé âúçäúõíà. - Áèõ èñêàë äà ñïàñÿ Ãðàôñòâîòî, àêî å ïî ñèëè ìè... ìàêàð ÷å ïîíÿêîãà ñìÿòàõ æèòåëèòå ìó çà òâúðäå ãëóïàâè è òúïè, òà ìè ñå ñòðóâàøå, ÷å äîáðå ùå èì äîéäå íÿêîå çåìåòðåñåíèå èëè äðàêîíîâî íàøåñòâèå. Íî ñåãà íå ìèñëÿ òàêà. Óñåùàì, ÷å ñêèòàë÷åñòâîòî ùå å ïî-ïîíîñèìî, äîêàòî Ãðàôñòâîòî å çàä ìåí íåâðåäèìî è óþòíî - ùå çíàì, ÷å íåéäå èìà çäðàâà îïîðà, äîðè àêî êðàêàòà ìè âå÷å íèêîãà íå ñòúïÿò íà íåÿ. Å, äà, ïîíÿêîãà ìè õðóìâàøå äà ïîòåãëÿ íà ïúò, àëà ñè ãî ïðåäñòàâÿõ êàòî íÿêàêúâ ïðàçíèê, ïîðåäèöà îò ïðèêëþ÷åíèÿ êàòî Áèëáîâèòå, ÷å è ïî-äîáðè, ñ ìèðåí çàâúðøåê. Íî ñåãà ìå ÷àêà: èçãíàíèå, áÿãñòâî îò îïàñíîñò êúì îïàñíîñò - çàïëàõàòà ùå å â ñàìèÿ ìåí. È ïðåäïîëàãàì, ÷å òðÿáâà äà çàìèíà ñàì, ùîì ñ òîâà ùå ñïàñÿ Ãðàôñòâîòî. À ñå ÷óâñòâàì ñúâñåì äðåáåí, áåçäîìåí è.. äà, è îò÷àÿí. Âðàãúò å òúé ñèëåí è ñòðàøåí.
Íå ãî ñïîäåëè ñ Ãàíäàëô, íî äîêàòî ãîâîðåøå, â ñúðöåòî ìó ïëàìòåøå îãðîìíî æåëàíèå äà ïîñëåäâà Áèëáî - äà ãî ïîñëåäâà è ìîæå áè äîðè äà ãî îòêðèå ïàê. Òî áå òúé ñèëíî, ÷å íàäâèâàøå ñòðàõà. Ãîòîâ áå åäâà ëè íå äà èçñêî÷è íàâúí è äà ñå âòóðíå ïî ïúòÿ áåç øàïêà, êàêòî áå ñòîðèë íÿêîãà Áèëáî â åäíà ïîäîáíà óòðèí.
- Ñêúïè Ôðîäî! - âúçêëèêíà Ãàíäàëô. - Õîáèòèòå íàèñòèíà ñà óäèâèòåëíà ñúçäàíèÿ, êàêòî âå÷å êàçàõ. Ñàìî çà ìåñåö ÷îâåê ìîæå äà óçíàå âñè÷êî, êàêâîòî èìà äà ñå çíàå çà òÿõ, àëà è ñëåä ñòî ãîäèíè ïàê ìîãàò äà ãî èçíåíàäàò. Ïî÷òè íå ñå íàäÿâàõ íà ïîäîáåí îòãîâîð, äîðè îò òåá. Íî Áèëáî íå å ñáúðêàë â èçáîðà íà íàñëåäíèêà ñè, ìàêàð ÷å åäâà ëè å ïîäîçèðàë êîëêî âàæåí ùå ñå îêàæå. Áîÿ ñå, ÷å èìàø ïðàâî. Ïðúñòåíúò âå÷å íå ùå ìîæå äà ñå óêðèâà â Ãðàôñòâîòî; êàêòî çàðàäè îñòàíàëèòå, òàêà è çàðàäè ñåáå ñè, ùå òðÿáâà äà îòïúòóâàø è äà èçîñòàâÿø èìåòî Òîðáèíñ. Îïàñíî ùå å äà ãî íîñèø èçâúí Ãðàôñòâîòî èëè èç Ïóùèíàêà. Ñåãà ùå òè äàì èìå çà èç ïúòÿ. Êîãàòî ïîòåãëèø, ïðåäñòàâÿé ñå êàòî ãîñïîäèí Ïîäõúëìîâ. Íå ìèñëÿ îáà÷å, ÷å òðÿáâà äà çàìèíåø ñàì. Àêî ìîæåø, íàìåðè äðóãàðè, íà êîèòî äà âÿðâàø, êîèòî ùå èñêàò äà êðà÷àò äî òåáå è... êîèòî áè èñêàë äà ïîâåäåø êúì íåçíàéíè çàïëàõè. Íî àêî ùå òúðñèø ñïúòíèê, âíèìàâàé â èçáîðà ñè! È âíèìàâàé êàêâî ñïîäåëÿø Äîðè ñ íàé-áëèçêèòå ñè ïðèÿòåëè! Âðàãúò èìà áåçáðîé øïèîíè è áåçáðîé íà÷èíè äà òå ÷óå.
Èçâåäíúæ òîé ìëúêíà è ñå îñëóøà. Ôðîäî îòêðè, ÷å è â ñòàÿòà, è íàâúí å íàñòúïèëà íåîáè÷àéíà òèøèíà. Ãàíäàëô ñå ïðîêðàäâà ïîêðàé ñòåíàòà êúì ïðîçîðåöà. Ïîñëå ñ åäèí ñêîê ñå îçîâà íà ðàìêàòà è ïðîòåãíà äúëãàòà ñè ðúêà íàäîëó. Ðàçäàäå ñå âðÿñúê è îïúíàòà çà óõîòî, èçíèêíà êúäðàâàòà ãëàâà íà Ñàì Ìàéòàïåð.
- Áðå-áðå, êúëíà ñå â áðàäàòà ñè! - ðå÷å Ãàíäàëô. - Ñàì Ìàéòàïåð ëè áèë? Êàòî êàêâà ëè ðàáîòà èìàøå òóêà?
- Ãîñïîä äà âè ïîæèâè, ãîñïîäèí Ãàíäàëô, ñúð! - âúçêëèêíà Ñàì. - Íèùè÷êî! Ñàìî äåòî åé ñåãè÷êà ïîäðÿçâàõ òðåâàòà ïîä ïðîçîðåöà, íàëè ðàçáèðàòå. - Òîé âäèãíà íîæèöèòå ñè è ãè ïðåäñòàâè çà äîêàçàòåëñòâî.
- Íå ðàçáèðàì - íåóìîëèìî èçðå÷å Ãàíäàëô. - Âå÷å äîñòà âðåìå íå ÷óâàõ íîæèöèòå òè äà òðàêàò. Îòêîãà äóøèø òóê?
- Äóø ëè, ñúð? Íå âè ðàçáèðàì, äà ïðîùàâàòå. Íèêàêúâ äóø íÿìà â Òîðáîäúí, ïèòàéòå êîéòî ùåòå.
- Íå ñå ïðàâè íà ãëóïàê! Êàêâî ÷ó è çàùî ïîäñëóøâàøå? - Î÷èòå íà Ãàíäàëô áëåñíàõà è âåæäèòå ìó íàñòðúõíàõà.
- Ãîñïîäèí Ôðîäî, ñúð! - âèêíà ðàçòðåïåðàíèÿò Ñàì. - Íå ìó äà âàéòå äà ìè ñòîðè çëî, ñúð! Íå ìó äàâàéòå äà ìå ïðåâúðíå â íåùî íååñòåñòâåíî! Ñòàðèÿò ìè òàòêî íå ùå ãî ïîíåñå! Íèùî ëîøî íå çàìèñëÿõ, ÷åñòíà äóìà, ñúð!
- Íÿìà äà òè ñòîðè çëî - êàçà Ôðîäî, åäâà óäúðæàéêè ñìåõà ñè, ìàêàð äà áå èçíåíàäàí è òâúðäå îçàäà÷åí. - Äâàìàòà ñ íåãî çíàåì, ÷å íå ñè çàìèñëÿë íèùî ëîøî. Ñàìî ñòàíè è îòãîâàðÿé ÿñíî íà âúïðîñèòå ìó.
- Àìè òàêà, ñúð - êàçà Ñàì, ïðîäúëæàâàéêè äà òðåïåðè. - ×óõ äîñòà ðàáîòè, äåòî íå ãè ðàçáèðàì - çà âðàã, çà ïðúñòåíè è çà ãîñïîäèí Áèëáî, ñúð, è äðàêîíè, è îãíåíà ïëàíèíà, è... è åëôè, ñúð. Ïîäñëóøâàõ, çàùîòî íå ìîæåõ äà ñå óäúðæà, íàëè ìå ðàçáèðàòå. Áîãà ìè, ñúð, îáè÷àì òàêèâà ïðèêàçêè. È âÿðâàì â òÿõ, êàêâîòî è äà ðàçïðàâÿ Òåä. Åëôè, ñúð! Îò âñå ñúðöå áèõ èñêàë äà ãè âèäÿ. Êàòî òðúãíåòå, ñúð, íå ìîæå ëè äà âçåìåòå è ìåí, òà äà âèäÿ åëôèòå?
Âíåçàïíî Ãàíäàëô ñå ðàçñìÿ.
- Âëèçàé âúòðå! - èçðåâà òîé, ïðîòåãíà ðúöå, âäèãíà ñìàÿíèÿ Ñàì çàåäíî ñ íîæèöèòå è ãî ïðåõâúðëè ïðåç ïðîçîðåöà â ñòàÿòà. - Äà òå âçåìå ïðè åëôèòå, à? - çàïèòà òîé, êàòî ñå âòðåí÷è îòáëèçî â Ñàì, íî ëèöåòî ìó ïúðõàøå óñìèâêà. - Çíà÷è ñè ÷óë, ÷å ãîñïîäèí Ôðîäî çàò íàâà?
- Äà, ñúð. È çàòîâà ñå çàäàâèõ, à âèå ñèãóðíî ñòå ìå ÷óëè. Îïèòàõ ñå äà ñå óäúðæà, ñúð, íî ùÿõ äà ñå ïðúñíà - òîëêîâà áÿõ ðàçñòðîåí.
- Íÿìà êàê, Ñàì - òúæíî êàçà Ôðîäî. Òîé âíåçàïíî áå îñúçíàë, áÿãñòâîòî îò Ãðàôñòâîòî íå çíà÷è ñàìî ñáîãóâàíå ñ ïðèâè÷íèÿ óþò Òîðáîäúí, ÷å ùå èìà íå åäíà ìú÷èòåëíà ðàçäÿëà. - Ùå òðÿáâà äà çàìèíà. Íî - è òîé ñòðîãî ïîãëåäíà Ñàì - àêî íàèñòèíà ìå îáè÷àø, ùå ìúë÷èø êàòî ãðîá. ßñíî? Àêî íå ìúë÷èø, àêî ïðîäóìàø ñàìî äóìè÷êà îò òîâà, êîåòî ÷ó, òîãàâà ñå íàäÿâàì Ãàíäàëô äà òå ïðåâúðíå â êðàñòàâà æàáà è äà íàïúëíè ãðàäèíàòà ñ âîäíè çìèè.
Ðàçòðåïåðàí, Ñàì ñå ñâëå÷å íà êîëåíå.

- Ñòàíè, Ñàì! - èçðå÷å Ãàíäàëô. - Èçìèñëèõ íåùî ïî-äîáðî. Íåùî êîåòî äà òè çàòâîðè óñòàòà è äà òå íàêàæå êàêòî òðÿáâà, çàäåòî ïîäñëóøâàøå. Ùå çàìèíåø ñ ãîñïîäèí Ôðîäî!
- Àç ëè, ñúð? - âèêíà Ñàì, ïîäñêà÷àéêè êàòî êó÷å ïðåä ðàçõîäêà
- Àç äà çàìèíà äà âèäÿ åëôèòå è ïðî÷èå! Óðà! - èçêðåùÿ òîé è ñå ðàçïëàêà.

Ãëàâà 3

ÒÐÈÌÀ ÑÀ ÄÐÓÆÈÍÀ

Òðÿáâà äà ïîòåãëèø íåçàáåëÿçàíî è êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ñêîðî - êàçà Ãàíäàëô.
Áÿõà èçìèíàëè òðè ñåäìèöè, à Ôðîäî ñ íèùî íå ïîêàçâàøå, ÷å ñå ñòÿãà çà ïúò.
- Çíàì. Íî è äâåòå íåùà ñà òðóäíè - âúçðàçè òîé. - Àêî ïðîñòî èç÷åçíà êàòî Áèëáî, êëþêàòà ùå îáèêîëè Ãðàôñòâîòî çà íóëà âðåìå.
- Ðàçáèðà ñå, ÷å íå áèâà äà èç÷åçâàø! Íå íè òðÿáâà òàêàâà áåëÿ! Êàçàõ ñêîðî, íå âåäíàãà. Ñòðóâà ñè äà íàïðàâèì ìàëêà îòñðî÷êà, àêî èçìèñëèø êàê äà ñå èçìúêíåø îò Ãðàôñòâîòî, áåç âñè÷êî æèâî äà óçíàå. Íî íåäåé äà îòëàãàø ïðåêàëåíî.
- Êàêâî ùå ðå÷åø çà íàåñåí, íà íàøèÿ ðîæäåí äåí èëè ìàëêî ñëåä íåãî? - çàïèòà Ôðîäî. - Ìèñëÿ, ÷å äîòîãàâà ùå óñïåÿ äà óðåäÿ íåùî.
×åñòíî êàçàíî, ñåãà, êîãàòî èäâàøå âðåìå äà ñå äåéñòâà, òîé ìíîãî ñå êîëåáàåøå. Îò ãîäèíè íàñàì Òîðáîäúí íå ìó ñå áå ñòðóâàë òúé æåëàíî æèëèùå è òîé èñêàøå äà ñå íàñëàäè èçöÿëî íà ïîñëåäíîòî ñè ëÿòî â Ãðàôñòâîòî. Çíàåøå, ÷å êàêòî âèíàãè ñ íàñòúïâàíåòî íà åñåíòà ïîíå ÷àñòèöà îò ñúðöåòî ìó ùå ïðèåìå ïî-îõîòíî ìèñúëòà çà ïúòåøåñòâèå. Äîðè òàéíî áå ðåøèë äà ïîòåãëè íà ïåòäåñåòèÿ ñè ðîæäåí äåí - ñòî äâàäåñåò è îñìàòà ãîäèøíèíà íà Áèëáî. Òîâà ìó ñå ñòðóâàøå íàé-ïîäõî¬äÿùàòà äàòà äà ïîòåãëè ïî ñòúïêèòå íà ñòàðåöà. Èìåííî äà ïîñëåäâà Áèëáî áå ãëàâíàòà ìó öåë - òàêà èäåÿòà çà ïúòóâàíåòî ñòàâàøå ïî-ïðèåìëèâà. Ñòàðàåøå ñå äà ìèñëè êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ìàëêî çà Ïðúñòåíà è çà òîâà, êúäå ìîæå äà ãî îòâåäå â êðàÿ íà êðàèùàòà. Íî íå ñïîäåëÿøå âñè÷êèòå ñè ïëàíîâå ñ Ãàíäàëô. À äîêîëêî ñå å äîñåòèë âúëøåáíèêúò - òîâà íå ñå çíàåøå.
Ãàíäàëô ïîãëåäíà Ôðîäî è ñå óñìèõíà.
- Õóáàâî, ìèñëÿ, ÷å äàòàòà å ïîäõîäÿùà... íî íèòî äåí ïî-êúñíî. Íàïîñëåäúê ìíîãî ñå òðåâîæà. Ìåæäóâðåìåííî âíèìàâàé è íèêîìó íèòî äóìè÷êà íàêúäå ñè ñå çàïúòèë! Ãëåäàé Ñàì Ìàéòàïåð äà íå ñå ðàçáúáðè. Ðàçâúðæå ëè ñè åçèêà, íàèñòèíà ùå ãî ïðåâúðíà â æàáà.
- Êîëêîòî äî òîâà êúäå îòèâàì - êàçà Ôðîäî, - ìàëêî ùå å òðóäíî äà ìå èçäàäå. Àç ñàìèÿò îùå íÿìàì ïðåäñòàâà.
- Íå ãîâîðè ãëóïîñòè! Çíàì, ÷å íÿìà äà ñè îñòàâèø àäðåñà â ïîùàòà! Íî òè íàïóñêàø Ãðàôñòâîòî - è òîâà òðÿáâà äà ñå ïàçè â òàéíà, äîêàòî ñå îòäàëå÷èø îòòóê. Ïúê è íàëè ùå òðÿáâà äà ïîòåãëèø íàíÿêú¬äå - íà èçòîê, íà çàïàä, ñåâåð èëè þã. Â íèêàêúâ ñëó÷àé íå áèâà äà èçäàâàø ïîñîêàòà.
- Òîëêîâà ñúì óëèñàí â ìèñëè êàê äà ñå ñáîãóâàì ñ Òîðáîäúí, ÷å îùå íå ñúì ñå ñåùàë çà ïîñîêàòà. Íàêúäå äà òðúãíà? Êàêâî äà äèðÿ? Áèëáî å çàìèíàë äà òúðñè ñúêðîâèùå, äîòàì è îáðàòíî, à àç òðÿáâà äà èçãóáÿ ìîåòî è äîêîëêîòî âèæäàì, çàâðúùàíå íÿìà äà èìà.
- Íî òè íå âèæäàø íàäàëå÷å - êàçà Ãàíäàëô. - Íèòî ïúê àç. Ìîæå áè ùå å òâîÿ çàäà÷à äà îòêðèåø Ïóêíàòèíèòå íà ñúäáàòà, àëà ìîæå è äðóãèìó äà ñå ïàäíå òîâà äèðåíå... íå çíàì. Âúâ âñåêè ñëó÷àé îùå íå ñè ãîòîâ çà òîëêîâà äúëúã ïúò.
- Âÿðíî, íå ñúì! - îòâúðíà Ôðîäî. - Íî íàêúäå äà òðúãíà ìåæäóâ¬ðåìåííî?
- Êúì îïàñíîñòèòå, ñàìî ÷å íå ñòðåìãëàâî, íèòî ïúê ñúâñåì ïðÿêî. Àêî èñêàø ñúâåòà ìè, âúðâè êúì Ëîìèäîë. Òîâà ïúòóâàíå íÿìà äà å ìíîãî îïàñíî, ìàêàð ÷å ïúòÿò íå å òúé ëåê, êàêòî íÿêîãà, à â êðàÿ íà ãîäèíàòà ùå ñòàíå îùå ïî-òåæúê.
- Ëîìèäîë! - ïîâòîðè Ôðîäî. - Ìíîãî äîáðå, ùå òðúãíà íà èçòîê, êúì Ëîìèäîë. Ùå âçåìà Ñàì äà âèäè åëôèòå, íåêà ñå ðàäâà.
Ãîâîðåøå áåçãðèæíî, àëà ñúðöåòî ìó âíåçàïíî èçòðúïíà îò êîïíåæ äà âèäè äîìà íà Åëðîíä Ïîëóåëô è äà âäúõíå îò âúçäóõà íà òàçè äúëáî¬êà äîëèíà, êúäåòî âñå îùå æèâååõà â ìèð ìíîçèíà îò Ïðåêðàñíèÿ íà¬ðîä.
Â åäíà ëÿòíà âå÷åð äî „Áðúøëÿíîâèÿò õðàñò" è „Çåëåíèÿò äðàêîí" äîëåòÿ èçóìèòåëíà íîâèíà. Âåëèêàíèòå è ðàçíèòå ïîëè÷áè ïî ãðàíèöè¬òå íà Ãðàôñòâîòî îòñòúïèõà ìÿñòî íà ïî-âàæíè íåùà: ãîñïîäèí Ôðîäî Òîðáèíñ ïðîäàâàë Òîðáîäúí, âñúùíîñò âå÷å ãî áèë ïðîäàë... íà Âëà÷è-Òîðáèíñîâè!
„Äîñòà å èçêàðàë îò òàÿ ðàáîòà" - êàçâàõà åäíè. „Íà ñêðîìíà öåíà - òâúðäÿõà äðóãè, - ïî-âåðîÿòíî èçãëåæäà, ùîì ãîñïîæà Ëîáåëèÿ å êóïóâà÷." (Èçïúëíåí ñ ðàçî÷àðîâàíèå, Îòî ñå áå ñïîìèíàë ïðåäè íÿêîë¬êî ãîäèíè íà çðÿëàòà 102-ãîäèøíà âúçðàñò.)
Îùå ïî-ñïîðåí îò öåíàòà áå âúïðîñúò çàùî ãîñïîäèí Ôðîäî ïðîäàâà õóáàâàòà ñè áúðëîãà. Åäíè ïîääúðæàõà òåîðèÿòà - ïîäêðåïÿíà îò íå¬äîìëúâêèòå è íàìåöèòå íà ñàìèÿ ãîñïîäèí Òîðáèíñ, - ÷å ïàðèòå íà Ôðîäî ñà íà ïðèâúðøâàíå. Òîé ùÿë äà íàïóñíå Õîáèòîâî è ñúñ ñïå÷åëå¬íîòî îò ïðîäàæáàòà äà çàæèâåå êðîòêî âúâ Ôóêîâ êðàé, ñðåä ðîäíèíèòå ñè Áðåíäèôóêîâöè. „Êîëêîòî ñå ìîæå ïî-äàëå÷ îò Âëà÷è-Òîðáèíñîâè" - Äîáàâÿõà íÿêîè. Àëà ïðåäñòàâàòà çà íåèç÷åðïàåìîòî áîãàòñòâî íà Òîðáèíñîâè îò Òîðáîäúí ñå áå âêîðåíèëà òúé äúëáîêî, ÷å ïîâå÷åòî íå ìîæå¬õà äà ïîâÿðâàò â òîâà è ïðåäïî÷èòàõà âñÿêà äðóãà ïðè÷èíà, ïîäñêàçâàíà îò ðàçïàëåíîòî âúîáðàæåíèå - à òî íàé-÷åñòî ïîäñêàçâàøå íÿêàêúâ ìðà¬÷åí è âñå îùå íåðàçêðèò çàãîâîð íà Ãàíäàëô. Ìàêàð äà áå ìíîãî ïîòàåí è äà íå èçëèçàøå ïðåç äåíÿ, âñè÷êè çíàåõà, ÷å òîé „ñå êðèå â Òîðáîäúí". Íî êàêâîòî è ìÿñòî äà çàåìàøå ïðåìåñòâàíåòî âúâ âúëøåáíè÷åñêèòå ìó çàìèñëè, ôàêòúò ñè îñòàâàøå ôàêò: Ôðîäî Òîðáèíñ ñå çàâðúùàøå âúâ Ôóêîâ êðàé.
- Äà, íàåñåí ñå ïðåõâúðëÿì - êàçâàøå òîé. - Ìåðè Áðåíäèôóê âå÷å ìè òúðñè íÿêîÿ õóáàâà ìàëêà áúðëîãà èëè ìîæå áè êúùè÷êà.
Âñúùíîñò ñ ïîìîùòà íà Ìåðè òîé âå÷å áå èçáðàë è çàêóïèë åäíà ìàëêà êúùà â Ùóð÷îâ äîë, ñðåä ïîëåòî, îòòàòúê Ôóêîâè îâðàçè. Ïðåä âñè÷êè, îñâåí ïðåä Ñàì, òâúðäåøå, ÷å ùå ñå çàñåëè òàì çàâèíàãè. Òàçè èäåÿ ìó áå ïîäñêàçàíà îò ðåøåíèåòî äà ïîòåãëè íà èçòîê, çàùîòî Ôóêîâ êðàé ñå íàìèðàøå íà èçòî÷íàòà ãðàíèöà íà Ãðàôñòâîòî è ñëåä êàòî áå ïðåêàðàë äåòñòâîòî ñè òàì, çàâðúùàíåòî ùåøå äà èçãëåæäà äîíÿêúäå óáåäèòåëíî.
Ãàíäàëô îñòàíà â Ãðàôñòâîòî ïîâå÷å îò äâà ìåñåöà. Ïîñëå, åäíà âå÷åð â êðàÿ íà þíè, ñêîðî ñëåä êàòî Ôðîäî îêîí÷àòåëíî ïîäãîòâè ñâîÿ ïëàí, âúëøåáíèêúò âíåçàïíî îáÿâè, ÷å íà ñëåäâàùàòà ñóòðèí îòíîâî çàìèíàâà.
- Çà ñúâñåì êðàòêî, íàäÿâàì ñå - êàçà òîé. - Îòèâàì îòâúä þæíèòå ãðàíèöè äà ñúáåðà íîâèíè, àêî ìîãà. Ñòîÿõ ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå ïîâå÷å, îòêîëêîòî ìè ñå ïîëàãà.
Èçãëåæäàøå ðàçòðåâîæåí âúïðåêè áåçãðèæíèÿ ñè òîí.
- Äà íå áè äà èìà íåïðèÿòíîñòè? - çàïèòà Ôðîäî.
- Î, íå, íî äî÷óõ íåùî, êîåòî ìå îáåçïîêîè è ñå íóæäàå îò ïðîâåð¬êà. Àêî âñå ïàê ñìåòíà çà íåîáõîäèìî äà ïîòåãëèø âåäíàãà, ùå ñå âúðíà íåçàáàâíî èëè ïîíå ùå òè ïðàòÿ âåñò. Ìåæäóâðåìåííî ñå ïðèäúðæàé êúì ïëàíà, íî áúäè ïî-ïðåäïàçëèâ îò êîãàòî è äà áèëî, îñîáåíî ñ Ïðúñ¬òåíà. Íåêà òè íàïîìíÿ îùå âåäíúæ: íå ãî óïîòðåáÿâàé!
Ãàíäàëô ïîòåãëè ïðèçîðè.
- Ìîæå äà ñå âúðíà âñåêè ìîìåíò - êàçà òîé. - Â íàé-ëîøèÿ ñëó¬÷àé ùå ñúì òóê çà ïðîùàëíàòà âå÷åðÿ. Çàïî÷âàì äà ñè ìèñëÿ, ÷å ùå òè òðÿáâàì çà èç ïúòÿ.
Îòíà÷àëî Ôðîäî áå òâúðäå ñìóòåí è ÷åñòî ñå ïèòàøå êàêâî ëè å ÷óë Ãàíäàëô, àëà òðåâîãèòå ìó èçáëåäíÿõà è çà èçâåñòíî âðåìå õóáàâèòå äíè ðàçñåéâàõà ãðèæèòå. Ãðàôñòâîòî ðÿäêî áå âèæäàëî òîëêîâà ÷óäåñíî ëÿòî è òúé áîãàòà åñåí - äúðâåòàòà òåãíåõà îò ÿáúëêè, ìåäúò ïðåëèâàøå èç êîøåðèòå, à æèòàòà èçâèñÿâàõà òåæêè êëàñîâå.
×àê êîãàòî åñåíòà íàáëèæè, Ôðîäî îòíîâî âçå äà ñå òðåâîæè çà Ãàíäàëô. Ñåïòåìâðè îòìèíàâàøå, à îò íåãî îùå íÿìàøå âåñò. Ðîæäåíè¬ÿò äåí è ïðåìåñòâàíåòî íàáëèæàâàõà, à òîé íèòî èäâàøå, íèòî ñå îáàæ¬äàøå. Òîðáîäúí ñå îæèâè. Íåêîëöèíà Ôðîäîâè ïðèÿòåëè ñå çàñåëèõà ïðè íåãî, çà äà ìó ïîìîãíàò äà ñè ñòåãíå áàãàæà - òóê áÿõà Ôðåäåãàð Áîëãåð, Ôîëêî Ìíîãîçíàé è, ðàçáèðà ñå, íàé-áëèçêèòå ìó äðóãàðè Ïèïèí Òóê è Ìåðè Áðåíäèôóê. Ñ îáùè óñèëèÿ òå îáúðíàõà öÿëàòà äóïêà ñ ãëàâàòà íàäîëó.
Íà 20 ñåïòåìâðè êúì Ìîñòà íà Áðåíäèâèí ïîòåãëèõà äâà ôóðãîíà, íàòîâàðåíè ñ ìåáåëèòå è âåùèòå, êîèòî Ôðîäî íå áå ïðîäàë, çà äà ãè ïðåõâúðëÿò â íîâèÿ ìó äîì âúâ Ôóêîâ êðàé. Íà ñëåäâàùèÿ äåí Ôðîäî ñå ðàçòðåâîæè ñåðèîçíî è íåïðåñòàííî ñå îãëåæäàøå çà Ãàíäàëô. Â ÷åò¬âúðòúê çîðàòà íà ðîæäåíèÿ ìó äåí èçãðÿ ÿñíà è ÷èñòà, êàêòî ïðåäè ãîäèíè íà ãîëåìèÿ Áèëáîâ ïðàçíèê. Ãàíäàëô íå ñå ïîÿâÿâàøå. Âå÷åðòà Ôðîäî îòïðàçíóâà çàìèíàâàíåòî ñúâñåì ïðîñòè÷êî, ñàìî ñ ÷åòèðèìàòà ñè ïîìàãà÷è, íî áåøå ñìóòåí è íÿìàøå íàñòðîåíèå. Êðèâî ìó áåøå, ÷å ñêîðî ùå òðÿáâà äà ñå ñáîãóâà ñ ìëàäèòå ñè ïðèÿòåëè. Ïèòàøå ñå êàê äà ñúáåðå ñèëè äà èì ãî êàæå.
×åòèðèìàòà ïî-ìëàäè õîáèòè îáà÷å áÿõà æèçíåðàäîñòíè íåçàâè¬ñèìî îò îòñúñòâèåòî íà Ãàíäàëô âå÷åðÿòà ñêîðî ñå îæèâè. Â òðàïåçàðè¬ÿòà íÿìàøå íèùî îñâåí ìàñàòà è ñòîëîâåòå, íî õðàíàòà áå äîáðà è èìà¬øå ÷óäåñíî âèíî - âèíàòà íà Ôðîäî íå âëèçàõà â ñäåëêàòà ñ Âëà÷è-Òîðáèíñîâè.
- Íå çíàì êàêâî ùå ñòàíå ñ ïàðòàêåøèòå ìè, êîãàòî ãè äîêîïàò Âëà÷è-Òîðáèíñîâè, íî ïîíå çà òîâà íàìåðèõ äîáðî óêðèòèå - çàÿâè Ôðîäî, ïðåñóøàâàéêè ÷àøàòà ñè ñ ïîñëåäíèòå êàïêè „Ñòàðî ëîçàðñêî".
Ñëåä êàòî èçïÿõà ìíîãî ïåñíè è ðàçãîâàðÿõà çà êóï íåùà, êîèòî áÿõà ïðåæèâåëè çàåäíî, ãîñòèòå âäèãíàõà ÷àøè çà Áèëáîâèÿ ðîæäåí äåí è ïèõà çà çäðàâåòî íà äâàìà èì ñ Ôðîäî, êàêòî áå îáè÷àÿò. Ïîñëå èçëÿ¬çîõà äà ïîäèøàò ÷èñò âúçäóõ, ïîãëåäàõà çâåçäèòå è ñè ëåãíàõà. Ïðàçíè¬êúò íà Ôðîäî áå ñâúðøèë, à Ãàíäàëô ãî íÿìàøå.
Íà ñëåäâàùàòà ñóòðèí òå ñå çàåõà äà íàòîâàðÿò îùå åäíà êàðóöà ñ îñòàíàëèÿ áàãàæ. Ìåðè ïîå ãðèæàòà çà íåÿ è ïîòåãëè çàåäíî ñ Øèøêî (òîåñò Ôðåäåãàð Áîëãåð).
- Âñå íÿêîé òðÿáâà äà èçáúðçà è äà çàòîïëè êúùàòà, ïðåäè äà ïðèñ¬òèãíåòå - êàçà Ìåðè. - Å, äîâèæäàíå - äî âäðóãèäåí, àêî íå äðåìåòå ïî ïúòÿ!
Ñëåäîáåä Ôðîäî îòñêî÷è äî âêúùè, íî Ïèïèí îñòàíà. Ðàçòðåâîæåíèÿò Ôðîäî íå ñå ñâúðòàøå íà åäíî ìÿñòî è íàïðàçíî ñå îñëóøâàøå äà ÷óå ñòúïêèòå íà Ãàíäàëô. Ðåøè äà èç÷àêà äî âå÷åðòà. Ñëåä òîâà, àêî Ãàíäàëô ñðî÷íî ñå íóæäàåøå îò íåãî, ìîæåøå äà îòèäå â Ùóð÷îâ äîë è äîðè äà ãî èçïðåâàðè. Çàùîòî Ôðîäî ùåøå äà òðúãíå ïåø. Ïëàíúò ìó ïðåäâèæäàøå - êàêòî çàðàäè óäîâîëñòâèåòî äà õâúðëè ñåòåí ïîãëåä íà Ãðàôñòâîòî, òàêà è ïî äðóãè ïðè÷èíè - äà ïðåñå÷å, áåç äà áúðçà, îò Õîáèòîâî äî Ñàëà ïðè Ôóêîâè îâðàçè.
- Òàêà ùå ìîãà è ìàëêî äà ïîòðåíèðàì - êàçà òîé, êàòî ñå îãëåæäà¬øå â ïðàøíîòî îãëåäàëî íà ïðàçíèÿ õîë. Îòäàâíà íå áå ïðàâèë óìîðè¬òåëíè ïðåõîäè è ìó ñå ñòîðè, ÷å îòðàæåíèåòî ìó èçãëåæäà ïîîòïóñíàòî.
Òúêìî áÿõà îáÿäâàëè, è çà ãîëÿìà äîñàäà íà Ôðîäî íàõúëòàõà Âëà¬÷è-Òîðáèíñîâè - Ëîáåëèÿ ñ ðèæàâèÿ ñè ñèí Ëîòî.
- Íàé-ïîñëå íàøà! - âúçêëèêíà Ëîáåëèÿ, êàòî ñòúïè âúòðå. Òîâà íå áå íèòî ó÷òèâî, íèòî ñúâñåì âÿðíî, çàùîòî ïðîäàæáàòà íà Òîðáîäúí âëèçàøå â ñèëà åäâà îò ïîëóíîù. Íî íàâÿðíî Ëîáåëèÿ çàñëóæàâàøå èçâèíåíèå - áå é ñå íàëîæèëî äà ÷àêà öåëè ñåäåìäåñåò è ñåäåì ãîäèíè â ïîâå÷å, îòêîëêîòî ñå íàäÿâàøå íÿêîãà, è âå÷å íàâúðøâàøå ñòî. Òàêà èëè èíà÷å, òÿ èäâàøå äà ïðîâåðè äàëè íå å îòíåñåíî íåùî îò îíîâà, êîåòî å ïëàòèëà, è äúðæåøå äà ïîëó÷è êëþ÷îâåòå. Äîíåñëà áå ïúëåí îïèñ è ìèíà ìíîãî âðåìå, äîêàòî ãî ïðîâåðè îò êðàé äî êðàé è ìèðÿñà. Íàé-ñåòíå òÿ ñè òðúãíà ñ Ëîòî è ðåçåðâíèÿ êëþ÷, ñëåä êàòî Ôðîäî îáå¬ùà äà îñòàâè ñâîÿ êëþ÷ ó Ìàéòàïåðîâè íà óëèöà Òîðáàëàíñêà. Ñóìòåøå, äàâàéêè äà ñå ðàçáåðå, ÷å ñïîðåä íåÿ Ìàéòàïåðîâè ñà íàïúëíî ñïî¬ñîáíè äà ïëÿ÷êîñàò äóïêàòà ïðåç íîùòà. Ôðîäî íå ñ÷åòå çà íóæíî äà ÿ ïîêàíè íà ÷àé.
×àé ïèõà â êóõíÿòà çàåäíî ñ Ïèïèí è Ñàì Ìàéòàïåð. Îôèöèàëíî áå îáÿâåíî, ÷å Ñàì îòèâà âúâ Ôóêîâ êðàé „äà ðàáîòè ïðè ãîñïîäèí Ôðîäî è äà ìó íàãëåæäà ãðàäèíêàòà". Ñòàðèêà îäîáðè òîâà ñïîðàçóìåíèå, ìàêàð ÷å òî íå ãî óòåøàâàøå, ñëåä êàòî ùåøå äà èìà Ëîáåëèÿ çà ñúñåäêà.
- Ïîñëåäíàòà íè òðàïåçà â Òîðáîäúí! - êàçà Ôðîäî è ñå íàäèãíà îò ñòîëà ñè.
Íåèçìèòèòå ïðèáîðè îñòàâèõà íà Ëîáåëèÿ. Ïèïèí è Ñàì ïðèòåãíàõà òðèòå ðàíèöè è ãè ñòðóïàõà íà ïðàãà. Ïîñëå Ïèïèí èçëåçå äà ñå ðàçòúï÷å çà ïîñëåäåí ïúò èç ãðàäèíàòà. Ñàì èç÷åçíà íàíÿêúäå.
Ñëúíöåòî çàëåçå. Òîðáîäúí èçãëåæäàøå ïå÷àëåí, ìðà÷åí è ðàçõâúðëÿí. Ôðîäî áðîäåøå èç ïîçíàòèòå ñòàè, ãëåäàéêè êàê ñâåòëèíèòå íà çàëåçà èçáëåäíÿâàò ïî ñòåíèòå è ñåíêèòå èçïúëçÿâàò îò âñåêè úãúë. Äî¬ìúò áàâíî ïðèòúìíÿ. Ôðîäî èçëåçå è çàêðà÷è íàäîëó êúì âðàòè÷êàòà â êðàÿ íà ïúòåêàòà, ïîñëå ïðåêîñè íàïðÿêî ïî Õúëìîâ ïúò. Íåâîëíî î÷àê¬âàøå Ãàíäàëô äà èçñêî÷è ñ áúðçè ñòúïêè îò ìðàêà.
Íåáåòî áå ÿñíî è çâåçäèòå ñèÿåõà ÿðêî.
- Õóáàâà ùå å íîùòà - èçðå÷å òîé íà ãëàñ. - Íå å çëå êàòî íà÷àëî.
Ïúòóâà ìè ñå. Âå÷å íå èçäúðæàì äà ñå ìîòàÿ òóê. Ïîòåãëÿì, à Ãàíäàëô íåêà ìå äîãîíè.
Ïîíå÷è äà ñå âúðíå è èçâåäíúæ ñïðÿ, çàùîòî äî÷ó ãëàñîâå òîêó çàä úãúëà â êðàÿ íà óëèöà Òîðáàëàíñêà. Åäèíèÿò íåñúìíåíî ïðèíàäëåæåøå íà Ñòàðèêà, äðóãèÿò áå ñòðàíåí è íÿêàê íåïðèÿòåí. Íå ìîæåøå äà ÷óå êàêâî êàçâà òîé, íî ÿñíî ðàçëè÷àâàøå ðåçêèòå îòãîâîðè íà Ñòàðèêà, êîéòî èçãëåæäàøå ÿäîñàí.
- Íå, ãîñïîäèí Òîðáèíñ ñè çàìèíà. Ïîòåãëè òàÿ ñóòðèí è ìîÿò Ñàì òðúãíà ñ íåãî, âúâ âñåêè ñëó÷àé âñè÷êèÿò ìó áàãàæ å íà ïúò. Ïðîäàäå è çàìèíà áå, ÷îâåê, íàëè òè êàçâàì. Çàùî? Íå å ìîÿ ðàáîòà, ïúê è òâîÿ íå å. Çàêúäå? Âèæ, òîâà íå å òàéíà. Ïðåìåñòè ñå âúâ Ôóêîâè îâðàçè èëè íåùî ïîäîáíî, åõåé, íàäàëå÷å. Äà, äîñòà ïúò èìà äîòàì. Ëè÷íî àç íå ñúì õîäèë òîëêîâà äàëå÷, îíèÿ îò Ôóêîâ êðàé ñà ÷óäàöè. Íå, õè÷ íè¬êàêâà âåñò íå ìîãà äà ïðåäàì. Ëåêà òè íîù!
Òåæêè ñòúïêè ñå îòäàëå÷èõà íàäîëó ïî Õúëìà. Ôðîäî ñå ïîçà÷óäè çàùî òàêà ìó îëåêíà, ÷å íå òðúãíàõà íàãîðå. „Íàâÿðíî ìè å äîøëî äî ãóøà îò ëþáîïèòñòâîòî êúì ðàáîòèòå ìè - ðåøè òîé. - Àìà ÷å äîñàäåí íàðîä!" Ìèíà ìó ïðåç óìà äà èäå äà ïîïèòà Ñòàðèêà êîé ñå å èíòåðåñó¬âàë îò íåãî, íî çà äîáðî (èëè çà çëî) ðàçìèñëè è áúðçî çàêðà÷è êúì Òîðáîäúí.
Íà ïðàãà Ïèïèí ñåäåøå âúðõó ðàíèöàòà ñè. Ñàì îùå ãî íÿìàøå.
Ôðîäî âëåçå íàâúòðå â òúìíîòî.
- Ñàì! - èçâèêà òîé. - Ñàì! Âðåìå å!
- Èäà, ñúð! - äîëåòÿ îò äúëáèíèòå îòãîâîðúò, à ñêîðî ñå ïîÿâè è Ñàì, êîéòî ñè áúðøåøå óñòàòà. Áåøå ñå ñáîãóâàë ñ áèðåíàòà áú÷âà â ìàçåòî.
- Ïîòåãëÿìå ëè, Ñàì?
- Äà, ñúð. Ñåãà ìîãà äîñòà äà ïîòðàÿ, ñúð.
Ôðîäî çàêëþ÷è êðúãëàòà âðàòà è ïîäàäå êëþ÷à íà Ñàì.
- Áÿãàé äà îñòàâèø òîâà ó âàñ, Ñàì! Ïîñëå òðúãíè çà íàïðÿêî ïî Òîðáàëàíñêà è áúðçàé äà íè íàñòèãíåø íà ïúòåêàòà îòòàòúê ëèâàäèòå. Íÿìà äà ìèíàâàìå ïðåç ñåëîòî. Ñóìà òè íàðîä å íàîñòðèë óøè è îêîêî¬ðèë î÷è.
Ñàì õóêíà ïðåçãëàâà.
- Å, íàé-ñåòíå òðúãâàìå! - ðå÷å Ôðîäî. Äâàìàòà ñ Ïèïèí íàðàìèõà ðàíèöèòå, õâàíàõà òîÿæêèòå ñè é çàî¬áèêîëèõà Òîðáîäúí îòêúì çàïàä.
- Ñáîãîì! - èçðå÷å Ôðîäî, çàãëåäàí â îïóñòåëèòå òúìíè ïðîçîðöè. Òîé ðàçìàõà ðúêà, ïîñëå ñå îáúðíà è (ñëåäâàéêè, áåç äà çíàå, ñòúï¬êèòå íà Áèëáî) èçòè÷à ïîäèð Ïåðåãðèí íàäîëó ïî ãðàäèíñêàòà àëåÿ. Ñåòíå ïðåñêî÷èõà îãðàäàòà è â íîùòà ñå óñòðåìèõà êúì íèâÿòà, áåçøóì¬íè êàòî øåïîòà íà âÿòúðà â òðåâàòà.
Â ïîäíîæèåòî íà çàïàäíèÿ ñêëîí íà Õúëìà ñòèãíàõà äî âðàòè÷êàòà êúì åäíà òÿñíà ïúòåêà. Òàì ñïðÿõà è îïðàâèõà ðåìúöèòå íà áàãàæà. Ñêîðî è Ñàì äîòúð÷à çàäúõàí; òåæêàòà ðàíèöà ñå èçâèñÿâàøå íàä ïëå¬ùèòå ìó, à íà ãëàâàòà ñè áå íàõëóïèë âèñîêà è áåçôîðìåíà ôèëöîâà òîðáà, êîÿòî íàðè÷àøå „øàïêà". Â òúìíèíàòà ïðèëè÷àøå äîñóù íà äæóäæå.
- Ñèãóðåí ñúì, ÷å ñòå ìè ïðîáóòàëè íàé-òåæêèòå íåùà - êàçà Ôðî¬äî. - Æàë ìè å çà îõëþâèòå è çà âñè÷êè äðóãè, äåòî íîñÿò êúùàòà ñè íà ãðúá.
- Àç ìîãà äà âçåìà îùå ìíîãî, ñúð. Ìîÿò áàãàæ å ñúâñåì ëåê - þíà÷íî èçëúãà Ñàì.
- Íèùî íÿìà äà âçåìàø, Ñàì! - îáàäè ñå Ïèïèí. - Äîáðå ùå ìó äîéäå. Íå å ïîëó÷èë íèùî ïîâå÷å îò îíîâà, êîåòî ïîðú÷à äà ïðèãîòâèì. Íàïîñëåäúê ñúâñåì ñå å ðàçïóñíàë. Êàòî ñâàëè íÿêîå è äðóãî êèëî, ïî-ëåñíî ùå íîñè òîâàðà.
- Ñúæàëåòå ãîðêèÿ ñòàð õîáèò! - ðàçñìÿ ñå Ôðîäî. - Äîêàòî ñòèã¬íåì Ôóêîâ êðàé, ñèãóðíî ùå èçòúíåÿ êàòî âúðáîâà âåéêà. Íå, ãëóïîñòè ãîâîðÿ. Ïîäîçèðàì, Ñàì, ÷å ñè âçåë ìíîãî ïîâå÷å, îòêîëêîòî òè ñå ïîëàãà, è ïðè ñëåäâàùîòî ðàçïðåäåëåíèå ùå òå äúðæà ïîä îêî. - Òîé îòíîâî ïîå òîÿæêàòà ñè. - Å, ùîì âñè÷êè îáè÷àìå äà ñå ðàçõîæäàìå ïî ìðúê¬íàëî, õàéäå äà îòìåòíåì íÿêîëêî ìèëè, ïðåäè äà ñè ëåãíåì.
Ïîåõà ïî ïúòåêàòà íà çàïàä. Ïîñëå ÿ èçîñòàâèõà è âúçâèõà íàëÿâî ïðåç íèâÿòà. Êðà÷åõà â êîëîíà ïîêðàé ïëåòèùà è øóáðàöè, à íàîêîëî íîùòà ñå ñãúñòÿâàøå. Â òúìíèòå ñè íàìåòêè áÿõà êàòî íåâèäèìè, ñÿ¬êàø íîñåõà âúëøåáíè ïðúñòåíè. È òðèìàòà áÿõà õîáèòè, ïðè òîâà ñå ñòàðàåõà äà ïàçÿò òèøèíà, äà íå èçäàâàò äàæå çâóê, êàêúâòî áè äîëîâèë íÿêîé õîáèò. Äîðè çâåð÷åòàòà â ïîëÿòà è ãîðèòå åäâà ãè óñåùàõà.
Ïî-íàòàòúê ïî òÿñíî äúñ÷åíî ìîñò÷å ïðåñÿêîõà Ðåêè÷êàòà çàïàäíî îò Õîáèòîâî. Òóê ïîòîêúò èçòúíÿâàøå êàòî íàãúíàòà ÷åðíà ïàíäåëêà, îáãðàäåíà ñ ïðèâåäåíè åëøè. Åäíà-äâå ìèëè ïî íà þã ïðîòè÷àõà ïðåç øèðîêèÿ ïúò, èäåù îò Ìîñòà íà Áðåíäèâèí; ñåãà òå ñå íàìèðàõà â Òóêîâ êðàé è êàòî çàâèõà íà þãîèçòîê, ñå óïúòèõà êúì Çåëåíèòå õúëìîâå. Ïðåäè äà ñå èçêàòåðÿò ïî ïúðâèòå ñêëîíîâå, ïîãëåäíàõà íàçàä è â äàëå¬÷èíàòà ñúçðÿõà ëàìïèòå íà Õîáèòîâî, êîèòî ïðèìèãâàõà ñðåä òèõàòà äîëèíà. Òÿ ñêîðî èç÷åçíà â òúìíèòå äèïëè íà ìåñòíîñòòà, à ïîñëå ñå ñêðè è Êðàéðå÷êèíî ñ ìðà÷íîòî ñè åçåðî. Êîãàòî ñâåòëèíèòå íà ïîñëåäíàòà ôåðìà ñå èçãóáèõà äàëå÷å íàçàä ñðåä äúðâåòàòà, Ôðîäî ñå îáúðíà è ðàçìàõà ðúêà çà ñáîãîì.
- Ïèòàì ñå äàëè íÿêîãà îòíîâî ùå âèäÿ òàçè äîëèíà - ñïîêîéíî èçðå÷å òîé.
Ñëåä îêîëî òðè ÷àñà ïúò ñïðÿõà äà ïî÷èíàò. Íîùòà áå ÿñíà, õëàäíà è çâåçäíà, íî îòêúì ïîòîöèòå è íèñêèòå ëèâàäè ïî ñêëîíîâåòå ïðîïúë¬çÿâàõà ïàðöàëèâè ìúãëè. Ðàçëþëÿíè îò ëåêèÿ âÿòúð íàä ãëàâèòå èì, òúíêîêëîíåñòèòå áðåçè ñå ïðåïëèòàõà â ÷åðíà ìðåæà íà áëåäèÿ ôîí íà íåáåòî. Âå÷åðÿõà ìíîãî îñêúäíî (çà õîáèòè) è îòíîâî ïîåõà íàïðåä. Ñêî¬ðî ñå íàòúêíàõà íà òåñåí ïúò, êîéòî êðèâîëè÷åøå íàãîðå-íàäîëó è ñèâî¬òàòà ìó ÷åçíåøå â ìðàêà - òîâà áå ïúòÿò çà Ãîðñêè äîì, Ñòúáëèíî è Ñàëà ïðè Ôóêîâè îâðàçè. Òîé ñå îòêëîíÿâàøå îò øîñåòî â äîëèíàòà íà Ðåêè÷êàòà è ñå âèåøå ïî ñêëîíîâåòå íà Çåëåíèòå õúëìîâå êúì Ãîðñêè ïðåäåë - åäíî äèâî êúò÷å íà Èçòî÷íàòà îêîëèÿ.
Ñëåä ìàëêî íàâëÿçîõà â çàêúòàíà ïðîñåêà ñðåä âèñîêèòå äúðâåòà, øóøíåùè ñúñ ñóõèòå ñè ëèñòà. Ñòàíà ìíîãî òúìíî. Âå÷å áÿõà íàäàëå÷ îò ëþáîïèòíè óøè è âçåõà äà ðàçãîâàðÿò è äà ñè òàíàíèêàò â õîð. Íî ïî åäíî âðåìå ìëúêíàõà è Ïèïèí âçå äà èçîñòàâà. Íàêðàÿ, òúêìî ïðåäè äà èçêà÷àò íÿêàêúâ ñòðúìåí ñêëîí, òîé ñïðÿ è ñå ïðîçèíà.
- Òîëêîâà ìè ñå ñïè, ÷å ñêîðî ùå ñå ïðîñíà íà ïúòÿ. Íà êðàê ëè ñìÿòàòå äà äðåìåòå? Íàáëèæàâà ïîëóíîù.
- Ìèñëåõ, ÷å îáè÷àø äà ñå ðàçõîæäàø ïî òúìíî - êàçà Ôðîäî. - Íî íÿìà çàêúäå äà áúðçàìå. Ìåðè ùå íè ÷àêà âäðóãèäåí, çíà÷è íè îñòà¬âàò áëèçî äâà äíè. Ñàìî äà âèäèì óäîáíî ìÿñòî, è ùå ñïðåì.
- Âÿòúðúò å çàïàäåí - îáàäè ñå Ñàì. - Îò äðóãàòà ñòðàíà íà òîÿ õúëì ùå íàìåðèì çàêúòàíî è äîñòà óþòíî ìåñòåíöå, ñúð. Àêî íå ìå ëúæå ïàìåòòà, òóê íàñðåùà èìà ñóõà åëîâà ãîðà.
Ñàì îòëè÷íî ïîçíàâàøå ìåñòíîñòòà â êðúã îò äâàäåñåò ìèëè îêîëî Õîáèòîâî, íî ãåîãðàôñêèòå ìó ïîçíàíèÿ ñâúðøâàõà äîòàì.
Åëîâàòà ãîðè÷êà ñå ïîÿâè âåäíàãà ùîì ñòèãíàõà áèëîòî. Òðèìàòà èçîñòàâèõà ïúòÿ, íàâëÿçîõà â äúõàùèòå íà ñìîëà äúëáîêè ñåíêè ñðåä äúðâåòàòà è âçåõà äà ñúáèðàò ñóõè ñú÷êè è øèøàðêè çà îãúíÿ. Ñêîðî ïëàìúöèòå âåñåëî çàïðàùÿõà â ïîäíîæèåòî íà åäíà êëîíåñòà åëà è ïúò¬íèöèòå ïîñåäÿõà êðàé òÿõ, äîêàòî çàêëþìàõà. Òîãàâà ñå íàñòàíèõà ìåæ¬äó êîðåíèòå íà ãîëÿìîòî äúðâî, îìîòàõà ñå ñ íàìåòêè è îäåÿëà è ñêîðî çàñïàõà. Íå îñòàâèõà ïàçà÷: äîðè Ôðîäî îùå íå ïîäîçèðàøå çàïëàõè òóê, íàñðåä Ãðàôñòâîòî. Êîãàòî îãúíÿò èçãàñíà, íÿêîëêî æèâîòèíêè äîé¬äîõà äà ãè ïîãëåäàò. Åäíà ëèñèöà, êîÿòî ïðåñè÷àøå ãîðàòà ïî ñâîÿ ñè ðàáîòà, ñïðÿ çà ìàëêî è ïîäóøè ìèðèçìàòà.
„Õîáèòè! - ðå÷å ñè òÿ. - È òàç äîáðà! Âå÷å ñå íîñÿò ñòðàííè ñëóõîâå çà òîÿ êðàé, íî íå ñúì ÷óâàëà íÿêîé õîáèò äà ñïè íà îòêðèòî, ïîä äúð¬âåòàòà. È òî íå åäèí, àìè òðèìà! Äà ñå ÷óäèø è ìàåø."
Òÿ áå ñúâúðøåíî ïðàâà, íî òàêà è íå óçíà òîâà.
Óòðîòî èçãðÿ äðåçãàâî è âëàæíî. Ôðîäî ñå ñúáóäè ïðúâ è îòêðè, ÷å åäèí êîðåí å èçäúëáàë äóïêà â ãúðáà ìó, à âðàòúò ìó å ñõâàíàò. „Ðàçõîä¬êà çà óäîâîëñòâèå! Çàùî ëè íå òðúãíàõ ñ êàðóöàòà? - ïîìèñëè ñè òîé êàêòî âèíàãè â íà÷àëîòî íà ïúòåøåñòâèÿòà ñè. - È âñè÷êèòå ìè õóáàâè ïóõåíè äþøåöè ñà ïðîäàäåíè íà Âëà÷è-Òîðáèíñîâè! Åé òàêèâà êîðåíè çàñëóæàâàò!"
Òîé ñå ïðîòåãíà è èçâèêà:
- Ñúáóäåòå ñå, õîáèòè! Óòðîòî å ïðåêðàñíî!
- Êàêâî ìó å ïðåêðàñíîòî? - ïðîìúðìîðè Ïèïèí, íàäíè÷àéêè ñ åäíî îêî íàä ðúáà íà îäåÿëîòî. - Ñàì! Çàêóñêàòà äà å ãîòîâà çà äåâåò è ïîëîâèíà! Ñòîïëè ëè âîäà çà áàíÿòà?
Ñúíåíèÿò Ñàì ñêî÷è íà êðàêà.
- Íå, ñúð, îùå íå ñúì, ñúð!
Ôðîäî èçòúðêàëÿ Ïèïèí îò îäåÿëàòà è ñå îòäàëå÷è êúì êðàÿ íà ãîðè÷êàòà. Íà èçòîê ÷åðâåíîòî ñëúíöå èçïëóâàøå îò ãúñòèòå ìúãëè, çàëåëè ñâåòà. Íàïðúñêàíè ñ ïóðïóð è çëàòî, åñåííèòå äúðâåòà ñÿêàø ñå áÿõà îòêúñíàëè îò êîðåíèòå ñè è ñå ïîëþøâàõà â ïðèçðà÷íî ìîðå. Îòëÿ¬âî, ìàëêî ïî-äîëó, ñòðúìíèÿò ïúò ïîòúâàøå â äîëà.
Êîãàòî ñå âúðíà, Ñàì è Ïèïèí áÿõà íàêëàëé îãúí.
- Âîäà! - âèêíà Ïèïèí. - Êúäå å âîäàòà?
- Íÿìàì íàâèêà äà íîñÿ âîäà â äæîáîâåòå ñè - îòâúðíà Ôðîäî.
- Ìèñëåõìå, ÷å ñè îòèøúë äà ïîòúðñèø - êàçà Ïèïèí, äîêàòî âàäåøå õðàíàòà è ÷àøêèòå. - ß áÿãàé äà ñâúðøèø òàÿ ðàáîòà.
- Ìîæåø äà äîéäåø è òè - ïðåäëîæè Ôðîäî. - Âçåìè âñè÷êè ìà¬íåðêè.
Â ïîäíîæèåòî íà õúëìà èìàøå ïîòîê. Äâàìàòà íàïúëíèõà ìàíåð¬êèòå è ïîõîäíîòî êîòëå îò åäíî âîäîïàä÷å, êúäåòî âîäàòà ñå ëååøå îò íÿêîëêî ñòúïêè âèñî÷èíà íàä ãîëàòà ñèâà ñêàëà. Áåøå ëåäåíîñòóäåíà äâàìàòà ñ ìíîãî òðåïåðåíå è ïðúõòåíå íàïëèñêàõà ëèöàòà ñè.
Êîãàòî çàêóñèõà è îòíîâî ñòåãíàõà áàãàæà, ìèíàâàøå äåñåò ÷àñúò. Ëè÷åøå ñè, ÷å äåíÿò ùå å òîïúë, ÷óäåñåí. Òå ñå ñïóñíàõà ïî ñêëîíà ïðåñêî÷èõà ïîòîêà è èçêà÷èõà ñëåäâàùèÿ ñêëîí, ïîñëå ïàê íàãîðå è ïàê íàäîëó; íàìåòêèòå, îäåÿëàòà, âîäàòà, õðàíàòà è îñòàíàëîòî ñíàðÿ¬æåíèå ñå ïðåâúðíàõà â íåïîñèëíî áðåìå.
Ìàé ãè ÷àêàøå òåæúê ïðåõîä, è òî ñðåä æåãà. Àëà ñëåä íÿêîëêî ìèëè ïúòÿò ïðåñòàíà äà ñå âèå íàãîðå-íàäîëó - ñ ìú÷èòåëåí çèãçàã ñå èçêàòåðè äî âúðõà íà åäíà ðúòëèíà è ñå ïðèãîòâè äà ñëåçå çà ïîñëåäåí ïúò. Ïðåä ïúòåøåñòâåíèöèòå ñå ðàçêðèõà íèçèíè, îñåÿíè ñ ãîðè÷êè, êîèòî â äàëå÷èíàòà ñå ñëèâàõà â êàôÿâà ãîðñêà çàâåñà. Òîâà áå Ãîðñêè ïðåäåë, à çàä íåãî òå÷åøå ðåêà Áðåíäèâèí. Ïúòÿò ñå âèåøå íàïðåä êàòî âðúâ÷èöà.
- Ïúòÿò íÿìà êðàé, íî àç íå ìîãà áåç ïî÷èâêà - êàçà Ïèïèí.
Êðàéíî âðåìå å çà îáÿä.
Òîé ñåäíà íà íàñèïà îòñòðàíè è ñå çàãëåäà íà èçòîê, êúì äúðâåòàòà ñðåä ìúãëàòà. Îòâúä áå Ðåêàòà è êðàÿò íà Ãðàôñòâîòî, â êîåòî áå ïðåêàðàë öåëèÿ ñè æèâîò. Ñàì ñòîåøå êðàé íåãî. Êðúãëèòå ìó î÷è áÿõà øè¬ðîêî ðàçòâîðåíè - òîé ãëåäàøå ïðåç íåâèæäàíè çåìè êúì íîâ õîðèçîíò.
- Èìà ëè åëôè â òèÿ ãîðè? - ïîïèòà òîé.
- Íå, äîêîëêîòî ñúì ÷óâàë - îòâúðíà Ïèïèí. Ôðîäî ìúë÷åøå. È òîé ãëåäàøå ïúòÿ, âîäåù íà èçòîê, ñÿêàø íèêî¬ãà íå ãî áå âèæäàë. Âíåçàïíî çàãîâîðè áàâíî, êàòî ÷å íà ñåáå ñè:

Çàïî÷âà Ïúò îò ìîÿ ïðàã -
áåçêðàåí, îãðàäåí ñ òðåâà.
Óâëå÷åí â íåãîâèÿ áÿã,
è àç ùå òðÿáâà äà âúðâÿ,
äà âëà÷à ìîðíèòå ïåòè,
äîðäåòî ñòèãíà äðóì ãîëÿì,
ñúáðàë ïúòåêè è ìå÷òè.
À ïîñëå íàêúäå? Íå çíàì.

- Ïðèëè÷à ìè íà îòêúñ îò ñòèõîâåòå íà ñòàðèÿ Áèëáî - ïîäõâúðëè Ïèïèí. - Èëè ñàìî òàêà çâó÷è, ïúê òè ñè ãî èçìèñëèë, à? Íå å ìíîãî îáíàäåæäàâàùî.
- Íå çíàì - êàçà Ôðîäî, - Äîéäå ìè, ñÿêàø ñàì ãî èçìèñëèõ, íî ìîæå è äà ñúì ãî ÷óâàë íÿêîãà. Äà, ìíîãî ìè íàïîìíÿ çà Áèëáî îò ïîñëåäíèòå ãîäèíè, ïðåäè äà ñè çàìèíå. Òîé ÷åñòî êàçâàøå, ÷å èìà ñàìî åäèí Ïúò, êàòî îãðîìíà ðåêà ñ èçâîðè íà âñåêè ïðàã è ïðèòîöè îò âñÿêà ïúòåêà. „Îïàñíà ðàáîòà å äà èçëèçàø ïðåç âðàòàòà, Ôðîäî - ïîâòàðÿøå òîé. - Ñàìî äà ñòúïèø íà Ïúòÿ, êîé çíàå íàêúäå ìîæå äà òå ïîâëå÷å, àêî íå ñè ïàçèø êðàêàòà. Ïðåäñòàâÿø ëè ñè, ÷å ñúùàòà òàÿ ïúòåêà ìèíàâà ïðåç Ìðàêîëåñ è àêî ñå îñòàâèø, ìîæå äà òå îòâåäå äî Ñàìîòíèÿ âðúõ, ÷å è îòâúä íåãî, íà îùå ïî-ëîøè ìåñòà?" Èìàøå íàâèêà äà ãîâîðè òàêà íà ïúòåêàòà ïðåä âðàòàòà íà Òîðáîäúí, îñîáåíî êîãàòî ñå çàâðúùà¬øå îò äúëãà ðàçõîäêà.
- Å, ìåíå Ïúòÿò íÿìà äà ìå ïîâëå÷å íàíèêúäå, ïîíå îùå åäèí ÷àñ - êàçà Ïèïèí, ñâàëÿéêè ðàíèöàòà.
Äðóãèòå ïîñëåäâàõà ïðèìåðà ìó è ïðîñíàõà ðàíèöèòå íà íàñèïà, à êðàêàòà ñè íà ïúòÿ. Ñëåä ïî÷èâêàòà ïîõàïíàõà äîáðå è ïàê ñè ïî÷èíà¬õà.
Êîãàòî ñå ñïóñíàõà îò õúëìà, ñëúíöåòî ïðåâàëÿøå è ñëåäîáåäíîòî ìó ñèÿíèå îáëèâàøå ðàâíèíàòà. Äîñåãà íå áÿõà ñðåùíàëè æèâà äóøà. Òîçè ïúò ïî÷òè íå ñå èçïîëçâàøå, çàùîòî êàðóöèòå òðóäíî ìèíàâàõà, ïúê è èç Ãîðñêè ïðåäåë íÿìàøå ãîëÿìî äâèæåíèå. Âå÷å ïîâå÷å îò ÷àñ êðà÷åõà, áåç äà áúðçàò, êîãàòî Ñàì ñïðÿ çà ìèã è ñå îñëóøà. Ñåãà áÿõà íà ðàâíî è ñëåä äúëãîòî ëúêàòóøåíå ïúòÿò ñå ñòåëåøå ïðàâî íàïðåä ñðåä ïàñèùà, îñåÿíè òóê-òàì ñ ïúðâèòå âèñîêè äúðâåòà íà íàáëèæàâà¬ùèòå ãîðè.
- ×óâàì çàä íàñ êîïèòàòà íà ïîíè èëè êîí - êàçà Ñàì. Îãëåäàõà ñå, íî çàâîÿò çàêðèâàøå ïúòÿ îòçàä.
- ×óäÿ ñå äàëè íå íè äîãîíâà Ãàíäàëô - êàçà Ôðîäî, íî îùå ïðåäè äà äîâúðøè, óñåòè ÷å íå å òàêà, è ãî îáõâàíà âíåçàïíîòî æåëàíèå äà ñå óêðèå îò ïîãëåäà íà åçäà÷à. - Ñèãóðíî íÿìà íèùî ñåðèîçíî - èçâèíè¬òåëíî äîáàâè òîé, - íî íàé-äîáðå äà íå ìå âèæäàò ïî ïúòÿ... êîéòî è äà ñå çàäàâà. À àêî å Ãàíäàëô - ñåòè ñå òîé, - ìîæåì äà ãî èçíåíàäàìå, òàêà ùå ìó âúðíåì, çàäåòî çàêúñíÿ. Äà èç÷åçâàìå!
Äâàìàòà ìó ñïúòíèöè èçòè÷àõà íàëÿâî è ñå ñïóñíàõà â åäíà äîë÷èíêà íåäàëå÷å îò ïúòÿ. Òàì çàëåãíàõà. Çà ñåêóíäà Ôðîäî ñå ïîêîëåáà - ëþáîïèòñòâîòî, èëè íÿêàêâî äðóãî ÷óâñòâî, ñå áîðåøå ñ æåëàíèåòî ìó äà ñå ñêðèå. Òðîïîòúò íà êîïèòà ïðèáëèæàâàøå. Â ïîñëåäíèÿ ìîìåíò òîé ñå õâúðëè â òóôàòà âèñîêà òðåâà çàä åäíî äúðâî, çàñåí÷âàùî ïúòÿ. Ïîñëå íàäèãíà ãëàâà è ïðåäïàçëèâî íàäíèêíà èççàä äåáåëèòå êîðåíè.
Ïî çàâîÿ èäåøå ÷åðåí êîí - íå õîáèòîâî ïîíè, à èñòèíñêè ãîëÿì êîí. ßçäåøå ãî åäúð ìúæ, ïîïðèâåäåí íà ñåäëîòî, îìîòàí â øèðîêî ÷åðíî íàìåòàëî ñ ïðèõëóïåíà êà÷óëêà, òàêà ÷å ñàìî áîòóøèòå ìó â øè¬ðîêèòå ñòðåìåíà ñå ïîäàâàõà îòäîëó; ëèöåòî ìó íå ñå âèæäàøå.
Êîãàòî äîñòèãíà äúðâîòî è ñå èçðàâíè ñ Ôðîäî, êîíÿò ñïðÿ. Åçäà¬÷úò ñåäåøå ñúâúðøåíî íåïîäâèæíî, íàêëîíèë ãëàâà âñòðàíè, êàòî äà ñå îñëóøâàøå. Èçïîä êà÷óëêàòà äîëåòÿ ñóìòåíå, ñÿêàø íÿêîé äóøåøå åäâà äîëîâèìà ìèðèçìà; ãëàâàòà ñå çàâúðòÿ êúì åäíàòà ñòðàíà íà ïúòÿ, ïîñëå êúì äðóãàòà.
Îáçåò îò âíåçàïåí áåçðàçñúäåí ñòðàõ, ÷å ùå ãî îòêðèÿò, Ôðîäî ñå ñåòè çà Ïðúñòåíà. Íå ñìååøå äà äèøà è âñå ïàê æåëàíèåòî äà ãî èçâàäè îò äæîáà ñè ãî çàâëàäÿ è òîé áàâíî ðàçìúðäà ðúêà. Çíàåøå, ÷å ñàìî äà ãî íàäåíå íà ïðúñòà ñè, è ùå áúäå â áåçîïàñíîñò. Ñúâåòúò íà Ãàíäàëô ìó ñå ñòîðè áåçñìèñëåí. Íàëè Áèëáî áå èçïîëçâàë Ïðúñòåíà. „À è âñå îùå ñúì â Ãðàôñòâîòî" - ïîìèñëè ñè òîé, êîãàòî ðúêàòà ìó äîêîñíà âåðèæêàòà.
Â òîçè ìèã êîííèêúò ñå èçïðàâè è äðúïíà þçäèòå. Êîíÿò ïðåêðà÷è íàïðåä, îòíà÷àëî áàâíî, ïîñëå ïðåìèíà â áúðç òðúñ.
Ôðîäî ïðîïúëçÿ êúì ïúòÿ è ïðîñëåäè ñ ïîãëåä åçäà÷à, äîêàòî èç¬÷åçíà â äàëå÷èíàòà. Íå áå ñúâñåì ñèãóðåí, íî ìó ñå ñòîðè, ÷å ïðåäè äà ñå èçãóáè îò ïîãëåä, êîíÿò âíåçàïíî çàâè íàäÿñíî è ïîòúíà ñðåä äúðâåòàòà.
- Å, òîâà ïúê àêî íå å ñòðàííî è òðåâîæíî... - ìúðìîðåøå ñè Ôðîäî, äîêàòî êðà÷åøå êúì ñâîèòå ñïúòíèöè.
Çàëåãíàëè â òðåâàòà, Ïèïèí è Ñàì íå áÿõà âèäåëè íèùî, çàòîâà òîé èì îïèñà åçäà÷à è ÷óäàòîòî ìó ïîâåäåíèå.
- Íå çíàì çàùî, íî áÿõ óâåðåí, ÷å ñå ìú÷è äà ìå âèäè èëè äà ìå ïîäóøè, à îùå ïî-óâåðåí áÿõ, ÷å íå èñêàì äà ìå îòêðèå. Íèêîãà äî äíåñ íå ñúì âèæäàë èëè óñåùàë ïîäîáíî íåùî.
- Íî êàêâî îáùî èìà ñ íàñ íÿêàêúâ ñè Ãîëÿì ÷îâåê? - âúçêëèêíà Ïèïèí. - È ùî ùå ïî íàøèòå êðàèùà?
- Èç òèÿ êðàèùà ñå ñðåùàò õîðà - êàçà Ôðîäî. - Ìèñëÿ, ÷å â Þæíàòà îêîëèÿ ñà èìàëè íåïðèÿòíîñòè ñ Ãîëåìèòå. Íî íèêîãà íå ñúì ÷óâàë çà íåùî ïîäîáíî íà òîçè êîííèê. Ïèòàì ñå îòêúäå ëè èäâà.
- Äà ïðîùàâàòå - íàìåñè ñå íåî÷àêâàíî Ñàì, - àìà àç çíàì îòêúäå èäâà. Òîÿ ìè òè ÷åðåí êîííèê èäå îò Õîáèòîâî, îñâåí àêî èìà è äðóã êàòî íåãî. È çíàì íàêúäå îòèâà.
- Êàêâî èñêàø äà êàæåø? - ðÿçêî çàïèòà Ôðîäî, êàòî ãî ãëåäàøå ñìàÿíî. - Çàùî ìúë÷à äîñåãà?
- Åäâà ñåãà ñè ñïîìíèõ, ñúð. Åòî êàê áåøå: ñíîùè, êàòî ñå âúðíàõ ñ êëþ÷îâåòå äî íàøàòà äóïêà, òàòå âçå, ÷å ìè ðå÷å: „Çäðàñòè, Ñàì! Òî÷íî òúé ðå÷å. - Ìèñëåõ, ÷å ñè çàìèíàë òàÿ ñóòðèí ñ ãîñïîäèí Ôðîäî. Åäèí ÷åøèò ïèòàøå òóêà çà ãîñïîäèí Òîðáèíñ îò Òîðáîäúí è åé ñåãè÷êà ñè çàìèíà. Îòïðàòèõ ãî âúâ Ôóêîâè îâðàçè. Õè÷ íå ìè áåøå ñëàäêî äà ãî ñëóøàì. Ìàé äîñòà ñå ÿäîñà, êàòî ìó ðåêîõ, ÷å ãîñïîäèí Òîðáèíñ çàâèíàãè å íàïóñíàë ñòàðèÿ ñè äîì. Âçå äà ñúñêà íàñðåùà ìè, äà-äà Íàïðàâî èçòðúïíàõ." - „Êàêúâ áåøå òîÿ òèï?" - ïèòàì àç Ñòàðèêà. „Íå ãî çíàì - âèêà, - àìà íå áåøå õîáèò. Âèñîê, ÷åðåí åäèí òàêúâ è âñå ñå íàäâåñâàøå îòãîðå ìè. Ìåíå àêî ïèòàø, òðÿáâà äà å íÿêîé îò ÷óæäîçåìñêèòå Ãîëåìè õîðà. ×óäíîâàòî ïðèêàçâàøå!" Àç íå ìîæåõ äà ãî ñëóøàì ïîâå÷å, ñúð, çàùîòî ìå ÷àêàõòå, ïúê è íå ìó îáúðíàõ âíèìàíèå. Íà Ñòàðèêà ãîäèíêèòå ìó íàòåæàâàò, åäâà âèæäà, à òðÿáâà äà å áèëî ñúâñåì òúìíî, êîãàòî îíÿ òèï ñå èçêà÷èë ïî Õúëìà è ãî çàâàðèë äà ñå ðàçõîæäà íà ÷èñò âúçäóõ â êðàÿ íà óëèöàòà. Äàíî íå å ñòîðèë íÿêîÿ áåëÿ ñ ïðèêàçêèòå ñè, ñúð.
- Êàêòî è äà å, íå ìîæåì äà âèíèì Ñòàðèêà - ðå÷å Ôðîäî. - Âñúùíîñò àç ãî ÷óõ äà ðàçãîâàðÿ ñ íÿêàêúâ ÷óæäåíåö, êîéòî ÿâíî ðàçïèòâàøå çà ìåí. Áåç ìàëêî ùÿõ äà îòèäà äà ïèòàì êîé å áèë. Ñåãà ñúæàëÿâàì, ÷å íå ãî íàïðàâèõ, è ÷å íå ñè ñå ñåòèë äà ìè êàæåø ïî-ðàíî. Ìîæå áè ùÿõ äà ñúì ïî-ïðåäïàçëèâ èç ïúòÿ.
- Òîÿ êîííèê ìîæå äà íÿìà íèùî îáùî ñ îíçè ïðè Ñòàðèêà - íàìå¬ñè ñå Ïèïèí. - Ñúâñåì òàéíî ñå èçìúêíàõìå îò Õîáèòîâî è íå âèæäàì êàê áè ìîãúë äà íè ïðîñëåäè.
- Àìè àêî íè å ïîäóøèë, ñúð? - âúçðàçè Ñàì. - À è Ñòàðèêà êàçà, ÷å áèë ÷åðåí òèï.
- Åõ, çàùî ëè íå èç÷àêàõ Ãàíäàëô - ïðîìúðìîðè Ôðîäî. - Íî ìîæå áè ùåøå äà ñòàíå ïî-çëå.
- Çíà÷è çíàåø èëè ïðåäïîëàãàø íåùî çà òîçè åçäà÷? - ðå÷å Ïè¬ïèí, êîéòî áå äî÷óë äóìèòå ìó.
- Íå çíàì è íå èñêàì äà ïðåäïîëàãàì - îòâúðíà Ôðîäî.
- Äîáðå, áðàòîâ÷åäå! Çàñåãà ñè ïàçè òàéíàòà, ùîì ùå ñå ïðàâèø íà çàãàäú÷åí. Íî êàêâî äà ïðàâèì ìåæäóâðåìåííî? Ùå ìè ñå äà ïîõàïíà è äà ïèéíà íåùî, íî ìàé ùå å ïî-äîáðå äà ñå ìàõàìå îòòóê. Òâîèòå ïðèêàç¬êè çà êîííèöè, äóøåùè ñ íåâèäèìè íîñîâå, ñúâñåì ìå ðàçñòðîèõà.
- Äà, ìèñëÿ, ÷å òðÿáâà äà ïîòåãëÿìå - êàçà Ôðîäî, - íî íå ïî äðóìà... äà íå áè êîííèêúò äà ñå âúðíå èëè íÿêîé äðóã äà ãî ïîñëåäâà. Äíåñ ùå òðÿáâà äà îòõâúðëèì ïîâå÷êî ïúò. Äî Ôóêîâ êðàé èìà îùå ìíîãî ìèëè.
Êîãàòî îòíîâî ïîåõà, áëåäèòå ñåíêè íà äúðâåòàòà ñå áÿõà ðàçòåãíà¬ëè ïî òðåâàòà. Ñåãà ñå ïðèäúðæàõà íà åäèí õâúðëåé êàìúê âëÿâî îò ïúòÿ è èçïîëçâàõà âñÿêî âúçìîæíî ïðèêðèòèå. Íî òîâà ãè çàáàâÿøå, çàùîòî òðåâàòà áåøå èçáóÿëà è òóôåñòà, à äúðâåòàòà çàïî÷âàõà äà ñå ñúáèðàò íà ãúñòàëàöè.
×åðâåíîòî ñëúíöå ñå ñïóñíà îòâúä õúëìîâåòå çàä òÿõ, íàñòúïè âå¬÷åðòà è åäâà òîãàâà òå ñå âúðíàõà êúì äðóìà â êðàÿ íà äúëãàòà ðàâíèíà. Íÿêîëêî ìèëè ïúòÿò áå âúðâÿë ïðàâî, íî òóê ñå îòêëîíÿâàøå íàëÿâî è ñëèçàøå â íèçèíèòå íà Éåéë, çà äà ïðîäúëæè êúì Ñòúáëèíî; åäíà ïúòå¬êà ñå îòäåëÿøå íàäÿñíî, ëúêàòóøåøå ïðåç ñòàðàòà äúáîâà ãîðà è îòèâà¬øå êúì Ãîðñêè äîì.
- Òúêìî ïúò çà íàñ - êàçà Ôðîäî.
Áëèçî äî êðúñòîïúòÿ îòêðèõà ãðàìàäíî êîðóáåñòî äúðâî - òî áå îùå æèâî è ðàçëèñòåíî ïî âåéêèòå, èçðàñëè îêîëî ÷åêîðèòå îò îòäàâíà ïðåêúðøåíè êëîíè. Îòêúì íåâèäèìàòà îò ïúòÿ ñòðàíà øèðîêà ïóêíà¬òèíà îòêðèâàøå äîñòúï äî õðàëóïàòà. Õîáèòèòå ïðîïúëçÿõà âúòðå è ñåäíàõà âúðõó ïîñòèëêàòà îò ñóõè ëèñòà è ïðîãíèëî äúðâî. Îòìîðèõà ñå è ïîõàïíàõà, êàòî ðàçãîâàðÿõà òèõè÷êî è íàâðåìåíè ñå îñëóøâàõà.
Ïî ìðúêíàëî èçïúëçÿõà îò õðàëóïàòà. Çàïàäíèÿò âÿòúð âúçäèøà¬øå â êëîíèòå. Ëèñòàòà øåïíåõà. Ñêîðî ïúòÿò ïîñòåïåííî âçå äà ïîòúâà â çäðà÷à. Íàä äúðâåòàòà ïðåä òÿõ åäíà çâåçäà èçãðÿ â òúìíååùîòî íåáå íà èçòîê. Çà äà ñè âäúõâàò ñìåëîñò, òå êðà÷åõà ðàìî äî ðàìî è ñòúïâàõà â êðàê. Ìàëêî ïî ìàëêî çâåçäèòå ñå ìíîæàõà, ðàçãàðÿõà ñå è òðåâîãàòà íàïóñíà ïúòíèöèòå. Âå÷å íå ñå îñëóøâàõà çà òðîïîò íà êîïèòà. Çàïî÷íàõà äà ñè òàíàíèêàò - õîáèòèòå èìàò òàêúâ îáè÷àé, êîãàòî ñà íà ïúò è îñîáåíî, êîãàòî íîùåì íàáëèæàâàò äîìà ñè. Â ïîäîáíè ñëó÷àè ïîâå÷åòî õîáèòè ïðåäïî÷èòàò ïåñíè÷êè çà âå÷åðÿ èëè ïîñòåëÿ, íî òåçè òóê ïîäåõà ïîõîäíà ïåñåí (ìàêàð, åñòåñòâåíî, è òÿ äà íå áå ëèøåíà îò íàìåöè çà âå÷åðÿ è ïîñòåëÿ). Áèëáî Òîðáèíñ áå ïðèãîäèë äóìèòå êúì åäíà ìåëîäèÿ, ïî-ñòàðà îò õúëìîâåòå, è áå íàó÷èë Ôðîäî äà ÿ ïåå, äîêàòî ñå ðàçõîæäàõà ïî ïúòåêèòå èç äîëèíàòà íà Ðåêè÷êàòà è ñè ãîâîðåõà çà Ïðèêëþ÷åíèÿ.

Îãíèùåòî å ïúëíî ñ æàð,
ëåãëîòî å ïîä ñâîäà ñòàð,
íî êðà÷èì, èìà ñèëè â íàñ,
÷å çàä çàâîÿ â òîçè ÷àñ
äúðâî íè ÷àêà, êàìúê áÿë
êîèòî äðóã íå å âèäÿë.
Äúíåð, öâåòå, ëèñò, òðåâà
ïàê âúðâÿ! Ïàê âúðâÿ!
Êðàé ðåêàòà - õúëì ãîëÿì.
Ïî-íàòàì! Ïî-íàòàì!

Èëè ïðèêðèâà îíçè ðúò
âðàòè÷êà òàéíà, äúëúã ïúò.
Ñåãà îñòàâàò íàñòðàíè,
íî ïàê ùå ìèíåì, çàïîìíè,
ïî ïúò ïðèêðèò è ñúêðîâåí
êúì ëóííà íîù è ñëúí÷åâ äåí.
Ïëîä è îðåõ, òðúí è ïëåò,
ïî-íàïðåä! Âñå íàïðåä!
Âèð, äîë÷èíêà, êàìúíàê,
ñáîãîì ïàê! Ñáîãîì ïàê!

Çàä íàñ - äîìúò, ñâåòúò îòïðåä,
ïúòåêè ìàìÿò íè îòâðåä,
ñðåä ìðàêà äà íè ïîâåäàò,
äîðäå çâåçäèòå çàáëåñòÿò.
Çàä íàñ - ñâåòúò, äîìúò - ïðåä íàñ,
çà ìèðíè ñúíèùà å ÷àñ.
Ìðàê, ìúãëè è íîùåí õëàä,
ïî-íàçàä! Ïî-íàçàä!
Ëàìïà, îãúí è âå÷åðÿ,
è - â ïîñòåëÿ! È - â ïîñòåëÿ!

Ïåñåíòà ñâúðøè.
- À ñåãà - â ïîñòåëÿ! À ñåãà - â ïîñòåëÿ! - ãðúìîãëàñíî ïðîïÿ Ïèïèí.
- Òèõî! - êàçà Ôðîäî. - Ìàé ïàê ÷óâàì êîïèòà. Òðèìàòà ñïðÿõà èçâåäíúæ è çàñòèíàõà áåçøóìíè êàòî ñåíêè íà äúðâåòà. Îñëóøàõà ñå. Íÿêúäå íàçàä ïî ïúòÿ îòåêâàõà êîïèòà, íî òðî¬ïîòúò äîëèòàøå ïî âÿòúðà - áàâåí è îò÷åòëèâ. Ïúðãàâî è òèõî õîáèòèòå ñå èçìúêíàõà îò ïúòåêàòà è èçòè÷àõà êúì äúëáîêàòà ñÿíêà íà äúáîâåòå.
- Äà íå ñå îòäàëå÷àâàìå ìíîãî - êàçà Ôðîäî. - Íå æåëàÿ äà ìå âèäÿò, íî èñêàì äà ðàçáåðà äàëè òîâà å äðóã ×åðåí êîííèê.
- Äîáðå! - ñúãëàñè ñå Ïèïèí. - Ñàìî íå çàáðàâÿé, ÷å ìîæå äà íè ïîäóøè!
Òðîïîòúò íàáëèæàâàøå. Íÿìàõà âðåìå äà òúðñÿò ïî-äîáðî ñêðèâà¬ëèùå îò ìðàêà ïîä äúðâåòàòà. Ñàì è Ïèïèí ïðèêëåêíàõà çàä åäèí ãî¬ëÿì ïúí, à Ôðîäî ïðîïúëçÿ íÿêîëêî ÿðäà êúì ïúòÿ. Âèæäàøå ãî áëåäî-ñèâ, êàòî èâèöà ÷åçíåùà ñâåòëèíà ñðåä ãîðàòà. Âèñîêî ãîðå çâåçäèòå ñå ðîÿõà â ìúòíîòî íåáå, íî íÿìàøå ëóíà.
Êîïèòàòà çàìëúêíàõà. Ôðîäî çúðíà êàê íåùî òúìíî ïðåñå÷å ïî-ñâåòëàòà ïðîëóêà ìåæäó äâå äúðâåòà, ïîñëå ñïðÿ. Íàïîìíÿøå ìðà÷åí êîíñêè ñèëóåò, âîäåí îò ïî-äðåáíà ÷åðíà ñÿíêà. Áëèçî äî ìÿñòîòî, îòêú¬äåòî áÿõà íàïóñíàëè ïúòåêàòà, ÷åðíàòà ñÿíêà ñå íàêëîíè íà åäíàòà ñòðà¬íà, ïîñëå íà äðóãàòà. Íà Ôðîäî ìó ñå ñòîðè, ÷å ÷óâà ñóìòåíå. Ñÿíêàòà ñå ïðèâåäå êúì çåìÿòà è çàïúëçÿ êúì íåãî.
Îòíîâî ãî îáõâàíà æåëàíèåòî äà íàäåíå Ïðúñòåíà, íî òîçè ïúò òî áå ìíîãî ïî-ñèëíî. Òîëêîâà ñèëíî, ÷å ïðåäè äà ñå óñåòè, ðúêàòà ìó âå÷å áúðíèêàøå èç äæîáà. Àëà â òîçè ìèã äîëåòÿõà ïåñíè, ïðèìåñåíè ñúñ ñìÿõ. ×åðíàòà ñÿíêà ñå èçïðàâè è îòñòúïè. ßõíàëà ïðèçðà÷íèÿ ñè êîí, òÿ ñÿêàø ñå ñòîïè â ìðàêà îòòàòúê ïúòÿ. Ôðîäî ñè ïîå äúõ.
- Åëôè! - âúçêëèêíà Ñàì ñ äðåçãàâ øåïîò. - Åëôè, ñúð! Àêî íå ãî áÿõà äðúïíàëè, ùåøå äà èçñêî÷è îò äúðâåòàòà è äà ñå âòóðíå êúì ãëàñîâåòå.
- Äà, åëôè ñà - êàçà Ôðîäî. - ×îâåê ìîæå ïîíÿêîãà äà ãè ñðåùíå èç Ãîðñêè ïðåäåë. Òå íå æèâåÿò â Ãðàôñòâîòî, íî íàïðîëåò è íàåñåí äîõîæäàò íàñàì îò äàëå÷íèòå ñè çåìè îòâúä Ñòðàæåâèòå õúëìîâå. È äîáðå, ÷å äîõîæäàò! Âèå íå âèäÿõòå, íî ×åðíèÿ êîííèê áå ñïðÿë òóê è òúêìî ïúëçåøå êúì ìåí, êîãàòî çàïî÷íà ïåñåíòà. Ùîì ÷ó ãëàñîâåòå, íåçàáàâíî ñå èçìúêíà.
- Àìè åëôèòå? - çàïèòà Ñàì, òâúðäå ðàçâúëíóâàí, çà äà ñå èíòåðå¬ñóâà îò êîííèêà. - Íå ìîæå ëè äà èäåì äà ãè âèäèì?
- ×óéòå! Òå èäàò íàñàì - êàçà Ôðîäî. - Òðÿáâà ñàìî äà ïî÷àêàìå. Ïåñåíòà íàáëèæàâàøå. Åäèí ÿñåí ãëàñ ñå èçâèñè íàä äðóãèòå. Òîé ïååøå íà ïðåêðàñíèÿ åëôè÷åñêè åçèê, êîéòî Ôðîäî ðàçáèðàøå ñëàáî, à îñòàíàëèòå - íèêàê. È âñå ïàê ñ ïîìîùòà íà ìåëîäèÿòà ãëàñúò ñÿêàø ñå îôîðìÿøå ñðåä ìèñëèòå èì â äóìè, êîèòî äîíÿêúäå ðàçáèðàõà. Åòî ïå¬ñåíòà, êàêòî ÿ ÷ó Ôðîäî:

Òè, ñíåæíîáÿëà! Î, ïðåêðàñíà!
Êðàëèöå íà çàäìîðñêè êúò!
Î, ñâåòëèíà íåçåìíî ÿñíà
íàä òðóäíèÿ íè ãîðñêè ïúò!

Ãèëòîíèåë! Î, Åëáåðåò!
Óõàå òâîÿò äúõ íàâðåä!
Çà òåáå ïååì ïåñíè, çíàé,
â äàëå÷íèÿ çàäìîðñêè êðàé.

Òè â ìðà÷åí äåí è â ìðà÷åí ÷àñ
ñ ñèÿéíà äëàí ïîñÿ çâåçäèòå
è äíåñ ðàçöúôâàò òå íàä íàñ
ñðåä âÿòúðà íà âèñèíèòå.

Î, Åëáåðåò! Ãèëòîíèåë!
È òóê, ñðåä ãîðñêèÿ ïðåäåë,
ùå ïîìíèì òâîÿ çâåçäåí ïëàì
íà çàïàä, íàä Ìîðåòî òàì.

Ïåñåíòà ñâúðøè.
- Òîâà ñà Âúðõîâíèòå åëôè! Òå èçðåêîõà èìåòî íà Åëáåðåò, ñìàÿíî êàçà Ôðîäî. - Ðÿäêî ñà âèæäàíè â Ãðàôñòâîòî ãîñòè îò òîçè íàé-ïðåêðàñåí íàðîä. Ìàëöèíà ñà îñòàíàëè äíåñ â Ñðåäíàòà çåìÿ, íà èçòîê îò Âåëèêîòî ìîðå. Íàèñòèíà ñòðàííî ñúâïàäåíèå!
Õîáèòèòå ñåäíàõà â ñÿíêàòà êðàé ïúòÿ. Íå ñëåä äúëãî åëôèòå ñå çàäàäîõà ïî ïúòåêàòà êúì äîëèíàòà. Òå áàâíî îòìèíàâàõà è õîáèòèòå âèæäàõà êàê çâåçäíàòà ñâåòëèíà áëåùóêà â êîñèòå è î÷èòå èì. Íå íîñå¬õà ôàêëè, íî êðàé êðàêàòà èì ñÿêàø ñå ðàçëèâàøå ñèÿíèå, ïîäîáíî íà ñâåòëèêà ïî ðúáà íà õúëìîâåòå, ïðåäè äà èçãðåå ëóíàòà. Ñåãà òå ìúë÷à¬õà. Ïîñëåäíèÿò åëô îò êîëîíàòà ñå îáúðíà, ïîãëåäíà õîáèòèòå è ñå ðàç¬ñìÿ.
- Ïðèâåò, Ôðîäî! - èçâèêà òîé. - Êúñíè÷êî ñå ðàçõîæäàø íàâúí.
Èëè ñè ñå èçãóáèë?
Òîé ïîâèêà îñòàíàëèòå è öÿëàòà êîìïàíèÿ ñå ñòðóïà íàîêîëî.
- Ñúùèíñêî ÷óäî! - çàãîâîðèõà åëôèòå. - Òðèìà õîáèòà íîùåì ñðåä ãîðàòà! Îòêàêòî Áèëáî ñè çàìèíà, íå ñìå âèæäàëè òàêîâà íåùî. Êàêâî ëè îçíà÷àâà òîâà?
- Òîâà, ïðåêðàñíè íàðîäå - îòâúðíà Ôðîäî, - îçíà÷àâà ïðîñòî, ÷å, èçãëåæäà, ñìå òðúãíàëè ïî åäèí è ñúùè ïúò. Àç îáè÷àì äà áðîäÿ ïîä çâåçäèòå. Ñ ðàäîñò ùå ïðèåìà âàøàòà êîìïàíèÿ.
- Íî íèå íå ñå íóæäàåì îò êîìïàíèÿ, à è õîáèòèòå ñà òîëêîâà ñêó÷íè - ðàçñìÿõà ñå òå. - È îòêúäå çíàåø, ÷å èìàìå îáù ïúò, ùîì íå òè å èçâåñòíî íàêúäå îòèâàìå?
- À âèå îòêúäå çíàåòå èìåòî ìè? - çàïèòà Ôðîäî íà ñâîé ðåä.
- Íèå çíàåì ìíîãî íåùà. Íÿêîãà ÷åñòî òå âèæäàõìå ñ Áèëáî, ìàêàð ÷å òè ìîæå äà íå ñè íè çàáåëÿçâàë.
- Êîè ñòå âèå è êîé å âàøèÿò âëàäåòåë? - çàïèòà Ôðîäî.
- Àç ñúì Ãèëäîð - îòâúðíà âîäà÷úò èì, åëôúò, êîéòî ïðúâ ãî ïîç¬äðàâè. - Ãèëäîð Èíãëîðèîí îò Ôèíðîäîâèÿ äîì. Íèå ñìå Èçãíàíèöè è ïîâå÷åòî îò áëèæíèòå íè îòäàâíà îòïúòóâàõà, à è íàøèÿò ïðåñòîé òóê ùå å êðàòúê, ïðåäè äà ñå çàâúðíåì îòâúä Âåëèêîòî ìîðå. Íî íÿêîè îò íàøèòå âñå îùå æèâåÿò ìèðíî â Ëîìèäîë. Õàéäå ñåãà, Ôðîäî, êàæè íè, êàêâî ïðàâèø? Çàùîòî âèæäàìå íàä òåá äà òåãíå ñÿíêàòà íà ñòðàõà. 
- Î, ïðåìúäðè íàðîäå! - íàìåñè ñå Ïèïèí. - Ðàçêàæåòå íè çà ×åðíèòå êîííèöè.
- ×åðíè êîííèöè ëè? - çàøåïíàõà òå. - Çàùî ïèòàòå çà ×åðíè êîííèöè?
- Çàùîòî äâàìèíà ×åðíè êîííèöè íè çàñòèãíàõà äíåñ èëè åäèí îò òÿõ ãî ñòîðè äâàæäè - êàçà Ïèïèí - è òîêó-ùî ñå èçìúêíà, ùîì íàáëè¬æèõòå.
Ïðåäè äà îòãîâîðÿò, åëôèòå äúëãî ñè øåïíàõà íà ñâîÿ åçèê. Íàé-ñåòíå Ãèëäîð ñå îáúðíà êúì õîáèòèòå.
- Ñåãà íÿìà äà ãîâîðèì çà òîâà - êàçà òîé. - Ìèñëèì, ÷å ùå å íàé-äîáðå äà äîéäåòå ñ íàñ. Äðóã å íàøèÿò îáè÷àé, íî çàñåãà ùå âè âçåìåì ïî ïúòÿ ñè è àêî æåëàåòå, ùå íîùóâàìå çàåäíî.
- Î, ïðåêðàñíè íàðîäå! Òîâà ùàñòèå íàäõâúðëÿ âñÿêà ìîÿ íàäåæäà - êàçà Ïèïèí.
Ñàì áå îíåìÿë.
- Ñúðäå÷íî òè áëàãîäàðÿ, Ãèëäîð Èíãëîðèîí - ïîêëîíè ñå Ôðîäî.
- Åëåí ñèëà ëóìåí îìåíòèåëâî, çâåçäà ñèÿå íàä ÷àñà íà íàøàòà ñðåùà - äîáàâè òîé íà åçèêà íà Âúðõîâíèòå åëôè.
- Âíèìàâàéòå, ïðèÿòåëè! - ðàçñìÿ ñå Ãèëäîð. - Íå ãîâîðåòå çà òàéíè íåùà! Òóê èìà ïîçíàâà÷ íà Äðåâíèÿ åçèê. Áèëáî å áèë äîáúð ó÷èòåë. Ïðèâåò, ïðèÿòåëþ íà åëôèòå! - È òîé ñå ïîêëîíè íà Ôðîäî. - Åëà ñåãà ñ äðóãàðèòå ñè â íàøàòà êîìïàíèÿ! Íàé-äîáðå ìèíåòå â ñðåäà¬òà, çà äà íå ñå èçãóáèòå. Íàâÿðíî ùå ñå èçìîðèòå, ïðåäè äà ñïðåì.
- Çàùî? Êúäå îòèâàòå? - ïîïèòà Ôðîäî.
- Òàçè íîù ùå ïðåêàðàìå â ãîðèòå ïî õúëìîâåòå íàä Ãîðñêè äîì. Ìíîãî ìèëè èìà äîòàì, àëà íàêðàÿ ùå ñè ïî÷èíåòå, à è ùå ñúêðàòèòå óòðåøíèÿ ñè ïðåõîä.
Ñåãà òå âúðâÿõà ìúë÷àëèâî è îòìèíàâàõà êàòî ñåíêè è áëåäè ñâåòëèíêè, çàùîòî, êîãàòî ïîæåëàåõà, åëôèòå (òóê äàæå õîáèòèòå èì îòñ¬òúïâàõà) ìîæåõà äà êðà÷àò ñúâúðøåíî áåçøóìíî. Ñêîðî Ïèïèí çàïî÷íà äà äðåìå è åäèí-äâà ïúòè ñå êëàòóøíà, íî âèñîêèÿò åëô îòñòðàíè ïðîòÿ¬ãàøå ðúêà è íå ìó äàâàøå äà ïàäíå. Êàòî íàñúí Ñàì êðà÷åøå äî Ôðîäî è ïî ëèöåòî ìó ñå ñìåñâàõà ñòðàõ, óäèâëåíèå è ðàäîñò.
Ãîðàòà íàîêîëî ñå ñãúñòè, äúðâåòàòà òóê áÿõà ïî-ìëàäè è ïëúòíî ñáèòè åäíî äî äðóãî, à êîãàòî ïúòåêàòà ñå ñïóñíà â ãúíêàòà ìåæäó õúë¬ìîâåòå, îò äâåòå èì ñòðàíè ñå èçäèãíàõà ñêëîíîâå, îáðàñëè ñ ëåùàöè. Íàé-ñåòíå åëôèòå ñå îòêëîíèõà îò ïúòÿ. Îòäÿñíî, ïî÷òè íåâèäèìà ñðåä ãúñòàëàêà, ñå êðèåøå çåëåíà ïðîñåêà; ëúêàòóøåéêè, òÿ ãè ïîâåäå ïî ãîðèñòèòå ñêëîíîâå äî âúðõà íà õúëìà, èçâèñåí íàä êðàéðå÷íèòå íèçèíè. Âíåçàïíî íàïóñíàõà ñÿíêàòà íà äúðâåòàòà è ïðåä òÿõ ñå ðàçêðè ïî¬ñèâÿëà â íîùòà øèðîêà ïîëÿíà. Îò òðè ñòðàíè ÿ îãðàæäàøå ãîðàòà, íî íà èçòîê ñå ñïóñêàøå ñòðúìåí ñêëîí è êîðîíèòå íà äúðâåòàòà, ðàñòÿùè â ïîäíîæèåòî ìó, ñå ïîëþøâàõà íèñêî äîëó. Îòâúä òÿõ ëåæàõà íèçèíèòå, ñìúòíè è ïëîñêè ïîä çâåçäíèÿ ñâåòëèê. Ïî-íàáëèçî, â ñåëöåòî Ãîðñ¬êè äîì, áëåùóêàõà íÿêîëêî ñâåòëèíêè.
Åëôèòå íàñÿäàõà ïî òðåâàòà è òèõè÷êî ñè çàãîâîðèõà; âå÷å íå îáðú¬ùàõà íèêàêâî âíèìàíèå íà õîáèòèòå. Ôðîäî è ñïúòíèöèòå ìó ñå îìîòà¬õà ñ íàìåòêè è îäåÿëà è ïîòúíàõà â äðÿìêà. Íîùòà íàïðåäíà, ñâåòëèíêèòå â äîëèíàòà èçãàñíàõà. Ïîëîæèë ãëàâà íà åäíà çåëåíà ìîãèëêà, Ïèïèí çàñïà.
Âèñîêî â íåáåòî íà èçòîê ïîòðåïâàøå Ðåìèðàò, Çâåçäíàòà ìðåæà íàä ìúãëèòå áàâíî èçïëóâà ÷åðâåíèÿò Áîðãèë, ãðåéíàë êàòî îãíåí ðóáèí. Ïîñëå âÿòúðúò ñå îáúðíà, îòäðúïíà êàòî âîàë ìúãëèòå è èççàä ãðà¬íèöèòå íà ñâåòà ñå èçâèñè Íåáåñíèÿò ìå÷åíîñåö, Ìåíåëâàãîð ñúñ ñèÿé¬íèÿ ñè ïîÿñ. Âñè÷êè åëôè çàïÿõà. Èçâåäíúæ ïîä äúðâåòàòà ëóìíà áóåí ÷åðâåí îãúí.
- Åëàòå! - âèêíàõà åëôèòå íà õîáèòèòå. - Åëàòå, âðåìå å çà ðàçãî¬âîð è âåñåëáà!
Ïèïèí ñåäíà, ðàçòúðêà î÷è è ïîòðåïåðà.
- Â çàëàòà èìà îãúí è õðàíà çà ãëàäíè ãîñòè - ïîäõâúðëè åäèí åëô, çàñòàíàë êðàé íåãî.
Êúì þæíèÿ ñè êðàé çåëåíàòà ìîðàâà ïðîíèêâàøå â ãîðàòà è ñå ïðåâðúùàøå â ïðîñòîðíà çàëà ïîä ñâîäà íà äúðâåñíèòå êîðîíè. Îò äâåòå ñòðàíè ìîùíèòå ñòúáëà ñå ðåäÿõà êàòî êîëîíè. Â ñðåäàòà ïëàìòåøå îãúí, à ïî æèâèòå ñòúëáîâå ñïîêîéíî ãîðÿõà çëàòèñòè è ñðåáúðíè ñâåòëèíè íà ôàêëèòå. Åëôèòå áÿõà íàñÿäàëè êðàé îãúíÿ - íà òðåâàòà èëè âúðõó ñòàðè ïúíîâå. Íÿêîè ñíîâÿõà íàñàì-íàòàì, ðàçíàñÿõà ÷àøè è íàëèâàõà íàïèòêè; äðóãè íîñåõà ïîäíîñè è áëþäà, îòðóïàíè ñ ÿñòèÿ.
- Îñêúäíà å òðàïåçàòà - êàçàõà òå íà õîáèòèòå, - çàùîòî ëàãåðóâàìå ñðåä çåëåíèòå ãîðè, äàëå÷ îò ðîäåí äîì. Àêî íÿêîãà íè äîéäåòå íà ãîñòè, ùå âè ïðèåìåì ïî-äîáðå.
- À ñïîðåä ìåí ñúâñåì íå å çëå çà îòïðàçíóâàíå íà ðîæäåí äåí - êàçà Ôðîäî.
Ïî-êúñíî Ïèïèí òðóäíî ñè ïðèïîìíÿøå áëþäàòà è íàïèòêèòå, çà¬ùîòî ñïîìåíèòå ìó áÿõà ïðåïúëíåíè ñúñ ñèÿíèåòî ïî ëèöàòà íà åëôèòå, ñúñ çâó÷íèòå èì ãëàñîâå - òúé ðàçëè÷íè è òúé ïðåêðàñíè, ÷å íå çíàåøå áóäåí ëè å, èëè ñúíóâà. Íî âñå ïàê ñè ñïîìíÿøå õëÿáà - ïî-âêóñåí îò ÷óäåñíà áÿëà ïîãà÷à â óñòàòà íà óìèðàùèÿ îò ãëàä; èìàøå è ïëîäîâå - ñëàäêè êàòî ãîðñêè ÿãîäè è ïî-ñî÷íè îò ãðèæëèâî îòãëåæäàíèòå ãðà¬äèíñêè äàðîâå; ïðåñóøè ÷àøà, ïúëíà ñ àðîìàòíà òå÷íîñò, õëàäíà êàòî áèñòúð èçâîð è çëàòèñòà êàòî ëåòåí ñëåäîáåä.
Äî êðàÿ íà æèâîòà ñè Ñàì íå óñïÿ íèòî äà îïèøå ñ äóìè, íèòî ïúê ÿñíî äà ñè ïðåäñòàâè êàêâî å óñåùàë èëè ìèñëèë ïðåç òàçè íîù, ìàêàð ÷å òÿ îñòàíà â ïàìåòòà ìó êàòî åäíî îò ãëàâíèòå ñúáèòèÿ â íåãîâèÿ æèâîò. Íàé-óñïåøíèÿò ìó èçðàç áåøå: „Àìè, ñúð, àêî ìîæåõ äà îòãëåäàì òàêèâà ÿáúëêè, áèõ ñå íàðåêúë ãðàäèíàð. Íî ïåñíèòå íàèñòèíà ìè òåãíàõà íà ñúðöåòî, àêî ðàçáèðàòå êàêâî èñêàì äà êàæà."
Ôðîäî ñåäåøå, ÿäåøå, ïèåøå è áúáðåøå ñ íàñëàæäåíèå, íî óìúò ìó âñå ñå âúðòåøå îêîëî èçðå÷åíèòå äóìè. Òîé ïîíàçíàéâàøå íåùè÷êî îò åëôè÷åñêèÿ åçèê è æàäíî ñå âñëóøâàøå. Îò âðåìå íà âðåìå ðàçãîâàðÿ¬øå ñ òèÿ, êîèòî ãî ãîùàâàõà, è áëàãîäàðåøå íà òåõíèÿ åçèê. Òå ñå óñ¬ìèõâàõà è îòâðúùàõà ïðåç ñìÿõ: „Åòî ñúùèíñêè áèñåð ñðåä õîáèòèòå!"
Ïî íÿêîå âðåìå Ïèïèí çàñïà. Åëôèòå ãî âäèãíàõà è ãî îòíåñîõà â åäíà áåñåäêà ïîä äúðâåòàòà; òàì, ïîëîæåí íà ìåêà ïîñòåëÿ, òîé ïðåêàðà îñòàòúêà îò íîùòà. Ñàì îòêàçà äà íàïóñíå ãîñïîäàðÿ ñè. Êîãàòî îòíåñî¬õà Ïèïèí, òîé ñå ñâè êðàé êðàêàòà íà Ôðîäî, äîêàòî êëþìíà è çàòâîðè î÷è. Ôðîäî äúëãî îñòàíà áóäåí, óâëå÷åí â ðàçãîâîð ñ Ãèëäîð.
Ðàçãîâàðÿõà çà ìíîãî íåùà, ñòàðè è íîâè. Ôðîäî çàäàäå íà Ãèëäîð áåçáðîé âúïðîñè çà ñúáèòèÿòà ïî øèðîêèÿ ñâÿò èçâúí Ãðàôñòâîòî. Âåñ¬òèòå áÿõà ïðåäèìíî ïå÷àëíè è çëîêîáíè: çà íàäâèñâàùèÿ ìðàê, çà âîé¬íèòå íà õîðàòà è áÿãñòâîòî íà åëôèòå. Íàé-ñåòíå Ôðîäî çàäàäå âúïðîñà, êîéòî ìó òåãíåøå íà ñúðöåòî:
- Êàæè ìè, Ãèëäîð, âèæäàë ëè ñè Áèëáî, îòêàêòî íè íàïóñíà?
- Äà - óñìèõíà ñå Ãèëäîð. - Äâà ïúòè. Òî÷íî íà òîâà ìÿñòî ñå ñáîãóâàõìå ñ íåãî. Íî ãî âèäÿõ è îùå âåäíúæ, äàëå÷ îòòóê. Òîé íå êàçà íèùî ïîâå÷å çà Áèëáî è Ôðîäî çàìúë÷à.
- Íèòî ìå ïèòàø, íèòî ìè ãîâîðèø çà ñåáå ñè, Ôðîäî - êàçà Ãèë¬äîð. - Íî àç âå÷å çíàì íåùè÷êî, à îùå ïîâå÷å ìîãà äà ðàç÷åòà ïî ëèöåòî òè è îò ìèñëèòå, ñêðèòè çàä òâîèòå âúïðîñè. Òè íàïóñêàø Ãðàôñòâîòî, àëà ñå ñúìíÿâàø äàëè ùå îòêðèåø îíîâà, êîåòî òúðñèø, ùå èçïúëíèø ëè îíîâà, êîåòî ñè çàìèñëèë, ùå ñå çàâúðíåø ëè èçîáùî. Òàêà ëè å?
- Òàêà å - îòâúðíà Ôðîäî, - íî ìèñëåõ, ÷å òàéíàòà íà ìîÿ ïúò å èçâåñòíà ñàìî íà Ãàíäàëô è âåðíèÿ ìè Ñàì.
Òîé ñâåäå î÷è êúì òèõè÷êî ïîõúðêâàùèÿ Ñàì.
- Îò íàñ òàéíàòà íå ùå ñòèãíå äî Âðàãà - îòñå÷å Ãèëäîð.
- Âðàãà? - âúçêëèêíà Ôðîäî. - Çíà÷è çíàåòå çàùî íàïóñêàì Ãðàô¬ñòâîòî?
- Íå çíàì ïî êàêâà ïðè÷èíà òå ïðåñëåäâà Âðàãúò - îòãîâîðè Ãèë¬äîð - íî óñåùàì, ÷å å ïî äèðèòå òè... êîëêîòî è ñòðàííî äà ìè ñå ñòðó¬âà. È òå ïðåäóïðåæäàâàì: ñåãà çàïëàõàòà äåáíå ïðåä òåá, çàä òåá, îò äâåòå òè ñòðàíè.
- Êîííèöèòå ëè èìàø ïðåäâèä? Áîÿõ ñå, ÷å ñà ñëóãè íà Âðàãà. Êîè ñà â äåéñòâèòåëíîñò ×åðíèòå êîííèöè?
- Ãàíäàëô íå òè ëè êàçà?
- Íèùî íå ñïîìåíà çà ïîäîáíè ñúùåñòâà.
- Òîãàâà ìèñëÿ, ÷å íå áèâà äà êàçâàì ïîâå÷å - äà íå áè óæàñúò äà óäúðæè ñòúïêèòå òè. Çàùîòî ìè ñå ñòðóâà, ÷å ñè ïîòåãëèë â ïîñëåäíèÿ âúçìîæåí ìèã, äîðè ìîæå áè ñè çàêúñíÿë. Ñåãà òðÿáâà äà áúðçàø, áåç äà ñïèðàø è äà ñå îãëåæäàø - Ãðàôñòâîòî âå÷å íå ùå òå çàùèòè.
Íå ìîãà äà ñè ïðåäñòàâÿ êàêâà èñòèíà ùå å ïî-ñòðàøíà îò òâîèòå íàìåöè è ïðåäóïðåæäåíèÿ - âúçêëèêíà Ôðîäî. - Ðàçáèðà ñå, çíàåõ, ÷å ìå ÷àêà îïàñíîñò, àëà íå ïðåäïîëàãàõ, ÷å ùå ÿ ñðåùíà òóê, â ñîáñòâåíîòî íè Ãðàôñòâî. Íå ìîæå ëè åäèí õîáèò ìèðíî è òèõî äà ñå ðàçõîäè îò Ðåêè÷êàòà äî Ðåêàòà?
- Íî òîâà íå å âàøå ñîáñòâåíî Ãðàôñòâî - êàçà Ãèëäîð. - Äðóãè ñà ãî îáèòàâàëè ïðåäè õîáèòèòå; è íîâ íàðîä ùå ñå çàñåëè, êîãàòî õîáèòèòå èç÷åçíàò. Øèðîêèÿò ñâÿò âè îáêðúæàâà - ìîæåòå äà ñå îãðàäèòå îò íåãî, íî îãðàäèòå âè íå ùå ãî óäúðæàò.
- Çíàì... è âñå ïàê òîçè êðàé âèíàãè ìè å èçãëåæäàë òúé ñèãóðåí è ïîçíàò. Êàêâî ìîãà äà ñòîðÿ ñåãà? Ïðåäâèæäàõ äà íàïóñíà Ãðàôñòâîòî òàéíî è äà ñå óïúòÿ êúì Ëîìèäîë, íî åòî ÷å ìå ãîíÿò ïî ïåòèòå îùå ïðåäè äà ñúì ñòèãíàë âúâ Ôóêîâ êðàé.
- Ìèñëÿ, ÷å íå òðÿáâà äà ñå îòêàçâàø îò ïëàíà ñè - êàçà Ãèëäîð. -Íå âÿðâàì ïúòÿò äà ñå îêàæå ïðåêàëåíî òåæúê çà òâîÿ êóðàæ. Íî àêî òúðñèø ïî-ÿñåí ñúâåò, ùå òðÿáâà äà ïèòàø Ãàíäàëô. Àç íå ïîçíàâàì ïðè÷èíèòå çà áÿãñòâîòî òè, ñëåäîâàòåëíî íå çíàì è ñ êàêâè ñðåäñòâà ùå òå íàïàäíàò ïðåñëåäâà÷èòå. Ãàíäàëô òðÿáâà äà çíàå. Íàâÿðíî ùå ãî âè¬äèø, ïðåäè íà íàïóñíåø Ãðàôñòâîòî?
- Ïðåäïîëàãàì. Íî è òîâà ìå òðåâîæè. Äúëãè äíè î÷àêâàõ Ãàí¬äàëô. Íàé-êúñíî ïðåäè äâå íîùè òðÿáâàøå äà äîéäå â Õîáèòîâî, àëà íå ñå ïîÿâè. Ñåãà ñå ïèòàì êàêâî ëè ñå å ñëó÷èëî. Òðÿáâà ëè äà ãî ÷àêàì?
Ãèëäîð ïîìúë÷à.
- Íå ìè ñå íðàâÿò òåçè íîâèíè - êàçà òîé íàé-ñåòíå. - Íå å íà äîáðî, ùîì Ãàíäàëô çàêúñíÿâà. Íî êàçàíî å: íå ñå áúðêàé â ðàáîòèòå íà âúëøåáíèöèòå, çàùîòî ñà ëóêàâè è ãíåâëèâè. Èçáèðàé ñàì: äà âúðâèø èëè äà ÷àêàø.
- Êàçàíî å îùå: íå òúðñè îò åëôèòå ñúâåò, çàùîòî ùå îòâúðíàò è „äà", è „íå".
- Òúé ëè áèëî? - ðàçñìÿ ñå Ãèëäîð. - Åëôèòå ðÿäêî äàâàò íåîáìèñ¬ëåí ñúâåò - ñúâåòúò å îïàñåí äàð, äîðè ìåæäó ìúäðåöè, à è ñ íåãî, è áåç íåãî íåùàòà ìîãàò äà òðúãíàò çëå. Íî êàêâî èñêàø? Òè íå ìè ðàçêðè âñè÷êî çà ñåáå ñè; êàê òîãàâà äà ðåøà âìåñòî òåá? Àëà àêî äèðèø ñúâåò, ùå òè ãî äàì çàðàäè äðóæáàòà íè. Ìèñëÿ, ÷å òðÿáâà äà ïîòåãëèø íåçà¬áàâíî, áåç îòñðî÷êà, à àêî Ãàíäàëô íå ñå ïîÿâè ïðåäè òîâà, ùå òå ïîñú¬âåòâàì îùå äà íå òðúãâàø ñàì. Âçåìè ñúñ ñåáå ñè âåðíè è ñèãóðíè ïðè¬ÿòåëè. Ñåãà áúäè áëàãîäàðåí, çàùîòî íå äàäîõ ñ îõîòà òîçè ñúâåò. Åëôè¬òå ñè èìàò ñâîè ðàáîòè è ãðèæè è ñëàáî ãè çàñÿãàò ñúäáèíèòå íà õîáèòè¬òå è äðóãèòå çåìíè ñúçäàíèÿ. Âîëíî èëè íåâîëíî, ïúòèùàòà íè ðÿäêî ñå êðúñòîñâàò. Â òàçè ñðåùà ìîæå äà èìà íåùî ïîâå÷å îò îáèêíîâåí ñëó¬÷àé, àëà öåëòà íå ìè å ÿñíà è ñå áîÿ äà íå áè äà êàæà ïðåêàëåíî ìíîãî.
- Áëàãîäàðÿ îò âñå ñúðöå - êàçà Ôðîäî, - íî ùÿõ äà ñå ðàäâàì, àêî ìè áå êàçàë ÿñíî êîè ñà ×åðíèòå êîííèöè. Ïðèåìà ëè ñúâåòà òè, ìîæå äà íå âèäÿ ñêîðî Ãàíäàëô, à áè òðÿáâàëî äà çíàì êàêâà îïàñíîñò ìå ïðåñëåäâà.
- Íå òè ëè ñòèãà äà çíàåø, ÷å ñà ñëóãè íà Âðàãà? - îòâúðíà Ãèëäîð.
- Áÿãàé îò òÿõ! Íå ãè çàãîâàðÿé! Òå ñà ñìúðòîíîñíè. Íå ìå ïèòàé ïîâå¬÷å! Íî ñúðöåòî ìè âåùàå, ÷å ïðåäè äà äîéäå êðàÿò, òè, Ôðîäî, ñèíå Äðîãîâ, ùå çíàåø çà òèÿ áåçìèëîñòíè ñúçäàíèÿ ïîâå÷å, îòêîëêîòî Ãèë¬äîð Èíãëîðèîí. Äà òå çàêðèëÿ Åëáåðåò!
- Íî îòêúäå äà íàìåðÿ ñìåëîñò? - çàïèòà Ôðîäî. - Òÿ ìè å íàé-íóæíà.
- Ñìåëîñòòà ïîíÿêîãà ñå íàìèðà íà íåâåðîÿòíè ìåñòà - êàçà Ãèëäîð. - Íàäÿâàé ñå! À ñåãà ñïè! Íà ñóòðèíòà íàñ íÿìà äà íè èìà, íî ùå ðàçïðàòèì âåñòè èç ñòðàíàòà. Áðîäåùèòå äðóæèíè ùå çíàÿò çà âàøåòî ïúòóâàíå è íàäàðåíèòå ñ äîáðà ñèëà ùå áäÿò. Íàçîâàâàì òå Äðóãàð íà åëôèòå è íåêà çâåçäè îãðåÿò êðàÿ íà ïúòÿ òè. Ðÿäêî ñìå ñå ðàäâàëè òîëêîâà íà ÷óæäåíöè è ñëàäêî å äà ÷óåø äóìèòå íà Äðåâíèÿ åçèê îò óñòíèòå íà äðóãè ñòðàííèöè â ñâåòà.
Îùå ïðåäè Ãèëäîð äà áå äîâúðøèë, Ôðîäî óñåòè êàê ãî íàëÿãà äðÿì¬êà.
- Ñåãà ùå ñïÿ - êàçà òîé è åëôúò ãî îòâåäå â áåñåäêàòà ïðè Ïèïèí.
Ôðîäî ñå ïðîñíà íà ïîñòåëÿòà è ìèãîì ïîòúíà â íåïðîáóäåí ñúí.


Ãëàâà 4

ÏÐßÊ ÏÚÒ ÊÚÌ ÃÚÁÈÒÅ

Íà ñóòðèíòà Ôðîäî ñå ñúáóäè îñâåæåí. Ëåæåøå â áåñåäêà îò ïðåïëåòåíèòå è ñêëîíåíè äî çåìÿòà âåéêè íà âèñîêî äúðâî; ïîñòåëÿòà áå îò ïàïðàò è òðåâà - äúëáîêà, ìåêà è óäèâèòåëíî áëàãîóõàííà. Ñëúíöåòî ïðîçèðàøå ïðåç ïîòðåïâàùèòå, âñå îùå çåëåíè ëèñòà. Ôðîäî ñêî÷è íà êðàêà è èçëåçå íàâúí.
Ñàì ñåäåøå íà òðåâàòà, â êðàÿ íà ãîðàòà. Çàñòàíàë äî íåãî, Ïèïèí îãëåæäàøå íåáåòî. Îò åëôèòå íÿìàøå è ñëåäà.
- Îñòàâèëè ñà íè ïëîäîâå, íàïèòêè è õëÿá - êàçà Ïèïèí. - Åëà äà çàêóñèø. Õëÿáúò å âêóñåí ïî÷òè êàòî ñíîùè. Ìèñëåõ äà ãî èçÿì âñè÷¬êèÿ, íî Ñàì íàñòîÿ äà òè îñòàâÿ.
Ôðîäî ñåäíà äî Ñàì è ïî÷íà äà çàêóñâà.
- Êàêúâ å ïëàíúò çà äíåñ? - ïîèíòåðåñóâà ñå Ïèïèí.
- Êîëêîòî ìîæå ïî-áúðçî äà ñòèãíåì äî Ôóêîâè îâðàçè - îòâúðíà Ôðîäî è íàñî÷è âíèìàíèåòî ñè êúì õðàíàòà.
- Ìèñëèø ëè, ÷å ùå âèäèì íÿêîé îò îíèÿ Êîííèöè? - áîäðî çàïè¬òà Ïèïèí. Ïîä óòðèííîòî ñëúíöå íå ìó ñå ñòðóâàøå îñîáåíî òðåâîæíî äîðè äà ñðåùíå öÿëà äðóæèíà Êîííèöè.
- Íàâÿðíî äà - íåîõîòíî êàçà Ôðîäî. - Íî ñå íàäÿâàì äà ñòèãíåì îòâúä ðåêàòà, áåç äà íè âèäÿò.
- Óçíà ëè îò Ãèëäîð íåùî çà òÿõ?
- Íå ìíîãî - ñàìî íàìåöè è çàãàäêè - óêëîí÷èâî ïðîìúðìîðè Ôðîäî.
- Ïîïèòà ëè çà äóøåíåòî?
- Íå ãîâîðèõìå çà òîâà - îòâúðíà Ôðîäî ñ ïúëíà óñòà.
- Òðÿáâàøå. Ñèãóðåí ñúì, ÷å å ìíîãî âàæíî.
- Àç ïúê ñúì ñèãóðåí, ÷å Ãèëäîð áè îòêàçàë äà ìè îáÿñíè - ñîïíà ñå Ôðîäî. - À ñåãà ìå îñòàâè çà ìàëêî íà ìèðà! Íå äúðæà äà îòãîâàðÿì íà êóï âúïðîñè, äîêàòî ÿì. Èñêàì äà ïîìèñëÿ.
- Áîæè÷êî! - âúçêëèêíà Ïèïèí. - Íà çàêóñêà?
È òîé ñå îòäàëå÷è êúì ëèâàäàòà.
Ñâåæîòî óòðî - êîâàðíî ñâåæî, ïîìèñëè ñè Ôðîäî - íå áå ïðîãîíè¬ëî ñòðàõà îò ïðåñëåäâàíåòî; òîé ðàçìèøëÿâàøå íàä äóìèòå íà Ãèëäîð. Îòíÿêúäå äîëåòÿ âåñåë ãëàñ. Ïèïèí òè÷àøå ïî çåëåíàòà ìîðàâà è ïååøå.
Íå, íå ìîãà! - êàçà ñè Ôðîäî. - Åäíî å äà âçåìà ìëàäèòå ñè ïðèÿòåëè íà ðàçõîäêà èç Ãðàôñòâîòî, äîêàòî èçãëàäíååì è ñå èçìîðèì, òà äà íè ñå óñëàäÿò âå÷åðÿòà è ëåãëîòî. Ñúâñåì äðóãî - äà ãè ïîâåäà â èçãíà¬íèå êúäåòî ìîæå äà íÿìà ñïàñåíèå îò ãëàäà è óìîðàòà. Äà, ñúâñåì äðóãî, äîðè àêî ïîèñêàò äà äîéäàò. Íàñëåäñòâîòî å ñàìî ìîå. Ìèñëÿ, ÷å íå òðÿáâà äà âçèìàì äîðè Ñàì.
Òîé ïîãëåäíà êúì Ñàì Ìàéòàïåð è îòêðè, ÷å ãðàäèíàðÿò ãî íàáëþ¬äàâà.
- Å, Ñàì! - ïîäõâúðëè Ôðîäî. - Êàêâî ùå ðå÷åø? Íàïóñêàì Ãðàô¬ñòâîòî êîëêîòî ñå ìîæå ïî-áúðçî... âñúùíîñò âå÷å ðåøèõ, àêî íÿìà ïðå÷¬êè, äà íå ñå áàâÿ íèòî äåí â Ùóð÷îâ äîë.
- Ìíîãî äîáðå, ñúð.
- Îùå ëè èñêàø äà äîéäåø ñ ìåí?
- Äà.
- Ùå áúäå ìíîãî îïàñíî, Ñàì. Îùå îòñåãà å îïàñíî. Íàé-âåðîÿòíî è äâàìàòà íå ùå ñå çàâúðíåì.
- Íå ùå è äóìà, ñúð, àêî âèå íå ñå çàâúðíåòå, çíà÷è è àç íÿìà. „Íå ãî íàïóñêàé!" - ðåêîõà ìè òå. „Àç äà ãî íàïóñíà! - âèêàì. - Íå ñúì ñè ãî è ïîìèñëèë. Îòèâàì ñ íåãî, òà àêî ùå äà ñå ïîêàòåðè íà Ëóíàòà; à îïèòàò ëè îíèÿ ×åðíè êîííèöè äà ãî ñïðàò, ùå ñè èìàò ðàáîòà ñúñ Ñàì Ìàéòàïåð." Òúé èì ðåêîõ, ïúê òå ñå ðàçñìÿõà.
- Êàêâî ìè ïðèêàçâàø, êîè ñà òèÿ òå?
- Åëôèòå, ñúð. Ñíîùè ìàëêî ñè ïîáúáðèõìå è òå êàòî äà çíàåõà, ÷å ñè îòèâàòå, òà íÿìàøå ñìèñúë äà îòðè÷àì. ×óäåñåí íàðîä ñà òèÿ åëôè, ñúð! ×óäåñåí!
- Òàêà å - êàçà Ôðîäî. - Îùå ëè ãè õàðåñâàø, ñëåä êàòî ãè âèäÿ îòáëèçî?
- Òå, òàêà äà ñå êàæå, ãëåäàò ìàëêî îòâèñîêî íà òîâà äàëè ãè õàðåñ¬âàì, èëè íå - áàâíî îòãîâîðè Ñàì. - Êàòî ÷å íÿìà çíà÷åíèå êàêâî ìèñëÿ çà òÿõ. Òå ñà ñúâñåì ðàçëè÷íè îò îíîâà, êîåòî î÷àêâàõ - òúé ñòàðè è òúé ìëàäè, òúé âåñåëè è òúé ïå÷àëíè.
Ôðîäî ãî èçãëåäà ñåïíàòî, î÷àêâàéêè åäâà ëè íå äà çúðíå íÿêàêúâ âúíøåí ïðèçíàê íà ñòðàííàòà ïðîìÿíà â äóøàòà íà ãðàäèíàðÿ. Íå ìî¬æåøå äà ïîçíàå ñëîâàòà íà Ñàì Ìàéòàïåð, à áå ìèñëèë, ÷å ãî ïîçíàâà äîáðå. Íî ìëàäèÿò õîáèò, ñåäíàë íàñðåùà ìó, íàïúëíî ïðèëè÷àøå íà ïðåäèøíèÿ Ñàì Ìàéòàïåð, ñàìî ëèöåòî ìó áå íåîáèêíîâåíî çàìèñëåíî.
- Îùå ëè òè ñå èñêà äà íàïóñíåø Ãðàôñòâîòî, ñëåä êàòî ñå ñáúäíà ìå÷òàòà òè äà ãè âèäèø? - çàïèòà òîé.
- Äà, ñúð. Íå çíàÿ êàê äà ãî êàæà, íî îò ñíîùè ñå ÷óâñòâàì äðóã. Íÿêàê ñè êàòî ÷å âèæäàì íàïðåä. Çíàì, ÷å ïîåìàìå ìíîãî äúëúã ïúò èç ìðàêà, àëà çíàì è òîâà, ÷å íå ìîãà äà ñå âúðíà íàçàä. Ñåãà íå èñêàì äà âèäÿ åëôèòå, íèòî äðàêîíèòå è ïëàíèíèòå... è àç íå çíàì êàêâî èñêàì, íî èìàì äà ñòîðÿ íåùî, ïðåäè äà äîéäå êðàÿò, è òîâà íåùî å ïðåä íàñ, íå â Ãðàôñòâîòî. Òðÿáâà äà èçäúðæà äîêðàé, ðàçáèðàòå ëè?
- Íå ñúâñåì. Íî ðàçáèðàì, ÷å Ãàíäàëô ìè å èçáðàë äîáúð ñïúòíèê. Ðàäâàì ñå. Ùå ïîòåãëèì çàåäíî.
Ôðîäî ìúë÷àëèâî äîâúðøè çàêóñêàòà ñè. Ïîñëå ñòàíà, îãëåäà îá¬ëàñòòà íàïðåä è ïîâèêà Ïèïèí.
- Ãîòîâè ëè ñòå çà ïúò? - ïîïèòà òîé, êîãàòî Ïèïèí äîòúð÷à. - Òðÿáâà äà òðúãâàìå âåäíàãà. Óñïàõìå ñå, à íè ÷àêàò îùå ìíîãî ìèëè.
- Èñêàø äà êàæåø, ÷å òè ñå óñïà - îòâúðíà Ïèïèí. - Àç îòäàâíà ñúì íà êðàê. ×àêàõìå ñàìî äà ïðèêëþ÷èø ñúñ çàêóñêàòà è ìèñëåíåòî.
- Âå÷å ïðèêëþ÷èõ è åäíîòî, è äðóãîòî. Ñìÿòàì êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ñêîðî äà ñòèãíà äî Ñàëà ïðè Ôóêîâè îâðàçè. Íÿìà äà ñå âðúùàì ïî ñíîùíèÿ ïúò - îòòóê ùå ïðåñåêà íàïðàâî ïðåç ïîëåòî.
Çíà÷è ùå òðÿáâà äà õâúð÷èø - êàçà Ïèïèí. - Èç òàÿ îáëàñò íå ìîæåø äà ïðåñè÷àø ïåø îòêúäåòî òè õðóìíå.
- Âúâ âñåêè ñëó÷àé ìîæåì äà ïðåñå÷åì ïî-íàïðàâî, îòêîëêîòî ïî ïúòÿ - îòãîâîðè Ôðîäî. - Ñàëúò å íà èçòîê îò Ãîðñêè äîì, à ÷åðíèÿò ïúò èçâèâà íàëÿâî - åé òàì, íà ñåâåð, ñå âèæäà çàâîÿò. Òîé çàîáèêàëÿ ñåâåðíèÿ êðàé íà Ìî÷óðèùåòî è èçëèçà íà øîñåòî êúì Ìîñòà ìàëêî íàä Ñòúáëèíî. Íî òîâà ñà ñóìà òè ìèëè íàñòðàíè. Ùå ñè ñïåñòèì åäíà ÷åòâúðò îò ïúòÿ, àêî òðúãíåì îòòóê íàïðàâî êúì Ñàëà.
- Ïðåêèòå ïúòèùà íàé-ìíîãî áàâÿò - âúçðàçè Ïèïèí. - Òåðåíúò íàñàì å ïðåñå÷åí, à â Ìî÷óðèùåòî èìà âñÿêàêâè ïðåïÿòñòâèÿ. Ïîçíà¬âàì ãè òèÿ ìåñòà. Àêî ñå áîèø îò ×åðíèòå êîííèöè, íå âÿðâàì ñðåùàòà ñ òÿõ íà ïúòÿ äà å ïî-ëîøà, îòêîëêîòî â ãîðàòà èëè ñðåä ïîëåòî.
- Â ãîðèòå è ïîëÿòà ïî-òðóäíî ùå íè íàìåðÿò - îòâúðíà Ôðîäî. - À è àêî ÷àêàò íà ïúòÿ, èìà íàäåæäà äà íå íè òúðñÿò äðóãàäå.
- Äîáðå! - êàçà Ïèïèí. - Ùå òå ïîñëåäâàì èç òðåñàâèùà è ÿìè. Æàëêî! Ðàç÷èòàõ ïðåäè çàëåç-ñëúíöå äà ñìå â „Çëàòíèÿò êîñòóð" â Ñòúá¬ëèíî. Íàé-äîáðàòà áèðà â öÿëàòà èçòî÷íà îêîëèÿ èëè ïîíå åäíî âðåìå áåøå íàé-äîáðàòà - îòäàâíà íå ñúì ÿ îïèòâàë.
- Òóéòî! - êàçà Ôðîäî. - Ïðåêèòå ïúòèùà áàâÿò, íî êðú÷ìèòå áà¬âÿò îùå ïîâå÷å. Òðÿáâà íà âñÿêà öåíà äà òå óäúðæèì äàëå÷ îò „Çëàòíè¬ÿò êîñòóð". Èñêàìå ïî ñâåòëî äà ñìå âúâ Ôóêîâè îâðàçè. Òè êàêâî ùå ðå÷åø, Ñàì?
- Ùå äîéäà ñ âàñ, ãîñïîäèí Ôðîäî - îòâúðíà Ñàì (âúïðåêè íåÿñíè¬òå ñè îïàñåíèÿ è èñêðåíàòà æàë, ÷å íÿìà äà îïèòà íàé-äîáðàòà áèðà â Èçòî÷íàòà îêîëèÿ).
- Å, äà òðúãâàìå, ùîì ùå òðÿáâà äà ñå âëà÷èì ïðåç ìî÷óðè è òðú¬íàöè! - çàÿâè Ïèïèí.
Âå÷å áå ãîðåùî ïî÷òè êàêòî ïðåäíèÿ äåí, íî îòêúì çàïàä ñå çàäàâà¬õà îáëàöè. Íàâÿðíî ùåøå äà çàâàëè. Õîáèòèòå ñå èçòúòðóçèõà ïî ñòðúì¬íîòî òðåâèñòî íàäîëíèùå è íàâëÿçîõà ñðåä ãúñòèòå äúðâåòà â ïîäíîæèåòî. Áÿõà èçáðàëè ïúòÿ ñè òàêà, ÷å äà îñòàâÿò Ãîðñêè äîì îòëÿâî è äà ïðåêîñÿò ãîðèòå, ñòðóïàíè ïîêðàé ñåâåðíèòå ñêëîíîâå íà õúëìà, äîêàòî ñòèãíàò îòâúäíèòå íèçèíè. Ïîñëå ìîæåõà äà ñå íàñî÷àò êúì Ñàëà íàïðàâî ïðåç ïîëåòî - ñúâñåì îòêðèòî, àêî íå ñå áðîÿõà ðåäêèòå êàíàâêè è ïëåòèùà. Ïî ñìåòêèòå íà Ôðîäî èìàõà äà èçìèíàò îñåìíàäåñåò ìèëè ïî ïðàâà ëèíèÿ.
Òîé ñêîðî îòêðè, ÷å ãúñòàëàöèòå ñà ïî-ïëúòíè è ïî-ïðåïëåòåíè, îòêîëêîòî èçãëåæäàõà. Ñðåä øóáðàöèòå íÿìàøå íèêàêâà ïúòåêà è ïúò¬íèöèòå åäâà íàïðåäâàõà. Êîãàòî íàé-ñåòíå ñå ïðåáîðèõà ñ íàäîëíèùåòî, îòêðèõà ïî ïúòÿ ñè ïîòîê, êîéòî ñå ñïóñêàøå îò õúëìîâåòå. Áîäëèâè êúïèíàöè íàäâèñâàõà íàä ñòðúìíèòå, õëúçãàâè áðåãîâå íà äúëáîêîòî ìó êîðèòî. À òî ïî íàé-íåïîäõîäÿù íà÷èí ïðåñè÷àøå èçáðàíàòà ïîñîêà. Íå ìîæåõà äà ãî ïðåñêî÷àò, íèòî äà ãî ïðåñåêàò, áåç äà ñå ïîêðèÿò îò ãëàâà äî ïåòè ñ âîäà, êàë è äðàñêîòèíè. Ñïðÿõà è ñå çà÷óäèõà êàêâî äà ïðà¬âÿò.
- Ïðå÷êà ïúðâà! - çëîâåùî ñå óõèëè Ïèïèí.
Ñàì Ìàéòàïåð ñå îçúðíà. Ìåæäó äúðâåòàòà çàáåëÿçà âúðõà íà çåëå¬íèÿ áàèð, îò êîéòî ñå áÿõà ñïóñíàëè.
- Âèæòå! - èçðå÷å òîé, ñòèñêàéêè ðúêàòà íà Ôðîäî. Âñè÷êè ñå îáúðíàõà è âèäÿõà âèñîêî ãîðå êîí, çàñòàíàë íà ôîíà íà íåáåòî. Êðàé íåãî ñå áå ïðèâåëà íÿêàêâà ÷åðíà ôèãóðà.
Âñÿêàêâà ìèñúë çà âðúùàíå ìèãîì èçëåòÿ îò ãëàâèòå èì. Íà÷åëî íà äðóæèíàòà, Ôðîäî ñå õâúðëè â ãúñòàëàöèòå êðàé ïîòîêà.
- Òþ, áðå! - ïîäõâúðëè òîé íà Ïèïèí. - È äâàìàòà áÿõìå ïðàâè! Ïðåêèÿò ïúò âå÷å ñå èçêðèâè, íî ñå óêðèõìå òúêìî íàâðåìå! Ñàì, òè èìàø äîáúð ñëóõ. ×óâàø ëè íÿêîé äà èäâà?
Çàñòèíàëè íåïîäâèæíî, áåç äà ñìåÿò äà äèøàò, òðèìàòà ñå îñëóøà¬õà, àëà íå äîëîâèõà çâóê îò ïðåñëåäâàíå.
- Íå ìè ñå âÿðâà äà ïîäêàðà êîíÿ ïî ñòðúìíîòî - êàçà Ñàì. - Îáà÷å ñèãóðíî çíàå, ÷å ñìå ñëåçëè îòòóê. Íàé-äîáðå äà ïðîäúëæàâàìå.
Äà ïðîäúëæàò, ñå îêàçà òðóäíà ðàáîòà. Ìúêíåõà òåæúê áàãàæ, à øóáðàöèòå è êúïèíèòå íå ïðîÿâÿâàõà æåëàíèå äà èì äàäàò ïúò. Õðåáå¬òúò çàä òÿõ çàäúðæàøå âÿòúðà è âúçäóõúò áå íåïîäâèæåí è çàäóøåí. Êîãàòî íàé-ñåòíå ñè ïðîáèõà ïúò êúì ïî-îòêðèò òåðåí, òå áÿõà ïîòíè, ìîðíè, öåëèòå èçïîäðàíè è íÿìàõà ÿñíà ïðåäñòàâà íàêúäå âúðâÿò. Ñ íàáëèæàâàíåòî íà ðàâíèíàòà áðåãîâåòå íà ïîòîêà ñòàíàõà ïî-øèðîêè, ïî-ïîëåãàòè è ñå ðàçïðîñòðÿõà êúì Ìî÷óðèùåòî è Ðåêàòà.
- ß, àìà òîâà áèëà Ñòúáëèíñêàòà âàäà! - âúçêëèêíà Ïèïèí. - Àêî Ùå ñå âðúùàìå êúì èçáðàíèÿ ìàðøðóò, òðÿáâà âåäíàãà äà ïðåñå÷åì è äà ïîåìåì íàäÿñíî.
Òå ïðåãàçèõà ïîòîêà è èçòè÷àõà ïðåç îòêðèòèÿ îòñðåùåí áðÿã, îñåÿí ñàìî ñ íèñêè òðúñòèêè. Ïî-íàòàòúê îòíîâî íàâëÿçîõà â ãîðñêè ïîÿñ, ïðåäèìíî äúáîâå è òóê-òàì ïî íÿêîé áðÿñò èëè ÿñåí. Çåìÿòà áåøå ñúâñåì ðàâíà, øóáðàöèòå îðåäÿõà, íî ãúñòèòå äúðâåòà çàêðèâàõà äàëå÷èíàòà. Ðåçêè ïîðèâè íà âÿòúðà ïîäìÿòàõà âèõðóøêè îò ëèñòà, à çàáóëåíîòî íåáå çàðîíè êàïêè äúæä. Ïîñëå âÿòúðúò óòèõíà è äúæäúò ðóêíà êàòî èç âåäðî. Êîëêîòî ìîæåõà ïî-áúðçî, õîáèòèòå ñå âëà÷åõà ïðåç ïîëÿíêè è êóïèùà ñóõè ëèñòà; äúæäúò ïëþùåøå íàîêîëî. Íå ïðèêàçâàõà, ñàìî ñå îãëåæäàõà íàçàä è íàñòðàíè.
- Äàíî íå ñìå ñå îòêëîíèëè ìíîãî íà þã è äà âúðâèì ïî ïðîòåæåíèåòî íà òàÿ ãîðà! - êàçà Ïèïèí ñëåä ïîëîâèí ÷àñ. - Òÿ íå å ìíîãî øèðîêà! Ñïîðåä ìåí íèêúäå íå íàäõâúðëÿ åäíà ìèëÿ è âå÷å òðÿáâàøå äà ñìå ÿ ïðåñåêëè.
- Íÿìà ñìèñúë äà òðúãâàìå íà çèãçàã - îòâúðíà Ôðîäî. - Òîâà íå ùå îïðàâè íåùàòà. Äà ïðîäúëæèì êàêòî ñìå òðúãíàëè! Îùå íå ñúì ñè¬ãóðåí äàëè èñêàì äà èçëÿçà íà îòêðèòî.
Òàêà èçìèíàõà îùå îêîëî äâå ìèëè. Ïîñëå ñëúíöåòî îòíîâî ïðîá¬ëåñíà ïðåç ðàçêúñàíèòå îáëàöè è äúæäúò ïîíàìàëÿ. Ïðåâàëÿøå ïëàäíå è ïúòíèöèòå ðåøèõà, ÷å å êðàéíî âðåìå çà îáÿä. Ñïðÿõà ïîä åäèí áðÿñò - ìàêàð âå÷å äà æúëòååøå, êîðîíàòà ìó áå âñå îùå ãúñòà, à â ïîäíîæè¬åòî áå ñúâñåì ñóõî è çàêúòàíî. Êàòî çàïî÷íàõà äà ïðèãîòâÿò òðàïåçàòà îòêðèõà, ÷å åëôèòå ñà íàïúëíèëè ìàíåðêèòå èì ñ ïðîçðà÷íî, áëåäî-çëàòèñòî ïèòèå - òî óõàåøå íà ìåä, ñáðàí îò áåçáðîé öâåòÿ, è ÷óäåñíî îñâåæàâàøå. Íå ñëåä äúëãî õîáèòèòå âå÷å ñå ñìååõà, áåç äà ãè å ãðèæà çà äúæäà è ×åðíèòå êîííèöè. Óñåùàõà, ÷å ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ìèëè ñêî¬ðî ùå îñòàíàò íàçàä.
Ôðîäî îáëåãíà ãðúá íà äúíåðà è ïðèòâîðè î÷è. Ñåäíàëè íàáëèçî Ñàì è Ïèïèí çàòàíàíèêàõà, ïîñëå òèõè÷êî çàïÿõà:

Òðà-ðà-ðà! Ìàíåðêî äîáðà,
ñêðúá è ïå÷àë ñ òåá ñà èãðà.
Íåêà äúæäîâå âàëÿò,
íåêà ÷àêà äúëúã ïúò,
àëà ñêðèò ïîä áðÿñòà ñòàð,
òåáå èìàì çà äðóãàð.

„Òðà-ðà-ðà!" - ïîäåõà òå ïî-ñèëíî. È âíåçàïíî çàìëúêíàõà. Ôðîäî ñêî÷è íà êðàêà. Ñ âÿòúðà äîëåòÿ ïðîòÿæåí âîé, êàòî êðÿñúê íà íÿêàêâî çëî è ñàìîòíî ñúçäàíèå. Òîé ñå çàñèëè, îòñëàáíà è çàâúðøè ñ ïðîíèçèòåëåí ïèñúê. Çàìðúçíàëè íåïîäâèæíî, òðèìàòà ÷óõà êàê ìó îòâúðíà äðóã âèê - ïî-ñëàá è ïî-äàëå÷åí, íî âñå òúé âëåäåíÿâàù êðúâòà. Ïîñëå òèøèíà, íàðóøàâàíà ñàìî îò øåïîòà íà âÿòúðà â ëèñòàòà.
- È êàêâî áåøå òîâà ñïîðåä âàñ? - ïîïèòà íàé-ñåòíå Ïèïèí, êàòî ñå ìú÷åøå äà ãîâîðè áåçãðèæíî, ìàêàð ÷å ïîòðåïåðâàøå. - Àêî å ïòèöà, òðÿáâà äà ïðèçíàÿ, ÷å äîñåãà íå ñúì ÿ ÷óâàë â Ãðàôñòâîòî.
- Íèòî ïòèöà, íèòî çâÿð - êàçà Ôðîäî. - Çîâ èëè ñèãíàë áåøå, âúâ âîÿ èìàøå äóìè, ìàêàð ÷å íå óñïÿõ äà ãè ñõâàíà. Àëà íèêîé õîáèò íÿìà ïîäîáåí ãëàñ.
Ïîâå÷å íå ãîâîðèõà çà òîâà. Âñè÷êè ìèñëåõà çà Êîííèöèòå, íî íèêîé íå ãè ñïîìåíà. Ñåãà íå ñìååõà íèòî äà ñòîÿò, íèòî äà òðúãíàò; àëà ðàíî èëè êúñíî òðÿáâàøå äà ïðåñåêàò ãîëîòî ïîëå êúì Ñàëà. Ïî-äîáðå áå äà ãî ñòîðÿò ðàíî, ïðåäè äà ñå å ìðúêíàëî. Íàáúðçî íàðàìèõà ðàíèöèòå ñè è ïîòåãëèõà.
Ãîðàòà ñâúðøè èçâåäíúæ. Ïðåä òÿõ ñå ðàçñòëàõà øèðîêè ïàñèùà. Ñåãà õîáèòèòå âèäÿõà, ÷å íàèñòèíà ñà ñå îòêëîíèëè ïðåêàëåíî íà þã. Â äàëå÷èíàòà, îòâúä ðàâíèíèòå è Ðåêàòà, ñå ìåðæåëååøå íèñêèÿò õúëì íà Ôóêîâè îâðàçè, íî ñåãà òîé áåøå îòëÿâî. Ïðåäïàçëèâî ñå èçìúêíàõà èçìåæäó äúðâåòàòà è êîëêîòî ìîæåõà ïî-áúðçî ñå óñòðåìèõà ïðåç ïîëå¬òî.
Ëèøåíè îò çàêðèëàòà íà ãîðàòà, òå îòíà÷àëî ñå èçïëàøèõà. Äàëå÷å íàçàä ñå èçäèãàøå âúçâèøåíèåòî, êúäåòî áÿõà çàêóñèëè. Ôðîäî î÷àêâà¬øå åäâà ëè íå äà çúðíå íà ôîíà íà íåáåòî ÷åðíàòà ôèãóðà íà êîííèê, àëà îò íåãî íÿìàøå è ñëåäà. Ñëúíöåòî ñå èçòðúãíà îò ïàðöàëèâèòå îáëàöè è îòíîâî çàñèÿ ÿðêî, ñëèçàéêè êúì õúëìîâåòå, êîèòî áÿõà íàïóñíàëè. Ñòðàõúò èì èç÷åçíà, ìàêàð ÷å âñå îùå ñå ÷óâñòâàõà íåñïîêîéíè. Îáëàñò¬òà ñòàâàøå âñå ïî-îáëàãîðîäåíà è ñïðåòíàòà. Ñêîðî íàâëÿçîõà â äîáðå ïîääúðæàíè íèâÿ è ëèâàäè - ïîÿâèõà ñå ïëåòîâå, îãðàäè è îòâîäíèòåë¬íè êàíàëè. Âñè÷êî èçãëåæäàøå ìèðíî è òèõî, êàòî â íàé-îáèêíîâåíî êúò÷å íà Ãðàôñòâîòî. Âñÿêà ñòúïêà ïîâäèãàøå íàñòðîåíèåòî èì. Íàáëè¬æèõà Ðåêàòà è ×åðíèòå êîííèöè âçåõà äà èì ñå ñòðóâàò ãîðñêè ïðèçðà¬öè, îñòàíàëè ñåãà äàëå÷ íàçàä.
Ìèíàõà ïîêðàé ãîëÿìà íèâà, çàñÿòà ñ ðÿïà, è ñòèãíàõà äî ÿêà ïîð¬òà. Îòâúä íåÿ äúëáîê êîëîâîç ìèíàâàøå ìåæäó íèñêèòå ïëåòîâå è ñå ãóáåøå ñðåä ñêóï÷åíè äúðâåòà. Ïèïèí ñïðÿ.
- Ïîçíàâàì òèÿ íèâè è ïîðòàòà! - êàçà òîé. - Òîâà å Ëúæèïúò, ÷èôëèêúò íà ñòàðèÿ ×óäîóì. Åé ãî òàì, ñðåä òîïîëèòå.
- Îò òðúí, òà íà ãëîã! - èçîõêà Ôðîäî ñ òúé ðàçòðåâîæåíî ëèöå, ñÿêàø Ïèïèí áå çàÿâèë, ÷å íàâëèçàò â ïðîõîäà êúì äðàêîíîâà áúðëîãà. Äðóãàðèòå ìó ãî ïîãëåäíàõà èçíåíàäàíî.
- ×å êàêâî ìó å íà ñòàðèÿ ×óäîóì? - çàïèòà Ïèïèí. - Òîé å ïðèÿ¬òåë íà âñè÷êè Áðåíäèôóêîâöè. Âÿðíî, çà áðàêîíèåðèòå å ñúùèíñêè çâÿð è èìà ñâèðåïè êó÷åòà... íî â êðàÿ íà êðàèùàòà òóêàøíèÿò íàðîä æèâåå äîñàìè ãðàíèöàòà è òðÿáâà äà ñè îòâàðÿ î÷èòå íà ÷åòèðè.
- Çíàì - êàçà Ôðîäî è ñìóòåíî ñå ðàçñìÿ. - Âñå åäíî, óæàñíî ñå ïëàøà îò ×óäîóì è êó÷åòàòà ìó. Îòêðàé âðåìå çàîáèêàëÿì òîÿ ÷èôëèê. Êîãàòî áÿõ îùå õëàïå è æèâååõ â Áðåíäè-ïàëàò, ñòàðèÿò íà íÿêîëêî ïúòè ìå õâàíà, ÷å ìó áåðÿõ ãúáèòå. Ïîñëåäíèÿò ïúò ìå íàïåðäàøè, îò¬âåäå ìå ïðè êó÷åòàòà è ðå÷å: „Ñëóøàéòå, ìîì÷åòà, àêî òîÿ ìëàä íåõðàíèìàéêî ñòúïè îùå âåäíúæ â íèâèòå ìè, ìîæåòå äà ãî èçÿäåòå. Èçïðî¬âîäåòå ãî ñåãà!" Ãîíèõà ìå ÷àê äî Ñàëà. Òàêà è íå ñå îïðàâèõ îò òîÿ ñòðàõ... ìàêàð ÷å, äà ñè êàæà ïðàâè÷êàòà, ïñåòàòà ñè çíàåõà ðàáîòàòà è íå ìå äîêîñíàõà.
Ïèïèí ñå ðàçñìÿ.
- Å, âðåìå å äà ñå ïðåñòðàøèø. Îñîáåíî ùîì ñå âðúùàø äà æèâååø âúâ Ôóêîâ êðàé. Âñúùíîñò ñòàðèÿò ×óäîóì å ãîëÿì äîáðÿê... ñòèãà äà íå ìó ïèïàø ãúáèòå. Õàéäå äà òðúãíåì ïî ïúòÿ, òàêà íÿìà äà íàãàçèì èç íèâèòå. Àêî ãî ñðåùíåì, îñòàâè âñè÷êî íà ìåí. Òîé å ïðèÿòåë ñ Ìåðè è íàâðåìåòî áÿõ ðåäîâåí ãîñò òóê.
Òå çàêðà÷èõà ïî ïúòÿ è ïîñòåïåííî èççàä äúðâåòàòà îòïðåä ñå ïîêà¬çàõà ïîêðèâèòå íà ãîëÿìàòà êúùà è ñòîïàíñêèòå ïîñòðîéêè. ×óäîóìîâöè, Ìåêîíîãîâöè îò Ñòúáëèíî è ïîâå÷åòî îáèòàòåëè íà Ìî÷óðèùåòî ïðåäïî÷èòàõà äà æèâåÿò â êúùè; âèñîêà ñòåíà îáèêàëÿøå ÷èôëèêà, ñúãðàäåí îò ìàñèâíè òóõëè. Ïúòÿò ñïèðàøå ïðåä ãîëÿìà äúðâåíà ïîðòà â çèäà.
Òúêìî íàáëèæàâàõà, êîãàòî îòòàòúê ñå ðàçäàäå ñòðàõîâèò ëàé è íå÷èé ìîùåí ãëàñ èçðåâà: „Äðúæ! Çúá! Âúëê! Íàñàì, ìîì÷åòà!"
Ôðîäî è Ñàì ìèãîì ñå çàêîâàõà, à Ïèïèí ïðèñòúïè îùå íÿêîëêî êðà÷êè. Ïîðòàòà ñå îòêðåõíà, òðè îãðîìíè êó÷åòà èçõâðúêíàõà íà ïúòÿ è ñ ÿðîñòåí ëàé ñå íàõâúðëèõà âúðõó ïúòíèöèòå. Íà Ïèïèí íå îáúðíàõà âíèìàíèå, àëà Ñàì òðÿáâàøå äà ñå ñâèå êðàé ñòåíàòà - äâà ïåñà âúë÷à ïîðîäà ãî äóøåõà ïîäîçðèòåëíî è ùîì ïîìðúäíåøå, çàïî÷âàõà äà ðúì¬æàò. Íàñòðúõíàë è îçúáåí, íàé-åäðèÿò è õèùåí çâÿð ñïðÿ ïðåä Ôðîäî.
Èççàä ïîðòàòà ñå ïîÿâè íàáèò, øèðîêîïëåùåñò õîáèò ñ êðúãëî ÷åð¬âåíäàëåñòî ëèöå.
- Çäðàñòè! Çäðàñòè! Êîè ñòå è ùî ùåòå òóê? - çàïèòà òîé.
- Äîáúð äåí, ãîñïîäèí ×óäîóì! - êàçà Ïèïèí. Ôåðìåðúò ãî ïîãëåäíà âíèìàòåëíî.
- ß! Äà ïóêíà, àêî òîâà íå å íàøèÿò Ïèïèí, ãîñïîäèí Ïåðåãðèí Òóê, èñêàì äà êàæà! - ïðîâèêíà ñå òîé è íàìðúùåíàòà ìó ôèçèîíîìèÿ öúôíà â óñìèâêà. - Äîñòà äëúæêî íå ñúì âè âèæäàë íàñàì. Èìàòå êúñ¬ìåò, ÷å âè ïîçíàâàì. Òúêìî ñå áÿõ íàêàíèë äà íàñúñêàì êó÷åòàòà ïî ÷óæäåíöèòå. ×óäíîâàòè ðàáîòè ñòàâàò äíåñêà. Å, âÿðíî, îò âðåìå íà âðåìå íàñàì áðîäè ñòðàíåí íàðîä. Ìíîãî ñìå áëèçêî äî Ðåêàòà - äîáàâè òîé, êëàòåéêè ãëàâà. - Àìà òîÿ òèï áåøå íàé-÷óæäèÿò ÷óæäåíåö, äåòî íÿêîãà ìè å ïîïàäàë ïðåä î÷èòå. Íå, äîêàòî ñúì æèâ, âòîðè ïúò íÿìà äà ãî ïóñíà ïðåç íèâèòå ñè.
- Çà êàêúâ òèï ãîâîðèø? - çàïèòà Ïèïèí.
- Çíà÷è íå ñòå ãî âèäåëè? Ïðåäè ìàëêî ìèíà ïî ïúòÿ êúì øîñåòî. Ñìàõíàò ÷åøèò, è âúïðîñèòå ìó åäíè ñìàõíàòè. Íî çàùî íå âëåçåòå âúòðå äà ïîïðèêàçâàìå íà ñïîêîéñòâèå? Òúêìî ñúì íàòî÷èë ìàëêî îò õóáàâîòî ïèâî, àêî íå âúçðàçÿâàò ïðèÿòåëèòå âè, ãîñïîäèí Òóê.
ßâíî áå, ÷å àêî íå ãî ïðèøïîðâàò, ôåðìåðúò ùå èì êàæå ïîâå÷å, çàòîâà òðèìàòà ïðèåõà ïîêàíàòà.
- Àìè êó÷åòàòà? - òðåâîæíî çàïèòà Ôðîäî. Ôåðìåðúò ñå ðàçñìÿ.
- Òå íÿìà äà âè çàêà÷àò... äîêàòî íå èì êàæà. Íàñàì, Äðúæ! Çúá. Äîëó! - âèêíà òîé. - Äîëó, Âúëê!
Çà ãîëÿìî îáëåê÷åíèå íà Ôðîäî è Ñàì êó÷åòàòà ñå îòäðúïíàõà è ãè îñòàâèõà äà ìèíàò. Ïèïèí ïðåäñòàâè ïðèÿòåëèòå ñè.
- Ãîñïîäèí Ôðîäî Òîðáèíñ - êàçà òîé. - Ìîæå äà íå ñè ãî ñïîì¬íÿø, íî íàâðåìåòî æèâååøå â Áðåíäè-ïàëàò.
Ïðè èìåòî Òîðáèíñ ôåðìåðúò ñå ñåïíà è ïðîíèçà Ôðîäî ñ áúðç ïîã¬ëåä. Çà ìèã Ôðîäî ïîìèñëè, ÷å ñå å ñåòèë çà êðàäåíèòå ãúáè è ùå íàñúñ¬êà êó÷åòàòà ïî íåãî. Íî ×óäîóì ãî õâàíà çà ðúêàòà.
- È òîâà àêî íå å ÷óäî! - âúçêëèêíà òîé. - Ãîñïîäèí Òîðáèíñ ëè áèë? Âëèçàéòå! Òðÿáâà äà ïîãîâîðèì.
Âëÿçîõà â êóõíÿòà è íàñÿäàõà êðàé øèðîêîòî îãíèùå. ×óäîóì äî¬ìúêíà îãðîìíà êàíà áèðà è íàëÿ â ÷åòèðè òåæêè õàëáè. Ïèâîòî ñå îêàçà äîáðî è òàêà Ïèïèí áå íàïúëíî óòåøåí çà îòêëîíåíèåòî îò „Çëàòíèÿò êîñòóð". Ñàì îòïèâàøå ñ ïîäîçðåíèå. Ïî ïðèðîäà ñè áåøå íåäîâåð÷èâ êúì õîáèòèòå îò äðóãè êðàèùà íà Ãðàôñòâîòî, ïúê è íå áå ñêëîíåí äà ñå ñïðèÿòåëÿâà íàáúðçî ñ íÿêîé, êîéòî å ïåðäàøèë ãîñïîäàðÿ ìó, íåçàâè¬ñèìî ïðåäè êîëêî ãîäèíè.
Ñëåä íÿêîÿ è äðóãà ïðèêàçêà çà âðåìåòî è çåìåäåëñêèòå ïðîãíîçè (íå ïî-ëîøè îò îáè÷àéíîòî), ×óäîóì îñòàâè õàëáàòà è îãëåäà ãîñòèòå ñè åäèí ïî åäèí.
- Çíà÷è, ãîñïîäèí Ïåðåãðèí - êàçà òîé, - ÷óäÿ ñå îòêúäå ëè èäâàòå è íàêúäå ñòå ñå çàïúòèëè? Íà ãîñòè ëè ìè áÿõòå òðúãíàëè? Ùîòî àêî å òúé, çíà÷è ñòå ìèíàëè ïîêðàé ïîðòàòà, áåç äà âè âèäÿ.
- Íå - îòâúðíà Ïèïèí. - Äà ñè ïðèçíàåì, ùîì è áåç òîâà ñå ñåùàø, íàâëÿçîõìå â êîëîâîçà îò äðóãàòà ñòðàíà. Ìèíàõìå ïðåç íèâèòå òè íåâîëíî. Áÿõìå ñå çàëóòàëè èç ãîðàòà îêîëî Ãîðñêè äîì è èñêàõìå äà ïðåñå÷åì íàïðÿêî êúì Ñàëà.
- Àêî ñòå áúðçàëè, ïî-äîáðå äà áÿõòå âçåëè ïúòÿ - êàçà ôåðìåðúò. - Íî íå òîâà ìå òðåâîæè. Âàøà âîëÿ äà áðîäèòå èç çåìëèùåòî ìè êîãàòî âè õðóìíå, ãîñïîäèí Ïåðåãðèí. È âèå, ãîñïîäèí Òîðáèíñ, ìàêàð äà ìè ñå ÷èíè, ÷å îùå îáè÷àòå ãúáèòå - ðàçñìÿ ñå òîé. - Å, äà, íå ñúì çàáðàâèë òîâà èìå. Îùå ïîìíÿ âðåìåòî, êîãàòî ìëàäèÿò Ôðîäî Òîðáèíñ áåøå íàé-ñòðàøíèÿò õàéìàíà íà Ôóêîâ êðàé. Íî íå ìè å çà ãúáèòå. Òúêìî ïðåäè äà ñå ïîÿâèòå, áåøå ñòàíàëî äóìà çà Òîðáèíñ. Çà êàêâî ìèñëèòå, ÷å ìå ðàçïèòâàøå îíÿ ñìàõíàò ÷åøèò?
Òðèìàòà òðåâîæíî çà÷àêàõà äà ïðîäúëæè.
- Å - ïîäõâàíà ôåðìåðúò, íàñëàæäàâàéêè ñå íà áàâíîòî ïðèáëèæà¬âàíå êúì òåìàòà, - ïîðòàòà ñå ñëó÷è îòâîðåíà, îíÿ ïðèñòèãíà, ÿõíàë ãîëÿì ÷åðåí êîí - è ïðàâî êúì âðàòàòà ìè. Öåëèÿò ÷åðåí, îìîòàë ñå ñ ïëàù è êà÷óëêà, êàòî ÷å íå èñêà äà ãî ïîçíàÿò. „Êàêâî ëè ïúê ìó å ïðèòðÿáâàëî?" - ìèñëÿ ñè àç. Òóê, ïî ãðàíèöèòå, íå ñå ñðåùàò ÷åñòî Ãîëåìè õîðà, à ïúê çà òàêúâ ÷åðåí òèï íå áÿõ è ÷óâàë äîñåãà. „Äîáúð òè Äåí - êàçâàì ìó àç è ñå ïðèáëèæàâàì. - Òîÿ ïúò íå âîäè íàíèêúäå, òà çàêúäåòî è äà ñè ñå çàïúòèë, íàé-äîáðå ùå å äà ñå âúðíåø êúì øîñåòî." Íå ìè ñå íðàâåøå âèäúò ìó, à ïúê Äðúæ èçëåçå, ïîäóøè ãî è èçñêèìòÿ Êàòî óæèëåí, ïîñëå ïîäâè îïàøêà è èç÷åçíà ñ âîé. Îíçè, ÷åðíèÿò, íå ïîìðúäíà. „Èäâàì îòòàì - ðå÷å òîé áàâíî, íÿêàê ñè âäúðâåíî è ïîñî÷è íà çàïàä, âñå ïðåç ìîèòå íèâè, ïðåäñòàâåòå ñè. - Âèæäàëè ëè ñòå Òîðáèíñ? - ïîïèòà òîé ñúñ ñòðàíåí ãëàñ è ñå ïðèâåäå êúì ìåí. Êà÷óëêàòà ìó ïàäàøå òîëêîâà íèñêî, ÷å íå âèæäàõ ëèöåòî. Öÿë èçòðúïíàõ, àìà íå ìîæåõ äà ðàçáåðà îòêúäå å âçåë íàõàëñòâîòî äà ÿçäè ïðåç çåìëèùåòî ìè. „Ìàõàé ñå! - ðåêîõ. - Òóêà íÿìà Òîðáèíñîâöè. Ñáúðêàë ñè îêîëèÿòà. Ïî-äîáðå ñå âðúùàé íà çàïàä â Õîáèòîâî, àìà äà ìèíåø ïî øîñåòî." Îíçè îòãîâàðÿ øåïíåøêîì: „Òîðáèíñ ñè çàìèíà. Òîé èäâà íàñàì. Íå å äàëå÷å. Èñêàì äà ãî íàìåðÿ. Ùå ìè êàæåòå ëè, àêî ìèíå? Àç ùå ñå âúðíà ñúñ çëàòî." - „Íå, íÿìà äà ñå âúðíåø - êàçâàì. - Äà ñå ïðúæäîñâàø íà áåãîì îòêúäåòî ñè äîøúë. Äàâàì òè åäíà ìèíóòà, ïîñëå ùå âèê¬íà êó÷åòàòà." Òîé èçñúñêà. Íå çíàì ñìÿõ ëè áåøå, ùî ëè. Âèêíàõ êó÷åòàòà, íî òîé ñâúðíà ïðåç ïîðòàòà è ñå ïîíåñå êàòî ñâåòêàâèöà ïî ïúòÿ êúì øîñåòî. Å, êàêâî ìèñëèòå?
Ôðîäî äúëãî ñåäÿ, çàãëåäàí â îãúíÿ, íî åäèíñòâåíàòà ìó ìèñúë áå êàê ñåãà äà ñòèãíàò äî Ñàëà.
- Íå çíàì êàêâî äà ìèñëÿ - êàçà òîé íàé-ñåòíå.
- Òîãàâà àç ùå âè êàæà êàêâî äà ìèñëèòå - çàÿâè ×óäîóì. - Íå áèâàøå äà ñå ìåøàòå ñ îíèÿ îò Õîáèòîâî, ãîñïîäèí Ôðîäî. ×óäàöè ñà òå.
Ñàì ñå ðàçøàâà íà ñòîëà ñè è âçå äà ìÿòà âðàæäåáíè ïîãëåäè êúì ôåðìåðà.
- Íî âèå îòêðàé âðåìå ñè áÿõòå áåçðàçñúäíî ìîì÷å - ïðîäúëæè ×óäîóì. - Êîãàòî ÷óõ, ÷å íàïóñêàòå Áðåíäèôóêîâöè è îòèâàòå ïðè îíÿ ñòàð ãîñïîäèí Áèëáî, ðåêîõ, ÷å ùå ñè íàâëå÷åòå áåëÿ. Ïîìíåòå ìè äóìè¬òå, âñè÷êî èäâà îò ÷óäà÷åñòâàòà íà ãîñïîäèí Áèëáî. Ðàçïðàâÿò, ÷å ñå ñäîáèë ñ ïàðè ïî ñòðàíåí íà÷èí íåéäå â ÷óæáèíà. Ìîæå áè íÿêîè èñêàò äà çíàÿò êàêâî ñòàâà ñúñ çëàòîòî è åëìàçèòå, äåòî ñúì ÷óâàë, ÷å áèëè çàêîïàíè ïî õúëìà íà Õîáèòîâî?
Ôðîäî ïðåìúë÷à - ñìóùàâàõà ãî ïðîíèöàòåëíèòå äîãàäêè íà ôåð¬ìåðà.
- Å, ãîñïîäèí Ôðîäî - íå ìëúêâàøå ×óäîóì, - ðàäâàì ñå, ÷å ïðîÿ¬âèõòå áëàãîðàçóìèåòî äà ñå âúðíåòå âúâ Ôóêîâ êðàé. Ñúâåòâàì âè: ñòîé¬òå ñè òóê! È íå ñå ìåøàéòå ñ ðàçíèòå ìó òàì ÷óæäåíöè. Ùå ñè íàìåðèòå òóêàøíè ïðèÿòåëè. Àêî ïàê äîéäå äà âè òúðñè íÿêîé îò îíèÿ ÷åðíè òèïîâå, àç ùå ñå ðàçïðàâÿì ñ íåãî. Ùå ðåêà, ÷å ñòå óìðåëè èëè ÷å ñòå íàïóñíàëè Ãðàôñòâîòî, èëè êàêâîòî èñêàòå. Ïúê ìîæå è äà å âÿðíî, òîêó-âèæ, ñå îêàæå, ÷å ðàçïèòâàò çà ñòàðèÿ ãîñïîäèí Áèëáî.
- Ìîæå áè ñè ïðàâ - îòâúðíà Ôðîäî, áåç äà îòìåñòè î÷è îò îãúíÿ. ×óäîóì ãî ïîãëåäíà çàìèñëåíî.
- Äîáðå äå, âèæäàì, ÷å ñè èìàòå íåùî íàóì - êàçà òîé. - ßñíî å êàòî áÿë äåí, ÷å íå ñëó÷àéíî ñå ïîÿâèõòå òóê åäíîâðåìåííî ñ îíçè êîííèê; ìîæå è äà íå ñúì âè êàçàë íèùî íîâî. Àêî èñêàòå äà çàïàçèòòå íåùî â òàéíà, íÿìà äà âè ðàçïèòâàì, îáà÷å âèæäàì, ÷å èìàòå íåïðèÿòíîñòè. Ñèãóðíî ìèñëèòå, ÷å íÿìà äà å ëåñíî äà ñòèãíåòå äî Ñàëà, áåç äà âè çàáåëåæàò?
- Òî÷íî òîâà ìèñëåõ - êàçà Ôðîäî. - Âñå ïàê òðÿáâà äà îïèòàìå äà ñå äîáåðåì äîòàì, à ñúñ ñåäåíå è óìóâàíå ðàáîòà íå ñå âúðøè. Áîÿ ñå, ÷å å âðåìå äà âúðâèì. Å, ìíîãî áëàãîäàðÿ çà ãîñòîïðèåìñòâîòî! Ñìåéòå ñå, àêî ùåòå, íî ïîâå÷å îò òðèéñåò ãîäèíè æèâÿõ â óæàñ îò âàñ è âàøèòå êó÷åòà. Æàëêî, èçòúðâàë ñúì åäèí äîáúð ïðèÿòåë. È ñåãà ìè å ìú÷íî, ÷å òðÿáâà äà òðúãíà òîëêîâà ñêîðî. Íî ìîæå äà ñå âúðíà íÿêîé äåí... àêî ìè å ïèñàíî.
- Âèíàãè ñòå äîáðå äîøëè - êàçà ×óäîóì. - À ñåãà èìàì åäíî ïðåäëîæåíèå. Íàáëèæàâà çàëåç-ñëúíöå è å âðåìå çà âå÷åðÿ, çàùîòî íèå òóê îáèêíîâåíî ñè ëÿãàìå, ùîì ìðúêíå. Ìíîãî ùå ñå ðàäâàì, àêî îñòà¬íåòå äà ïîõàïíåòå ñ íàñ.
- È íèå áèõìå ñå ðàäâàëè - îòâúðíà Ôðîäî. - Íî ñå áîÿ, ÷å òðÿáâà íåçàáàâíî äà ïîòåãëèì. Äîðè è òàêà ìðàêúò ùå íè çàâàðè, ïðåäè äà ñìå ñòèãíàëè äî Ñàëà.
- ×àêàéòå äå! Òúêìî ùÿõ äà êàæà: ñëåä ñêðîìíàòà âå÷åðÿ ùå âïðåãíà êàðó÷êàòà è ùå âè îòêàðàì äî Ñàëà. Òàêà ùå ñè ñïåñòèòå ïúòÿ, à ìîæå è íåùî äðóãî äà ñè ñïåñòèòå.
Çà îáëåê÷åíèå íà Ïèïèí è Ñàì, Ôðîäî ïðèå ïîêàíàòà ñ áëàãîäàð¬íîñò. Ñëúíöåòî âå÷å áå ïîòúíàëî çàä çàïàäíèòå õúëìîâå è íàîêîëî ïðè¬òúìíÿâàøå. Äîéäîõà äâàìà îò ñèíîâåòå íà ×óäîóì çàåäíî ñ òðèòå ìó äúùåðè è íà ãîëÿìàòà ìàñà áå ñëîæåíà áîãàòà âå÷åðÿ. Îñâåòèõà êóõíÿòà ñúñ ñâåùè è ñòúêíàõà îãúíÿ. Ãîñïîæà ×óäîóìîâà òúð÷åøå íàâúí-íàâúò¬ðå. Âëÿçîõà è åäèí-äâàìà õîáèòè îò ðàòàèòå â ÷èôëèêà. Ñêîðî íà òðàïå¬çàòà ñåäÿõà ÷åòèðèíàäåñåò äóøè. Áèðàòà ñå ëååøå â èçîáèëèå, ïðèäðó¬æåíà îò ãúáè ñ øóíêà â ãðàìàäíà òåïñèÿ è ìíîãî äðóãè õóáàâè ñåëñêè ÿñòèÿ. Ëåãíàëè êðàé îãíèùåòî, êó÷åòàòà ãëîçãàõà êîðè÷êè è êîêàëè.
Ùîì ñå íàâå÷åðÿõà, ôåðìåðúò è ñèíîâåòå ìó âçåõà ôåíåðè è îòèäî¬õà äà âïðåãíàò êàðó÷êàòà. Ìðàê èçïúëâàøå äâîðà, êîãàòî ãîñòèòå èçëÿ¬çîõà. Ìåòíàõà ðàíèöèòå ñè â êàðó÷êàòà è ñå ïîêàòåðèõà ïîäèð òÿõ. Ôåðìåðúò ñåäíà îòïðåä è øèáíà äâåòå ÿêè ïîíèòà. Æåíà ìó ñòîåøå â ñâåòëèÿ ïðàâîúãúëíèê íà âðàòàòà.
- Äà ñå ïàçèø, ×óäîóìå! - ïîäâèêíà òÿ. - Íå ïðèêàçâàé ñ ÷óæäåí¬öè è ñå âðúùàé ïðàâî ó äîìà!
- Äîáðå - ðå÷å òîé è ïîäêàðà íàâúí.
Ñåãà íå òðåïâàøå íè ïîëúõ; íîùòà áå òèõà è ñïîêîéíà, âúçäóõúò - ìðàçîâèò. Äâèæåõà ñå áàâíî, áåç ôåíåðè. Ñëåä åäíà-äâå ìèëè êîëîâîçúò ïðåñå÷å äúëáîê êàíàë, èçêàòåðè ñå ïî ñòðúìíèÿ íàñèï è ñå ñëÿ ñ øîñåòî.
×óäîóì ñëåçå è íàïðåãíàòî ñå îãëåäà íà ñåâåð è íà þã, íî â òúìíè¬íàòà íå ñå âèæäàøå íèùî, íèòî çâóê íå äîëèòàøå â íåïîäâèæíèÿ âúçäóõ. Òúíêè èâèöè ðå÷íà ìúãëà âèñÿõà íàä êàíàëèòå, ïëúçâàõà ïðåç ïî¬ëÿòà.
- Ãúñòè÷êî ùå ñòàíå - êàçà ×óäîóì, - íî íÿìà äà ïàëÿ ôåíåðà, ïðåäè äà ïîòåãëÿ îáðàòíî. Êîéòî è äà èäâà ïî ïúòÿ òàÿ âå÷åð, ùå ãî ÷óåì îòäàëå÷å.
Îò ×óäîóìîâèÿò ïúò äî Ñàëà èìàøå ïîâå÷å îò ïåò ìèëè. Õîáèòèòå ñå íàìåòíàõà, íî áÿõà íàîñòðèëè óøè çà âñåêè çâóê, íàðóøàâàù ìîíîòîííîòî ñêúðöàíå íà êîëåëàòà é áàâíèÿ òðîïîò íà ïîíèòàòà. Íà Ôðîäî ìó ñå ñòðóâàøå, ÷å êàðó÷êàòà ñå âëà÷è êàòî îõëþâ. Ñåäíàë äî íåãî, Ïèïèí ñúíëèâî êëþìàøå. Ñàì ñå âçèðàøå íàïðåä â ïðèèæäàùàòà ìúã¬ëà.
Íàé-ïîñëå ñòèãíàõà äî îòêëîíåíèåòî êúì Ñàëà - ïîçíàõà ãî ïî äâà¬òà âèñîêè áåëè ñòúëáà, êîèòî âíåçàïíî ñå ïîêàçàõà îòäÿñíî. ×óäîóì äðúïíà þçäèòå, êàðó÷êàòà èçñêúðöà è ñïðÿ. Òúêìî ñå êàíåõà äà ñëÿçàò, êîãàòî èçâåäíúæ ÷óõà îíîâà, îò êîåòî ñå îïàñÿâàõà - åêîò îò êîïèòà ïî øîñåòî ïðåä òÿõ. Òðîïîòúò ïðèáëèæàâàøå.
×óäîóì ñêî÷è äîëó, õâàíà þçäèòå è ñå âãëåäà â ìðàêà. ×àò-÷àò-÷àò - íàáëèæàâàøå êîííèêúò. Óäàðèòå êúíòÿõà â íåïîäâèæíèÿ âëà¬æåí âúçäóõ.
- Ïî-äîáðå ñå ñêðèéòå, ãîñïîäèí Ôðîäî - òðåâîæíî êàçà Ñàì. - Ëåãíåòå â êàðó÷êàòà è ñå çàâèéòå ñ îäåÿëà, à íèå ùå ãî ïðîïúäèì òîÿ êîííèê.
Ñ òåçè äóìè ãðàäèíàðÿò ñêî÷è è çàñòàíà äî ×óäîóì. ×åðíèòå êîí¬íèöè ùÿõà äà ñòèãíàò äî êàðó÷êàòà ñàìî ïðåç òðóïà ìó.
×àò-÷àò-÷àò. Êîííèêúò áåøå ñúâñåì áëèçî.
- Åé, òè òàì! - âèêíà ×óäîóì.
Êîïèòàòà ñïðÿõà. Ñòîðè èì ñå, ÷å åäèí-äâà ÿðäà íàïðåä ñìúòíî ðàçëè÷àâàò ñðåä ìúãëàòà òúìíà ôèãóðà, îìîòàíà ñ ïëàù.
- Âèæ êàêâî! - ðå÷å ôåðìåðúò, êàòî õâúðëè þçäèòå íà Ñàì è ïðèñ¬òúïè íàïðåä. - Íèòî êðà÷êà íàñàì! Êàêâî èñêàø è êúäå îòèâàø?
- Òúðñÿ ãîñïîäèí Òîðáèíñ. Íå ñòå ëè ãî âèæäàëè? - ïðîèçíåñå åäèí ïðèãëóøåí ãëàñ - ãëàñúò íà Ìåðè Áðåíäèôóê.
Êàïà÷åòî íà åäèí çàòúìíåí ôåíåð ñå ïîâäèãíà è ëú÷úò ìó ïàäíà âúðõó ñìàÿíîòî ëèöå íà ôåðìåðà.
- Ãîñïîäèí Ìåðè! - èçâèêà òîé.
- Äà, ðàçáèðà ñå! Çà êîãî ìå ïîìèñëèõòå? - çàïèòà Ìåðè, èäâàéêè íàïðåä. Ñ èçëèçàíåòî ìó îò ìúãëàòà ñòðàõîâåòå íà ïúòíèöèòå ñå óòàëî¬æèõà è òîé èçâåäíúæ ñå ñìàëè äî íîðìàëíèòå õîáèòîâè ðàçìåðè. ßçäå¬øå ïîíè, è çà äà ñå ïðåäïàçè îò ìúãëàòà, áå îìîòàë øàë ïðåç óñòàòà ñè.
Ôðîäî ñêî÷è îò êàðó÷êàòà, çà äà ãî ïîçäðàâè.
- À, åòî òå íàé-ïîñëå! - êàçà Ìåðè. - Âå÷å ñå ÷óäåõ äàëè èçîáùî ùå ñå ïîÿâèø äíåñ. Òúêìî ñå ïðèáèðàõ çà âå÷åðÿ. Êîãàòî ïàäíà ìúãëàòà, ïðåñÿêîõ ñúñ Ñàëà è îòèäîõ êúì Ñòúáëèíî äà âèäÿ äàëè íå ñè ñå èçòúð¬êîëèë â íÿêîé ðîâ. Íî äà ïóêíà, àêî ìè å ÿñíî îòêúäå èäâàòå. Êúäå ãè íàìåðèõòå, ãîñïîäèí ×óäîóì? Ñèãóðíî â åçåðîòî ïðè ïàòêèòå?
- Íå, ñïèïàõ ãè äà ìè ãàçÿò íèâèòå è áåç ìàëêî äà íàñúñêàì êó÷å¬òàòà - îòâúðíà ôåðìåðúò. - Íî ñúì ñèãóðåí, ÷å òå ùå âè ðàçïðàâÿò âñè÷êî. À ñåãà, äà ïðîùàâàòå, ãîñïîäèí Ìåðè, ãîñïîäèí Ôðîäî, è ïðî÷èå, íî êîìàé òðÿáâà äà ñè âúðâÿ. Íîùòà íàïðåäâà è ãîñïîæà ×óäîóìîâà ùå ñå òðåâîæè.
Òîé âúðíà êàðó÷êàòà ïî ðàçêëîíåíèåòî è íàïðàâè çàâîÿ.
- Å, ëåêà âè íîù íà âñè÷êè. Íå ùå è äóìà, ÷óäíîâàò äåí áåøå äíåñêà. Íî âñè÷êî å äîáðî, ùîì ñâúðøâà äîáðå, âïðî÷åì äà íå ãî êàçâà¬ìå, ïðåäè äà ñìå ñå ïðèáðàëè. Äà íå ñè êðèâÿ äóøàòà - ùå ìè îëåêíå, ùîì ñòèãíà ó äîìà.
×óäîóì çàïàëè ôåíåðèòå è ñå ïîêàòåðè â êàðó÷êàòà. Âíåçàïíî ñå íàâåäå è èçìúêíà èçïîä ñåäàëêàòà ãîëÿìà êîøíèöà.
- Ùÿõ äà çàáðàâÿ. Ãîñïîæà ×óäîóìîâà îñòàâè òîâà çà ãîñïîäèí Òîðáèíñ ñ íàé-äîáðè ïîæåëàíèÿ.
Òîé ïîäàäå êîøíèöàòà è ïîòåãëè, èçïðîâîäåí ñ õîð îò áëàãîäàðíîñ¬òè è ïîæåëàíèÿ çà ñïîêîéíà íîù.
×åòèðèìàòà ñå çàãëåäàõà ïîäèð áëåäèòå ñâåòëè êðúã÷åòà íà ôåíå¬ðèòå, ÷åçíåùè â ìúãëèâàòà íîù. Èçâåäíúæ Ôðîäî ñå ðàçñìÿ - îò çàêðè¬òàòà êîøíèöà â ðúöåòå ìó ñå íîñåøå àðîìàò íà ãúáè.


Ãëàâà 5

ÅÄÈÍ ÐÀÇÊÐÈÒ ÇÀÃÎÂÎÐ

Ñåãà å âðåìå è íèå äà ñè âúðâèì - êàçà Ìåðè. - Óñåùàì, ÷å èìà íåùî îáúðêàíî, íî òî ìîæå äà èç÷àêà, äîêàòî ñå ïðèáåðåì. Çàâèõà êúì Ñàëà ïî ïðàâèÿ è äîáðå ïîääúðæàí ïúò, îãðàäåí ñ ãîëåìè áåëîñàíè êàìúíè. Ñòîòèíà ÿðäà ïî-íàòàòúê òîé ãè äîâåäå äî ðå÷¬íèÿ áðÿã è øèðîêèÿ äúðâåí ïðèñòàí. Íàáëèçî áå ïðèâúðçàí ãîëÿì ñàë. Êðàé âîäàòà, ïîä ëú÷èòå íà äâà âèñîêî çàêà÷åíè ôåíåðà, ïðîáëÿñâàõà áåëèòå êîëîâå çà çàêðåïâàíå íà âúæåòàòà. Íàçàä, èç ïîëÿòà, ìúãëèòå âå÷å çàëèâàõà îãðàäèòå, íî âîäàòà íàïðåä áåøå ÷åðíà, ñàìî íÿêîëêî ïàðöàëèâè îáëà÷åòà ñå âèåõà êàòî ïàðà èç êðàéáðåæíèòå òðúñòèêè. Íà îòñðåùíèÿ áðÿã ìúãëàòà èçãëåæäàøå ïî-ðÿäêà.
Ìåðè ïîâåäå ïîíèòî ñè ïî ìîñò÷åòî êúì ñàëà. Îñòàíàëèòå ãî ïîñ¬ëåäâàõà. Ùîì ìèíàõà âñè÷êè, Ìåðè ïîå äúëãèÿ ïðúò è áàâíî ñå îòòëàñíà îò áðåãà. Øèðîê è áàâåí, Áðåíäèâèí òå÷åøå ïðåä òÿõ. Îòñðåùíèÿò áðÿã áåøå ñòðúìåí è íàä ïðèñòàíà ñå âèåøå ïúòåêà. Íåéäå òàì ïðèìèã¬âàõà ñâåòëèíêè. Ïî-íàòàòúê ñå ìåðæåëååøå Ôóêîâ õúëì è ïî íåãî, ïðåç áëóæäàåùèÿ ïîêðîâ íà ìúãëèòå, ñèÿåõà ìíîãîáðîéíè ÷åðâåíè è æúëòè êðúãëè ïðîçîð÷åòà. Òîâà áåøå Áðåíäè-ïàëàò, îòêîëåøåí äîì íà Áðåíäèôóêîâöè.
Ìíîãî, ìíîãî îòäàâíà Ãîðõåíäàä Ñòàðîôóê - ãëàâà íà ðîäà Ñòàðîôóêîâè, åäèí îò íàé-äðåâíèòå ðîäîâå â Ìî÷óðèùåòî, ïúê è â öÿëîòî Ãðàôñòâî - ïðåêîñèë ðåêàòà, òîãàâàøíàòà ãðàíèöà íà ñòðàíàòà îòêúì èçòîê. Òîé èçãðàäèë (è èçäúëáàë) Áðåíäè-ïàëàò, ïðîìåíèë èìåòî ñè íà Áðåíäèôóê è ñå çàñåëèë êàòî âëàäåòåë íà åäíà ñúùèíñêà íåçàâèñèìà äúðæàâèöà. Ðîäúò ìó ðàñòÿë ëè, ðàñòÿë, òàÿ ïëîäîâèòîñò ïðîäúëæèëà ñëåä êîí÷èíàòà íà Ãîðõåíäàä, äîêàòî öåëèÿò íèñúê õúëì áèë ïîêðèò îò Áðåíäè-ïàëàò ñ íåãîâèòå òðè ïàðàäíè âõîäà, ìíîæåñòâî ïîðòè÷êè è ñòîòèíà ïðîçîðöè. Òîãàâà Áðåíäèôóêîâöè è ìíîãîáðîéíèòå èì âàñàëè ïî÷íàëè äà êîïàÿò, à ñåòíå è äà ñòðîÿò èç öÿëàòà îêîëíîñò. Òàêà âúçíèêíàë Ôóêîâ êðàé - ãúñòî íàñåëåíà èâèöà ìåæäó ðåêàòà è Ñòàðàòà ãîðà, åäèí âèä êîëîíèÿ íà Ãðàôñòâîòî. Ãëàâíîòî ñåëî áå Ôóêîâè îâðàçè, ñòðóïàíî ïî áðåãîâåòå è ñêëîíîâåòå îòòàòúê Áðåíäè-ïàëàò.
Õîðàòà îò Ìî÷óðèùåòî äðóæàõà ñ ôóêîâÿíèòå, à ôåðìåðèòå ìåæäó Ñòúáëèíî è Êàìúøåâî âñå îùå ïðèçíàâàõà âëàñòòà íà Ãîñïîäàðÿ íà Ïà¬ëàòà (êàêòî íàðè÷àõà ãëàâàòà íà Áðåíäèôóêîâèÿ ðîä). Íî ïîâå÷åòî æè¬òåëè íà ñòàðîòî Ãðàôñòâî ñìÿòàõà ôóêîâÿíèòå çà ÷óäàöè è åäâà ëè íå ÷óæäåíöè. À âñúùíîñò òå íå ñå îòëè÷àâàõà ìíîãî îò õîáèòèòå â îñòàíà¬ëèòå ÷åòèðè îêîëèè îñâåí â åäíî îòíîøåíèå - îáè÷àõà ëîäêèòå è íÿêîè äàæå óìååõà äà ïëóâàò.
Ïúðâîíà÷àëíî ñòðàíàòà èì íå áèëà çàùèòåíà îòêúì èçòîê, íî òå ñúçäàëè òàì îãðàäà îò äúðâåòà è áîäëèâè õðàñòè, íàðå÷åíà Âèñîêèÿ ïëåò. Ïîñàäåí ïðåäè ìíîãî ïîêîëåíèÿ, ñåãà òîé áå äîñòèãíàë âíóøèòåëíè ðàç¬ìåðè ïîä íåïðåñòàííèòå ãðèæè íà ôóêîâÿíèòå. Ïðîñòèðàøå ñå ïî øèðî¬êà äúãà îò Ìîñòà íà Áðåíäèâèí ÷àê äî Ñâúðøèïëåò (êúäåòî Âúðáîñòðóéêà íàïóñêàøå ãîðàòà è ñå âëèâàøå â Áðåíäèâèí) - íàä äâàéñåò ìèëè îò êðàé äî êðàé. Íî, ðàçáèðà ñå, òîâà íå áå äîñòàòú÷íà çàùèòà. Íà ìíîãî ìåñòà ïëåòúò îïèðàøå äîñàìè ãîðàòà. Ùîì ñå ìðúêíåøå, ôóêîâÿíè çàëîñòâàõà âðàòèòå ñè, à òîâà ñúùî íå áå îáè÷àéíî çà Ãðàôñòâîòî.
Ñàëúò áàâíî ñå íîñåøå ïî âîäàòà. Áðåãúò íà Ôóêîâ êðàé íàáëèæà¬âàøå. Åäèíñòâåí îò öÿëàòà ãðóïà, Ñàì íèêîãà íå áå ïðåêîñÿâàë ðåêàòà. Ñòðàííî ÷óâñòâî ãî îáõâàíà, äîêàòî áàâíîòî, áúëáóêàùî òå÷åíèå ñå ïëúç¬ãàøå êðàé íåãî: ñòàðèÿò ìó æèâîò îñòàâàøå íàçàä, â ìúãëèòå, ìðà÷íè ïðèêëþ÷åíèÿ ãî ÷àêàõà íàïðåä. Òîé ñå ïî÷åñà ïî ãëàâàòà è çà ìîìåíò èçïèòà ìèìîëåòíîòî æåëàíèå ãîñïîäèí Ôðîäî äà áå îñòàíàë äà ñè æèâåå ìèðíî è òèõî â Òîðáîäúí.
×åòèðèìàòà õîáèòè ñëÿçîõà îò ñàëà. Ìåðè ãî ïðèâúðçâàøå, à Ïèïèí âå÷å âîäåøå ïîíèòî íàãîðå ïî ïúòåêàòà, êîãàòî Ñàì (êîéòî ãëåäàøå íàçàä, ñÿêàø çà äà ñå ñáîãóâà ñ Ãðàôñòâîòî) äðåçãàâî ïðîøåïíà:
- Ïîãëåäíåòå íàçàä, ãîñïîäèí Ôðîäî! Âèæäàòå ëè íåùî? Ïîä äàëå÷íèòå ôåíåðè íà îòñðåùíèÿ áðÿã åäâà ñå ðàçëè÷àâàøå òú¬ìåí ñèëóåò, ïîäîáåí íà çàáðàâåí ÷åðåí âúðçîï. Ñòîðè èì ñå, ÷å òîé ñå ðàçäâèæâà, øàðè íàïðåä-íàçàä, ñÿêàø äèðåøå íåùî ïî çåìÿòà. Ïîñëå ïðîïúëçÿ èëè èçòè÷à ïðèâåäåí íàçàä, êúì ìðàêà îòâúä ëàìïèòå.
- Òîâà ïúê êàêâî áåøå? - âúçêëèêíà Ìåðè.
- Íåùî, êîåòî íè ïðåñëåäâà - êàçà Ôðîäî. - Íî ñåãà íå ïèòàé ïîâå÷å! Äà ñå ìàõàìå íåçàáàâíî!
Òå ñå âòóðíàõà ïî ïúòåêàòà íàãîðå. Êîãàòî ñå îáúðíàõà, îòâúäíèÿò áðÿã áå ïîòúíàë â ìúãëà è íå ñå âèæäàøå íèùî.
- Ñëàâà áîãó, ÷å íå äúðæèòå ëîäêè íà çàïàäíèÿ áðÿã! - êàçà Ôðîäî. - Ìîæå ëè êîí äà ïðåêîñè ðåêàòà?
- Êîéòî èñêà, ìîæå äà ìèíå äâàéñåò ìèëè íà ñåâåð äî Ìîñòà íà Áðåíäèâèí... èëè äà ïðåïëóâà - îòâúðíà Ìåðè. - Îáà÷å äîñåãà íå ñúì ÷óâàë êîí äà å ïðåïëóâàë Áðåíäèâèí. Êàêâî îáùî èìàò êîíåòå ñ òàÿ èñòîðèÿ?
- Ïîñëå ùå òè êàæà. Âåäíúæ äà ñå ïðèáåðåì, ïúê òîãàâà ùå ïðè¬êàçâàìå.
- Äîáðå! Äâàìàòà ñ Ïèïèí çíàåòå ïúòÿ; àç ùå èçáúðçàì äà ïðåäóïðåäÿ Øèøêî Áîëãåð, ÷å ïðèñòèãàòå. Ùå ñå ïîãðèæèì çà âå÷åðÿ è ïðî¬÷èå.
- Íèå õàïíàõìå ó ×óäîóì - êàçà Ôðîäî, - íî ìîæåì äà ñå ñïðàâèì ñ îùå åäíà âå÷åðÿ.
- Õóáàâî! Ïîäàé ìè òàÿ êîøíèöà - ðå÷å Ìåðè è ïðåïóñíà íàïðåä â ìðàêà.
Îò Áðåíäèâèí äî íîâèÿ äîì íà Ôðîäî â Ùóð÷îâ äîë èìàøå äîñòà ïúò. Çàîáèêîëèõà îòäÿñíî Ôóêèâ õúëì ñ Áðåíäè-ïàëàò è â ïîêðàéíèíè¬òå íà Ôóêîâè îâðàçè èçëÿçîõà íà ãëàâíîòî øîñå íà Ôóêîâ êðàé, âîäåùî íà ñåâåð, êúì Ìîñòà. Êàòî ïîâúðâÿõà ïî íåãî ïîëîâèí ìèëÿ, íàäÿñíî ñå îòêëîíè íåðàâåí ñåëñêè ïúò. Îêîëî äâå ìèëè êðèâîëè÷èõà ïî íåãî èç ìåñòíîñòòà.
Íàé-ïîñëå ñòèãíàõà äî ãúñò ïëåò ñ òÿñíà âðàòè÷êà. Â òúìíîòî êú¬ùàòà èçîáùî íå ñå çàáåëÿçâàøå - òÿ áå ðàçïîëîæåíà äàëå÷å îò ïúòÿ, ñðåä êðúãëà çàòðåâåíà ïîëÿíà, îáêðúæåíà ñ ïîÿñ îò íèñêè äúðâåòà è ñ âå÷å ñïîìåíàòèÿ ïëåò. Ôðîäî ÿ áå èçáðàë, çàùîòî ñå íàìèðàøå â çà¬òúíòåíî êúò÷å è íàáëèçî íÿìàøå äðóãè æèëèùà. Ìîæåøå íåçàáåëÿ¬çàíî äà ñå âëèçà è èçëèçà. Íÿêîãà îòäàâíà Áðåíäêôóêîâöè áÿõà ÿ ïîñòðîèëè çà ãîñòè èëè ðîäíèíè, æåëàåùè çà èçâåñòíî âðåìå äà ñå îòòåãëÿò îò îæèâåíèÿ Áðåíäè-ïàëàò. Ïîñòðîéêàòà áåøå ñòàðîìîäíà, ñåëñêè òèï è äîêîëêîòî å âúçìîæíî, íàïîìíÿøå õîáèòîâà äóïêà: äúë¬ãà, íèñêà, åäíîåòàæíà, ñ ïîêðèâ îò ÷èìîâå, ñ êðúãëè ïðîçîðöè è ãîëÿìà êðúãëà âðàòà.
Äîêàòî êðà÷åõà ïî òðåâÿñàëàòà ïúòå÷êà èç äâîðà, ïúòíèöèòå íå çúðíàõà íèêàêâà ñâåòëèíêà; êàïàöèòå ïëúòíî ïðèõëóïâàõà òúìíèòå ïðîçîðöè. Ôðîäî ïî÷óêà íà âðàòàòà è Øèøêî Áîëãåð ìó îòâîðè. Íàâúí çàñòðóè ãîñòîïðèåìíà ñâåòëèíà. Òðèìàòà áúðçî ñå âìúêíàõà âúòðå è çàê¬ëþ÷èõà ìðàêà íàâúí. Îçîâàõà ñå â øèðîê õîë ñ âðàòè îò äâåòå ñòðàíè; êîðèäîðúò ïðåä òÿõ ïðåêîñÿâàøå öÿëàòà êúùà ïî äúëæèíà.
- Å, êàê âè ñå ñòðóâà? - ïîïèòà Ìåðè, êîéòî ñå çàäàâàøå ïî êîðè¬äîðà. - Çà íóëà âðåìå íàïðàâèõìå âñè÷êî âúçìîæíî, çà äà çàïðèëè÷à íà äîì. Íå çàáðàâÿéòå, äâàìàòà ñ Øèøêî ïðèñòèãíàõìå åäâà â÷åðà, ñ ïîñ¬ëåäíàòà êàðóöà.
Ôðîäî ñå îãëåäà. Íàèñòèíà ìó íàïîìíÿøå çà äîìà. Ìíîãî îò ëþáè¬ìèòå ìó âåùè - Áèëáîâèòå âåùè (â íîâîòî ñè îáêðúæåíèå òå ñúæèâÿâà¬õà ñïîìåíà çà ñòàðåöà) - áÿõà ïîäðåäåíè, äîêîëêîòî áå âúçìîæíî, ïî ïîçíàò îò Òîðáîäúí íà÷èí. Ìÿñòîòî áåøå ïðèÿòíî, óäîáíî, ïðèâåòëèâî è òîé íåî÷àêâàíî ñúæàëè, ÷å íå èäâà íàèñòèíà äà ñå îòòåãëè â òàÿ óþòíà îáèòåë. Ñòðóâàøå ìó ñå íå÷åñòíî äà ñúçäàâà òîëêîâà ìíîãî ãðèæè íà ïðèÿòåëèòå ñè. Îòíîâî ñå çàïèòà êàê äà èì ðàçêðèå, ÷å ùå ãè íàïóñíå ñêîðî, äîðè âåäíàãà. È âñå ïàê òðÿáâàøå äà ãî ñòîðè îùå òàçè âå÷åð, ïðåäè äà ñè ëåãíàò.
- Âúçõèòèòåëíî! - èçðå÷å òîé ñ óñèëèå. - Âñå åäíî, ÷å íå ñúì ñå ïðåìåñòâàë.
Ïúòíèöèòå çàêà÷èõà íàìåòêèòå ñè è ñòðóïàõà ðàíèöèòå íà ïîäà. Ìåðè ãè ïîâåäå ïî êîðèäîðà è øèðîêî îòâîðè åäíà âðàòà â äúíîòî. Ñðåä îòáëÿñúöèòå íà îãúíÿ îòâúòðå èçáëèêíà îáëàê ïàðà.
- Áàíÿ! - âèêíà Ïèïèí. - Î, Ìåðèàäîê áëàãîñëîâåíè!
- Êîé ùå å ïðúâ? - ïîïèòà Ôðîäî. - Íàé-ñòàðèÿò èëè íàé-áúðçèÿò? È â äâàòà ñëó÷àÿ ñè ïîñëåäåí, äðàãè Ïåðåãðèí.
- Íå ìå ïîäöåíÿâàé! - çàÿâè Ìåðè. - Âñè÷êî ñúì óðåäèë. Íå ìîæå äà çàïî÷âàòå æèâîòà ñè â Ùóð÷îâ äîë ñ êàðàíèöè çà áàíÿòà. Â òàçè ñòàÿ èìà òðè ÷åáúðà è êîòåë ñ âðÿëà âîäà. Îñâåí òîâà - êúðïè, èçòðèâàëêè è ñàïóí. Âëèçàéòå, áåç äà ñå áàâèòå!
Ìåðè è Øèøêî îòèäîõà â êóõíÿòà íà äðóãèÿ êðàé íà êîðèäîðà è ñå çàåõà ñ ïîñëåäíèòå ïðèãîòîâëåíèÿ çà êúñíà âå÷åðÿ. Îòêúì áàíÿòà åäíà ïðåç äðóãà äîëèòàõà îòêúñëå÷íè ïåñíè, ñìåñåíè ñ ïëÿñúöè è öàìáóðêàíå. Èçâåäíúæ ãëàñúò íà Ïèïèí ñå èçâèñè íàä îñòàíàëèòå ñ åäíà îò ëþáè¬ìèòå áàííè ïåñíè íà Áèëáî:

Ïåé, õåé! Çà âîäàòà, ùî ñå ëåé,
ùî óìîðàòà èçìèâà è íè ãðåé!
Äà ïåå ñ íàñ è ìëàä, è ñòàð;
âîäàòà å áîæåñòâåí äàð!

Î! Ñëàäêî ÷óêàò êàïêè äúæä,
ïîòîê òå÷å íàøèð è äëúæ,
íî ïî-ïðåêðàñíà îò äúæäà
å âå÷åð òîïëàòà âîäà.

Ñúñ ñóõî ãúðëî â ïåê ãîëÿì
âîäà ñòóäåíà ïèåì, çíàì,
íî ÷åñòî òúðñèì áèðà ñ ïÿíà
è òîïëàòà âîäà âúâ âàíà.

Ïðåêðàñíî ñêà÷à âîäîñêîê
ñðåä ìðàìîðåí áàñåéí äúëáîê,
íî ñëàäêà å ñëåä òåæúê äåí
âîäàòà òîïëà âúðõó ìåí!

Ðàçäàäå ñå óæàñÿâàù ïëÿñúê è ãëàñúò íà Ôðîäî èçðåâà: „Óààà!" Èçãëåæäà, âîäàòà îò ÷åáúðà íà Ïèïèí áå èçõâðúêíàëà íàãîðå äîñóù êàòî âîäîñêîê.
- Êàêâî ùå ðå÷åòå çà âå÷åðÿ è íÿêîÿ ãëúòêà áèðà? - èçâèêà êðàé âðàòàòà Ìåðè.
Ïðîäúëæàâàéêè äà áúðøå êîñàòà ñè, Ôðîäî èçëåçå íàâúí.
- Èç âúçäóõà ïðúñêà òîëêîâà ìíîãî âîäà, ÷å èäâàì äà ñå äîîïðàâÿ â êóõíÿòà - êàçà òîé.
- Ëåëå-ìàëå! - âúçêëèêíà Ìåðè, íàäíè÷àéêè âúòðå. Ïî êàìåííèÿ ïîä ñå ëååõà ïîòîöè âîäà. - Íÿìà äà ïîëó÷èø íèòî õàïêà, ïðåäè äà èçáúðøåø âñè÷êî òîâà, Ïåðåãðèí! Áúðçàé, ÷å íÿìà äà òå ÷àêàìå.
Âå÷åðÿõà íà êóõíåíñêàòà ìàñà êðàé îãíèùåòî.                 
- Ñèãóðíî âå÷å íå âè ñå ÿäàò ãúáè? - çàïèòà Ôðåäåãàð áåç îñîáåíà íàäåæäà.
- À, ÿäàò íè ñå! - èçâèêà Ïèïèí.
- Ìîè ñà ñè! - êàçà Ôðîäî. - Èçïðàòåíè çà ìåí îò ãîñïîæà ×óäîóìîâà, öàðèöà íà âñè÷êè ôåðìåðñêè æåíè. Äðúïíè ñè ëàêîìèòå ðúöå, òà äà ñåðâèðàì.
Ñòðàñòòà íà õîáèòèòå êúì ãúáèòå íàäìèíàâà è íàé-àë÷íèòå âúæäå¬ëåíèÿ íà Ãîëåìèòå Õîðà. Òîçè ôàêò îò÷àñòè îáÿñíÿâà äúëãèòå åêñïåäè¬öèè íà ìëàäèÿ Ôðîäî èç ïðî÷óòèòå íèâè íà Ìî÷óðèùåòî, êàêòî è ïðà¬âåäíèÿ ãíÿâ íà îùåòåíèÿ ×óäîóì. Íî ñåãà èìàøå ïðåäîñòàòú÷íî ãúáè äàæå ñïîðåä õîáèòîâèòå ìåðêè. Ïîñëåäâàõà è äðóãè õóáàâè íåùà, òà êîãàòî ñâúðøèõà äîðè Øèøêî Áîëãåð âúçäúõíà áëàæåíî. Õîáèòèòå èç¬áóòàõà ìàñàòà íàçàä è ïðèäúðïàõà ñòîëîâåòå îêîëî îãúíÿ.
- Ïîñëå ùå ðàç÷èñòèì - êàçà Ìåðè. - Ñåãà ìè ðàçïðàâåòå âñè÷êî! Äîñåùàì ñå, ÷å ñòå èìàëè ïðèêëþ÷åíèÿ áåç ìåí, à óæ ñå ïèøåòå ïðèÿòå¬ëè. Íàñòîÿâàì çà ïúëåí îò÷åò è íàé-âå÷å èñêàì äà çíàì êàêâî ìó áå ñòàíàëî íà ñòàðèÿ ×óäîóì, òà ìå ïîñðåùíà òàêà. Àêî äîïóñêàõ, ÷å å âúçìîæíî, ùÿõ äà ðåêà, ÷å ãëàñúò ìó çâó÷åøå åäâà ëè íå óïëàøåíî.
- Âñè÷êè ñå áÿõìå óïëàøèëè - îòâúðíà ñëåä ìàëêî Ïèïèí, òúé êàòî Ôðîäî ìúë÷àëèâî ñå âçèðàøå â îãúíÿ. - È òè ùåøå äà ñè ñúùèÿò, àêî îò äâà äíè òå ïðåñëåäâàõà ×åðíè êîííèöè.
- È êîè ñà òå?
- ×åðíè ôèãóðè íà ÷åðíè êîíå. Ùîì Ôðîäî íå èñêà äà ãîâîðè, ùå òè ðàçïðàâÿ èñòîðèÿòà îò ñàìîòî íà÷àëî.
È òîé ïîäðîáíî îïèñà ïúòåøåñòâèåòî îò ìîìåíòà, êîãàòî íàïóñíàõà Õîáèòîâî. Ñàì äîïðèíåñå ñ íÿêîëêî îäîáðèòåëíè êèìâàíèÿ è âúçêëèöà¬íèÿ. Ôðîäî ïðîäúëæàâàøå äà ìúë÷è.
- Áèõ ñìåòíàë, ÷å ñè èçìèñëÿòå âñè÷êî - êàçà Ìåðè, - àêî íå áÿõ âèäÿë îíàÿ ÷åðíà ôèãóðà íà ïðèñòàíà... è àêî íå áÿõ ÷óë êàê ñòðàííî, çâó÷åøå ×óäîóìîâèÿò ãëàñ. Òè êàêâî ùå ðå÷åø, Ôðîäî?
- Íàïîñëåäúê áðàòîâ÷åäúò Ôðîäî å ìíîãî ìúë÷àëèâ - îáàäè ñå Ïè¬ïèí. - Íî âå÷å å âðåìå äà èçïëþå êàìú÷åòî. Äîñåãà ðàçïîëàãàìå ñàìî ñ äîãàäêàòà íà ×óäîóì, ÷å òàÿ ðàáîòà èìà íåùî îáùî ñúñ ñúêðîâèùåòî íà ñòàðèÿ Áèëáî.
- Òîâà ñà ñàìî äîãàäêè - áúðçî âúçðàçè Ôðîäî. - ×óäîóì íå çíàå íèùè÷êî.
- Õèòðåö å ñòàðèÿò ×óäîóì - ðå÷å Ìåðè. - Çàä êðúãëîòî ìó ëèöå èìà ìíîãî íåùà, äåòî íå èçëèçàò â ïðèêàçêèòå ìó. ×óâàë ñúì, ÷å íàâðåìåòî ïîõîæäàë èç Ñòàðàòà ãîðà è çíàåë ìíîãî ñòðàííè íåùà. Àêî íå äðóãî, Ôðîäî, ìîæåø ïîíå äà íè êàæåø äàëè ñìÿòàø äîãàäêàòà ìó çà äîáðà, èëè íå.
- Ñìÿòàì - áàâíî îòãîâîðè Ôðîäî, - ÷å çà äîãàäêà íå áåøå çëå. Èñòîðèÿòà íàèñòèíà å ñâúðçàíà ñ îòêîëåøíèòå ïðèêëþ÷åíèÿ íà Áèëáî è î÷èòå - èëè áè òðÿáâàëî äà êàæà íîñîâåòå - íà ×åðíèòå êîííèöè äèðÿò íåãî èëè ìåí. È àêî èñêàòå äà çíàåòå, áîÿ ñå, ÷å òîâà ñúâñåì íå å øåãà è ÷å íå ùå íàìåðÿ áåçîïàñíîñò íèòî òóê, íèòî êúäåòî è äà áèëî äðóãàäå.
Òîé ñå îçúðíà êúì ïðîçîðöèòå è ñòåíèòå, ñÿêàø î÷àêâàøå âñåêè ìîìåíò äà ðóõíàò ïîä òåæêè óäàðè. Îñòàíàëèòå ãî íàáëþäàâàõà ìúë÷à¬ëèâî è ìíîãîçíà÷èòåëíî ñå ñïîãëåæäàõà.
- Åé ñåãà ùå ãî êàæå - ïðîøåïíà Ïèïèí íà Ìåðè. Ìåðè êèìíà.
- Äîáðå! - êàçà íàé-ñåòíå Ôðîäî è ðåøèòåëíî ñå èçïðàâè íà ñòîëà ñè. - Íå ìîãà ïîâå÷å äà êðèÿ. Òðÿáâà äà âè êàæà íåùî, àëà íå çíàì êàê äà çàïî÷íà.
- Ìèñëÿ, ÷å ùå òè ïîìîãíà, àêî çàïî÷íà âìåñòî òåá - ñïîêîéíî ñå îáàäè Ìåðè.
- Êàêâî èñêàø äà êàæåø? - òðåâîæíî ãî èçãëåäà Ôðîäî.
- Ñàìî òîâà, ñêúïè ìè Ôðîäî: òè ñè íåùàñòåí, çàùîòî íå çíàåø êàê äà ñå ñáîãóâàø. ßñíî å êàòî áÿë äåí, ÷å âúçíàìåðÿâàø äà íàïóñíåø Ãðàôñòâîòî. Íî îïàñíîñòòà òå âðúõëåòÿ ïî-ðàíî, îòêîëêîòî î÷àêâàøå, è ñåãà ñå êàíèø äà ïîòåãëèø íåçàáàâíî. À íå èñêàø. Ìíîãî íè å æàë çà òåá.
Ôðîäî îòâîðè óñòà è ïàê ÿ çàòâîðè. Ñìàéâàíåòî ìó áå òîëêîâà êî¬ìè÷íî, ÷å âñè÷êè ñå ðàçñìÿõà.
- Ñêúïè Ôðîäî! - âúçêëèêíà Ïèïèí. - Íàèñòèíà ëè ìèñëåøå, ÷å ñè íè õâúðëèë ïðàõ â î÷èòå? Äîðè çà òîâà íå òè ñòèãíà ïðåäïàçëèâîñò è õèòðèíà! Îùå îò àïðèë áåøå ÿñíî, ÷å ñå ãîòâèø äà çàìèíåø è áúðçàø äà ñå ñáîãóâàø ñ ëþáèìèòå ñè ìåñòà. ×àñ ïî ÷àñ òå ÷óâàõìå äà ñè ìúðìî¬ðèø: „Ïèòàì ñå äàëè íÿêîãà ùå âèäÿ òàçè äîëèíà", è òÿì ïîäîáíè. À ïúê ñå ïðàâåøå, ÷å ñè îñòàíàë áåç ïàðè, è äàæå ïðîäàäå ëþáèìèÿ ñè Òîðáîäúí íà îíèÿ Âëà÷è-Òîðáèíñîâè. È êîëêî òàéíè ðàçãîâîðè ïðîâåäå ñ Ãàíäàëô.
- Áîæè÷êî! - âúçäúõíà Ôðîäî. - Àç ìèñëåõ, ÷å ñúì áèë õèòúð è ïðåäïàçëèâ. Êàêâî ëè ùå êàæå Ãàíäàëô? Çíà÷è öÿëîòî Ãðàôñòâî îáñúæ¬äà îòïúòóâàíåòî ìè?
- Î, íå! - êàçà Ìåðè. - Íå áîé ñå! Òàéíàòà, åñòåñòâåíî, íÿìà äà òðàå äúëãî, íî ìèñëÿ, ÷å çàñåãà ÿ çíàåì ñàìî íèå, ñúçàêëÿòíèöèòå. Íå çàáðà¬âÿé âñå ïàê, ÷å íèå òå ïîçíàâàìå äîáðå è ÷åñòî ñìå ñ òåá. Îáèêíîâåíî ñå Äîñåùàìå çà êàêâî ìèñëèø. À àç ïîçíàâàõ è Áèëáî. ×åñòíî êàçàíî, îò¬êàêòî òîé ñè çàìèíà, íå òå èçïóñêàõ îò ïîãëåä. Ìèñëåõ, ÷å ðàíî èëè êúñíî ùå ïîòåãëèø ïîäèð íåãî; î÷àêâàõ äàæå, ÷å ùå òðúãíåø ïî-ðàíî, è íàïîñëåäúê ìíîãî ñå òðåâîæåõìå. Áîÿõìå ñå äà íå íè ñå èçïëúçíåø êàòî íåãî è äà îòïúòóâàø ñàì-ñàìè÷úê. Îò ïðîëåòòà íàñàì ñè îòâàðÿõìå î÷èòå íà ÷åòèðè è òàéíî ðàçðàáîòâàõìå ïëàí ñëåä ïëàí. Íÿìà äà íè èçáÿãàø ëåñíî.
- Íî àç òðÿáâà äà çàìèíà - êàçà Ôðîäî. - Íÿìà êàêâî äà ñå ïðàâè. ñêúïè ïðèÿòåëè. Êîëêîòî è äà å ïå÷àëíî çà âñè÷êè íè, áåçñìèñëåíî å äà ìå çàäúðæàòå. Ùîì ñòå óçíàëè òîëêîâà ìíîãî, ìîëÿ âè, ïîìîãíåòå ìè - íå ìå ñïèðàéòå.
- Íèùî íå ðàçáèðàø! - âúçêëèêíà Ïèïèí. - Òè òðÿáâà äà çàìèíåø - ñëåäîâàòåëíî çàìèíàâàìå è íèå. Àç è Ìåðè èäâàìå ñ òåá. Ñàì å ïðå¬âúçõîäåí ìîìúê è çà äà òå ñïàñè, áè ñå õâúðëèë â äðàêîíîâà ïàñò, ñòèãà äà íå ñå ïðåïúíå â ñîáñòâåíèòå ñè êðàêà; àëà â òîâà îïàñíî ïðèêëþ÷åíèå ùå ñå íóæäàåø îò ïîâå÷å ñïúòíèöè.
- Ìîè ñêúïè, ìîè-ëþáèìè õîáèòè! - âèêíà òðîãíàòèÿò Ôðîäî. - Íå ìîãà äà âè ïîçâîëÿ. Îòäàâíà ñúì ðåøèë. Âèå ãîâîðèòå çà îïàñíîñò, áåç äà ÿ ðàçáèðàòå. Òîâà íå å íèòî òúðñåíå íà ñúêðîâèùå, íèòî ïúòóâàíå äîòàì è îáðàòíî. Àç áÿãàì îò ñìúðòíà çàïëàõà è îòèâàì êúì ñìúðòíà çàïëàõà.
- Ðàçáèðàìå, è îùå êàê - òâúðäî êàçà Ìåðè. - Òî÷íî çàòîâà ðåøèõìå äà äîéäåì. Çíàåì, ÷å Ïðúñòåíúò íå å øåãà ðàáîòà, íî ùå ñòîðèì âñè÷êî, êîåòî å ïî ñèëèòå íè, çà äà òè ïîìîãíåì ñðåùó Âðàãà.
- Ïðúñòåíúò! - èçðå÷å îêîí÷àòåëíî øàøàðäèñàíèÿò Ôðîäî.
- Äà, Ïðúñòåíúò - êàçà Ìåðè. - Ñêúïè ìîé ñòàðè õîáèòå, òè íå ñè ïðåäâèäèë ëþáîïèòñòâîòî íà ñâîèòå ïðèÿòåëè. Îò ãîäèíè çíàåõ çà ñú¬ùåñòâóâàíåòî íà Ïðúñòåíà... âñúùíîñò îùå îòïðåäè äà çàìèíå Áèëáî, íî òúé êàòî òîé ÿâíî äúðæåøå íà òàéíàòà, çàïàçèõ ÿ çà ñåáå ñè, äîêàòî íå äîéäå âðåìåòî íà çàãîâîðà. Ðàçáèðà ñå, íå ïîçíàâàõ Áèëáî òúé äîáðå, êàêòî òè; àç áÿõ ïðåêàëåíî ìëàä, à òîé - òâúðäå ïðåäïàçëèâ... àëà è òîâà íå ìó ïîìîãíà. Àêî èñêàø, ùå òè ðàçêàæà êàê çà ïðúâ ïúò ïðîíèê¬íàõ â òàéíàòà.
- Ïðîäúëæàâàé! - áåçñèëíî ïðîèçíåñå Ôðîäî.
- Êàêòî ìîæå äà ñå î÷àêâà, ïîãóáèõà ãî Âëà÷è-Òîðáèíñîâè. Âåä¬íúæ, îêîëî ãîäèíà ïðåäè Ïðàçíèêà, ñëó÷àéíî ñå ðàçõîæäàõ ïî ïúòÿ è çàáåëÿçàõ ïðåä ñåáå ñè Áèëáî. Âíåçàïíî â äàëå÷èíàòà ñå ïîÿâèõà Âëà÷è-Òîðáèíñîâè. Áèëáî çàáàâè êðà÷êà è ïîñëå - àëå-õîï! - èç÷åçíà. Òàêà ñå ñòðåñíàõ, ÷å íå çíàì êàê ìè ñòèãíà óìúò äà ñå ñêðèÿ ïî ïî-íîðìàëåí íà÷èí. Ïðåñêî÷èõ æèâèÿ ïëåò è òðúãíàõ ïî ñèíîðà. Ñëåä êàòî Âëà÷è-Òîðáèíñîâè îòìèíàõà, íàäíèêíàõ êúì ïúòÿ ÿ òî÷íî â òîçè ìèã Áèëáî ñå ïîÿâè ïðàâî ñðåùó ìåí. Çúðíàõ çëàòèñò îòáëÿñúê, äîêàòî ïðèáèðàøå íåùî â äæîáà ñè. Îòòîãàâà çàïî÷íàõ äà ñè îòâàðÿì î÷èòå. Äà ñè ïðèçíàÿ íàïðàâî - øïèîíèðàõ ãî. Íî ñúãëàñè ñå, ÷å âñè÷êî áåøå óæàñíî èíòåðåñíî, à ïúê àç åäâà êàðàõ äâàéñåòèíàòà. Îñâåí òåáå, Ôðîäî, íàâÿðíî àç åäèíñòâåí â öÿëîòî Ãðàôñòâî ñúì âèæäàë òàéíàòà êíèãà íà ñòàð÷åòî.
- Òè ñè ÷åë êíèãàòà ìó! - âèêíà Ôðîäî. - Âåëèêè íåáåñà! Íÿìà ëè òàéíè íà òîÿ ñâÿò?
- ×àê ïúê òîëêîâà òàéíè... - óñìèõíà ñå Ìåðè. - Íî àç óñïÿõ ñàìî âåäíúæ äà õâúðëÿ áúðç ïîãëåä, à è òîâà íå áåøå ëåñíî. Òîé íèêîãà íå îñòàâÿøå êíèãàòà áåç íàäçîð. Ïèòàì ñå êàêâî ëè å ñòàíàëî ñ íåÿ. Áèõ èñêàë äà ÿ ïðåëèñòÿ îùå âåäíúæ. Ïðè òåáå ëè å, Ôðîäî?
- Íå. Íÿìàøå ÿ â Òîðáîäúí. Ñèãóðíî ÿ å îòíåñúë.
- Òà äà ñè äîéäåì íà äóìàòà - ïðîäúëæè Ìåðè. - Ïàçèõ òàéíàòà äî òàçè ïðîëåò, êîãàòî ðàáîòèòå ñòàíàõà ñåðèîçíè. Òîãàâà çàïî÷íàõìå íà¬øèÿ çàãîâîð è òúé êàòî áÿõìå ñåðèîçíè è äåëîâèòè, íå ïðîÿâèõìå îñîáåíè ñêðóïóëè. Òè ñè êîñòåëèâ îðåõ, à Ãàíäàëô - îùå ïîâå÷å. Íî àêî èñêàø äà ñå çàïîçíàåø ñ íàøèÿ ãëàâåí øïèîíèí, ìîãà äà òè ãî ïðåäñòàâÿ.
- Êúäå å? - çàïèòà Ôðîäî è ñå îãëåäà, êàòî ÷å î÷àêâàøå îò íÿêîé äîëàï äà èçíèêíå ìàñêèðàíà çëîâåùà ôèãóðà.
- Êðà÷êà íàïðåä, Ñàì! - êàçà Ìåðè è Ñàì ñå èçïðàâè, èç÷åðâåí äî óøè. - Åòî ãî íàøèÿ îñâåäîìèòåë! È ìîãà äà òè êàæà, ÷å òîé íè îñâåäî¬ìè çà ìíîãî íåùà, ïðåäè íàêðàÿ äà áúäå çàëîâåí. Ñëåä êîåòî, èçãëåæäà, ñå ñìåòíà çà îáâúðçàí ñ ÷åñòíà äóìà è èçâîðúò ïðåñúõíà.
- Ñàì - èçâèêà Ôðîäî. Óñåùàøå, ÷å ñìàéâàíåòî ìó å íàäõâúðëèëî âñÿêàêâè ãðàíèöè, è íå ìîæåøå äà ðåøè äàëè å ðàçãíåâåí, ðàçâåñåëåí, îáëåê÷åí èëè ïðîñòî ñëèñàí.
- Äà, ñúð! - êàçà Ñàì. - Äà ïðîùàâàòå, ñúð! Àìà àç íå âè ìèñëåõ çëîòî, ãîñïîäèí Ôðîäî, íèòî ïúê íà ãîñïîäèí Ãàíäàëô. Çàáåëåæåòå, òîé å óìíà ãëàâà è êîãàòî ðåêîõòå: „Òðúãâàì ñàì", òîé ðå÷å; „Íå! Âçåìè íÿêîé, íà êîãîòî ìîæåø äà ñå äîâåðèø."
- Ñàìî ÷å íå âèæäàì íà êîãî áèõ ìîãúë äà ñå äîâåðÿ - êàçà Ôðîäî. Ñàì ãî ïîãëåäíà îò÷àÿíî.
- Çàâèñè êàêâî èñêàø - íàìåñè ñå Ìåðè. - Ìîæåø äà íè ñå äîâå¬ðèø, àêî òðÿáâà äà òå ñëåäâàìå ïðåç îãúí è âîäà, íà æèâîò è ñìúðò. Ìîæåø äà íè ñå äîâåðèø, àêî òðÿáâà äà ïàçèì âñÿêà òâîÿ òàéíà... è äà ÿ îïàçèì ïî-äîáðå îò òåá. Íî íå ìîæåø äà íè ñå äîâåðèø, àêî òðÿáâà äà òå èçîñòàâèì â áåäà è áåçðîïîòíî äà ñè îòèäåì. Íèå ñìå òâîè äðóãàðè, Ôðîäî. Òàêà èëè èíà÷å, òîâà å ïîëîæåíèåòî. Çíàåì ïî÷òè âñè÷êî, êîåòî òè å êàçàë Ãàíäàëô. Çíàåì äîñòà çà Ïðúñòåíà. Óæàñíî ñå áîèì... íî èëè ùå íè âçåìåø, èëè ùå òå ñëåäâàìå êàòî êó÷åòà.
- È â êðàÿ íà êðàèùàòà, ñúð - äîáàâè Ñàì, - òðÿáâà äà ïîñëóøàòå ñúâåòà íà åëôèòå. Íå ìîæåòå äà îòðå÷åòå, ÷å Ãèëäîð âè êàçà äà âçåìåòå òèÿ, äåòî ñà âåðíè.
- Íå îòðè÷àì - êàçà Ôðîäî è ïîãëåäíà óõèëåíèÿ Ñàì. - Íå îòðè¬÷àì, íî âå÷å íèêîãà íÿìà äà ïîâÿðâàì, ÷å ñïèø, òà àêî ùå äà õúðêàø ãðúìîãëàñíî. Çà ïî-ñèãóðíî ïúðâî ùå òå ðèòíà ÿêî. À âèå ñòå áàíäà ëúæëèâè íåãîäíèöè! - îáúðíà ñå òîé êúì îñòàíàëèòå, ïîñëå ñå ðàçñìÿ è ðàçïåðè ðúöå. - Íî äà ñòå ìè æèâè è çäðàâè! Ïðåäàâàì ñå. Ùå ïîñëó¬øàì ñúâåòà íà Ãèëäîð. Áèõ çàïîäñêà÷àë îò ðàäîñò, àêî îïàñíîñòòà íå áåøå òúé ñòðàøíà. Äîðè è ñåãà âúïðåêè âñè÷êî ñúì ùàñòëèâ, îòäàâíà íå ñúì ñå ðàäâàë òúé ìíîãî. Áîÿõ ñå îò òàçè âå÷åð.
- Äîáðå! Îïðàâèõìå ðàáîòàòà. Òðè ïúòè óðà çà êàïèòàí Ôðîäî è íåãîâàòà äðóæèíà - âèêíàõà ÷åòèðèìàòà è çàòàíöóâàõà îêîëî íåãî. Ìåðè è Ïèïèí çàïÿõà åäíà ïåñåí, ÿâíî ïîäãîòâåíà çà ñëó÷àÿ. Òÿ èìèòèðàøå ïåñåíòà íà äæóäæåòàòà, ñ êîèòî íÿêîãà áå çàïî÷íàëî ïðèêëþ÷åíèåòî íà Áèëáî, è ñå ïååøå ïî ñúùàòà ìåëîäèÿ.

Ñáîãóâàìå ñå ñ ðîäåí êúò!
Ìàêàð ÷å âúí âàëè äúæäúò,
ïðåç ìðàê, ãîðè, âúðâèì â çîðè,
ïî ñòðúìíèÿ ïëàíèíñêè ïúò.

Êúì ãîðñêèÿ ïîòàåí õðàì!
Æèâåÿò îùå åëôè òàì,
Êúì Ëîìèäîë! Êúì Ëîìèäîë!
À ïîñëå íàêúäå? Íå çíàì.

Îò âðàã ïîäãîíåíè âúðâèì,
ïîä ÿñíîòî íåáå ùå ñïèì
è âñå ïàê çíàé, ÷å ÷àê äîêðàé
íèé íÿìà äà ñå óìîðèì.

Äîéäå äåíÿò! Äîéäå äåíÿò!
Â çîðè ïîòåãëÿìå íà ïúò!

- Ìíîãî äîáðå - êàçà Ôðîäî. - Íî â òàêúâ ñëó÷àé ùå èìàìå îùå äîñòà ðàáîòà, ïðåäè äà ñè ëåãíåì... ïîíå òàÿ âå÷åð ùå å ïîä ïîêðèâ.
- Î, òîâà áåøå ïåñåí! - êàçà Ïèïèí. - Íàèñòèíà ëè ñìÿòàø äà ïîòåãëèø ïðèçîðè?
- Íå çíàì - îòâúðíà Ôðîäî. - Ñòðàõóâàì ñå îò ×åðíèòå êîííèöè è ñúì óâåðåí, ÷å å îïàñíî äà îñòàâàì çà äúëãî íà åäíî ìÿñòî, îñîáåíî òàì, êúäåòî âñè÷êè çíàÿò, ÷å îòèâàì. Ïúê è Ãèëäîð ìå ïîñúâåòâà äà íå ÷à¬êàì. À òîëêîâà áèõ èñêàë äà âèäÿ Ãàíäàëô. Çàáåëÿçàõ, ÷å äîðè Ãèëäîð ñå ðàçòðåâîæè, êîãàòî ÷ó, ÷å Ãàíäàëô íå ñå å ïîÿâèë. Âñúùíîñò âñè÷êî çàâèñè îò äâå íåùà. Çà êîëêî âðåìå ìîãàò ×åðíèòå êîííèöè äà ñòèãíàò äî Ôóêîâè îâðàçè? È çà êîëêî âðåìå ìîæåì äà ñå èçìúêíåì? Ïîäãîòîâ¬êàòà íÿìà äà å ëåêà.
- Îòãîâîðúò íà âòîðèÿ âúïðîñ - êàçà Ìåðè - å, ÷å ìîæåì äà ïîòåã¬ëèì ñëåä ÷àñ. Àç ñúì ïðèãîòâèë âñè÷êî. Â åäíà êîíþøíÿ îòòàòúê íèâè¬òå ÷àêàò øåñò ïîíèòà; ñíàðÿæåíèåòî è ïðîâèçèèòå ñà îïàêîâàíè, ñ èçê¬ëþ÷åíèå íà íÿêîè ðåçåðâíè äðåõè è íåòðàéíèòå ïðîäóêòè.
- Çàãîâîðúò êîìàé å áèë ìíîãî åôèêàñåí - óñìèõíà ñå Ôðîäî. - Àìè ×åðíèòå êîííèöè? Ùå áúäå ëè ðàçóìíî äà èç÷àêàìå Ãàíäàëô îùå åäèí äåí?
- Çàâèñè êàêâî î÷àêâàø äà ñòîðÿò Êîííèöèòå, àêî òå íàìåðÿò - îòâúðíà Ìåðè. - Ìîæå âå÷å äà ñà òóê, ñòèãà, ðàçáèðà ñå, äà íå ñà ãè ñïðåëè íà Ñåâåðíàòà ïîðòà, êúäåòî Ïëåòúò ñå ñïóñêà êúì ðåêàòà, äîñà¬ìè Ìîñòà. Ñòðàæàòà íÿìà äà ãè ïóñíå íîùåì, àëà òå ìîãàò äà íàõúëòàò ñúñ ñèëà. Ìèñëÿ, ÷å è äåíåì áèõà îïèòàëè äà ãè ñïðàò, âúâ âñåêè ñëó÷àé íå áèõà ãè ïóñíàëè, áåç äà èçïðàòÿò âåñò íà Ãîñïîäàðÿ íà Ïàëàòà. Íÿìà äà èì õàðåñà âèäúò íà Êîííèöèòå è ñèãóðíî ùå ñå èçïëàøàò îò òÿõ. Íî, åñòåñòâåíî, Ôóêîâ êðàé íå ùå èçäúðæè äúëãî ïðåä åäíà ðåøèòåëíà àòà¬êà. Âúçìîæíî å äàæå ñóòðèíòà äà ïðîïóñíàò íÿêîé ×åðåí êîííèê, àêî äîéäå è çàïèòà çà ãîñïîäèí Òîðáèíñ. Âñè÷êî æèâî çíàå, ÷å ñå çàâðúùàø è ùå æèâååø â Ùóð÷îâ äîë.
Ôðîäî ïîñåäÿ çàìèñëåí.
- Ðåøèõ - êàçà òîé íàé-ïîñëå. - Ïîòåãëÿì óòðå, âåäíàãà ùîì ñå çàçîðè. Íî íÿìà äà ìèíà ïî ïúòÿ - òîâà ùå å îùå ïî-îïàñíî, îòêîëêîòî äà ÷àêàì òóê. Àêî ìèíà ïðåç Ñåâåðíàòà ïîðòà, âåäíàãà ùå ñå ðàç÷óå, ÷å íàïóñêàì Ôóêîâ êðàé, âìåñòî äà çàïàçèì òàéíàòà ïîíå çà íÿêîëêî äíè. Íåùî ïîâå÷å, íåçàâèñèìî äàëè ×åðíèòå êîííèöè ùå ïðîíèêíàò âúâ Ôóêîâ êðàé, èëè íå, òå ñèãóðíî ùå íàáëþäàâàò Ìîñòà è Èçòî÷íèÿ ïúò êðàé ãðàíèöàòà. Íå çíàåì áðîÿ èì, àëà òðÿáâà äà ñà ïîíå äâàìà, ìîæå áè è ïîâå÷å. Îñòàâà íè ñàìî äà ïîòåãëèì â íàé-íåî÷àêâàíàòà ïîñîêà.
- Íî òîâà çíà÷è ñàìî åäíî - äà ìèíåì ïðåç Ñòàðàòà ãîðà! - óæàñåíî âúçêëèêíà Ôðåäåãàð. - Íàëè íå ìèñëèø çà òîâà? Òî å òîëêîâà îïàñíî, êîëêîòî è ×åðíèòå êîííèöè.
- Íå ñúâñåì - êàçà Ìåðè. - Çâó÷è áåçíàäåæäíî, íî ìèñëÿ, ÷å Ôðî¬äî å ïðàâ. - Òîâà å åäèíñòâåíèÿò íà÷èí äà ñå èçìúêíåì, áåç íåçàáàâíî äà íè ïîäãîíÿò. Àêî èìàìå êúñìåò, ìîæåì äà âçåìåì ñîëèäíà ïðåäíèíà.
- Ñàìî ÷å â Ñòàðàòà ãîðà íÿìà äà èìàòå íèêàêúâ êúñìåò - âúçðàçè Ôðåäåãàð. - Íèêîé íå å èìàë êúñìåò òàì. Ùå ñå çàãóáèòå. Õîáèòèòå íå õîäÿò íàòàòúê.
- Õîäÿò, õîäÿò! - êàçà Ìåðè. - Áðåíäèôóêîâöè õîäÿò... êîãàòî èì ñêèìíå. Èìàìå ñè ÷àñòåí âõîä. Åäíî âðåìå è Ôðîäî å ìèíàâàë ïðåç íåãî. Àç ñúì õîäèë íÿêîëêî ïúòè - ðàçáèðà ñå, îáèêíîâåíî äåíåì, êîãà¬òî äúðâåòàòà äðåìÿò è ñà êðîòêè.
- Äîáðå äå, ïðàâåòå êàêâîòî ùåòå - ðå÷å Ôðåäåãàð. - Îò íèùî íå ñå áîÿ òúé, êàêòî îò Ñòàðàòà ãîðà - çà íåÿ ðàçïðàâÿò êîøìàðíè èñòîðèè. Íî ìîÿò ãëàñ íå ñå áðîè, íàëè íå èäâàì ñ âàñ. Ìíîãî ñå ðàäâàì, ÷å îñòàâàì òóê, òà êàòî ñå ïîÿâè Ãàíäàëô, äà èìà êîé äà ìó êàæå êàêâî ñòå íàïðàâèëè. Ñèãóðåí ñúì, ÷å òîé íÿìà äà ñå çàáàâè.
Êîëêîòî è äà îáè÷àøå Ôðîäî, Øèøêî Áîëãåð íå èçïèòâàøå æåëà¬íèå íèòî äà íàïóñíå Ãðàôñòâîòî, íèòî äà âèäè êàêâî èìà èçâúí íåãî. Ðîäúò ìó ïðîèçõîæäàøå îò Èçòî÷íàòà îêîëèÿ, ïî-òî÷íî îò Ìðúäíèáðîä â Ìîñòîâè ïîëåòà, àëà òîé íå áå õîäèë ïî-äàëå÷ îò Ìîñòà íà Áðåíäèâèí. Ñïîðåä ïúðâîíà÷àëíèÿ ïëàí íà çàãîâîðíèöèòå Øèøêî èìàøå çàäà÷àòà äà îñòàíå òóê, äà îòïúæäà ëþáîïèòíèòå ïîñåòèòåëè è êîëêîòî ñå ìîæå ïî-äúëãî äà ïîääúðæà èëþçèÿòà, ÷å ãîñïîäèí Òîðáèíñ âñå îùå æèâåå â Ùóð÷îâ äîë. Çà äà èãðàå ïî-äîáðå ðîëÿòà, òîé äîðè áå äîíåñúë íÿêîè ñòàðè Ôðîäîâè äðåõè. Íèêîé íå ìèñëåøå êîëêî îïàñíà ìîæå äà ñå îêà¬æå òàçè ðîëÿ.
Ïðåâúçõîäíî! - çàÿâè Ôðîäî, ùîì ÷ó çà ïëàíà. - Èíà÷å íÿìàøå êàê äà îñòàâèì âåñò íà Ãàíäàëô. Ðàçáèðà ñå, íå çíàì äàëè îíèÿ Êîííèöè ìîãàò äà ÷åòàò, àëà íå áèõ ðèñêóâàë äà îñòàâÿ áåëåæêà - òîêó-âèæ, äîéäàò è ïðåòúðñÿò êúùàòà. Íî ùîì Øèøêî å ñúãëàñåí äà îòáðàíÿâà êðåïîñòòà è ùîì Ãàíäàëô ùå óçíàå íàêúäå ñìå òðúãíàëè, âå÷å íå ñå êîëåáàÿ. Ïðèçîðè òðúãâàì ïðåç Ñòàðàòà ãîðà.
- Õà òàêà - êàçà Ïèïèí. - Îáùî âçåòî, ïðåäïî÷èòàì íàøåòî ïîëî¬æåíèå ïðåä òîâà íà Øèøêî - äà ÷àêà òóê êîãà ùå äîéäàò ×åðíèòå êîííèöè.
- Òè ïîòðàé, äîêàòî íàâëåçåø õóáàâè÷êî â Ãîðàòà - êàçà Ôðåäåãàð. - Îùå óòðå ïî òîâà âðåìå ùå òè ñå èñêà äà ñè òóê, ïðè ìåí.
- Ñòèãà ïðèêàçêè - îòñå÷å Ìåðè. - Òðÿáâà äà ðàç÷èñòèì è îêîí÷à¬òåëíî äà ïðèãîòâèì ðàíèöèòå, ïðåäè äà ñè ëåãíåì. Ùå âè ñúáóäÿ îùå ïî òúìíî.
Êîãàòî íàé-ïîñëå ñè ëåãíà, Ôðîäî äúëãî íå ìîæà äà çàñïè. Êðàêàòà ãî áîëÿõà. Ðàäâàøå ñå, ÷å óòðå íÿìà äà âúðâè ïåø. Ïîñòåïåííî ñå óíåñå â äðÿìêà è çàñúíóâà, ÷å ãëåäà îò âèñîê ïðîçîðåö êúì ìðà÷íî ìîðå îò ïðåïëåòåíè äúðâåòà. ×óâàøå êàê ñðåä êîðåíèòå äàëå÷ äîëó ïúëçÿò è áóìòÿò íÿêàêâè ñúùåñòâà. Óñåùàøå, ÷å òå ðàíî èëè êúñíî ùå ãî íàäó¬øàò. Ïîñëå äîëåòÿ äàëå÷åí çâóê. Îòíà÷àëî Ôðîäî ïîìèñëè, ÷å ìîùåí âÿòúð ïðèèæäà íàä ãîðñêèòå ëèñòà. Ñëåä ìèã ðàçáðà, ÷å íå ñà ëèñòàòà, à øóìúò íà ìîðñêèÿ ïðèáîé - øóì, êîéòî íèêîãà íå áå ÷óâàë íàÿâå, ìàêàð ÷åñòî äà ñìóùàâàøå ñúíèùàòà ìó. Âíåçàïíî îòêðè, ÷å å íàâúí. È äúðâåòà íÿìàøå. Ñòîåøå ñðåä ìðà÷íà ñòåï è èç âúçäóõà ñå íîñåøå ñòðà¬íåí ñîëåí äúõ. Íàäèãàéêè î÷è, òîé çúðíà ïðåä ñåáå ñè âèñîêà áÿëà êóëà, âúçïðàâåíà ñàìîòíî íàä ñòðúìåí õðåáåò. Îáõâàíà ãî íåóäúðæèìî æåëà¬íèå äà ñå èçêàòåðè íà êóëàòà è äà âèäè ìîðåòî. Óñòðåìè ñå íàãîðå ïî õðåáåòà, àëà íåíàäåéíî â íåáåòî áëåñíà ìúëíèÿ è ñå ðàçäàäå ãðúì.


Ãëàâà 6

ÑÒÀÐÀÒÀ ÃÎÐÀ

Ôðîäî ñå ñúáóäè èçâåäíúæ. Â ñòàÿòà áå îùå òúìíî. Âäèãíàë ñâåù â åäíàòà ðúêà, ñ äðóãàòà Ìåðè áëúñêàøå ïî âðàòàòà.
- Äîáðå äå! Êàêâî èìà? - ïðîìúðìîðè Ôðîäî, âñå îùå ñòðåñíàò è îáúðêàí.
- Êàêâî èìà ëè! - âúçêëèêíà Ìåðè. - Âðåìå å çà ñòàâàíå. ×àñúò å ÷åòèðè è ïîëîâèíà è íàâúí èìà ñòðàõîòíà ìúãëà. Õàéäå! Ñàì âå÷å ïðè¬ãîòâÿ çàêóñêàòà. Äîðè Ïèïèí å íà êðàê. Àç îòèâàì äà îñåäëàÿ ïîíèòàòà è ùå äîâåäà åäíîòî çà áàãàæà. Ñúáóäè îíÿ ìúðçåëàí Øèøêî! Íåêà ñòà¬íå, òà ïîíå äà íè èçïðàòè êàòî õîðàòà.
Ìàëêî ñëåä øåñò ÷àñà ïåòèìàòà õîáèòè áÿõà ãîòîâè çà ïúò. Øèøêî Áîëãåð îùå ñå ïðîçÿâàøå. Áåçøóìíî ñå èçìúêíàõà îò êúùàòà. Õâàíàë çà þçäèòå íàòîâàðåíîòî ïîíè, Ìåðè ãè ïîâåäå ïî ïúòåêàòà, êîÿòî ìèíà¬âàøå ïðåç ãúñòàëàêà çàä äîìà è ïîñëå ïðåñè÷àøå íèâÿòà. Ëèñòàòà íà äúðâåòàòà áëåñòÿõà è âñÿêà âåéêà ðúñåøå êàï÷èöè; òðåâàòà áå ïîñèâÿëà îò õëàäíàòà ðîñà. Íàîêîëî öàðåøå ïîêîé è äàëå÷íèòå çâóöè èì ñå ñòðó¬âàõà áëèçêè è ÿñíè - êîêîøêè êóäêóäÿêàõà èç íå÷èé äâîð, íÿêúäå ñå çàõëîïíà êúùíà âðàòà.
Â êîíþøíÿòà ãè ÷àêàõà ïîíèòàòà - äðåáíè ÿêè êîí÷åòà, òî÷íî êàêòî ãè õàðåñâàò õîáèòèòå, áàâíè, íî íåóìîðíè. Âúçñåäíàõà ãè è ñëåä ìàëêî âå÷å ÿçäåõà èç ìúãëàòà, êîÿòî ñÿêàø íåîõîòíî ñå ðàçòâàðÿøå ïðåä òÿõ è ðåøèòåëíî îòñè÷àøå ïúòÿ íàçàä. Ñëåä îêîëî ïîëîâèí ÷àñ áàâíî è ìúë¬÷àëèâî ïúòóâàíå Ïëåòúò âíåçàïíî ñå èçâèñè îòïðåä - âèñîê è îìðåæåí â ñðåáðèñòè ïàÿæèíè.
- Êàê ùå ìèíåòå ïðåç òîâà ÷óäî? - çàïèòà Ôðåäåãàð.
- Òðúãâàé ïîäèð ìåí è ùå âèäèø - êàçà Ìåðè.
Òîé çàâè íàëÿâî è íå ñëåä äúëãî ñòèãíàõà äî ìÿñòî, êúäåòî Ïëåòúò ñå îòêëîíÿâàøå íàâúòðå, ñëåäâàéêè î÷åðòàíèÿòà íà äúëáîê îâðàã. Íà èçâåñòíî ðàçñòîÿíèå îò Ïëåòà áå èçäúëáàíà òðàíøåÿ, êîÿòî áàâíî ïîòú¬âàøå â çåìÿòà. Òóõëåíèòå çèäîâå ïîñòåïåííî ñå èçäèãàõà, ïîñëå ñå ñëèâàõà â àðêà è îôîðìÿõà òóíåë, ìèíàâàù äúëáîêî ïîä Ïëåòà, ÷àê äî îòâúäíèÿ îâðàã.
Øèøêî Áîëãåð ñïðÿ.
- Ñáîãîì, Ôðîäî! - êàçà òîé. - Íå ìè å ïî ñúðöå, ÷å îòèâàø â ãîðàòà. Äàíî ñàìî íå âè ïîòðÿáâà ïîìîù îùå ïðåäè äà å èçòåêúë äåíÿò! Æåëàÿ âè óñïåõ - è äíåñ, è óòðå, è âèíàãè!
- Ãîëÿì êúñìåò ùå èìàì, àêî Ñòàðàòà ãîðà å íàé-ñòðàøíîòî, êîåòî ìå ÷àêà - îòâúðíà Ôðîäî. - Êàæè íà Ãàíäàëô äà ïîáúðçà ïî Èçòî÷íèÿ ïúò. Ñêîðî ùå èçëåçåì íà íåãî è ùå ñå äâèæèì êîëêîòî ìîæåì ïî-áúðçî.
- Ñáîãîì! - èçâèêàõà ÷åòèðèìàòà, ñïóñíàõà ñå ïî íàêëîíà è èç÷åç¬íàõà â òóíåëà.
Âúòðå áå òúìíî è âëàæíî. Ãúñòà ðåøåòêà îò æåëåçíè ïðúòè ïðåã¬ðàæäàøå èçõîäà. Ìåðè ñëåçå îò ïîíèòî, îòêëþ÷è è ñëåä êàòî âñè÷êè ìèíàõà, áëúñíà âðàòàòà îáðàòíî. Òÿ ñå çàõëîïíà ñ òåæúê çâúí è êëþ÷àë¬êàòà ùðàêíà çëîâåùî.
- Òîâà å! - êàçà Ìåðè. - Âå÷å ñòå èçâúí Ãðàôñòâîòî, â ïîêðàéíèíè¬òå íà Ñòàðàòà ãîðà.
- Âåðíè ëè ñà èñòîðèèòå, äåòî ãè ðàçïðàâÿò çà íåÿ? - îáàäè ñå Ïèïèí.
- Íå çíàì êàêâè èñòîðèè èìàø ïðåäâèä - îòâúðíà Ìåðè. - Àêî ãîâîðèø çà ñòðàõîâèòèòå ïðèêàçêè, êîèòî Øèøêî å ñëóøàë îò áàâà÷êèòå ñè - çà ãîáëèíè, âúëöè è òÿì ïîäîáíè - áèõ êàçàë íå. Âúâ âñåêè ñëó÷àé àç íå èì âÿðâàì. Íî ñàìàòà Ãîðà å ñòðàííà. Â íåÿ âñè÷êî å ìíîãî ïî-æèâî, ìíîãî ïî-îñúçíàòî, òúé äà ñå êàæå, îòêîëêîòî â Ãðàô¬ñòâîòî. È äúðâåòàòà íå îáè÷àò ÷óæäåíöèòå. Äåáíàò òå. Äîêàòî å ñâåò¬ëî, îáèêíîâåíî ñå çàäîâîëÿâàò ñàìî äà äåáíàò, è òîëêîâà. Íàé-âðàæäåáíèòå ìîãàò ïîíÿêîãà äà îòïóñíàò êëîí, äà òå ïðåïúíàò ñ êîðåí èëè äà òå îìîòàÿò ñ äúëúã áðúøëÿí. Íî êàçâàò, ÷å íîùåì ñòàâàëî ìíîãî ïî-ñòðàøíî. Ñàìî åäèí-äâà ïúòè ñúì èäâàë òóê ñëåä çàëåç ñëúí¬öå, è òî äîñàìè îãðàäàòà. Ñòðóâàøå ìè ñå, ÷å âñè÷êè äúðâåòà ñè øó¬øóêàò, ðàçìåíÿò âåñòè è çàãîâîðíè÷àò íà ñâîé íåïîíÿòåí åçèê, à êëîíèòå ñå ëþøêàõà è îïèïâàõà íàîêîëî, ìàêàð äà íÿìàøå íèêàêúâ âÿòúð. ×óâàë ñúì, ÷å äúðâåòàòà íàèñòèíà ñå äâèæàò, ÷å ìîãàò äà îá¬êðúæàò ïðèøúëöèòå è äà ãè ïëåíÿò. Ïðåäè ìíîãî ãîäèíè òå äàæå íàïàäíàëè Ïëåòà - äîøëè, ïóñíàëè êîðåíè äîñàìè íåãî è íàäâèñíà¬ëè îòãîðå ìó ñ öÿëàòà ñè òåæåñò. Íî õîáèòèòå äîòúð÷àëè, îòñåêëè ñòîòèöè äúðâåòà, íàêëàëè áóåí îãúí è èçãîðèëè âñè÷êî, êàòî îãîëè¬ëè øèðîêà èâèöà èçòî÷íî îò Ïëåòà. Äúðâåòàòà ïðåêðàòèëè àòàêàòà, àëà îòòîãàâà ñå íàñòðîèëè ìíîãî âðàæäåáíî. Íà ìÿñòîòî íà ïîæàðè¬ùåòî è äî äíåñ ñå ïðîñòèðà ãîëà ïîëÿíà.
- Ñàìî äúðâåòàòà ëè ñà îïàñíè? - çàïèòà Ïèïèí.
- Äúëáîêî â Ãîðàòà è êúì îòâúäíèÿ é êðàé æèâååëè íàé-ðàçëè÷íè ÷óäíîâàòè ñúùåñòâà, ïîíå òàêà ñúì ÷óâàë - êàçà Ìåðè. - Íå ìè ñå å ñëó÷âàëî äà ãè âèäÿ, íî íÿêîé óòúïêâà ïúòåêè. Ùîì âëåçåø íàâúòðå, îòêðèâàø ïðîñåêè, àëà îò âðåìå íà âðåìå òå ñÿêàø ñå ìåñòÿò è ïðîìåíÿò ïî íàé-ñòðàíåí íà÷èí. Òóê, íàáëèçî äî òóíåëà, èìà åäíà øèðîê ïúòåêà... èëè ïîíå íàâðåìåòî ÿ èìàøå. Òÿ âîäè êúì Ïàëåíà ïîëÿíà, ïîñëå ïðîäúëæàâà ãîðå-äîëó â íàøàòà ïîñîêà, íà èçòîê è ëåêî íà ñåâåð. Ùå îïèòàì äà ÿ íàìåðÿ.
Õîáèòèòå ñå îòäàëå÷èõà îò èçõîäà íà òóíåëà è ïîäêàðàõà ïîíèòàòà ïðåç øèðîêèÿ îâðàã. Îò äðóãàòà ñòðàíà åäâà ðàçëè÷èìà ïúòå÷êà âîäåøå íàãîðå êúì Ãîðàòà, îòäàëå÷åíà íà ñòîòèíà ÿðäà îò Ïëåòà. Íî ùîì ãè äîâåäå ïîä äúðâåòàòà, ñëåäàòà èç÷åçíà. Äúíåðèòå ãè îáêðúæèõà îò âñè÷¬êè ñòðàíè è êàòî ñå îáúðíàõà íàçàä, òå åäâà ðàçëè÷èõà òúìíèòå î÷åðòà¬íèÿ íà Ïëåòà. Íàïðåä ñå âèæäàõà ñàìî áåçáðîé ñòâîëîâå ñ íàé-ðàçëè÷íè ôîðìè è ðàçìåðè - ïðàâè è èçâèòè, êðèâè, íàêëîíåíè, òðîìàâè èëè ñòðîéíè, ãëàäêè èëè ÷âîðåñòè è ðàçêëîíåíè. È âñè÷êè òå áÿõà ïîñèâåëè èëè ïîçåëåíåëè îò ìúõ è ñëèçåñòè âëàñàòè ëèøåè.
Åäèíñòâåí Ìåðè èçãëåæäàøå â ÷óäåñíî íàñòðîåíèå.
- Íå ñå ìîòàé, àìè âîäè íàïðåä è íàìåðè òàÿ ïúòåêà - êàçà ìó Ôðîäî. - Òîêó-âèæ, ñå èçïîãóáèì èëè çàáðàâèì íàêúäå å Ïëåòúò.
Ïîåõà ïðåç äúðâåòàòà. Ïîíèòàòà ïðèñòúïâàõà òåæêî è âíèìàòåëíî ñðåä ñãúð÷åíèòå, ïðåïëåòåíè êîðåíèùà. Òóê íÿìàøå íèòî õðàñòè, íèòî òðåâà. Òåðåíúò ïîñòåïåííî ñå èçäèãàøå è êîëêîòî ïî-íàïðåä îòèâàõà, òîëêîâà ïî-âèñîêè, ìðà÷íè è ãúñòè èçãëåæäàõà äúðâåòàòà. Íå ñå ÷óâàøå íèòî çâóê, ñàìî ïîíÿêîãà êàïêè âëàãà ïàäàõà ïðåç íåïîäâèæíèòå ëèñòà. Çàñåãà êëîíèòå íå øåïíåõà è íå ïîìðúäâàõà, àëà è ÷åòèðèìàòà õîáèòà èçïèòâàõà íåïðèÿòíîòî ÷óâñòâî, ÷å íÿêîé ãè íàáëþäàâà ñ íåîäîáðåíèå, ïðåðàñòâàùî â íåïðèÿçúí è äîðè â íåíàâèñò. ×óâñòâîòî ñå çàñèëè äî òàêàâà ñòåïåí, ÷å òå âçåõà äà ïîïîãëåæäàò íàãîðå è äà ñå îçúðòàò ïðåç ðàìî, ñÿêàø î÷àêâàõà íåíàäååí óäàð.
Îò ïúòåêàòà îùå íÿìàøå è ñëåäà, à äúðâåòàòà êàòî ÷å íàðî÷íî ñå ïðå÷êàõà íà ïúòÿ èì. Èçâåäíúæ Ïèïèí óñåòè, ÷å âå÷å íå èçäúðæà, è òîêó íàäàäå âèê:
- Åé! Åé! Íèùî íÿìà äà ñòîðÿ! Ñàìî ìå ïóñíåòå äà ìèíà, ìîëÿ âè! Ñòðåñíàòè, äðóãèòå ñïðÿõà, íî êðÿñúêúò çàòèõíà, ñÿêàø ïðèãëó¬øåí îò òåæêà çàâåñà. Íè åõî äîëåòÿ, íè îòãîâîð, ìàêàð ÷å ñåãà ãîðàòà èçãëåæäàøå îùå ïî-ãúñòî íàñåëåíà è äåáíåùà, îòêîëêîòî ïðåäè.
- Íà òâîå ìÿñòî íå áèõ êðåùÿë - êàçà Ìåðè. - Ïîëçà íÿìà, à ðèñê - ãîëÿì.
Ôðîäî çàïî÷âàøå äà ñå ïèòà äàëè ùå ìîãàò äà îòêðèÿò ïúòÿ è äàëè íå å ñáúðêàë, êàòî ïîâåäå îñòàíàëèòå èç òàçè îòâðàòèòåëíà ãîðà. Ìåðè ñå îãëåæäàøå íàîêîëî è ïî âñè÷êî ëè÷åøå, ÷å âå÷å ñå êîëåáàå íàêúäå äà ïîåìå. Ïèïèí çàáåëÿçà òîâà.
- Áúðçè÷êî óñïÿ äà íè çàëóòàø - ïîäõâúðëè òîé.
Íî â òîçè ìîìåíò Ìåðè îáëåê÷åíî ïîäñâèðíà è ïîñî÷è íàïðåä.
- Äîáðå äå! - êàçà òîé. - Òèÿ äúðâåòà íàèñòèíà ñå ìåñòÿò. Åòî ÿ íàñðåùà Ïàëåíà ïîëÿíà (èëè ïîíå ñå íàäÿâàì äà å òÿ), íî ïúòåêàòà êúì íåÿ, èçãëåæäà, å ìðúäíàëà íàíÿêúäå!
Òå ïðîäúëæèõà è íàîêîëî âçå äà ïðîñâåòëÿâà. Âíåçàïíî èçëÿçîõà îò äúðâåòàòà è ñå îçîâàõà íà øèðîêà êðúãëà ïîëÿíà. Çà òÿõíà èçíåíàäà íåáåòî ãîðå áå ñèíüî è ÷èñòî - ïîä ãîðñêèÿ ïîêðîâ íå áÿõà âèäåëè êàê èçãðÿâà óòðîòî è ìúãëèòå ñå ðàçñåéâàò. Ñëúíöåòî îùå íå áå òúé âèñîêî ÷å äà îãðåå ïîëÿíàòà, íî ëú÷èòå ìó ïîçëàòÿâàõà âúðõîâåòå íà äúðâåòàòà. Ïîêðàé îòêðèòîòî ïðîñòðàíñòâî ëèñòàòà ñòàâàõà ïî-ãúñòè è ïî-çåëåíè, îáãðàæäàõà ãè ñ ïî÷òè ïëúòíà ñòåíà. Òóê íÿìàøå äúðâåòà, à ñàìî æèëàâà òðåâà è èçáóÿëè ïëåâåëè - âèñîê ïîâåõíàë áó÷èíèø è äèâ ìàã¬äàíîç, ïðàõàíêè, ðàçïðúñêâàùè ïåïåëèâè îáëà÷åòà îò ñåìåíà, ãúñòàëà¬öè îò êîïðèâà è ìàãàðåøêè òðúíè. Áåçðàäîñòíî ìÿñòî - àëà ñëåä ãîðñ¬êèòå äåáðè òî èçãëåæäàøå êàòî îìàéíà ñëúí÷åâà ãðàäèíà.
Õîáèòèòå ñå ïîñúæèâèõà è îáíàäåæäåíî íàäèãíàõà ãëàâè êúì ãðåé¬íàëîòî íåáå. Ìåæäó äúðâåòàòà îò äðóãàòà ñòðàíà íà ïîëÿíàòà ñå ðàçòâà¬ðÿøå ïðîñåêà ñ äîáðå óòúïêàíà ïúòåêà. Âèæäàõà ÿ êàê íàâëèçà íàâúòðå - íà ìåñòà øèðîêà è îòêðèòà îòãîðå, ìàêàð ÷å òóê-òàì äúðâåòàòà ñå ñáëèæàâàõà è ÿ çàñåí÷âàõà ñ òúìíèòå ñè êîðîíè. Ïîòåãëèõà ïî íåÿ. Ïðîäúëæàâàõà äà ñå èçêà÷âàò, àëà ñåãà ÿçäåõà ìíîãî ïî-áúðçî è íà ñúð¬öàòà èì îëåêíà - ñòðóâàøå èì ñå, ÷å Ãîðàòà ñå å ñìèëèëà è â êðàÿ íà êðàèùàòà ùå ãè ïóñíå äà ìèíàò áåçïðåïÿòñòâåíî.
Íî ìàëêî ïî ìàëêî âçå äà ñòàâà ãîðåùî è äóøíî. Äúðâåòàòà îòíîâî ãè ïðèòèñíàõà îò äâåòå ñòðàíè è ïúòíèöèòå âå÷å íå âèæäàõà êàêâî ãè ÷àêà íàïðåä. Ñåãà îùå ïî-ñèëíî óñåùàõà êàê ãè ïðèõëóïâà çëàòà âîëÿ íà Ãîðàòà. Òúé òèõî áå, ÷å âñåêè çâóê ãëóõî îòåêâàøå â óøèòå èì - øóìîëåíåòî íà ñóõèòå ëèñòà ïîä ñòúïêèòå íà ïîíèòàòà, ïîòðîïâàíåòî íà êîïèòà ïî ñêðèòè êîðåíè. Çà äà îáîäðè äðóãàðèòå ñè, Ôðîäî îïèòà äà çàïåå, àëà ãëàñúò ìó ñïàäíà äî åäâà äîëîâèìî ìúðìîðåíå:

Î, ñòðàííèöè ïî äðóìèùà íåâåðíè,
íå ñå ïëàøåòå! Ìîæå äà ñà ÷åðíè
ãîðèòå, íî è òå ñè èìàò êðàé
è ñëúíöåòî îòíîâî ùå ñèÿé -
ñúñ èçãðåâà, ñúñ çàëåçà ÷åðâåí,
ñúñ ïî÷âàùèÿ èëè ñâúðøâàù äåí.
Âñå íÿêúäå ãîðàòà îðåäÿâà...

Îðåäÿâà - íà òàçè äóìà ãëàñúò ìó èçòúíÿ è çàìëúêíà. Òðóäíî ñå ðîíåõà ñëîâàòà â òåæêèÿ âúçäóõ. Òî÷íî çàä òÿõ íà ïúòåêàòà ñ òðÿñúê ðóõíà ãîëÿì êëîí îò åäíî ñòàðî íàäâèñíàëî äúðâî. Ãîðàòà îòïðåä êàòî ÷å ñå ñãúñòè îùå ïîâå÷å.
- Íå èì ñå íðàâÿò òèÿ ïðèêàçêè çà êðàé è îðåäÿâàíå - êàçà Ìåðè.
- Ëè÷íî àç íå áèõ ïÿë ñåãà. Èç÷àêàé äà ñòèãíåì êðàÿ, ïúê òîãàâà ùå ñå îáúðíåì è ùå èì ïîêàæåì êàêâî ñå êàçâà õîð!
Ìîæå áè ñå òðåâîæåøå, íî íå ãî ïîêàçâàøå è ãîâîðåøå áîäðî. Îñòà¬íàëèòå íå îòâúðíàõà. Áÿõà ïîòèñíàòè. Òåæêà ãðèæà áå íàëåãíàëà ñúð¬öåòî íà Ôðîäî è ñ âñÿêà êðà÷êà íàïðåä òîé ñúæàëÿâàøå, ÷å å äðúçíàë äà ïîòåãëè ñðåùó çàêàíàòà íà äúðâåòàòà. Âå÷å ñå ãîòâåøå äà ñïðå è äà ïðåäëîæè äà ñå âúðíàò (àêî îùå áå âúçìîæíî), êîãàòî ïîëîæåíèåòî ñå ïðîìåíè. Íàêëîíúò íàìàëÿ è ïúòåêàòà ñòàíà ïî÷òè ñúâñåì ðàâíà. Òúì¬íèòå äúðâåòà ñå îòäðúïíàõà íàñòðàíè è õîáèòèòå âèäÿõà, ÷å ïðîñåêàòà ïðîäúëæàâà ïðàâî íàïðåä. Â äàëå÷èíàòà íàä ãîðàòà ñå èçäèãàøå êàòî ïëåøèâî òåìå âúðõúò íà îòêðèò çåëåí õúëì. Ïúòåêàòà ñå íàñî÷âàøå êúì íåãî.
Çàðàäâàíè îò ìèñúëòà äà ñå èçêàòåðÿò çà ìàëêî íàä ïîõëóïàêà íà Ãîðàòà, ïúòíèöèòå îòíîâî ñå âòóðíàõà íàïðåä. Ïúòåêàòà õëúòíà íàäîëó, ïîñëå îòíîâî ñå çàèçêà÷âà è íàé-ñåòíå ãè èçâåäå â ïîäíîæèåòî íà ñòðúì¬íèÿ ñêëîí. Òóê òÿ íàïóñêàøå äúðâåòàòà è ñå ãóáåøå ñðåä òðåâàòà. Ãîðà¬òà îáãðàæäàøå õúëìà îò âñè÷êè ñòðàíè è ñâúðøâàøå ðÿçêî, êàòî ãúñòà êîñà îêîëî èçáðúñíàòà òîíçóðà.
Êðèâîëè÷åéêè, õîáèòèòå ïîâåäîõà ïîíèòàòà ñè íàãîðå. Íà âúðõà ñïðÿõà è ñå îãëåäàõà. Âúçäóõúò èñêðåøå ïîä ñëúí÷åâèòå ëú÷è, íî ëåêà¬òà ìàðàíÿ çàêðèâàøå äàëå÷èíàòà îò ïîãëåäèòå èì. Ïî-íàáëèçî ìúãëàòà ïî÷òè áå èç÷åçíàëà, ìàêàð ÷å âñå îùå ñå êðèåøå òóê-òàì èç ãîðèñòèòå íèçèíè, à íà þã ïðîäúëæàâàøå äà ñå èçäèãà êàòî ïàðà èëè âàëìà îò áÿë äèì íàä äúëáîêà ïàäèíà, ïðåñè÷àùà Ãîðàòà.
- Òîâà - ïîñî÷è ñ ðúêà Ìåðè - å ïîðå÷èåòî íà Âúðáîñòðóéêà. Òÿ èçâèðà îò Ðèäîâåòå è ïðîòè÷à íà þãîèçòîê ïðåç Ãîðàòà, äîêàòî ñå âëåå â Áðåíäèâèí îòòàòúê Ñâúðøèïëåò. Íÿìàìå ðàáîòà íàòàì! Ðàçïðàâÿò, ÷å äîëèíàòà íà Âúðáîñòðóéêà å íàé-ñòðàííîòî ìÿñòî â öÿëàòà ãîðà.. âñå åäíî, ÷å å öåíòúðúò, îò êîéòî èäâàò âñè÷êè ÷óäåñèè.
Îñòàíàëèòå ñå âçðÿõà íàòàòúê, àëà íå âèäÿõà íèùî îñâåí ìúãëè íàä âëàæíàòà è äúëáîêà äîëèíà. Îòâúä íåÿ þæíàòà ïîëîâèíà íà Ãîðàòà ñå ãóáåøå îò ïîãëåä.
Ñëúíöåòî âå÷å íàïè÷àøå âúðõà íà õúëìà. Íàâÿðíî íàáëèæàâàøå åäèíàéñåò ÷àñúò, íî åñåííàòà îìàðà âñå îùå èì ïðå÷åøå äà îãëåäàò äðó¬ãèòå ïîñîêè. Íå óñïÿõà äà ðàçëè÷àò íà çàïàä íèòî î÷åðòàíèÿòà íà Ïëå¬òà, íèòî äîëèíàòà íà Áðåíäèâèí îòòàòúê íåãî. Íà ñåâåð, íàêúäåòî ñå âãëåæäàõà ñ íàé-ãîëÿìà íàäåæäà, íå âèæäàõà íèùî, íàïîìíÿùî òÿõíà¬òà öåë - ÷åðòàòà íà Ãîëåìèÿ èçòî÷åí ïúò. Ñòîÿõà íà îñòðîâ ñðåä çåëåíî ìîðå, à õîðèçîíòúò áå çàáóëåí.
Îòêúì þãîèçòîê õúëìúò áåøå ìíîãî ñòðúìåí, ñÿêàø ñêëîíîâåòå ìó ïðîäúëæàâàõà äà ñå ñïóñêàò äàëå÷ ïîä íèâîòî íà äúðâåòàòà, äîñóù êàòî áðåãîâåòå íà îñòðîâ - íàëè âñåêè îñòðîâ å ïëàíèíà, èçäèãíàòà íàä ìîðñêèòå äúëáèíè. Õîáèòèòå ïðèñåäíàõà íà çåëåíîòî áèëî è äîêàòî îáÿä¬âàõà, ïîãëåæäàõà íàäîëó êúì ãîðèòå. Êîãàòî ñëúíöåòî ïðåâàëè ïëàäíå, òå çúðíàõà äàëå÷å íà èçòîê ñèâî-çåëåíèòå î÷åðòàíèÿ íà Ðèäîâåòå, ëåæàùè èçâúí Ñòàðàòà ãîðà. Òîâà ìíîãî ãè çàðàäâà - ïðèÿòíî áå äà âèäÿò êàêâîòî è äà áèëî èçâúí ïðåäåëèòå íà ãîðàòà. Íå ÷å âúçíàìåðÿâàõà äà òðúãíàò â îíàÿ ïîñîêà, àêî èìàò èçáîð - ñïîðåä õîáèòîâèòå ëåãåíäè Ìîãèëíèòå ðèäîâå èìàõà íå ïî-ìàëêî çëîâåùà ñëàâà îò ñàìàòà Ãîðà.
Íàé-ñåòíå ñå íàêàíèõà äà ïðîäúëæàò. Â ñåâåðîçàïàäíîòî ïîäíîæèå Ïúòåêàòà îòíîâî ñå ïîÿâè, íî íå áÿõà èçìèíàëè ìíîãî, êîãàòî îòêðèõà, ÷å òÿ óïîðèòî çàâèâà íàäÿñíî. Ñêîðî âçå äà ñå ñïóñêà ñòðúìíî íàäîëó ö òå ïðåäïîëîæèõà, ÷å âîäè â íàé-íåæåëàíàòà ïîñîêà - êúì äîëèíàòà íà Âúðáîñòðóéêà. Ñëåä êðàòúê ñïîð ðåøèõà äà íàïóñíàò òàÿ èçìàìíà ïúòå¬êà è äà ñå îòïðàâÿò íà ñåâåð; ìàêàð è äà íå ãî áÿõà âèäåëè îò âúðõà Ïúòÿò òðÿáâàøå äà å íåéäå òàì, è òî íå ìíîãî äàëå÷å. Ïúê è íà ñåâåð, âëÿâî îò ïúòåêàòà, òåðåíúò èçãëåæäàøå ïî-ñóõ è ïî-îòêðèò. Íàãîðå ñå èçäèãàõà ñêëîíîâå, êúäåòî äúðâåòàòà èçòúíÿâàõà, áîðîâå è åëè çàìåíÿ¬õà äúáîâåòå, ÿñåíèòå è äðóãèòå ñòðàííè, áåçèìåííè äúðâåòà íà ãîðñêèòå äåáðè.
Îòíà÷àëî èçáîðúò èçãëåæäàøå ïîäõîäÿù - ïðèäâèæâàõà ñå äîñòà áúðçî, ìàêàð ÷å âñåêè ïúò, êîãàòî óñïÿâàõà äà çúðíàò ñëúíöåòî îò íÿêîÿ ïîëÿíà, îòêðèâàõà, ÷å íåîáÿñíèìî ñà ñå îòêëîíèëè íà èçòîê. Íî ñëåä èçâåñòíî âðåìå äúðâåòàòà îòíîâî ïî÷íàõà äà ñå ñãúñòÿâàò, òî÷íî òàì, êúäåòî îòäàëå÷å áÿõà èçãëåæäàëè ðåäêè è òúíêè. Íåíàäåéíî èçíèêâàõà äúëáîêè äåðåòà êàòî êîëîâîçè îò ãèãàíòñêè êîëåñíèöè. Ñðåùàõà øèðîêè ðîâîâå è õëúòíàëè, îòäàâíà èçîñòàâåíè ïúòèùà, çàäðúñòåíè ñ êúïèíè. Êàòî ÷å íàðî÷íî âñè÷êè òåçè ïðåïÿòñòâèÿ ïðåñè÷àõà ïúòÿ èì è ìîæåõà äà ñå ïðåîäîëåÿò ñàìî ñ öåíàòà íà ìú÷èòåëíî ñïóñêàíå è êàòåðåíå, à ñ ïîíèòàòà òîâà áå òðóäíî è èçìîðèòåëíî. Äúíîòî íåèçìåííî ñå îêàçâàøå çàïúëíåíî ñ ãúñòè õðàñòè è ïðåïëåòåíè áóðåíàöè, êîèòî íåçíàéíî çàùî ãè âúçïèðàõà îò ëÿâàòà ñòðàíà è îòñòúïâàõà ñàìî àêî ïúòíèöèòå çàâèâàõà íàäÿñíî. Âå÷íî ñå íàëàãàøå äà ïîâúðâÿò ïî äúíîòî ïðåäè äà îòêðèÿò êàê äà ñå èçìúêíàò îò äîëà. À èçêàòåðåõà ëè ñå íàâúí, äúðâåòàòà èçãëåæäàõà îùå ïî-ãúñòè è ìðà÷íè. Âñå ïî-òðóäíî íàìèðàõà ïúò íàãîðå è íàëÿâî è òå ïî íåâîëÿ ñå ñïóñêàõà íàäÿñíî.
Ïîäèð ÷àñ-äâà áÿõà èçãóáèëè âñÿêàêâî ÷óâñòâî çà îðèåíòàöèÿ; çíàåõà ñàìî, ÷å îòäàâíà ñà ïðåñòàíàëè äà ñå äâèæàò íà ñåâåð. Íåùî ãè áå îòêëîíèëî è òå ïðîñòî ñëåäâàõà îòðåäåíàòà èì ïîñîêà - íå êúì ïîêðàéíèíèòå íà Ãîðàòà, à íà þãîèçòîê, êúì íàé-ãúñòèòå äåáðè.
Â êúñíèÿ ñëåäîáåä êðèâî-ëÿâî ñå ñïóñíàõà äî äúíîòî íà åäíà ïàäèíà, ïî-øèðîêà è ïî-äúëáîêà îò âñè÷êè ñðåùàíè äîñåãà. Òúé ñòðúìíè è íàäâèñíàëè áÿõà ñêëîíîâåòå, ÷å ñå îêàçà íåâúçìîæíî äà ñå èçìúêíàò îòêúäåòî è äà áèëî, áåç äà èçîñòàâÿò ïîíèòàòà è áàãàæà. Îñòàâàøå èì ñàìî äà ñëåäâàò îâðàãà - íàäîëó. Ïî÷âàòà ñòàíà ìåêà, íà ìåñòà ìî÷óðëèâà, ïî ñêëîíîâåòå ñå ïîÿâèõà èçâîð÷åòà è íå ñëåä äúëãî ïúòíèöèòå êðà÷åõà ïîêðàé ïîòîê, êîéòî áúëáóêàøå èç îáðàñëîòî ñè êîðèòî. Ïîñëå íàêëîíúò ñå óâåëè÷è, ïîòîêúò íàáðà ñèëè, çàøóìÿ è áúðçî çàïîäñêà÷à íàäîëó. Íàìèðàõà ñå â äúëáîêà, óñîéíà êëèñóðà, çàñëîíåíà îò äúðâåòàòà âèñîêî ãîðå.
Ñëåä äúëãî ïðåïúâàíå ïîêðàé ðó÷åÿ òå íåíàäåéíî èçëÿçîõà îò ïîëóìðàêà. Êàòî ïðåç òÿñíà ïîðòè÷êà çúðíàõà íàïðåä ñëúí÷åâàòà ñâåòëè¬íà. Êîãàòî äîñòèãíàõà îòâîðà, ðàçáðàõà, ÷å ñà ìèíàëè ïðåç ïðîöåï âúâ âèñîêèÿ è ñòðúìåí, ïî÷òè îòâåñåí áðÿã. Òðåâà è òðúñòèêà ïîêðèâàõà ïðîñòîðíàòà ëèâàäà â ïîäíîæèåòî ìó, à â äàëå÷èíàòà ñå ìåðæåëååøå äðóã, ñúùî òúé ñòðúìåí áðÿã. Çëàòíèòå ëú÷è íà êúñíèÿ ñëåäîáåä ñòîï¬ëÿõà è óäðÿìâàõà çàêúòàíàòà äîëèíà. Â ñðåäàòà ëåíèâî ñå âèåøå òúìíî¬êàôÿâà ðåêà - ñòàðè âúðáè ÿ îãðàæäàõà, ñïëèòàõà êëîíè íàä íåÿ, çàä¬ðúñòâàõà ÿ ñ ðóõíàëè äúíåðè è èçïúñòðÿõà âîäèòå é ñ õèëÿäè ïîâåõíàëè âúðáîâè ëèñòåíöà. Òå êàïåõà îò êëîíèòå è ïúðõàõà íà æúëòè îáëàöè èç âúçäóõà, ïîíåñåíè îò òîïëèÿ íåæåí âåòðåö, êîéòî ïîâÿâàøå ìåêî èç äîëèíàòà, øóìîëåøå èç òðúñòèêèòå, ïðîñêúðöâàøå â êëîíèòå íà âúðáè¬òå.
- Å, ñåãà ïîíå èìàì ïðåäñòàâà êúäå ñìå! - èçâèêà Ìåðè. - Âúðâåëè ñìå, êàæè-ðå÷è, â îáðàòíà ïîñîêà. Òîâà å ðåêà Âúðáîñòðóéêà. Ùå èäà äà ïîðàçóçíàÿ.
Òîé èçëåçå îò ñÿíêàòà è èç÷åçíà ñðåä âèñîêàòà òðåâà. Ñëåä ìàëêî ñå çàâúðíà ñ íîâèíàòà, ÷å ìåæäó óðâàòà è ðåêàòà ïî÷âàòà å ñúâñåì ñóõà, à íà ìåñòà òâúðäàòà çåìÿ ñòèãà ÷àê äî âîäàòà.
- Íåùî ïîâå÷å - äîáàâè òîé, - ïî îòñàìíèÿ áðÿã êðèâîëè÷è íåùî êàòî ïúòåêà. Àêî çàâèåì íàëÿâî ïî íåÿ, òîêó-âèæ, ñìå èçëåçëè íà èçòîê îò Ãîðàòà.
- Íå ùå è äóìà! - êàçà Ïèïèí. - Ñòèãà äà ïðîäúëæè äî êðàÿ, âìåñòî äà íè îòâåäå â íÿêîÿ ÿìà è òàì äà íè çàðåæå. Êîé ñïîðåä òåá å óòúïêàë òàì ïúòåêàòà è çàùî? Ñèãóðåí ñúì, ÷å íå å áèëî çà íàøå óëåñ¬íåíèå. Âå÷å ñúì ìíîãî ïîäîçðèòåëåí êúì òàÿ Ãîðà è âñè÷êî èç íåÿ. Çàïî÷âàì äà âÿðâàì íà ñòàðèòå ïðèêàçêè. Èìàø ëè ïðåäñòàâà êîëêî ùå òðÿáâà äà âúðâèì íà èçòîê?
- Íèêàêâà - îòâúðíà Ìåðè. - Èçîáùî íå çíàì êúäå òî÷íî ïî Âúð¬áîñòðóéêà ñå íàìèðàìå, íèòî ïúê êîé ìîæå äà èäâà íàñàì òîëêîâà ÷åñ¬òî, òà äà óòúï÷å ïúòåêà. Íî äðóã ïúò íå âèæäàì è íèùî íå ìè èäâà íàóì.
Íÿìàøå êàêâî äà ñå ïðàâè. Åäèí ïî åäèí òå ñå èçíèçàõà îò êëèñó¬ðàòà è Ìåðè ãè ïîâåäå ïî ïúòåêàòà, êîÿòî áå îòêðèë. Òðåâèòå è òðúñòè¬êèòå áÿõà èçáóÿëè âèñîêî, íà ìåñòà ñå èçäèãàõà íàä ãëàâèòå íà ïúòíè¬öèòå, íî ùîì âåäíúæ áÿõà íàìåðèëè ïúòåêàòà, íå áå òðóäíî äà ñëåäâàò êðèâîëèöèòå é ïî òâúðäàòà ïî÷âà ñðåä áëàòà è åçåðöà. Òóê-òàì ÿ ïðåñè¬÷àõà äðóãè ïîòî÷åòà, èçâèðàùè îò ãîðñêèòå âúçâèøåíèÿ è óñòðåìåíè ïî ïëèòêè äåðåòà êúì Âúðáîñòðóéêà. Íà òåçè ìåñòà íÿêîé ãðèæëèâî áå ïîëîæèë ñòàðè äúíåðè èëè íàðú÷è ñú÷êè.
Ñòàâàøå âñå ïî-ãîðåùî. Àðìèè îò âñåâúçìîæíè ìóõè áðúì÷àõà êðàé óøèòå íà õîáèòèòå, à ñëåäîáåäíîòî ñëúíöå æàðåøå ãúðáîâåòå èì. Íàé-ïîñëå èçâåäíúæ íàâëÿçîõà â ðÿäêàòà ñÿíêà íà îãðîìíè ñèâè êëîíè, íàä¬âèñíàëè íàä ïúòåêàòà. Êðà÷êèòå èì ñòàâàõà ñå ïî-êîëåáëèâè. Äðÿìêàòà ñÿêàø èçâèðàøå îò çåìÿòà è ïúëçåøå ïî êðàêàòà èì, ìåêî ñå ñïóñêàøå îò âúçäóõà ïî ãëàâèòå è î÷èòå èì.
Ôðîäî óñåòè êàê áðàäè÷êàòà ìó ñå îòïóñíà è ãëàâàòà ìó êëþìíà. Òîêó ïðåä íåãî Ïèïèí ïàäíà íà êîëåíå. Ôðîäî ñïðÿ è ÷ó Ìåðè äà ìúð¬ìîðè:
- Íÿìà ñìèñúë. Õè÷ íå ìðúäâàì áåç ïî÷èâêà. Òðÿáâà äà äðåìíà. Õëàäíî å ïîä âúðáèòå. Íÿìà ìóõè. Ôðîäî ñå ðàçòðåâîæè.
- Õàéäå! - âèêíà òîé. - Îùå íå å âðåìå çà äðÿìêà. Ïúðâî äà ñå èçìúêíåì îò Ãîðàòà.
Íî äðóãèòå âå÷å íå ñå èíòåðåñóâàõà îò íèùî. Çàñòàíàë êðàé òÿõ Ñàì ñå ïðîçÿâàøå è òúïî ïðèìèãâàøå.
Âíåçàïíî ñúíÿò îáîðè è Ôðîäî. Çàâè ìó ñå ñâÿò. Â òåæêèÿ âúçäóõ íå òðåïâàøå íèòî çâóê. Äîðè ìóõèòå íå áðúì÷àõà. Ñàìî â êëîíèòå ãîðå òðúïíåøå òèõ, åäâà äîëîâèì çâóê, ñÿêàø ìåêî íàøóøâàøå òèõà ïåñåí. Ôðîäî ïîâäèãíà íàòåæàëèòå ñè î÷è è âèäÿ íàä ñåáå ñè íàäâåñåíà ñòàðà, îáðàñëà â ìúõ âúðáà. Îãðîìíà ìó ñå ñòîðè òÿ, ðàçïåðèëà íàãîðå êëîíè êàòî õèùíè ðúöå ñ áåçáðîé äúëãè ïðúñòè, à â êðèâèÿ, ÷âîðåñò äúíåð çååõà øèðîêè ïóêíàòèíè è òèõè÷êî ïîñêúðöâàõà ïðè âñÿêî ïîëþøâàíå íà êëîíèòå. Ëèñòàòà, çàòðåïòåëè íà ôîíà íà ÿðêîòî íåáå, ãî çàñëîíèõà, òîé ñå ñâëå÷å è îñòàíà äà ëåæè íà òðåâàòà.
Ìåðè è Ïèïèí ñå ïîòúòðèõà íàïðåä è îáëåãíàõà ãúðáîâå íà äúíåðà. Ðàçëþëÿíîòî, ñêúðöàùî äúðâî ðàçòâîðè çàä òÿõ óäîáíè âäëúáíàòèíè. Òå ïîãëåäíàõà íàãîðå, êúäåòî ñèâè è æúëòè ëèñòà ëåêî ïîìðúäâàõà ïðåä ñâåòëèíàòà è ïååõà. Äâàìàòà çàòâîðèõà î÷è è ïî÷òè èì ñå ñòîðè, ÷å äîëàâÿò äóìè, ïðîõëàäíè äóìè, íàøåïâàùè íåùî çà âîäà è ñúí. Ïîääà¬äîõà ñå íà ìàãèÿòà è áúðçî çàñïàõà â ïîäíîæèåòî íà îãðîìíàòà îòêî¬ëåøíà âúðáà.
Ôðîäî ïîëåæà, áîðåéêè ñå ñ òåæêàòà äðÿìêà, ïîñëå ñ ìú÷èòåëíî óñèëèå ñå èçïðàâè íà êðàêà. Êîïíååøå äà ñå äîêîñíå äî ñòóäåíàòà âîäà.
- ×àêàé ìå, Ñàì - åäâà èçáúáðè òîé. - Òðÿáâà ìàëêî... ïëàêíà êðàêàòà.
Â ïîëóñúí ñå äîòúòðè äî äðóãàòà ñòðàíà íà äúðâîòî, êúäåòî äåáåëè êðèâè êîðåíè ñå ñïóñêàõà â ðåêàòà êàòî âúçëåñòè äðàêîí÷åòà, ïðîòî÷è¬ëè øèè äà óòîëÿò æàæäàòà ñè. ßõíà åäèí îò òÿõ, öàìáóðíà ãîðåùèòå, ñè êðàêà â ïðîõëàäíàòà, ìúòíà âîäà è èçâåäíúæ çàñïà òàêà, îáëåãíàë ãðúá íà äúðâîòî.
Ñàì ñåäíà, ïî÷åñà ñå ïî ãëàâàòà è ñå ïðîçèíà - óñòàòà ìó çàïðèëè÷à íà ñúùèíñêà ïåùåðà. Ñëåäîáåäúò îòìèíàâàøå è òàÿ âíåçàïíà äðÿìêà ìó ñå ñòîðè íåîáè÷àéíà.
- Èìà òóêà îùå íåùî, íå å ñàìî äî ñëúíöåòî è æåãàòà - ïðîìúðìî¬ðè ñè òîé. - Íå ìè õàðåñâà òóé ãðàìàäàíñêî äúðâî. Íå ìó âÿðâàì. ×óé ãî ñàìî êàê ïåå çà ñúí ñåãà! À, íÿìà äà ãî áúäå!
Òîé òåæêî ñå èçïðàâè íà êðàêà è ñå çàòúòðè äà âèäè êàêâî ñòàâà ñ ïîíèòàòà. Îòêðè, ÷å äâå îò òÿõ ñà îòèøëè äîñòà íàïðåä ïî ïúòåêàòà. Òúêìî ãè áå õâàíàë è ãè âîäåøå îáðàòíî, êîãàòî äî óøèòå ìó äîëåòÿõà äâà çâóêà - åäèíèÿò ñèëåí, äðóãèÿò òèõè÷úê, íî ìíîãî îò÷åòëèâ. Ïúð¬âèÿò áå ïëÿñúê îò ïàäàíåòî íà íåùî òåæêî âúâ âîäàòà; âòîðèÿò íàïîìíÿøå êëúöâàíåòî íà ðåçå, êîãàòî âðàòàòà áàâíî ñå çàõëîïâà. 
Âòóðíà ñå íàçàä. Ôðîäî ëåæåøå âúâ âîäàòà äîñàìè áðåãà è åäèí ãîëÿì êîðåí êàòî ÷å ãî ïðèòèñêàøå îòãîðå, àëà òîé íå ñå ñúïðîòèâëÿâà¬òå. Ñàì ñå âêîï÷è â äðåõàòà ìó, èçìúêíà ãî èçïîä êîðåíà è ñ ìúêà ãî èçâëå÷å íà áðåãà. Ïî÷òè íåçàáàâíî Ôðîäî ñå ñúáóäè, ðàçêàøëÿ ñå è çà¬ïî÷íà äà ïëþå âîäà.
- Çíàåø ëè, Ñàì - èçðå÷å òîé íàé-ïîñëå, - ãàäíîòî äúðâî ìå õâúðëè âúâ âîäàòà! Óñåòèõ ãî. Ãîëåìèÿò êîðåí ïðîñòî ñå èçâúðòÿ è ìå áëúñíà!
- Ñúí ùå äà å áèëî, ãîñïîäèí Ôðîäî - âúçðàçè Ñàì. - Íå å òðÿáâà¬ëî äà ñÿäàòå ñúíåí íà òàêîâà ìÿñòî.
- Àìè äðóãèòå? - çàïèòà Ôðîäî. - ×óäÿ ñå êàêâî ëè èì ñå ïðèñúíâà.
Çàîáèêîëèõà äúðâîòî è Ñàì ðàçáðà êàêâî áå êëúöíàëî. Ïèïèí áå èç÷åçíàë. Ïóêíàòèíàòà, êðàé êîÿòî ëåæåøå, ñå áå çàòâîðèëà òúé ïëúò¬íî, ÷å íå îñòàâàøå è ñëåäà. Ìåðè ïúê áå ïîïàäíàë â êàïàí - äðóãà ïóêíàòèíà ãî ïðèòèñêàøå ïðåç êðúñòà; êðàêàòà ìó ëåæàõà îòâúí, à âñè÷¬êî îñòàíàëî ÷åçíåøå â òúìíèÿ îòâîð, ÷èèòî ðúáîâå ãî ñòèñêàõà êàòî êëåùè.
Îòïúðâî Ôðîäî è Ñàì çàóäðÿõà ïî äúíåðà òàì, êúäåòî áå ëåæàë Ïèïèí. Ïîñëå íåèñòîâî ñå íàïðåãíàõà äà ðàçõëàáÿò ÷åëþñòèòå íà õðàëó¬ïàòà, ïîãúëíàëà ãîðêèÿ Ìåðè. Áåçïîëåçíî.
- Ìðúñíà ðàáîòà! - áÿñíî èçêðåùÿ Ôðîäî. - Çàùî ëè äîéäîõìå â òàÿ çëîêîáíà Ãîðà? Êàêâî íå áèõ äàë, çà äà ñå âúðíåì ïàê â Ùóð÷îâ äîë!
Áåç äà ìèñëè çà êðàêà ñè, òîé ðèòíà äúðâîòî ñ âñå ñèëà. Åäâà äîëî¬âèìà òðúïêà ïðîáÿãà ïî ñòúáëîòî è ïðåìèíà â êëîíèòå; ëèñòàòà çàøóìî¬ëÿõà, çàøåïíàõà, àëà ñåãà çâóêúò èì íàïîìíÿøå òèõ, äàëå÷åí ñìÿõ.
- Íÿìàìå ëè áðàäâà â áàãàæà, ãîñïîäèí Ôðîäî! - çàïèòà Ñàì.
- Âçåë ñúì åäíà ìàëêà áðàäâè÷êà, êîëêîòî äà öåïèì ïîäïàëêè - êàçà Ôðîäî. - Íÿìà äà íè ñâúðøè ðàáîòà.
- ×àêàéòå! - èçâèêà Ñàì, ùîì ÷ó çà ïîäïàëêè. - Ìîæå äà óñïååì ñ îãúí!
- Ìîæå - ñêåïòè÷íî îòâúðíà Ôðîäî. - Ìîæå äà óñïååì äà îïå÷åì Ïèïèí âúòðå.
- Êàòî íà÷àëî ùå îïèòàìå äà ñïëàøèì äúðâîòî - ñâèðåïî çàÿâè Ñàì. Íå ãè ëè ïóñíå, ñúñ çúáè ùå ãî ïðåãðèçà è ïàê ùå ãî ñúáîðÿ.
Òîé èçòè÷à êúì ïîíèòàòà è ñëåä ìàëêî ñå âúðíà ñ áðàäâè÷êàòà è äâå êóòèéêè ïðàõàí.
Äâàìàòà áúðçî ñúáðàõà ñëàìêè, ñóõè ëèñòà è ïàð÷åòà êîðà, ïîñëå äîìúêíàõà êóï ñú÷êè è íàòðîøåíè êëîíè. Ñòðóïàõà âñè÷êî òîâà êðàé Äúíåðà, ïî-íàäàëå÷ îò ïëåííèöèòå. Îãíèâîòî íà Ñàì ïóñíà èñêðà â ïðàõàíòà, òÿ ìèãîì ïîäïàëè ñóõàòà òðåâà è íàãîðå ëóìíàõà äèìíè ïëàìú¬öè. Ñú÷êèòå çàïðàùÿõà. Îãíåíè åçè÷åòà áëèçíàõà è îáãîðèõà íàïóêàíà¬òà ñóõà êîðà íà ñòàðîòî äúðâî. Òðúïêà ïðîáÿãà ïî öÿëàòà âúðáà. Íàä ãëàâèòå èì ëèñòàòà ñÿêàø çàñúñêàõà îò áîëêà è ãíÿâ. Îòêúì Ìåðè äîëå¬òÿ îò÷àÿí ïèñúê, à â äúëáèíèòå íà äúðâîòî ñå ðàçäàäå ïðèãëóøåíèÿò âîïúë íà Ïèïèí. 
- Èçãàñåòå ãî! Èçãàñåòå ãî! - êðåùåøå Ìåðè. - Àêî íå ñïðåòå, òîé ùå ìå ïðåõàïå íà äâå. Òàêà êàçâà!
- Êîé? Êàêâî? - âèêíà Ôðîäî, òúð÷åéêè êúì äðóãàòà ñòðàíà íà äúíåðà.
- Èçãàñåòå ãî! Èçãàñåòå ãî! - ìîëåøå Ìåðè.
Âúðáàòà ÿðîñòíî ðàçëþëÿ êëîíè. Ìîùåí òúòåí ñå íàäèãíà êàòî âè¬õúð è ïðåëåòÿ ïî êëîíèòå íà âñè÷êè äúðâåòà íàîêîëî, ñÿêàø áÿõà õâúð¬ëèëè êàìúê ñðåä òèõàòà äðÿìêà íà ðå÷íàòà äîëèíà è ñåãà âúëíè îò ãíÿâ ïðîáÿãâàõà ïî öÿëàòà Ãîðà. Ñàì ðàçðèòà ìàëêèÿ îãúí è ñòúïêà èñêðèòå. Íî Ôðîäî, áåç ñàì äà ðàçáåðå çàùî ãî ïðàâè è íà êàêâî ñå íàäÿâà, ïîáÿã¬íà ïî ïúòåêàòà ñ âèê: „Ïîìîù! Ïîìîù! Ïîìîù!" Ñòîðè ìó ñå, ÷å åäâà ÷óâà ñîáñòâåíèÿ ñè ïèñêëèâ ãëàñåö - ùîì ñå îòðîíåõà îò óñòíèòå ìó, äóìèòå ìèãîì îòëèòàõà ñðåä âúðáîâèÿ âÿòúð è òúíåõà â ðîïîòà íà ëèñ¬òàòà. Èçïúëâàøå ãî îò÷àÿíèå - áåøå áåçïîìîùåí è îáúðêàí.
Èçâåäíúæ ñïðÿ. Ñòîðè ìó ñå, ÷å ÷óâà îòãîâîð, àëà òîé äîëèòàøå èçîòçàä, íÿêúäå äàëå÷å îòêúì ãîðñêàòà ïúòåêà. Îáúðíà ñå, íàïðåãíà ñëóõ è ñêîðî âå÷å íÿìàøå ñúìíåíèå - íÿêîé ñå çàäàâàøå ñ ïåñåí; äúëáîê ðàäîñòåí ãëàñ ïååøå áåçãðèæíî è ùàñòëèâî, íî â ïåñåíòà ìó íÿìàøå íèêàêúâ ñìèñúë:

Õåé, äîë! Âåñåë äîë! Äðúíêà, çâúíêà äèëî!
Äðúíêà çâúí! Õîï íàâúí! Ïóì ïî âúðáèëî!
Òîì Áîì, õóáàâ Òîì, Òîì Áîìáàäèëî!

Ôðîäî è Ñàì ñòîÿõà íåïîäâèæíî, èçïúëíåíè åäíîâðåìåííî ñ íàäåæäà è ñòðàõ ïðåä íÿêîÿ íîâà îïàñíîñò. Âíåçàïíî, ïîñðåä äúëúã íàíèç îò áåçñìèñëèöè (ïîíå òàêà èì ñå ñòðóâàøå), ãëàñúò ñå èçâèñè ìîùåí è ÿñåí ñ íîâà ïåñåí:

Õåé! Áðåé! Âåñåë äîë! Âèæ, ëþáèìà! Åòî,
ëåê ëåòè âåòðåöúò òèõ è ñêîðåö â íåáåòî.
Òàì äàëå÷ ïîä Õúëì çåëåí òÿ íà ïðàãà ÷àêà
íîù äà ïàäíå è çâåçäè äà èçãðåÿò â ìðàêà,
íà Ðåêàòà äúùåðÿ, íåæíà è ëú÷èñòà,
ñòðîéíà êàòî âúðáîâ êëîí, êàòî èçâîð ÷èñòà.
Ñòàð Òîì Áîìáàäèë ñ ëèëèè çà íåÿ
ïàê êúì ñâîÿ äîì òúð÷è. ×óâàø ëè êàê ïåå?
Õåé! Áðåé! Âåñåë äîë! Áåñåí äîë! È âåñåëà
Çëàòîðîíêà, Çëàòîðîíêà, æúëòà, çëàòíà, åñåííà!
Áåäåí Âúðáàëàíå ñòàð, ñâèé ñè êîðåíàêà!
Ìíîãî áúðçà äíåñêà Òîì, íÿìà äà òå ÷àêà.
Òîì êúì ñâîÿ äîì òúð÷è ñ ëèëèè çà íåÿ.
Õåé! Áðåé! Âåñåë äîë! ×óâàø ëè êàê ïåÿ?

Ôðîäî è Ñàì ñòîÿõà êàòî îìàãüîñàíè. Âÿòúðúò çàòèõíà. Ëèñòàòà îòíîâî âèñÿõà íåïîäâèæíî ïî âöåïåíåíèòå êëîíè. Ïàê ïðîåõòÿ ïåñåíòà è èçâåäíúæ íàä òðúñòèêèòå êðàé ïúòåêàòà çàïîäñêà÷à â òàíö âåõòà è ñìà÷êàíà îñòðîâúðõà øàïêà ñ äúëãî ñèíüî ïåðî íà ïàíäåëêàòà. Îùå åäíî ïîëþøâàíå, ñêîê - è ïðåä òÿõ ñå ïîÿâè ÷îâåê èëè ïîíå òàêà èì ñå ñòîðè. Âúâ âñåêè ñëó÷àé çà õîáèò áå ïðåêàëåíî åäúð è òåæúê. Àêî è äà íå áå ÷àê òîëêîâà âèñîê, êîëêîòî Ãîëåìèòå õîðà, òîé âäèãàøå ïðåäîñòà¬òú÷íî øóì - òðîïîëåøå ñ ÿêèòå ñè êðàêà, îáóòè â îãðîìíè æúëòè áîòó¬øè, è êàêòî ñå áå þðíàë ïðåç òðåâè è òðúñòèêè, ïðèëè÷àøå íà êðàâà, õóêíàëà íà âîäîïîé. Èìàøå ñèíüî ñåòðå è äúëãà êåñòåíÿâà áðàäà, î÷èòå ìó áÿõà ÿñíîñèíè, à ëèöåòî ìó - ÷åðâåíî êàòî çðÿëà ÿáúëêà è íàáðàçäå¬íî îò ñòîòèöè âåñåëè áðú÷èöè. Â ðúöåòå ñè íîñåøå êàòî ïîäíîñ ãîëÿìî ëèñòî ñ êóï÷èíêà áåëè âîäíè ëèëèè.
- Ïîìîù! - âèêíàõà â åäèí ãëàñ Ôðîäî è Ñàì, òè÷àéêè êúì íåãî ñ ïðîòåãíàòè ðúöå.
- Òïðó! Òïðó! Êðîòêî áå! - èçâèêà ñòàðåöúò, âäèãíà ðúêà è òå ñïðÿ¬õà êàòî çàêîâàíè. - ß äà âèäèìå ñåãà, ìúíè÷êè þíà÷åòà, íàêúäå òúð÷è¬òå òúé, âèêàòå è ïëà÷åòå? Ùî ëè ñòàâà òóêà ñ âàñ? Çíàåòå ëè êîé ñúì àç? Àç ñúì Òîì Áîìáàäèë. Êàçâàéòå êàêâî âè ìú÷è? Òîì áúðçà ñåãà. Äà íå ìè ñìà÷êàòå ëèëèèòå!
- Åäíà âúðáà õâàíà ïðèÿòåëèòå ìè - çàäúõâàøå ñå Ôðîäî.
- Ãîñïîäèí Ìåðè å çàêëåùåí â õðàëóïàòà! - äîáàâè Ñàì.
- Êàêâî? - èçðåâà Òîì Áîìáàäèë è ïîäñêî÷è íàâèñîêî. - Ñòàðèÿ Âúðáàëàí? Ñàìî òîâà ëè áèëî, à? Ëåñíî ùå ãî îïðàâèì. Çíàì àç êàêâî äà ìó ïîïåÿ. Àõ, òîÿ Ñòàð Âúðáàëàí! Ñúðöåâèíàòà ùå ìó ñìðàçÿ, àêî áåçîáðàçíè÷è. Òúé ùå ìó ïîïåÿ, ÷å êîðåíèòå ìó ùå èçõâðúêíàò. Ùå èçïåÿ íà âÿòúðà äà ìó ðàçïåðäóøèíè ëèñòàòà è êîðåíèòå. Àõ, Ñòàðèÿ ìó Âúðáà¬ëàí!
Êàòî ïîëîæè âíèìàòåëíî ëèëèèòå íà òðåâàòà, òîé èçòè÷à êúì äúð¬âîòî. Òàì âèäÿ äà ñòúð÷àò êðàêàòà íà Ìåðè - îñòàíàëîòî âå÷å áåøå ïðèäúðïàëî íàâúòðå. Òîì ïðèòèñíà óñòíè êúì ïóêíàòèíàòà è òèõè÷êî çàïÿ. Õîáèòèòå íå ðàçáðàõà äóìèòå, íî Ìåðè ÿâíî ñå îáîäðè. Êðàêàòà ìó ñå ðàçðèòàõà. Òîì îòñêî÷è íàçàä, îòêúðøè åäèí óâèñíàë êëîí è øèáíà äúíåðà ñ íåãî.
- Ïóñêàé ãè íà ñâîáîäà, Ñòàðè Âúðáàëàíå! - çàïîâÿäà òîé. - Êàê ñè ãè ìèñëèø òèÿ ðàáîòè, à? Íå å ðåäíî äà ñå áóäèø. ßæ çåìÿ! Äúëáàé! Ïèé âîäà! Çàñïèâàé! Áîìáàäèë òè ãîâîðè!
Ïîñëå òîé õâàíà Ìåðè çà êðàêàòà è ãî èçäúðïà îò âíåçàïíî ðàçøè¬ðèëàòà ñå ïóêíàòèíà.
Ðàçäàäå ñå ïðîíèçèòåëíî ïðàøåíå, çåéíà íîâà ïóêíàòèíà è Ïèïèí èçõâúð÷à îòâúòðå êàòî ïîäðèòíàò. Ñåòíå äâàòà îòâîðà íàíîâî ñå çàõëîï¬íàõà øóìíî. Îò êîðåíèòå äî âúðõà íà äúðâîòî ïðîáÿãà òðúïêà è íàñòú¬ïè ïúëíà òèøèíà.
- Áëàãîäàðèì! - êàçàõà õîáèòèòå åäèí ïîäèð äðóã. Òîì Áîìáàäèë èçáóõíà â ñìÿõ.
- Å, ìúíè÷êè þíà÷åòà! - ðå÷å òîé, çàíè÷àéêè ïðèâåäåí â ëèöàòà èì. - Ùå äîéäåòå ñ ìåíå ó äîìà! Ìàñàòà å îòðóïàíà ñ æúëòà ñìåòàíà, ìåäåíè ïèòè, áåëè ïîãà÷è è ìàñëî. Çëàòîðîíêà ÷àêà. Íà âå÷åðÿòà ùå áúáðèì êîëêîòî ñè ùåòå. Òè÷àéòå ñåãà ñëåä ìåí è íå ñå áàâåòå!
Ñ òåçè äóìè òîé ïîå ëèëèèòå, ðàçìàõà ðúêà è çàïîäñêà÷à ñ òàíöîâà ñòúïêà ïî ïúòåêàòà íà èçòîê, ïðîäúëæàâàéêè äà ïåå ãðúìîãëàñíèòå ñè áåçñìèñëèöè.
Èçãóáèëè äàð-ñëîâî îò èçíåíàäà è îáëåê÷åíèå, õîáèòèòå ïðåçãëàâà ñå âòóðíàõà ïîäèð íåãî, àëà íå áÿõà äîñòàòú÷íî áúðçè. Ñêîðî Òîì ñå èçãóáè íàïðåä èç òðúñòèêèòå è ïåñåíòà ìó çàãëúõíà â äàëå÷èíàòà. Âíå¬çàïíî ìîùíèÿò ìó ãëàñ îòíîâî ñå èçâèñè è äîëåòÿ äî òÿõ:

Õåé, íàñàì, êðàé Âúðáîñòðóéêà áúðçàéòå âúâ òîçè ÷àñ!
Ñâåùè ÿðêè äà çàïàëè òè÷à Áîìáàäèë ïðåä âàñ.
Ñëúíöåòî íà çàïàä ÷åçíå, ñêîðî íîù ùå ïàäíå ãîðå.
Ùîì ñå ñïóñíàò íîùíè ñåíêè, ïîðòàòà ùå ñå îòâîðè,
æúëòà ñâåòëèíà ùå áëåñíå ïðåç ïðîçîðöèòå îòêðèòè.
Îò åëøèòå íå ñå áîéòå! Íå ñå áîéòå îò âúðáèòå!
Êëîí è êîðåí ùå ñà ìèðíè! Òè÷à Òîì ïðåä âàñ âúâ ìðàêà.
Õåé, õîï! Âåñåë äîë! Çà âå÷åðÿ ùå âè ÷àêà!

Õîáèòèòå íå ÷óõà ïî-íàòàòúê. Ñëúíöåòî ïî÷òè ìèãîì ïîòúíà â äúðâåòàòà çàä òÿõ. Ïúòíèöèòå ñ òúãà ñè ïðèïîìíèõà êàê ïîëåãíàëèòå âå¬÷åðíè ëú÷è èñêðÿò ïî âúëíèòå íà Áðåíäèâèí, êàê ïî ïðîçîð÷åòàòà íà Ôóêîâè îâðàçè ïëàìâàò ñòîòèöè ñâåòëèíêè. À òóê ñå ñïóñêàõà òåæêè ñåíêè, êëîíè è äúíåðè íàäâèñâàõà íàä ïúòåêàòà ñ ìðà÷íà çàêàíà. Áëåäè ìúãëè ñå çàêúäðèõà íàä âîäèòå íà ðåêàòà, ïîëåïíàõà ïî êîðåíèùàòà íà êðàéáðåæíèòå äúðâåòà. Îò ñàìàòà çåìÿ ïîä êðàêàòà èì ñå íàäèãàõà ìúòíè èçïàðåíèÿ è ñå ðàçìåñâàõà ñ áúðçî ïàäàùèÿ ìðàê.
Ïúòåêàòà åäâà ñå ðàçëè÷àâàøå, à áÿõà òîëêîâà èçìîðåíè. Êðàêàòà èì òåæàõà êàòî îëîâî. Ñòðàííè ïîòàéíè çâóöè ïðîáÿãâàõà íàîêîëî èç òðúñòèêèòå è õðàñòèòå, à êîë÷åì âäèãíåõà î÷è êúì áëåäîòî íåáå, ñúãëåæäàõà â äðåçãàâèíàòà ïî âèñîêèÿ áðÿã è â ïîêðàéíèíèòå íà ãîðàòà äà òúìíåÿò ñòðàííè ñúñóõðåíè ëèöà, öåëèòå íà áó÷êè; áÿõà ñå âòîðà÷èëè â òÿõ. Âçå äà èì ñå ñòðóâà, ÷å ìåñòíîñòòà å íåðåàëíà, ÷å ñå òúòðÿò ïðåç çëîâåù, íåïðîáóäåí êîøìàð.
Âñå ïî-áàâíî ñå âëà÷åõà íîçåòå èì è õîáèòèòå âå÷å íÿìàõà ñèëè çà íîâà êðà÷êà, êîãàòî çàáåëÿçàõà, ÷å çàïî÷âà ïëàâíî íàãîðíèùå. Ðåêàòà çàáúëáóêà. Ñðåä ìðàêà çúðíàõà äà ïðîñâåòâà ïÿíàòà êðàé ìàëúê âîäîïàä. Ïîñëå äúðâåòàòà èçâåäíúæ ñâúðøèõà è ìúãëèòå îñòàíàõà íàçàä.
Èçëÿçîõà îò Ãîðàòà è ïðåä òÿõ ñå ðàçñòëà ïðîñòîðíà ëèâàäà. Òÿñíà è áúðçîñòðóéíà ñåãà, ðåêàòà âåñåëî ïîäñêà÷àøå íàñðåùà èì, ïðîáëÿñâàéêè òóê-òàì ïîä ñèÿíèåòî íà ðàííèòå çâåçäè.
Òðåâàòà ïîä êðàêàòà èì áå ìåêà è íèñêà, ñÿêàø ðåäîâíî ÿ êîñÿõà. Ïîêðàéíèíèòå íà ãîðàòà çàä òÿõ áÿõà ïîäêàñòðåíè è ñïðåòíàòè êàòî æèâ ïëåò. Êàìåíåí áîðäþð îãðàæäàøå ðàâíàòà, äîáðå ïîääúðæàíà ïúòå¬êà. Âúçâèõà ïî íåÿ êúì âúðõà íà åäíà ìîãèëêà, ïîñèâÿëà â áëåäàòà çâåçäíà íîù, è íåéäå îùå ïî-âèñîêî, íà åäèí îòñðåùåí ñêëîí, ñúçðÿõà ïðèìèãâàùèòå ñâåòëèíêè íà ñàìîòíà êúùà. Îòíîâî ñå ñïóñíà ïúòåêàòà, ïîñëå ïàê ñå èçäèãíà ïî äúëúã è ïîëåãàò òðåâèñò ñêëîí, ïðàâî êúì ñâåò¬ëèíàòà. Âíåçàïíî âðàòàòà ñå îòâîðè è íàâúí ðóêíà ïîòîê îò æúëòà ñâåò¬ëèíà. Òîâà áå êúùàòà íà Òîì Áîìáàäèë - íèòî ãîðå, íèòî äîëó, òî÷íî ïîä õúëìà. Çàä íåÿ ñòúð÷åøå ñèâî è ãîëî âúçâèøåíèå, à ïî-íàòàòúê íà èçòîê â íîùòà ñå ïðîñòèðàõà ìðà÷íèòå î÷åðòàíèÿ íà Ìîãèëíèòå ðèäîâå.
Õîáèòè è ïîíèòà ñå âòóðíàõà íàïðåä. Âå÷å áÿõà çàáðàâèëè ïîëîâè¬íàòà ñè óìîðà è âñè÷êè ñòðàõîâå. „Õåé! Íàñàì, âåñåë äîë!" - òúðêóëíà ñå íàñðåùà èì ïðèâåòñòâåíàòà ïåñåí.

Õåé! Íàñàì, âåñåë äîë! Õîï, äà ñå íå áàâèìå!
Õîáèòè! Ïîíèòà! Ãîñòè îáîæàâàìå!
Äà çàïî÷íåì âåñåëáà! Ïåñåí äà ïîäåìåì!

È òîãàâà äðóã ÿñåí ãëàñ, äðåâåí è ìëàä êàòî ïðîëåòòà, çàçâúíÿ ñðåá¬ðèñòî, çà äà ãè ïðèâåòñòâà ñ ðàäîñòíàòà ïåñåí íà ïîòîê, çàñòðóèë â íîù¬òà îòêúì ÿðêîòî óòðî íà ïëàíèíñêèòå âúðõîâå:

Äà çàïî÷íåì âåñåëáà! Ïåñåí äà ïîäåìåì
çà çâåçäè è ñëúí÷åâ äåí, çà äúæäîâíî âðåìå,
çà ðîñàòà â ëèñò çåëåí, çà ïåðöàòà òúíêè,
çà çåôèð íàä õúëì âèñîê, çà êàìáàíêè çâúíêè,
çà òðúñòèêè â òúìåí âèð, ëèëèè â âîäàòà
è çà Áîìáàäèë è íåÿ - ùåðêà íà Ðåêàòà.

Òàçè ïåñåí ïîñðåùíà õîáèòèòå íà ïðàãà è çëàòíà ñâåòëèíà ãè îáãúðíà.


Ãëàâà 7

ÊÚÙÀÒÀ ÍÀ ÒÎÌ ÁÎÌÁÀÄÈË

Ùîì ïðåêðà÷èõà øèðîêèÿ êàìåíåí ïðàã, ÷åòèðèìàòà õîáèòè ñïðÿ¬õà è çàïðèìèãâàõà. Íàìèðàõà ñå â äúëãà ñòàÿ, ñãðÿíà îò ëàìïè, çàêà÷åíè ïî ãðåäèòå íà íèñêèÿ òàâàí. Âèñîêè æúëòè ñâåùè ãîðÿõà íà ìàñàòà îò òúìíî ïîëèðàíî äúðâî.
Â äúíîòî íà ñòàÿòà, ñ ëèöå êúì âõîäà, ñåäåøå æåíà. Äúëãà ðóñà êîñà ñå êúäðåøå ïî ðàìåíåòå é, òóíèêàòà é áå çåëåíà êàòî ìëàäà òðúñòè¬êà, îáñèïàíà ñúñ ñðåáúðíèòå ìúíèñòà íà ðîñàòà. Çëàòíèÿò é ïîÿñ èìàøå ôîðìàòà íà ïëåòåíèöà îò ïåðóíèêè, èçïúñòðåíè ñ íåáåñíîñèíèòå î÷è íà íåçàáðàâêè. Êðàé íîçåòå é, â øèðîêè ñúäîâå îò êàôÿâà è çåëåíà ãëèíà, ïëóâàõà áåëè ëèëèè, ñÿêàø æåíàòà ñå áå âúçêà÷èëà íà òðîí ñðåä åçåðî.
- Âëåçòå, äîáðè ãîñòè - èçðå÷å òÿ è õîáèòèòå ïîçíàõà ÿñíèÿ ãëàñ îò ïåñåíòà. Ñðàìåæëèâî ïðèñòúïèõà îùå íÿêîëêî êðà÷êè è íèñêî ñå ïîê¬ëîíèõà. ×óâñòâàõà ñå ñìóòåíè è íåäîäÿëàíè êàòî ñòðàííèöè, êîèòî ñà ïî÷óêàëè â êðàéïúòåí äîì çà ãëúòêà âîäà, à èì å îòâîðèëà ïðåêðàñíà ìëàäà åëôè÷åñêà ïðèíöåñà â ïðåìÿíà îò æèâè öâåòÿ. Àëà ïðåäè äà îòðî¬íÿò äóìà, òÿ ëåêî ïðåñêî÷è ëèëèèòå è ñúñ ñìÿõ èçòè÷à íàñðåùà èì; ïðè âñÿêà êðà÷êà òóíèêàòà é øóìîëåøå íåæíî êàòî âåòðåö íàä ðàçöúôíàë ðå÷åí áðÿã.
- Åëàòå, ñêúïè ìîè! - êàçà òÿ è õâàíà Ôðîäî çà ðúêà. - Ñìåéòå ñå, âåñåëåòå ñå! Àç ñúì Çëàòîðîíêà, ùåðêà íà Ðåêàòà. - Òÿ ñå ïëúçíà ëåêî êðàé òÿõ, çàòâîðè âðàòàòà è ñ ðàçïåðåíè ðúöå ñå îáëåãíà íà íåÿ. - Äà çàêëþ÷èì íîùòà íàâúí! Ìîæå áè îùå ñå ïëàøèòå îò ìúãëè. Òàÿ âå÷åð ñòå ïîä ñòðÿõàòà íà Òîì Áîìáàäèë.
Õîáèòèòå ñìàÿíî ñå âçèðàõà â íåÿ, à òÿ ãè îãëåäà åäèí ïî åäèí è ñå óñìèõíà.
- Çëàòîðîíêå, ïðåêðàñíà ìîÿ äàìà! - èçðå÷å íàé-ñåòíå Ôðîäî, óñåùàéêè êàê â ñúðöåòî ìó íàïèðà íåïîíÿòíà ðàäîñò. Áåøå çàñòèíàë íåïîäâèæíî, êàêòî íÿêîãà, êîãàòî ãî î÷àðîâàõà ïðåêðàñíèòå ãëàñîâå íà åëôèòå, àëà äðóãà ìàãèÿ ãî îâëàäÿâàøå ñåãà - íå òúé èçÿùíà è âúçâèøåíà áå íàñëàäàòà, íî ïî-äúëáîêà è ïî-áëèçêà äî ñúðöåòî íà ïðîñòîñìúðòíèÿ, âúëøåáíà è âñå ïàê ïîçíàòà. - Çëàòîðîíêå, ïðåêðàñíà ìîÿ äàìà! - ïîâòîðè òîé. - Ñåãà ðàçáèðàì êðàñîòàòà, ñêðèòà â ïåñíèòå, êîèòî ÷óõìå.

Î, ñòðîéíà êàòî âúðáîâ êëîí! Ïî-÷èñòà îò ðîñàòà!
Î íåæíà ðå÷íà äúùåðÿ! Òðúñòèêà ñðåä âîäàòà!
Î, ìîÿ ïðîëåò, ëåòåí äåí è âå÷íà ïðîëåò ìëàäà!
Î, âåñåë ñìÿõ íà ëèñò çåëåí è ëúõ íàä âîäîïàäà!

Òîé èçâåäíúæ çàåêíà è ñïðÿ, ñìàÿí îò ñîáñòâåíèòå ñè äóìè. Íî Çëàòîðîíêà ñå ðàçñìÿ.
- Äîáðå äîøúë! - êàçà òÿ. - Íå áÿõ ÷óâàëà, ÷å â Ãðàôñòâîòî èìà òàêèâà ñëàäêîäóìöè. Íî âèæäàì, ÷å ñè ïðèÿòåë íà åëôèòå - ëè÷è ñè ïî áëÿñúêà â î÷èòå òè è ïî çâúíêèÿ ãëàñ. Ðàäîñòíà å òàçè ñðåùà! Ñåäíåòå ñåãà è ïî÷àêàéòå Ñòîïàíèíà. Òîé íÿìà äà ñå áàâè. Îòèäå äà ñå ïîãðèæè çà óìîðåíèòå âè êîí÷åòà.
Õîáèòèòå îõîòíî ñå îòïóñíàõà íà íèñêè òðúñòèêîâè ñòîë÷åòà, äîêà¬òî Çëàòîðîíêà øåòàøå îêîëî ìàñàòà. Î÷èòå èì íåâîëíî ÿ ñëåäÿõà - íåæíàòà ãðàöèÿ íà íåéíèòå äâèæåíèÿ ãè èçïúëâàøå ñ òèõà ðàäîñò. Íÿ¬êúäå èççàä êúùàòà äîëåòÿ ïåñåí. Îò âðåìå íà âðåìå, ñðåä áåçáðîéíè áåñåí äîë, âåñåë äîë è çâúíêà, äðúíêà äèëî ñå ïîâòàðÿõà äóìèòå:

Ñòàð Òîì Áîìáàäèë, ñëàâåí þíà÷àãà,
ñèíÿ äðåõà ñè óøèë, ñ æúëòè ÷èçìè áÿãà.

- Ïðåêðàñíà ãîñïîæî - îáàäè ñå Ôðîäî ñëåä ìàëêî, - êàæåòå ìè, àêî âúïðîñúò íå âè ñå ñòîðè ãëóïàâ, êîé å Òîì Áîìáàäèë?
- Òîé - îòâúðíà Çëàòîðîíêà, êàòî ñïðÿ äà øåòà è ñå óñìèõíà. Ôðîäî ÿ èçãëåäà íåäîóìÿâàùî.
- Òàêúâ ñè å, êàêúâòî ãî âèäÿõòå - îòãîâîðè òÿ íà íåèçðå÷åíèÿ ìó âúïðîñ. - Ñòîïàíèí íà ãîðè, âîäè è õúëìîâå.
- Çíà÷è öåëèÿò òîçè ÷óäíîâàò êðàé ìó ïðèíàäëåæè?
- Ñúâñåì íå! - îòâúðíà òÿ è óñìèâêàòà é ïîñúðíà. - Òåæúê òîâàð áè áèëî - äîáàâè òèõè÷êî, êàòî ÷å ñàìà ñè ãîâîðåøå. - Äúðâåòà, òðåâè, âñè÷êî, ùî ðàñòå è ùî æèâåå èç òîçè êðàé, ïðèíàäëåæè åäèíñòâåíî íà ñåáå ñè. Òîì Áîìáàäèë å Ñòîïàíèíúò. Îùå íèêîé íå å õâàíàë ñòàðèÿ Òîì, äîêàòî áðîäè èç ãîðàòà, ãàçè ïðåç ðåêèòå, ïîäñêà÷à ïî âúðõîâåòå íà õúëìîâåòå ñðåäíîù èëè ïî ïëàäíå. Òîé íå çíàå ùî å ñòðàõ. Òîì Áîìáàäèë å Ñòîïàíèí.
Âðàòàòà ñå îòâîðè è âëåçå ñàìèÿò Òîì. Ñåãà áåøå áåç øàïêà è êîðî¬íà îò åñåííè ëèñòà ïîêðèâàøå ãúñòàòà ìó êåñòåíÿâà êîñà. Çàñìÿ ñå è õâàíà ðúêàòà íà Çëàòîðîêêà.
- Åòî ÿ ìîÿòà ïðåêðàñíà äàìà! - âúçêëèêíà òîé è ñå ïîêëîíè íà õîáèòèòå. - Åòî ÿ ìîÿòà Çëàòîðîíêà â çåëåíî-ñðåáúðíà ïðåìÿíà, ñ öâåòÿ íà ïîÿñà! Ñëîæåíà ëè å ìàñàòà? Âèæäàì æúëòà ñìåòàíà è ìåäåíè ïèòè, áåëè ïîãà÷è è ìàñëî, ìëÿêî, ñèðåíå, çåëåí÷óöè è êóï÷èíêè çðåëè ÿãîäè. Ùå íè ñòèãíàò ëè? Ãîòîâà ëè å âå÷åðÿòà?
- Ãîòîâà å - êàçà Çëàòîðîíêà, - íî ìîæå áè ãîñòèòå íå ñà?
Òîì ïëåñíà ñ ðúöå è âèêíà:
- Àõ, Òîì, Òîì! Ãîñòèòå ñà ìîðíè, à òè åäâà íå ãè çàáðàâè! Åëàòå âåñåëè ïðèÿòåëè, Òîì äà âè îñâåæè! Ùå èçìèåòå èçöàïàíèòå ðúöå, ùå íàïëèñêàòå ìîðíèòå ëèöà, ùå çàõâúðëèòå êàëíèòå íàìåòêè è ùå ñðåøå¬òå ðîøàâèòå ïåð÷åìè.
Òîé îòâîðè âðàòàòà è õîáèòèòå ãî ïîñëåäâàõà ïî êúñ êîðèäîð ñ îñ¬òúð çàâîé. Îçîâàõà ñå â ñòàÿ ñ íàêëîíåí òàâàí (ïî âñÿêà âåðîÿòíîñò ïðèñòðîéêà îòêúì ñåâåðíàòà ñòðàíà íà êúùàòà). Ñòåíèòå áÿõà îò äÿëàí êàìúê, íî ïî÷òè íàâñÿêúäå ãè ïðèêðèâàõà çåëåíè ðîãîçêè è æúëòè çà¬âåñè. Ïî ïëî÷êèòå íà ïîäà áÿõà ðàçõâúðëÿíè ñâåæè çåëåíè òðúñòèêè. Êðàé åäíàòà ñòåíà èìàøå ÷åòèðè äåáåëè äþøåêà, ïîêðèòè ñ áåëè îäåÿ¬ëà. Äî îòñðåùíàòà ñòåíà íà äúëãà ïåéêà áÿõà ïîñòàâåíè øèðîêè ãëèíå¬íè ñúäèíè, à êðàé íåÿ - êàôÿâè äåëâè ñúñ ñòóäåíà è âðÿëà âîäà. Ïðè âñÿêî ëåãëî èìàøå ÷èôò ìåêè çåëåíè ïàíòîôè.
Íå ñëåä äúëãî, èçìèòè è ñâåæè, õîáèòèòå ñåäÿõà ïî äâàìà îòêúì øèðîêèòå ñòðàíè íà ìàñàòà, à íà äâàòà êðàÿ áÿõà Çëàòîðîíêà è Ñòîïà¬íèíúò. Âå÷åðòà áå äúëãà è âåñåëà. Ìàêàð ÷å ãîñòèòå ñå íàõâúðëèõà âúð¬õó õðàíàòà òàêà, êàêòî ìîãàò ñàìî ïðåãëàäíåëèòå õîáèòè, èçîáèëèåòî íå ñâúðøâàøå. Ïèòèåòî â ÷àøèòå èì èçãëåæäàøå êàòî áèñòðà ñòóäåíà âîäà, àëà âåñåëåøå ñúðöàòà êàòî âèíî è ðàçâúðçâàøå åçèöèòå; èçâåäíúæ îòê¬ðèõà, ÷å èì å ïî-ëåñíî äà ïåÿò, îòêîëêîòî äà ãîâîðÿò.
Íàêðàÿ Òîì è Çëàòîðîíêà ñòàíàõà è áúðçî ðàç÷èñòèõà ìàñàòà. Ïî¬ìîëèõà ãîñòèòå äà ñè ïî÷èâàò è ãè íàñòàíèõà â êðåñëà, ñúñ ñêàìåé÷èöè ïîä ìîðíèòå èì íîçå. Â øèðîêîòî îãíèùå ïðåä òÿõ îãúíÿò ïëàìòåøå ñ íåæåí àðîìàò, ñÿêàø áå ðàçïàëåí îò ÿáúëêîâè äúðâà. Êîãàòî ïîäðåæäà¬íåòî ñâúðøè, èçãàñèõà âñè÷êè ñâåòëèíè â ñòàÿòà îñâåí åäíà ëàìïà è äâå ñâåùè íà ëàâèöàòà íàä êàìèíàòà. Ñúñ ñâåù â ðúêà Çëàòîðîíêà çàñòàíà ïðåä òÿõ è ïîæåëà íà âñåêè ëåêà íîù è äúëáîê ñúí.
- Ïî÷èâàéòå â ìèð äî çàðàíòà! - êàçà òÿ. - Íå îáðúùàéòå âíèìàíèå íà íîùíèòå çâóöè! Òóê íèùî íå ìèíàâà ïðåç ïðîçîðöè è âðàòè îñâåí ñèÿíèåòî ëóííî, ëú÷èòå çâåçäíè è âÿòúðúò íàä õúëìà. Ëåêà íîù!
Ñðåä òðåïòÿùè îòáëÿñúöè è òèõî øóìîëåíå òÿ èçëåçå îò ñòàÿòà Çâóêúò íà ñòúïêèòå é áå êàòî ïîòîê, êîéòî êðîòêî ñå ñïóñêà îò õúëìà ïî ïðîõëàäíèòå êàìúíè ñðåä íîùíèÿ ïîêîé.
Òîì ïîñåäÿ ìúë÷àëèâî êðàé ãîñòèòå, äîêàòî òå ñå ìú÷åõà äà ñúáåðàò êóðàæ çà íÿêîé îò ìíîãîòî âúïðîñè, êîèòî èñêàõà çà çàäàäàò. Ñúíÿ òåãíåøå íàä êëåïêèòå èì. Íàé-ñåòíå Ôðîäî çàïèòà:
- Ñòîïàíèíî, ÷óõòå ëè ìîÿ çîâ èëè ïðîñòî ñëó÷àÿò âè äîâåäå â îíçè ìèã?
- À, êàêâî? - òðåïíà Òîì, ñÿêàø ñå ðàçáóäè îò ïðèÿòíà äðÿìêà. Äàëè ñúì ÷óë òâîÿ çîâ? Íå, íå ñúì ÷óë - áÿõ óâëå÷åí â ïåñåíòà. Ñëó÷àÿ ìå äîâåäå, àêî íàðè÷àø òîâà ñëó÷àé. Íÿìàõ òàêîâà íàìåðåíèå, ìàêàð ÷å âè ÷àêàõ. Áÿõìå ÷óëè íîâèíè çà âàñ è óçíàõìå, ÷å ñòå ñå çàëóòàëè. Äîñåùàõìå ñå, ÷å íå ñëåä äúëãî ùå ñëåçåòå êúì ðåêàòà - âñè÷êè ïúòåêè âîäÿò íàòàì, êúì Âúðáîñòðóéêà. Ìîãúù ïåâåö å Ñòàðèÿ Âúðáàëàí, òðóäíî ìîæå äðåáíèÿò íàðîä äà èçáåãíå êîâàðíèòå ìó ïðèìêè. Àëà Òîì èìàøå çàðúêà çà íàòàì è íå ñìååøå äà ñå áàâè.
Ñÿêàø îòíîâî ãî îáîðâàøå äðÿìêà, òîé êëþìíà, íî ïðîäúëæè ñ ìåê, íàïåâåí ãëàñ:

Èìàõ çàðúêà íàòàì, êðàé ðåêàòà - ëèëèè âîäíè äà ñáèðàì,
ëèñòè çåëåíè è ëèëèè áåëè çà ìîÿòà äàìà ïðåêðàñíà,
ñåòíè ïðåä êðàÿ íà òàçè ãîäèíà, òà äà ãè ñêðèÿ îò çèìàòà
è äà öúôòÿò êðàé íîçåòå é íåæíè, ùîì âúí çàâåå ôúðòóíà.
Âñÿêà ãîäèíà âúâ êðàÿ íà ëÿòîòî àç ãè îòêúñâàì çà íåÿ
â åçåðî òúìíî, äúëáîêî è ÷èñòî ïî Âúðáîñòðóéêà íàäîëó.
Òàì ñå îòâàðÿò òå ïúðâè íàïðîëåò, òàì ïðåöúôòÿâàò ïîñëåäíè.
Íÿêîãà, ìíîãî îòäàâíà íàìåðèõ ùåðêàòà ðå÷íà êðàé íåãî,
áå Çëàòîðîíêà ïðåêðàñíà è ìëàäà, ñåäíàëà â ìëàäè òðúñòèêè.
Ñëàäêà áå íåéíàòà ïåñåí òîãàâà, áóéíî òóïòåøå ñúðöåòî.

Òîé îòâîðè î÷è è ãè ñòðåëíà ñúñ ñèíèòå ïëàìú÷åòà íà ïîãëåäà ñè.

È òîâà âè äîíåñå êúñìåòà, ÷å ïîâå÷å íÿìà
äà ñå ñïóñêàì íàäîëó äàëå÷ ïî ðåêè÷êàòà ãîðñêà
ïðåäè êðàÿ íà òàçè ãîäèíà. È íÿìà äà ìèíà
êðàé äîìà Âúðáàëàíîâ, ïðåäè ïðîëåòòà äà íàñòúïè,
è ïîä ñåíêèòå âúðáîâè òÿ - äúùåðÿ íà Ðåêàòà -
ñ òàíö äà ëèòíå íàïðåä, äà ðàçïëèñêà âîäàòà.

Òîé îòíîâî çàìëúêíà, íî Ôðîäî íå ìîæà äà ñå óäúðæè îò åäèí ñåòåí âúïðîñ - îíçè, ÷èéòî îòãîâîð íàé-ñèëíî èñêàøå äà óçíàå.
- Êàæåòå íè çà Âúðáàëàí, Ñòîïàíèíî - ðå÷å òîé. - Ùî çà ñúçäàíèå å òîâà? Íèêîãà ïðåäè íå ñúì ÷óâàë çà íåãî.
- Íå, íåäåéòå! - âúçêëèêíàõà Ìåðè è Ïèïèí â åäèí ãëàñ è ðÿçêî ñå èçïðàâèõà â êðåñëàòà ñè. - Íå ñåãà! Íå ïðåäè äà ñå å ñúìíàëî!
- Ïðàâèëíî! - êàçà ñòàðåöúò. - Ñåãà å âðåìå çà îòäèõ. Íå ñà çà ñëóøàíå íÿêîè íåùà, êîãàòî ñâåòúò òúíå â ñÿíêà. Õàéäå, ñïåòå äî çîðè, Òîì âè ãî ïîâòàðÿ! Íîùåí çâóê äà íå âè ïëàøè, íè âúðáàòà ñòàðà!
Ñ òåçè äóìè òîé äóõíà ëàìïàòà è ñúñ ñâåùè â äâåòå ðúöå ãè èçâåäå îò ñòàÿòà.
Äþøåöèòå è âúçãëàâíèöèòå áÿõà ìåêè êàòî ïóõ, à îäåÿëàòà - èçòú¬êàíè îò áÿëà âúëíà. Õîáèòèòå ñå îòïóñíàõà â äúëáîêèòå ïîñòåëè, ïðè¬äúðïàõà ëåêèòå çàâèâêè è ìèãîì çàñïàõà.
Â ãëóõàòà íîù Ôðîäî çàñúíóâà, ÷å ëåæè ñðåä ìðàêà. Ïîñëå âèäÿ êàê èçãðÿâà ìëàäàòà ëóíà; ïîä áëåäèòå é ëú÷è ïðåä íåãî ñå èçâèñè ÷åðíà ñêàëèñòà ñòåíà, ïðîðÿçàíà îò òúìíà àðêà êàòî îãðîìíà ïîðòà. Ñòîðè ìó ñå, ÷å íåùî ãî èçäèãà, è êàòî ïðåëåòÿ îòãîðå, òîé ðàçáðà, ÷å ñêàëèòå ñå èçâèâàò â ïëàíèíñêè ïðúñòåí, îãðàäèë ïðîñòîðíà ðàâíèíà, à ñðåä íåÿ êàòî íåðúêîòâîðíà âåëè÷åñòâåíà êóëà ñòúð÷åøå êàìåííî îñòðèå. Íà âúðõà áå çàñòàíàëà ÷îâåøêà ôèãóðà. Çà ìèã èçãðÿâàùàòà ëóíà óâèñíà íàä ãëàâàòà ìó è ïðîáëåñíà â ðàçâÿíàòà áÿëà êîñà. Îòêúì ìðà÷íàòà ðàâíèíà äîëåòÿõà çëîáíè êðÿñúöè è ðàçíîãëàñåí âúë÷è âîé. Âíåçàïíî ïðåä ëóíàòà ñå ìÿðíàõà ñåí÷åñòèòå î÷åðòàíèÿ íà îãðîìíè êðèëå. ×îâåêúò âäèãíà ðúöå è îò æåçúëà â äåñíèöàòà ìó ëóìíà ñâåòëèíà. Ìîãúù îðåë ñå ñïóñíà íàäîëó è ãî ïîíåñå. Ãëàñîâåòå çàðèäàõà, âúëöèòå çàñêèìòÿõà. Ïðîøóìÿ ìîùåí âÿòúð è ñ íåãî äîëåòÿ òðîïîòúò íà êîïèòà, êîèòî ïðåïóñêàò, ïðåïóñêàò, ïðåïóñêàò îòêúì èçòîê. „×åðíèòå êîííèöè!" - ïîìèñëè Ôðîäî è ñå ñúáóäè, à òðîïîòúò îùå îòåêâàøå â ãëàâàòà ìó. Çàïèòà ñå äàëè íÿêîãà îòíîâî ùå ñúáåðå ñìåëîñò äà íàïóñíå ïîêîÿ íà òåçè êàìåííè ñòåíè. Ëåæåøå íåïîäâèæíî è ïðîäúëæàâàøå äà ñå âñëóøâà, íî âñè÷êî áå ñïîêîéíî. Íàêðàÿ òîé ñå îáúðíà íà äðóãàòà ñòðàíà è îòíîâî çàñïà èëè çàñêèòà â íÿêàêúâ äðóã ñúí, êîéòî ùåøå äà çàáðàâè.
Êðàé íåãî Ïèïèí ñïåøå ñëàäêî, àëà ñúíÿò ìó ñå ïðîìåíè è òîé ñå ðàçìúðäà ñúñ ñòîí. Âíåçàïíî ñå ñúáóäè èëè ïîìèñëè, ÷å å áóäåí, è îòíîâî ÷ó â ìðàêà çâóêà, êîéòî áå ñìóòèë ñúíÿ ìó: òèï-òàï, ñêúðö - êàòî êëîíè, êîèòî ñå êúðøàò ïîä âÿòúðà, âåé÷èöè-ïðúñòè, êîèòî äðàñêàò ïî ñòåíà è ïðîçîðåö: äðàñ, äðàñ, äðàñ. Çàïèòà ñå äàëè êðàé êúùàòà èìà âúðáè è èçâåäíúæ èçïèòà óæàñíîòî ÷óâñòâî, ÷å íå å â íèêàêâà êúùà, à âúâ âúðáàòà è îòíîâî ñëóøà êàê ìó ñå íàäñìèâà, îíçè îòâðàòèòåëåí ñóõ, ñêúðöàù ãëàñ. Íàäèãíà ñå, óñåòè ïîä äëàíèòå ñè ìåêèòå âúçãëàâíèöè è óñïîêîåí ñè ëåãíà îòíîâî. Â óøèòå ìó ñÿêàø îòåêíàõà äóìèòå: „Íå áîéòå ñå îò íèùî! Ïî÷èâàéòå â ìèð äî çàðàíòà! Íå îáðúùàéòå âíèìàíèå íà íîùíèòå çâóöè!" È òîé ïàê çàñïà.
Øóì íà âîäà ÷ó Ìåðè â ñïîêîéíèÿ ñè ñúí - âîäà, êîÿòî ñòðóè áàâíî è ñå ðàçëèâà, ðàçëèâà, ðàçëèâà íåóäúðæèìî îêîëî êúùàòà êàòî áåçáðåæíî ÷åðíî åçåðî. Òÿ áúëáóêàøå êðàé ñòåíèòå è ñå èçäèãàøå áàâíî, íî ñèãóðíî. „Ùå ñå óäàâÿ! - ïîìèñëè ñè òîé. - Òÿ ùå ïðîáèå îòíÿêúäå è ùå ìå óäàâè!" Ñòîðè ìó ñå, ÷å ëåæè â ìåêî, ëåïêàâî áëàòî è ñêî÷è, óñåùàéêè ïîä êðàêàòà ñè úãúëà íà ñòóäåíà è òâúðäà ïëî÷êà. Òîãàâà ñè ñïîìíè êúäå å è îòíîâî ñè ëåãíà. Ñÿêàø ÷ó èëè ñè ñïîìíè, ÷å å ÷óë: „Íèùî íå ìèíàâà ïðåç ïðîçîðöè è âðàòè îñâåí ñèÿíèåòî ëóííî, ëú÷èòå çâåçäíè è âÿòúðúò íàä õúëìà." Ñâåæ ïîëúõ ëþøíà çàâåñàòà. Ïèïèí äúëáîêî âúçäúõíà è ïàê çàñïà.
Äîêîëêîòî ìîæà äà ñè ñïîìíè, Ñàì ïðîñïà ñ óäîâîëñòâèå öÿëàòà íîù, àêî ïðèåìåì, ÷å ïúíîâåòå ìîãàò äà èçïèòâàò óäîâîëñòâèå.
×åòèðèìàòà ñå ñúáóäèõà åäíîâðåìåííî ñðåä óòðèííèòå ëú÷è. Òîì øàðåøå èç ñòàÿòà, ïîäñâèðêâàéêè êàòî ñêîðåö. Ùîì ãè ÷ó äà øàâàò, òîé ïëåñíà ñ ðúöå è ñå ïðîâèêíà:
- Õåé! Íàñàì, âåñåë äîë! Áåñåí äîë! Þíà÷åòà!
Òîé äðúïíà æúëòèòå çàâåñè è õîáèòèòå âèäÿõà, ÷å çàä òÿõ ñà áèëè ñêðèòè ïðîçîðöè â äâàòà êðàÿ íà ñòàÿòà - íà èçòîê è íà çàïàä.
Áîäðî ðèïíàõà íà êðàêà. Ôðîäî èçòè÷à êúì èçòî÷íèÿ ïðîçîðåö è çúðíà ïîñèâåëè îò ðîñàòà çåëåí÷óêîâè ëåõè. À áå î÷àêâàë äà âèäè äîñà¬ìè ñòåíèòå ëèâàäà, îñåÿíà ñ îòïå÷àòúöè îò êîïèòà. Âñúùíîñò äúëãèòå êîëöè, îáâèòè ñ ôàñóë, çàêðèâàõà ãëåäêàòà, íî íàä òÿõ íà ôîíà íà èçã¬ðåâà ñå èçâèñÿâàøå â äàëå÷èíàòà ñèâèÿò âðúõ íà õúëìà. Áå áëåäî óòðî; íà èçòîê, îòâúä èçòî÷åíèòå îáëàöè - ñúùèíñêè êúäåëè, çàöàïàíè ñ ÷åð¬âåíî ïî êðàèùàòà - ëåæàõà èñêðÿùè æúëòè äúëáèíè. Íåáåòî îáåùàâà¬øå äúæä, íî óòðîòî áúðçî ñå ðàçãàðÿøå è ÷åðâåíèòå öâåò÷åòà íà ôàñóëà ãðåéíàõà íàä âëàæíèòå çåëåíè ëèñòà.
Îò çàïàäíèÿ ïðîçîðåö Ïèïèí íàäíèêíà êúì ìîðå îò ìúãëè. Ñèâî áóëî îáâèâàøå Ãîðàòà. Â åäíà ïî-äúëáîêà íèçèíà ìúãëàòà ñå ðàçêúñâà¬øå íà áåçáðîé ñòðóè è òàëàçè - òàì áå äîëèíàòà íà Âúðáîñòðóéêà. Îòëÿ¬âî ïîòîêúò ñå ñïóñêàøå ïî õúëìà è ÷åçíåøå â áëåäèòå ñåíêè. Ïî-íàáëèçî èìàøå öâåòíà ãðàäèíà è ïîäðÿçàí æèâ ïëåò, çàìðåæåí îò ñðåáðèñòè ïàÿæèíè, à îòâúä íåãî - íèñêà òðåâà, ïîáåëÿëà îò ðîñíèòå êàïêè. Âúð¬áè íå ñå âèæäàõà.
- Äîáðî óòðî, âåñåëè ïðèÿòåëè! - âèêíà Òîì, ðàçòâàðÿéêè øèðîêî èçòî÷íèÿ ïðîçîðåö. Íàõëó õëàäåí âúçäóõ ñ âëàæåí äúõ íà äúæä. - Ìàé äíåñ ñëúíöåòî íÿìà äà ñè ïîêàæå ëèöåòî. Îùå îò ðàííè çîðè áðîäÿ íàäëúæ è øèð, ïîäñêà÷àì ïî âúðõîâåòå íà õúëìîâåòå, äóøà âÿòúðà è âðåìåòî, ìîêðàòà òðåâà ïîä íîçåòå, ìîêðîòî íåáå îòãîðå. Ñ ïåñåí ïîä ïðîçîðåöà ðàçáóäèõ Çëàòîðîíêà, àëà íèùî íå ìîæå äà ðàçáóäè õîáèòèòå ðàíî ñóòðèí. Íîùåì äðåáíèÿò íàðîä ñå áóäè â ìðàêà è ñåòíå ñïè ïî ñâåòëî! Äðúíêà çâúíêà äèëî! Ñúáóäåòå ñå ñåãà, âåñåëè ïðèÿòåëè! Çàáðà¬âåòå íîùíèòå çâóöè! Äðúíêà çâúíêà äèëî äåë! Âåñåë äåë, þíà÷åòà! Àêî ïîáúðçàòå, ùå íàìåðèòå íà ìàñàòà çàêóñêà. Àêî ñå áàâèòå, ùå ïîëó÷èòå òðåâà è äúæäîâíà âîäà!
Íå ùå è äóìà - ìàêàð çàïëàõàòà íà Òîì äà íå çâó÷åøå ìíîãî ñåðè¬îçíî, - õîáèòèòå äîòúð÷àõà âåäíàãà è íàïóñíàõà ìàñàòà äîñòà êúñíî, åäâà êîãàòî çàïî÷íà äà ñå ïîèçïðàçâà. Òîì è Çëàòîðîíêà ãè áÿõà îñòàâè¬ëè ñàìè. ×óâàøå ñå êàê Òîì òðàêà â êóõíÿòà, òðîïîëè íàãîðå-íàäîëó ïî ñòúëáèòå è ïåå èç äâîðà. Îòâîðåíèÿò ïðîçîðåö íà ñòàÿòà ãëåäàøå íà çàïàä, êúì ìúãëèâàòà äîëèíà. Îò ñëàìåíàòà ñòðÿõà ñå ñòè÷àøå âîäà. Îùå ïðåäè äà ïðèâúðøàò çàêóñêàòà, îáëàöèòå ñå ñëÿõà â ïëúòåí ïîõëó¬ïàê è êúì çåìÿòà òèõî ñå ïðîòî÷èõà íèøêèòå íà ñïîêîåí ñèâ äúæä. Öÿëàòà Ãîðà èç÷åçíà çàä ãúñòàòà ìó çàâåñà.
Äîêàòî ãëåäàõà ïðåç ïðîçîðåöà, çâúíêèÿò ãëàñ íà Çëàòîðîíêà íå¬æíî çàïÿ íàä òÿõ, ñÿêàø ñå ëååøå îò íåáåòî âåäíî ñ äúæäà. Äî÷óâàõà ñàìî îòäåëíè äóìè, íî èì ñå ñòîðè ÿñíî, ÷å òîâà å äúæäîâíà ïåñåí, çâúíêà êàòî êàïêè ïî ñóõèòå õúëìîâå, ðàçêàçâàùà ïðèêàçêà çà ðåêàòà, îò ïëàíèíñêèÿ èçâîð äî äàëå÷íîòî Ìîðå. Õîáèòèòå ñëóøàõà ñ íàñëàäà.
Ðàäîñòíî áå ñúðöåòî íà Ôðîäî è òîé áëàãîñëîâè ÷óäåñíîòî âðåìå, êîåòî îòëàãàøå ïîòåãëÿíåòî. Ìèñúëòà çà ðàçäÿëàòà ãî ìú÷åøå îùå îò ìèãà, â êîéòî ñå ñúáóäè, àëà ñåãà ïðåäïîëàãàøå, ÷å äíåñ íÿìà äà òðúãâàò íàíèêúäå.
Âèñîêèòå âåòðîâå ïîâÿõà îòêúì èçòîê è òåæêèòå îáëàöè ñå çàòúðêàëÿõà äà èçñèïÿò äúæäîâíèÿ ñè òîâàð ïî ãîëèòå òåìåòà íà Ðèäîâåòå. Îêîëî êúùàòà íå ñå âèæäàøå íèùî äðóãî îñâåí ïîðîÿò. Çàñòàíàë êðàé îòâîðåíàòà âðàòà, Ôðîäî ãëåäàøå êàê áÿëàòà âàðîñàíà ïúòåêà ñå ïðåâðú¬ùà â ìëå÷íà ðåêè÷êà è ñ êúëêîëåíå ñå ñïóñêà êúì äîëèíàòà. Èççàä úãúëà äîòúð÷à Òîì Áîìáàäèë, ðàçìàõàë ðúöå, ñÿêàø îòïúæäàøå äúæäà - è íàèñòèíà, êîãàòî ïðåñêî÷è ïðàãà, èçãëåæäàøå ñúâñåì ñóõ, àêî íå ñå áðîÿõà áîòóøèòå ìó. Òîé ãè ñâàëè è ãè ñëîæè â úãúëà êðàé êàìèíàòà. Ïîñëå ñåäíà â íàé-ãîëÿìîòî êðåñëî è ñâèêà õîáèòèòå îêîëî ñåáå ñè.
- Äíåñ Çëàòîðîíêà èìà äåí çà ïðàíå è åñåííî ïî÷èñòâàíå - êàçà òîé. - Òàÿ âëàãà íå å çà õîáèòè, íåêà ñè ïî÷èâàò, äîêàòî îùå ìîãàò! Õóáàâ äåí çà äúëãè ïðèêàçêè, çà âúïðîñè è îòãîâîðè. Õàéäå, Òîì ùå ïî÷íå ïðúâ.
È òîé èì ðàçïðàâè íàé-÷óäåñíè èñòîðèè, ïîíÿêîãà êàòî ÷å ñàì ñè ãîâîðåøå, ïîíÿêîãà ãè ñòðåëâàøå ñ ÿñíîñèí ïîãëåä èçïîä ãúñòèòå ñè âåæäè. Ãëàñúò ìó ÷åñòî ïðåìèíàâàøå â ïåñåí. Òîì ñòàâàøå îò ñòîëà è òàíöóâàøå íàîêîëî. Ðàçêàçâàøå ïðèêàçêè çà ï÷åëè è öâåòÿ, çà íðàâúò íà äúðâåòàòà è ñòðàííèòå ñúçäàíèÿ íà Ãîðàòà, çà áåçáðîé íåùà, ñáðàëè ñåáå ñè çëî è äîáðî, äðóæåëþáèå è âðàæäåáíîñò, æåñòîêîñò è íåæíîñò çà òàéíè, ñêðèòè ïîä êúïèíèòå.
À òå, ñëóøàéêè, çàïî÷íàõà äà ðàçáèðàò ÷óæäèÿ çà òÿõ æèâîò íà Ãîðàòà, äîðè ñå ïî÷óâñòâàõà ÷óæäåíöè òàì, êúäåòî âñè÷êî æèâî å ó äîìà ñè. Èç ïðèêàçêèòå íåïðåêúñíàòî ñå ìÿðêàøå ñòàðèÿò Âúðáàëàí è ñåãà Ôðîäî óçíà äîñòàòú÷íî, òà è ïîâå÷å îò äîñòàòú÷íî, çàùîòî íå áå ñïîêîéíî òîâà çíàíèå. Äóìèòå íà Òîì ðàçãîëâàõà ñúðöàòà íà äúðâåòàòà è òåõíèòå ìèñëè, ÷åñòî ìðà÷íè è ÷óæäè, ïúëíè ñ îìðàçà êúì ñúçäàíèÿòà, ùî ñâîáîäíî ñå íîñÿò ïî çåìÿòà, çà äà ãðèçàò, õàïÿò, ÷óïÿò, ñåêàò, èçãàðÿò - ðàçñèïíèöè è óçóðïàòîðè. Íå ñëó÷àéíî ñå íàðè÷àøå Ñòàðà òàçè ãîðà. Äðåâíà áå òÿ, îñòàíêà îò çàáðàâåíè íåèçáðîäíè ëåñîâå è ñòàðååéêè áàâíî êàòî õúëìîâåòå, â íåÿ îùå æèâååõà ïðàäåäèòå íà äúðâåòàòà, à ñ òÿõ è ïàìåòòà çà âðåìåíà íà âåëè÷èå. Áåçáðîéíèòå ãîäèíè ãè áÿõà èçïúëíèëè ñ ãîðäîñò è äúëáîêà ìúäðîñò, àëà è ñúñ çëîáà. Íÿìàøå ñðåä òÿõ ïî-îïàñíî ñúùåñòâî îò Âåëèêèÿ Âúðáàëàí - ïðîãíèëî áå ñúðöåòî ìó, àëà ñèëàòà ìó îùå çåëåíååøå; ëóêàâ áå òîé, çàïîâÿäâàøå íà âåòðîâåòå, à ïåñíèòå è ìèñëèòå ìó îáãðúùàõà ãîðèòå ïî äâàòà áðÿãà íà ðåêàòà. Æàäíèÿò ìó ñòàð÷åñêè äóõ èçâëè÷àøå ìîù îò çåìÿòà è êàòî ïëåòåíèöà îò òúíêè êîðåí÷åòà ñå ðàçñòèëàøå ïîä ïî÷âàòà, êàòî íåâèäèìè âåé÷èöè-ïðúñòè èçïúëâàøå âúçäóõà, äîêàòî íàêðàÿ ïîðîáè ïî÷òè âñè÷êè äúðâåòà â Ãîðàòà - îò Ïëåòà äî Ðèäîâåòå.
Âíåçàïíî ðàçêàçúò íà Òîì íàïóñíà ãîðèòå è çàïîäñêà÷à ñðåä ñòðóèòå íà ìëàä ïîòîê íàä áúëáóêàùè âîäîïàäè, íàä ðå÷íè êàìú÷åòà è îðîíåíè ñêàëè, ñðåä öâåò÷åòà â ãúñòàòà òðåâà è âëàæíè óñîè, äîñòèãàéêè íàé-ñåòíå äî Ðèäîâåòå. Õîáèòèòå ñëóøàõà - çà Âåëèêèòå ìîãèëè è çåëåíèòå íàñèïè, çà êàìåííèòå êðúãîâå íà õúëìîâåòå è â íèçèíèòå ñðåä òÿõ. Áëå¬åõà îâ÷è ñòàäà. Èçäèãàõà ñå çåëåíè è áåëè ñòåíè. Ïî âúçâèøåíèÿòà èç¬ðàñòâàõà êðåïîñòè. Âëàäåòåëè íà äðåáíè êðàëñòâà âîäåõà áèòêè è ìëà¬äîòî ñëúíöå ñèÿåøå êàòî îãúí ïî ÷åðâåíèÿ ìåòàë íà òåõíèòå íîâè è æàäíè çà êðúâ ìå÷îâå. Èìàøå ïîáåäè è ïîðàæåíèÿ, ïàäàõà êóëè, ãîðÿ¬õà êðåïîñòè è ïëàìúöè ëóìâàõà êúì íåáåñàòà. Çëàòî ñå òðóïàøå ïî êàòàôàëêèòå íà ìúðòâè êðàëå è êðàëèöè, ìîãèëè ãè ïîêðèâàõà è ñå çàõëîïâàõà êàìåííèòå äâåðè, à íàä âñè÷êî èçáóÿâàøå òðåâà. Çà êðàòêî âðåìå ñòàäàòà ìèíàâàõà îòòóê, ïàñÿõà ñðåä òðåâàòà, àëà ñêîðî õúëìîâå¬òå îòíîâî îïóñòÿõà. Îò äàëå÷íè è ìðà÷íè ìåñòà äîëåòÿ ñÿíêà - è ñå ðàçäâèæèõà êîñòèòå èç íàñèïèòå. Ìîãèëíè òâàðè çàáðîäèõà èç íèçèíè¬òå è çàçâúíòÿõà ïðúñòåíè ïî õëàäíèòå èì ïðúñòè, çàäðúíêàõà îò âÿòúðà çëàòíèòå èì âåðèãè. Êàìåííè êðúãîâå ñå õèëåõà ïî ñêëîíîâåòå êàòî ñòðîøåíè çúáè ïîä ëóííèòå ëú÷è.
Õîáèòèòå ïîòðúïíàõà. Äîðè è â Ãðàôñòâîòî áÿõà äî÷óâàëè ñëóõîâå¬òå çà òâàðèòå îò Ìîãèëíèòå ðèäîâå îòâúä Ãîðàòà. Àëà íèòî åäèí õîáèò íå áè õàðåñàë òàÿ ïðèêàçêà, äîðè äà áå äàëå÷å îòòóê, êðàé òîïëîòî äî¬ìàøíî îãíèùå. ×åòèðèìàòà èçâåäíúæ ñè ñïîìíèõà îíîâà, êîåòî äîñåãà áÿõà çàáðàâèëè ñðåä ðàäîñòòà íà òîçè äîì: êúùàòà íà Òîì Áîìáàäèë ñå ãóøåøå â ñàìîòî ïîäíîæèå íà ñòðàõîâèòèòå õúëìîâå. Òå èçïóñíàõà íèø¬êàòà íà ðàçêàçà, òðåâîæíî ñå ðàçìúðäàõà è ñå ñïîãëåäàõà êðàäåøêîì.
Êîãàòî îòíîâî äîëîâèõà äóìèòå íà Òîì, îòêðèõà, ÷å ñåãà òîé ñå å çàëóòàë èç äèâíè îáëàñòè, îòâúä ïàìåòòà è ñúçíàíèåòî èì, èç âðåìåíà¬òà, êîãàòî ñâåòúò å áèë íåîáÿòåí è ìîðñêèòå òàëàçè ñòèãàëè ÷àê äî Çà¬ïàäíèÿ áðÿã. È çàïÿë ñâîÿòà ïåñåí, òîé îòèâàøå âñå ïî-íàçàä è ïî-íàçàä ïîä ëú÷èòå íà äðåâíè çâåçäè, êîãàòî ñàìî ïðåäöèòå íà åëôèòå ñå âçèðà¬ëè êúì âñåìèðà. Ïîñëå âíåçàïíî çàìëúêíà è òå âèäÿõà êàê ñòàðåöúò çàêëþìà êàòî â äðÿìêà. Îìàãüîñàíè, õîáèòèòå ñåäÿõà ïðåä íåãî è èì ñå ñòîðè, ÷å îò âúëøåáñòâîòî íà äóìèòå ìó âÿòúðúò å ñòèõíàë, îáëàöèòå ñà ïðåñúõíàëè, äåíÿò ñå å îòòåãëèë, ìðàê å ïðèäîøúë îò èçòîê è öÿëîòî íåáå ñå å èçïúëíèëî ñ áëÿñúêà íà áåëèòå çâåçäè.
Ôðîäî íå çíàåøå äàëè å ìèíàëî ñàìî åäíî óòðî è åäíà âå÷åð, èëè ñà ñå èçíèçàëè ìíîãî äíè. Íå óñåùàøå íè ãëàä, íè óìîðà, ñàìî áåçêðàéíà ïî÷óäà èçïúëâàøå äóøàòà ìó. Çâåçäèòå ñèÿåõà çàä ïðîçîðåöà è ìó ñå ñòîðè, ÷å ãî îáãðúùà íåáåñíîòî áåçìúëâèå. Óäèâëåíèåòî è íåíàäåéíèÿò ñòðàõ îò òîâà áåçìúëâèå ãî íàêàðàõà äà ïðîãîâîðè.
- Êîé ñòå âèå, Ñòîïàíèíî? - çàïèòà òîé.
- À, êàêâî? - ïîèçïðàâè ñå Òîì è î÷èòå ìó ïðîñâåòíàõà â ïîëóìðà¬êà. - Îùå ëè íå çíàåø èìåòî ìè? Äðóã îòãîâîð íÿìà. Òè ìè êàæè êîé ñè, ñàìîòåí è áåçèìåíåí? Íî òè ñè ìëàä, à àç ñúì ñòàð. Ïúðâîðîäíèÿò, òîâà ñúì àç. Ïîìíåòå ìè äóìèòå, ïðèÿòåëè: Òîì áå òóê ïðåäè ðåêàòà è Äúðâåòàòà; Òîì ïîìíè ïúðâàòà êàïêà äúæä è ïúðâèÿ æúëúä. Òîé óòúïêà ïúòåêèòå ïðåäè Ãîëåìèòå õîðà è âèäÿ êàê ïðèñòèãà Äðåáíèÿò íàðîä. Òîé áå òóê ïðåäè êðàëåòå, ïðåäè ãðîáíèöèòå è Ìîãèëíèòå òâàðè. Îùå ïðåäè äà ñå èçâèÿò äúãèòå íà ìîðñêèòå áðåãîâå, êîãàòî åëôèòå çàìèíàõà íà çàïàä, Òîì âå÷å áå òóê. Òîé ïîìíè çâåçäíèÿ ìðàê, êîãàòî íîùòà íå íîñåøå ñòðàõ - ïðåäè Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë äà ïðèñòèãíå îò Äàëå÷íîòî.
Ñÿêàø ñÿíêà ìèíà êðàé ïðîçîðåöà è õîáèòèòå ñòðåñíàòî ñå âçðÿõà ïðåç ñòúêëàòà. Êîãàòî îòíîâî ñå îáúðíàõà, íà çàäíàòà âðàòà ñòîåøå Çëàòîðîíêà, îçàðåíà îò ñâåòëèíà. Òÿ äúðæåøå ñâåù è çàñëàíÿøå ïëàìú÷åòî ñ ðúêà, à ñâåòëèêúò ñòðóåøå ïðåç íåÿ êàòî ñëúí÷åâ ëú÷ ïðåç áÿëà ðàêî¬âèíà.
- Äúæäúò ñâúðøè - êàçà òÿ - è íîâè âîäè òè÷àò íàäîëó ïîä çâåç¬äèòå. Äà ñå ñìååì ñåãà è äà ñå ðàäâàìå!
- È äà ïîõàïíåì, äà ïèéíåì! - ïðîâèêíà ñå Òîì. - Äúëãèòå ïðèêàç¬êè ïðåñóøàâàò ãúðëîòî. À îò ìíîãî ñëóøàíå ñå îãëàäíÿâà, ñóòðèí, îáåä, âå÷åð!
Ñ òåçè äóìè òîé ðèïíà îò êðåñëîòî, ñ åäèí ñêîê ãðàáíà ñâåùòà îò êàìèíàòà è ÿ çàïàëè îò ïëàìú÷åòî íà Çëàòîðîíêà, ïîñëå çàòàíöóâà îêî¬ëî ìàñàòà. Âíåçàïíî ñå âòóðíà êúì âðàòàòà è èç÷åçíà.
Ñêîðî ñå âúðíà, ïîìúêíàë îãðîìåí ïîäíîñ, îòðóïàí ñ êàêâî ëè íå. Äâàìàòà ñúñ Çëàòîðîíêà ïîäðåäèõà ìàñàòà, à õîáèòèòå ñåäÿõà è ñúðöàòà èì ñå ëþøêàõà ìåæäó âúçõèòàòà è ñìåõà - òúé èçÿùíî êðàñèâà áå Çëàòîðîíêà è òúé ÷óäíîâàòî âåñåëè äÿâîëèèòå íà Òîì. È âñå ïàê òå êàòî ÷å ëè ïî íÿêàêúâ íåïîíÿòåí íà÷èí èçòúêàâàõà åäèí è ñúù òàíö, äîêàòî ñå íîñåõà íàâúí, íàâúòðå è îêîëî ìàñàòà; õðàíà, ñúäîâå è ñâåòëèíè ñå ïîäðåäèõà ñ íåâåðîÿòíà ñêîðîñò. Æúëòè è áåëè ñâåùè èñêðÿõà ïî òðà¬ïåçàòà. Òîì ñå ïîêëîíè íà ãîñòèòå.
- Âå÷åðÿòà å ãîòîâà - êàçà Çëàòîðîíêà è åäâà ñåãà õîáèòèòå âèäÿõà, ÷å òÿ å â ñðåáúðíà ïðåìÿíà ñ áÿë êîëàí, à îáóâêèòå é ñà êàòî ðèáåíè ëþñïè. Òîì ïúê áå îò ãëàâà äî ïåòè â ÿñíîñèíüî, ñèíüî êàòî èçìèòè îò äúæä íåçàáðàâêè, ñàìî ÷îðàïèòå ìó áÿõà çåëåíè.
Âå÷åðÿòà áåøå îùå ïî-õóáàâà îò ïðåäèøíàòà. Åäíà ëè, ìíîãî ëè òðàïåçè áÿõà ïðîïóñíàëè õîáèòèòå ñ âúëøåáíèÿ ðàçêàç íà Òîì - âñå åäíî, ùîì çúðíàõà õðàíàòà, ñòîðè èì ñå, ÷å ñà ãëàäóâàëè ïîíå ñåäìèöà. Òå äúëãî ìúë÷àõà - íèòî ïååõà, íèòî ãîâîðåõà, ñåðèîçíî çàåòè ñ ïî-âàæíè íåùà. Íî ìàëêî ïî ìàëêî ñúðöàòà èì ñå âúçðàäâàõà è ãëàñîâåòå èì ñå èçâèñèõà, èçïúëíåíè ñ âåñåëèå è ñìÿõ.
Ñëåä âå÷åðÿ Çëàòîðîíêà èì èçïÿ ìíîãî ïåñíè, êîèòî áåçãðèæíî ñå ïîäåìàõà îò õúëìîâåòå è ëåêà-ïîëåêà çàòèõâàõà, à ñðåä ìúë÷àíèåòî, â ìèñëèòå èì ïðèèæäàõà åçåðà è âîäè - ïî-øèðîêè îò âñè÷êî âèæäàíî äîñåãà. Òå íàäíèêâàõà âúòðå è ñúçèðàõà ïîä ñåáå ñè íåáåòî è çâåçäèòå ïðúñíàòè êàòî åëìàçè èç äúëáèíèòå. Ñåòíå òÿ îòíîâî èì ïîæåëà ëåêà íîù è ãè îñòàâè êðàé îãíèùåòî. Íî ñåãà Òîì èçãëåæäàøå ñúâñåì áîäúð è ãè îòðóïà ñ âúïðîñè.
Îêàçà ñå, ÷å òîé è áåç òîâà çíàå ìíîãî çà òÿõ è òåõíèòå ðîäîâå, æèâîòà è èñòîðèÿòà íà Ãðàôñòâîòî, ÷àê äî íåçàïîìíåíè è çà õîáèòèòå âðåìåíà. Òîâà âå÷å íå ãè èçíåíàäâàøå, íî Òîì íå ñêðè, ÷å äúëæè ïîâå÷åòî îò íîâèòå ñè çíàíèÿ íà ôåðìåðà ×óäîóì, êîãîòî ÿâíî ñìÿòàøå çà ìíîãî ïî-âàæíà ëè÷íîñò, îòêîëêîòî áÿõà ïðåäïîëàãàëè.
- Çåìÿ èìà òîé ïîä ñòàðèòå ñè íîçå è ãëèíà ïî ïðúñòèòå, ìúäðîñò â êîñèòå è øèðîêî îòâîðåíè î÷è - êàçà Òîì.
Èçÿñíè ñå îùå, ÷å Òîì èìà âçåìàíå-äàâàíå ñ åëôèòå è, èçãëåæäà, ïî íÿêàêúâ íà÷èí áå ïîëó÷èë âåñò îò Ãèëäîð çà áÿãñòâîòî íà Ôðîäî.
Òîì çíàåøå òîëêîâà ìíîãî è òúé ëóêàâî ðàçïèòâàøå, ÷å áåç äà óñå¬òè, Ôðîäî ìó ðàçïðàâè çà Áèëáî è çà ñîáñòâåíèòå ñè íàäåæäè è òðåâîãè ìíîãî ïîâå÷å, îòêîëêîòî äîðè íà Ãàíäàëô. Òîì åíåðãè÷íî êèìàøå, à ùîì ÷ó çà ×åðíèòå êîííèöè, î÷èòå ìó áëåñíàõà.
- Ïîêàæè ìè áåçöåííèÿ Ïðúñòåí! - âíåçàïíî ðå÷å òîé íàñðåä ðàç¬êàçà.
Çà ñâîå ó÷óäâàíå Ôðîäî íåçàáàâíî èçìúêíà âåðèæêàòà îò äæîáà ñè, îòêà÷è Ïðúñòåíà è ãî ïîäàäå íà Òîì.
Â êðàòêèÿ ìèã, ïðåç êîéòî ëåæåøå âúðõó ìóðãàâàòà ìó äëàí, Ïðúñ¬òåíúò êàòî ÷å ñòàíà ïî-ãîëÿì. Ïîñëå Òîì èçâåäíúæ ãî âäèãíà ïðåä ëèöå¬òî ñè è ñå ðàçñìÿ. Çà ñåêóíäà õîáèòèòå çúðíàõà ñìåøíî è òðåâîæíî âèäåíèå - ÿðêîòî ìó ñèíüî îêî, áëåñíàëî ñðåä çëàòåí îðåîë. Ñåòíå Òîì íàäÿíà Ïðúñòåíà íà âúðõà íà êóòðåòî ñè è ãî âäèãíà êúì ñâåòëèíàòà íà ñâåùòà. Çà ìèã õîáèòèòå íå çàáåëÿçàõà íèùî ñòðàííî. Ñåòíå àõíàõà. Òîì íÿìàøå íàìåðåíèå äà èç÷åçâà!
Òîì ñå ðàçñìÿ îòíîâî, ïîäõâúðëè Ïðúñòåíà íàãîðå - è òîé èç÷åçíà ñðåä ÿðúê áëÿñúê. Ôðîäî íàäàäå âèê... è Òîì óñìèõíàò ñå íàâåäå, çà äà ìó ãî âúðíå.
Ôðîäî îãëåäà Ïðúñòåíà ùàòåëíî è äîñòà ïîäîçðèòåëíî (êàòî ÷îâåê, êîéòî å óñëóæèë ñ ÷àñîâíèêà ñè íà ôîêóñíèê). Áåøå ñúùèÿò, èëè ïîíå òàêà èçãëåæäàøå è òåæåøå - çàùîòî Ôðîäî âèíàãè èìàøå ÷óâñòâîòî, ÷å â ðúêàòà ìó Ïðúñòåíúò ñòðàííî íàòåæàâà. Àëà íåùî ãî ïîäòèêâàøå äà ïðîâåðè. Ìîæå áè ìúíè÷êî ñå ñúðäåøå íà Òîì, ÷å ñè èãðàå òúé áåçãðèæ¬íî ñ íåùî, êîåòî ñàìèÿò Ãàíäàëô ñìÿòàøå çà âúïðîñ íà æèâîò è ñìúðò. Êîãàòî ðàçãîâîðúò ñå ïîäíîâè è Òîì ïîäõâàíà íÿêàêâà íåëåïà èñòîðèÿ çà ÿçîâöèòå è ÷óäíîâàòèòå èì ïðèâè÷êè, Ôðîäî èçäåáíà óäîáåí ìîìåíò è íàäÿíà Ïðúñòåíà.
Ìåðè ñå îáúðíà äà ìó êàæå íåùî, íî ñå ñåïíà è íàäàäå ñïîäàâåí âèê. Ôðîäî áå î÷àðîâàí (â èçâåñòåí ñìèñúë) - î÷åâèäíî òîâà áåøå íåãî¬âèÿò ñè ïðúñòåí, çàùîòî Ìåðè ãëóïîâàòî çÿïàøå êúì ñòîëà ìó è ÿâíî íå ãî çàáåëÿçâàøå. Ñòàíà è òèõè÷êî ñå èçíèçà êúì èçõîäà.
- Õåé, òè òàì! - âèêíà Òîì ñ íàé-ÿñåí ïîãëåä â áëåñíàëèòå ñè î÷è. Õåé! Èäâàé, Ôðîäî, íàñàì! Êúäå ùå ñå äÿâàø! Ñòàðèÿò Òîì Áîìáàäèë îùå íå å îñëåïÿë äîòàì. Ñâàëè ñè çëàòíèÿ ïðúñòåí! Áåç íåãî ðúêàòà òè å ïî-õóáàâà. Âðúùàé ñå! Çàðåæè èãðàòà è ñÿäàé äî ìåí! Òðÿáâà îùå ìàëêî äà ïîãîâîðèì è äà ïîìèñëèì çà óòðå ñóòðèí. Òîì òðÿáâà äà âè íàó÷è êúäå å ïðàâèÿò ïúò, òà äà íå ñå çàëóòàò êðàêàòà âè.
Ôðîäî ñå çàñìÿ (îïèòâàéêè ñå äà ïîòèñíå äîñàäàòà ñè) è êàòî ñâàëè Ïðúñòåíà, ñå âúðíà íà ìÿñòîòî ñè. Òîì êàçà, ÷å ñïîðåä íåãî óòðå ùå îãðåå ñëúíöå, çàðàíòà ùå áúäå ïðèÿòíà è òîâà ùå å îáíàäåæäàâàùî íà¬÷àëî íà ïúòÿ èì. Íî áèëî äîáðå äà ïîòåãëÿò ðàíî, çàùîòî äîðè Òîì íå ìîæåë äà áúäå ñèãóðåí çà äúëãî âúâ âðåìåòî èç òîçè êðàx - ïîíÿêîãà òî ñå ïðîìåíÿëî ïî-áúðçî, îòêîëêîòî òîé ñè ñìåíÿ äðåõàòà.
- Íå ñúì ñòîïàíèí íà âðåìåòî - êàçà òîé, - íèòî àç, íèòî íÿêîé äðóã, ùî õîäè íà äâà êðàêà.
Ïî íåãîâ ñúâåò ðåøèõà îò êúùàòà ìó äà ñå îòïðàâÿò íà ñåâåð, ïðåç ïî-íèñêèòå çàïàäíè ñêëîíîâå íà Ðèäîâåòå. Òàêà èìàõà íàäåæäà äà ñòèã¬íàò äî Èçòî÷íèÿ ïúò îùå ñúùèÿ äåí è äà èçáåãíàò Ìîãèëèòå. Òîì èì êàçà äà íå ñå ïëàøàò, íî è äà íå ñå áúðêàò, êúäåòî íå èì å ðàáîòà.
- Âúðâåòå ñàìî ïî çåëåíàòà òðåâà. Íå áúðíèêàéòå èç ñòàðè êàìúíà¬öè, íå ñå ìåøàéòå ñúñ ñòóäåíèòå Òâàðè è íå íàäíè÷àéòå â äîìîâåòå èì, îñâåí àêî èìàòå æåëÿçíà âîëÿ è áåçñòðàøíè ñúðöà!
Òîì íåâåäíúæ ïîâòîðè òåçè äóìè è ãè ïîñúâåòâà, àêî ñëó÷àéíî ñå íàòúêíàò íà ìîãèëà, äà ÿ çàîáèêîëÿò îòêúì çàïàä. Ïîñëå ãè íàó÷è êàê¬âà ïåñåí äà çàïåÿò, àêî çà çëà áåäà íà ñëåäâàùèÿ äåí èçïàäíàò â îïàñ¬íîñò èëè çàòðóäíåíèå.

Õåé! Òîì Áîìáàäèë, Òîì Áîìáàäèëî!
Ïðåç âîäè, âúðáè, êàìúø, ïðåç ãîðà è áèëî,
â ëóííà íîù è ñëúí÷åâ äåí, ÷óé ìå êàê òå ìîëÿ!
Áúðçî èäâàé, Áîìáàäèë, ÷å ñìå âúâ íåâîëÿ!

Êîãàòî ÿ èçïÿõà çàåäíî ñ íåãî, òîé ñå ðàçñìÿ, ïîòóïà ãè ïî ðàìåíå¬òå è êàòî âçå ñâåùè, ãè îòâåäå â ñòàÿòà èì.


Ãëàâà 8

ÌÚÃËÀ ÏÎ ÌÎÃÈËÍÈÒÅ ÐÈÄÎÂÅ

Òàçè íîù íå ãè ñìóòèõà íèêàêâè øóìîâå. Íî äàëè â ñúíÿ ñè, äàëè íàÿâå, Ôðîäî ÷ó äà ñå ëåå ñëàäêà ïåñåí - òÿ ñÿêàø äîëèòàøå êàòî áëåä ñâåòëèê èççàä ñèâà äúæäîâíà çàâåñà, çàñèëâàøå ñå, ïðåâðúùàøå áóëîòî â ñòúêëî è ñðåáðî, äîêàòî íàêðàÿ ãî ðàçñåÿ è ïîä áúðçî èçãðÿâàùîòî ñëúíöå ñå ðàçêðè ïðåêðàñíà çåëåíà ñòðàíà.
Âèäåíèåòî ñÿêàø ïðîäúëæè è ñëåä ñúáóæäàíåòî. Òîì ïîäñâèðêâàøå íàáëèçî êàòî öÿëî äúðâî, ïîêðèòî ñ ïòè÷êè, à ïîëåãàòèòå ñëúí÷åâè ëú÷è âå÷å îãðÿâàõà õúëìà è ïðåëèòàõà ïðåç îòâîðåíèÿ ïðîçîðåö. Çåëåíî è áëåäîçåëåíî áå âñè÷êî íàâúí.
Íà çàêóñêà îòíîâî áÿõà ñàìè. Ñåòíå ñå ïðèãîòâèõà çà ïúò è ñúðöàòà èì áÿõà ïî÷òè íàòåæàëè îò ìúêà, äîêîëêîòî òîâà å âúçìîæíî â ïîäîáíî óòðî - ïðîõëàäíî, ÿðêî è ÷èñòî ïîä èçêúïàíîòî, áëåäîñèíüî åñåííî íåáå. Îòêúì ñåâåðîçàïàä äîëèòàøå ñâåæ ïîëúõ. Êðîòêèòå ïîíèòà ñå áÿõà ðàçèãðàëè, ïðúõòÿõà è ïîäñêà÷àõà íåñïîêîéíî. Òîì èçëåçå, ðàçìàõà øàïêà, çàòàíöóâà íà ïðàãà è çàðú÷à íà õîáèòèòå äà ñêà÷àò íà ñåäëàòà è äà ïîòåãëÿò, áåç äà ñå áàâÿò.
Òðúãíàõà ïî åäíà ïúòåêà, êîÿòî ñå âèåøå çàä êúùàòà, è ïðîäúëæèõà êîñî íàãîðå, êúì ñåâåðíèÿ ñêëîí íà âúçâèøåíèåòî, óêðèëî äîìà íà Òîì Áîìáàäèë. Òúêìî áÿõà ñëåçëè, çà äà ïîâåäàò ïîíèòàòà ñè ïî ïîñëåäíàòà ñòðúìíèíà, êîãàòî Ôðîäî òðåïíà.
- Çëàòîðîíêà! - èçâèêà òîé. - Ìîÿòà ïðåêðàñíà äàìà, öÿëàòà â çåëåíî è ñðåáðèñòî! Íå ñå ñáîãóâàõìå ñ íåÿ, îò ñíîùè íå ñìå ñå âèæäàëè!
Òîëêîâà áå íàòúæåí, ÷å ñå îáúðíà íàçàä, àëà â òîçè ìèã çàçâúíÿ êðèñòàëíî ÿñåí çîâ. Èçïðàâåíà íà áèëîòî, Çëàòîðîíêà èì ìàõàøå ñ ðúêà; ñÿêàø ñáðàëà ñëúí÷åâèòå ëú÷è, ðàçâÿíàòà é êîñà ñèÿéíî èñêðåøå. Òÿ òàíöóâàøå è ïîä íîçåòå é òðåïòåøå ñâåòëèíà êàòî îòáëÿñúöèòå íà ðîñíà òðåâà.
Óñòðåìèõà ñå íàãîðå ïî ñêëîíà è çàäúõàíè ñïðÿõà êðàé íåÿ. Ïîêëîíèõà ñå, íî ñ ëåê çàìàõ íà ðúêàòà òÿ ãè íàêàðà äà ñå îãëåäàò è îò âúðõà íà õúëìà õîáèòèòå âèäÿõà çåìè, îáëåíè â óòðèííè ëú÷è. Âñè÷êî áå òîëêîâà ÿñíî è íåîáÿòíî, êîëêîòî çàáóëåíî è ìúãëèâî áå, êîãàòî ñòîÿõà íà õúëì÷åòî ñðåä Ãîðàòà - ñåãà òî ñå èçäèãàøå áëåäîçåëåíèêàâî íàä òúìíèòå äúðâåòà íà çàïàä. Íàòàòúê ñå âúçïðàâÿõà ãîðèñòè õðåáåòè - çåëåíè, æúëòè è ðúæäèâè ïîä ðàííîòî ñëúíöå, à îòâúä òÿõ ñå ñïîòàéâàøå äîëèíàòà íà Áðåíäèâèí. Íà þã, îòòàòúê Âúðáîñòðóéêà, êàòî áëåäî ñòúêëî òðåïòåøå äàëå÷åí îòáëÿñúê - òàì Áðåíäèâèí ïðàâåøå øèðîê çàâîé èç íèçèíèòå è îòèâàøå êúì íåçíàéíè çà õîáèòèòå ñòðàíè. Íà ñåâåð ðèäîâåòå ïîñòåïåííî ñå ñíèæàâàõà, à çàä òÿõ ñå ïðîñòèðàõà ñèâè, çåëåíè è áëåäîêàôåíèêàâè õúëìèñòè ðàâíèíè, êîèòî ñå ãóáåõà â áåçôîðìåíàòà ìúãëÿâà äàëå÷èíà. Íà èçòîê, äîäåòî ïîãëåä ñòèãàøå, â óòðîòî ñå èçâèñÿâàõà Ìîãèëíèòå ðèäîâå è ÷åçíåõà ñðåä íåÿñíà ñèíåâà è äàëå÷åí áÿë ñâåòëèê, íàïîìíÿù äðåâíèòå ïðèêàçêè çà íåçíàéíè âèñîêè ïëàíèíè.
Äúëáîêî ñè ïîåõà âúçäóõ è èì ñå ñòîðè, ÷å ñ åäèí ñêîê è íÿêîëêî ìîùíè êðà÷êè ìîãàò äà ñå îçîâàò êúäåòî ïîæåëàÿò. Èçãëåæäàøå ñúùèíñêî ìàëîäóøèå äà ñå òúòðÿò êúì Ïúòÿ ïî ñáðú÷êàíèòå ïîëè íà Ðèäîâåòå, êîãàòî áèõà ìîãëè, ïúðãàâè êàòî Òîì, äà çàïîäñêà÷àò ïî ñòðúìíèòå ñêàëè è õúëìîâåòå íàïðàâî êúì Ïëàíèíèòå.
Ãëàñúò íà Çëàòîðîíêà îòíîâî ïðèçîâà î÷èòå è ìèñëèòå èì.
- À ñåãà ïîáúðçàéòå, äîáðè ãîñòè! - êàçà òÿ. - È íå çàáðàâÿéòå öåëòà ñè! Íà ñåâåð âúðâåòå, ñ âÿòúðà îòëÿâî è áëàãîñëîâåíè äà ñà ñòúïêèòå âè! Áúðçàéòå, äîêàòî ãðåå ñëúíöå! - È êàòî ñå îáúðíà êúì Ôðîäî, òÿ äîáàâè: - Ñáîãîì, Ïðèÿòåëþ íà åëôèòå, ùàñòëèâà áå íàøàòà ñðåùà!
Ôðîäî íå íàìåðè äóìè çà îòãîâîð. Ïîêëîíè ñå äúëáîêî, ÿõíà ïîíèòî è áàâíî ïîâåäå ïðèÿòåëèòå ñè ïî ïîëåãàòèÿ îòâúäåí ñêëîí. Êúùàòà íà Òîì Áîìáàäèë, äîëèíàòà è Ãîðàòà ñå èçãóáèõà îò ïîãëåäà èì. Ñðåä çåëåíèòå ñòåíè íà õúëìîâåòå âúçäóõúò ñòàíà ïî-òîïúë è ñëàäêèÿò àðîìàò íà òðåâà èçïúëíè ãúðäèòå èì. Â äúíîòî íà òðåâèñòàòà íèçèíà òå ñå îáúðíàõà íàçàä è çúðíàõà Çëàòîðîíêà, äðåáíà è ñòðîéíà êàòî îãðÿíî îò ñëúíöåòî öâåòå íà ôîíà íà íåáåòî - ñ ïðîòåãíàòè ðúöå ñå âçèðàøå êúì òÿõ. Äîêàòî ãëåäàõà êúì íåÿ, òÿ çâúíêî ñå ïðîâèêíà, âäèãíà ðúêà, îáúðíà ñå è èç÷åçíà çàä áèëîòî.
Ïúòÿò èì ëúêàòóøåøå èç ïàäèíàòà, çàîáèêàëÿøå çåëåíîòî ïîäíîæèå íà ñòðúìåí õúëì è ïðîíèêâàøå â ïî-äúëáîêà è ïðîñòîðíà äîëèíà, à ïîñëå îòíîâî è îòíîâî ñå èçêà÷âàøå è ñëèçàøå ïî ãúíêèòå íà äðóãè âúçâèøåíèÿ, èçäèãàøå ñå äî âúðõîâåòå è ñå ñïóñêàøå â íîâè äîëèíè. Íå ñå âèæäàøå íèòî äúðâî, íèòî õðàñò - òîâà áå ñòðàíàòà íà òðåâàòà è ìåêèÿ òîðô. Íèùî íå íàðóøàâàøå òèøèíàòà îñâåí øåïîòúò íà âÿòúðà èç âèñèíèòå è îñòðèòå, ñàìîòíè âèêîâå íà íåïîçíàòè ïòèöè. Äîêàòî ïúòóâàõà, ñëúíöåòî ñå èçäèãíà è íàïå÷å. Íà âñÿêî íîâî áèëî âÿòúðúò èì ñå ñòðóâàøå âñå ïî-ñëàá. Êîãàòî óñïÿõà äà õâúðëÿò ïîãëåä íà çàïàä, äàëå÷íàòà Ãîðà ñÿêàø äèìåøå - ïàäíàëèÿò äúæä ñå èçïàðÿâàøå îò çåìÿ, ëèñòà è êîðåíè. Íàä õîðèçîíòà áå ëåãíàëà ìúòíà ìàðàíÿ, à íåáåòî ãè ïðèõëóïâàøå êàòî ãîðåù è òåæúê ñèí ïîõëóïàê.
Êúì ïëàäíå ñòèãíàõà äî åäèí õúëì ñ øèðîê è ïëîñúê âðúõ, íàïîìíÿù ïëèòêà ÷èíèÿ ñúñ çåëåí ðúá. Òàì âúçäóõúò íå òðåïâàøå è êàòî ÷å ìîæåõà äà äîêîñíàò íåáåòî ñ ãëàâè. Ïðåñÿêîõà âúðõà è ïîãëåäíàõà íà ñåâåð. Ðàäîñò èçïúëíè ñúðöàòà èì, çàùîòî, èçãëåæäà, áÿõà ñòèãíàëè ìíîãî ïî-äàëå÷å, îòêîëêîòî î÷àêâàõà. Íàèñòèíà ñåãà ìúãëèâèòå äàëíèíè ëúæåõà ïîãëåäà, àëà Ðèäîâåòå íåñúìíåíî ïðèâúðøâàõà. Ïîä òÿõ íà ñåâåð ñå âèåøå äúëãà äîëèíà, ìèíàâàøå ìåæäó äâà ñòðúìíè ñêëîíà è èçëèçàøå íà îòêðèòî. Ïî-íàòàòúê íå ëè÷åøå äà èìà õúëìîâå. Ïðàâî íà ñåâåð ñå ìåðæåëååøå äúëãà òúìíà ÷åðòà.
- Òîâà ñà äúðâåòà è òàì òðÿáâà äà å Ïúòÿò - êàçà Ìåðè. - Ïîêðàé íåãî, íà ìíîãî ëåâãè èçòî÷íî îò Ìîñòà, ðàñòàò äúðâåòà. Êàçâàò, ÷å áèëè çàñàäåíè îùå â äðåâíè âðåìåíà.
- Âåëèêîëåïíî! - âúçêëèêíà Ôðîäî. - Àêî è ñëåäîáåä âúðâèì òúé áúðçî, îùå ïðåäè çàëåç-ñëúíöå ùå ñìå èçëåçëè îò Ðèäîâåòå è ùå òúðñèì ìÿñòî çà íîùóâêà.
Íî ïðè òåçè äóìè òîé îáúðíà âçîð íà èçòîê è âèäÿ, ÷å íàòàòúê õúëìîâåòå ñà ïî-âèñîêè; âñåêè ðèä áå óâåí÷àí ñúñ çåëåíà ìîãèëà, à ïî íÿêîè îò òÿõ ñòúð÷àõà êàìåííè êîëîíè, èçâèñåíè íàãîðå êàòî ãðàïàâè çúáè íàä çåëåíè âåíöè.
Òàçè ãëåäêà êðèåøå íåÿñíà òðåâîãà, çàòîâà õîáèòèòå èçâúðíàõà ïîãëåäè è ñå ñïóñíàõà â êðúãëàòà ïàäèíà. Íàñðåä íåÿ ïîä ñëúíöåòî ñå èçäèãàøå âèñîê ñàìîòåí êàìúê è ïî òîâà âðåìå íà äåíÿ íå õâúðëÿøå íèêàêâà ñÿíêà. Áåøå áåçôîðìåí è âñå ïàê èçïúëíåí ñúñ ñìèñúë - êàòî êàìúê íà ñèíîð, êàòî ñòðîãî âäèãíàò ïðúñò, êàòî ïðåäóïðåæäåíèå. Àëà õîáèòèòå áÿõà ãëàäíè, à ñëúíöåòî âñå îùå âèñåøå ñðåä áåçãðèæíîòî ïëàäíåøêî íåáå, òúé ÷å ñïîêîéíî îáëåãíàõà ãúðáîâå îòêúì èçòî÷íàòà ñòðàíà íà êàìúêà. Òîé áåøå õëàäåí, ñÿêàø íåïîäâëàñòåí íà òîïëèòå ëú÷è, íî â æåãàòà òîâà èì ñå ñòîðè ïðèÿòíî. Èçâàäèõà õðàíà è íàïèòêè è ïîõàïíàõà ÷óäåñíî ïîä îòêðèòî íåáå, çàùîòî âñè÷êî èäâàøå îò „êúùàòà ïîä õúëìà". Òîì ãè áå ñíàáäèë ñ ïðåäîñòàòú÷íî çàïàñè çà òîçè äåí. Ðàçòîâàðåíèòå ïîíèòà ñå îòäàëå÷èõà ïî òðåâàòà.
Îíîâà, êîåòî ïîñëåäâà, ìîæåøå äà ñå îáÿñíè ñ åçäàòà ïî õúëìîâåòå, èçîáèëíèÿ îáÿä, æàðêîòî ñëúíöå, àðîìàòà íà òðåâà è ïðåêàëåíîòî çàñåäÿâàíå ñ ïðîòåãíàòè êðàêà è ïîãëåä, çàðåÿí â íèñêîòî íåáå. Êàêòî è äà å, òå âíåçàïíî ñå ñòðåñíàõà îò íåïðåäâèäåíàòà äðÿìêà. Ñòúð÷àùèÿò êàìúê áåøå ñòóäåí è õâúðëÿøå íà èçòîê äúëãà áëåäà ñÿíêà. Íåÿñíîòî, âîäíèñòîæúëòî ñëúíöå áëåùóêàøå ïðåç ìúãëàòà íà çàïàäíèÿ ðúá íà ïàäèíàòà; íà ñåâåð, þã è èçòîê ëåæåøå ãúñòà, ñòóäåíà è áÿëà ìúãëà. Èç âúçäóõà òåãíåøå áåçìúëâèå è ïðîíèçâàù õëàä. Ïîíèòàòà ñå áÿõà ñêóï÷èëè åäíî äî äðóãî ñ ïðèâåäåíè ãëàâè.
Ðàçòðåâîæåíè, õîáèòèòå ñêî÷èõà íà êðàêà è èçòè÷àõà êúì çàïàäíèÿ ðúá. Íàìèðàõà ñå íà îñòðîâ ñðåä ìúãëàòà. Ïðåä óæàñåíèòå èì ïîãëåäè ñëúíöåòî ïîòúíà â áåëåçíèêàâîòî ìîðå è îò èçòîê ñå íàäèãíà ñòóäåíà ñèâà ñÿíêà. Ïðèèæäàùàòà ìúãëà çàëÿ ïàäèíàòà, èçäèãíà ñå íàä ãëàâèòå èì è ñå ñêëîïè êàòî ïîêðèâ - áÿõà çàòâîðåíè â ñèâà çàëà, ÷èéòî öåíòðàëåí ñòúëá áå âèñîêèÿò êàìúê.
Ñÿêàø êàïàí áå ùðàêíàë îêîëî òÿõ, íî ïúòíèöèòå îùå íå ïàäàõà äóõîì. Ñïîìíÿõà ñè îáíàäåæäàâàùàòà ÷åðòà íà Ïúòÿ â äàëå÷èíàòà è íå áÿõà èçãóáèëè ïîñîêàòà êúì íåãî. Òàêà èëè èíà÷å, òîëêîâà áÿõà íàìðàçèëè ñåãà ïàäèíàòà îêîëî êàìúêà, ÷å è ïðåç óì íå èì ìèíà äà îñòàíàò òóê. Ñúáðàõà áàãàæà ñ öÿëàòà áúðçèíà, íà êîÿòî áÿõà ñïîñîáêè âêî÷àíåíèòå èì ïðúñòè.
Ñëåä ìàëêî òå ïîâåäîõà â êîëîíà ïîíèòàòà ñè ïðåç ðúáà íà ïàäèíàòà è ïî äúëãèÿ ñåâåðåí ñêëîí ñå ñïóñíàõà â ìúãëèâîòî ìîðå. Äîêàòî ñëèçàõà, ìúãëàòà ñòàâàøå âñå ïî-ìðàçîâèòà è âëàæíà è ìîêðèòå èì êîñè óâèñíàõà ïî ÷åëàòà. Êîãàòî ñòèãíàõà ïîäíîæèåòî, ëúõíà ãè òàêúâ ñòóä, ÷å ñïðÿõà è èçìúêíàõà íàìåòêè è êà÷óëêè, êîèòî áúðçî ñå ïîêðèõà ñúñ ñèâè êàïêè. Ïîñëå ÿõíàòà ïîíèòàòà è áàâíî ïîòåãëèõà, äèðåéêè ïúòÿ ñðåä íèçèíè è âúçâèøåíèÿ. Äîêîëêîòî áå âúçìîæíî, îïèòâàõà äà ñå íàñî÷àò êúì ñêàëíàòà âðàòà â ñåâåðíèÿ êðàé íà äîëèíàòà, êîÿòî áÿõà âèäåëè ñóòðèíòà. Ìèíåõà ëè ïðîëîìà, òðÿáâàøå ñàìî äà ïðîäúëæàâàò íàïðàâî è ðàíî èëè êúñíî ùÿõà äà ïðåñåêàò Ïúòÿ. Íå ìèñëåõà çà ïî-íàòàòúê, ñàìî ñìúòíî ñå íàäÿâàõà, ÷å îòâúä Ðèäîâåòå ìîæå è äà íÿìà ìúãëà.
Íàïðåäâàõà ìíîãî áàâíî. Çà äà íå ñå èçïîãóáÿò, ÿçäåõà â êîëîíà ñ Ôðîäî íà÷åëî. Ñëåäâàøå ãî Ñàì, à ïîäèð íåãî - Ïèïèí è Ìåðè. Äîëèíàòà êàòî ÷å íÿìàøå êðàé. Âíåçàïíî Ôðîäî çúðíà íåùî îáíàäåæäàâàùî. Ñðåä ìúãëàòà íàïðåä ñå ìåðæåëååøå íåùî òúìíî - è îòëÿâî, è îòäÿñíî; íàâÿðíî íàé-ñåòíå íàáëèæàâàõà ïðîëîìà ìåæäó õúëìîâåòå, ñåâåðíàòà ïîðòà íà Ìîãèëíèòå ðèäîâå. Ìèíåõà ëè îòòàì, ùÿõà äà áúäàò ñâîáîäíè.
- Õàéäå! Ñëåä ìåí! - âèêíà òîé ïðåç ðàìî è ïðèøïîðè ïîíèòî ñè. Íî íàäåæäàòà ìó ñêîðî ñå ïðåâúðíà â èçóìëåíèå è òðåâîãà. Òúìíèòå ïåòíà ñòàíàõà îùå ïî-òúìíè, íî ñå ñìàëèõà è èçâåäíúæ òîé âèäÿ, ÷å ïðåä íåãî çëîâåùî ñå èçâèñÿâàò äâà îãðîìíè èçïðàâåíè êàìúêà, ëåêî ñêëîíåíè åäèí êúì äðóã êàòî îñòàíêè îò ðàçðóøåíà ïîðòà. Íå ñè ñïîìíÿøå äà ãè å âèäÿë ñóòðèíòà, êîãàòî ãëåäàøå äîëèíàòà îòêúì õúëìà. Ïðåäè äà ñå îïîìíè, ìèíà ïîìåæäó èì è â ñúùèÿ ìèã íàîêîëî ñå ñïóñíà ìðàê. Êîí÷åòî ìó èçöâèëè, èçïðàâè ñå íà çàäíèòå ñè êðàêà è òîé ïàäíà íà çåìÿòà. Êîãàòî ñå îãëåäà, îòêðè, ÷å å ñàì - äðóãèòå íå ãî áÿõà ïîñëåäâàëè.
- Ñàì! - èçâèêà òîé. - Ïèïèí! Ìåðè! Åëàòå! Çàùî èçîñòàâàòå? Íèêàêúâ îòãîâîð. Îáõâàíà ãî ñòðàõ è òîé èçòè÷à íàçàä ïîêðàé êàìúíèòå, êðåùåéêè íàïîñîêè:
- Ñàì! Ñàì! Ìåðè! Ïèïèí!
Ïîíèòî ïðåïóñíà è èç÷åçíà â ìúãëàòà. Íÿêúäå îòäàëå÷å ñÿêàø äîëåòÿ âèê: „Åõåé! Ôðîäî! Åõåé!" Èäåøå îòëÿâî, îòêúì èçòîê, è çàñòàíàë ïîä îãðîìíèòå êàìúíè, òîé íàïðàçíî ñå îñëóøâàøå è âçèðàøå â ìðàêà. Âòóðíà ñå ïî ïîñîêà íà âèêà è îòêðè, ÷å òðÿáâà äà ñå êàòåðè ïî ñòðúìíèíà.
Äîêàòî ñå èçêà÷âàøå, òîé âèêíà îòíîâî è ïðîäúëæè äà êðåùè âñå ïî-îò÷àÿíî, àëà äúëãî íå ÷ó îòãîâîð. Íàé-ñåòíå îò äàëå÷íèòå âèñèíè äîëåòÿ ïðèãëóøåí çîâ. „Ôðîäî! Åõåé!" - ïèñêàõà òúíè÷êè ãëàñîâå èç ìúãëàòà, ïîñëå ñå çàïîâòàðÿ íåÿñåí êðÿñúê: „Ïîìîù, ïîìîù!", è çàãëúõíà ñ åäíî ïîñëåäíî: „Ïîìîù!", ïðåëèâàùî â äúëúã, âíåçàïíî ñåêíàë âîïúë. Ôðîäî ñå êàòåðåøå ñ âñè÷êè ñèëè êúì âèêîâåòå, àëà ñåòíèòå ëú÷è áÿõà èç÷åçíàëè è ãî îáãðúùàøå íåïðîãëåäíà íîù, òúé ÷å íå ìîæåøå äà å ñèãóðåí â ïîñîêàòà. Êàòî ÷å íåïðåêúñíàòî ñå èçêà÷âàøå âñå íàãîðå è íàãîðå.
Ñàìî ïðîìÿíàòà íà íàêëîíà ìó ïîäñêàçà, ÷å íàé-ïîñëå å ñòèãíàë âðúõ èëè áèëî. Áåøå èçòîùåí, ïîòåí è âúïðåêè òîâà çúçíåøå. Áåøå ñúâñåì òúìíî.
- Êúäå ñòå? - æàëíî èçâèêà òîé.
Íÿìàøå îòãîâîð. Ôðîäî ñòîåøå è ñå îñëóøâàøå. Âíåçàïíî óñåòè, ÷å ñòàâà ìíîãî ñòóäåíî è ïî âúðõîâåòå ñå íàäèãà ëåäåí âÿòúð. Âðåìåòî ñå ïðîìåíÿøå. Ñåãà ìúãëàòà ïðåëèòàøå êðàé íåãî íà âàëìà è ïàðöàëè. Îò óñòàòà ìó èçëèòàõà ñòðóéêè ïàðà è ìðàêúò ñÿêàø ñå ðàçðåäè. Ïîãëåäíà íàãîðå è ñ èçíåíàäà âèäÿ, ÷å ñðåä ëåòåæà íà ðàçïîêúñàíè îáëàöè è ìúãëè ñå ïîÿâÿâàò áëåäè çâåçäè. Âÿòúðúò çàñúñêà èç òðåâàòà.
Èçâåäíúæ ìó ñå ñòîðè, ÷å ÷óâà ãëóõ âèê, è òðúãíà íàòàì. Ìúãëàòà ñå îòäðúïíà è ðàçáóëè çâåçäíîòî íåáå. Âèäÿ, ÷å å îáúðíàò íà þã è ñòîè íà çàîáëåí âðúõ, ïî êîéòî íàâÿðíî ñå áå èçêà÷èë îòêúì ñåâåð. Îò èçòîê äóõàøå ïðîíèçâàù âÿòúð. Íàäÿñíî ÷åðíèÿò ñèëóåò íà îãðîìíà ìîãèëà ïðèòóëâàøå çàïàäíèÿ íåáîñêëîí.
- Êúäå ñòå? - îòíîâî èçâèêà òîé, ðàçãíåâåí, àëà è óïëàøåí.
- Òóê! - îòâúðíà äúëáîê è ñòóäåí ãëàñ, ñÿêàø äîëèòàù èçïîä çåìÿòà. - ×àêàì òå!
- Íå! - åäâà èçðå÷å Ôðîäî, íî íå ïîáÿãíà. Êðàêàòà ìó ñå ïîäêîñèõà è òîé ïàäíà íà çåìÿòà. Íèùî íå ñå ñëó÷è, íå äîëåòÿ íèòî çâóê. Òðåïåðåéêè, òîé ïîâäèãíà î÷è òúêìî íàâðåìå, çà äà çúðíå êàòî ñÿíêà ïðåä çâåçäèòå âèñîêà ÷åðíà ôèãóðà. Òÿ ñå ïðèâåäå íàä íåãî. Ñòîðè ìó ñå, ÷å âèæäà äâå î÷è - ìíîãî ñòóäåíè, ìàêàð äà ãè èçïúëâàøå áëåäà è äàëå÷íà ñâåòëèíà. Ïîñëå ãî ñòèñíà ïðåãðúäêà, ïî-ÿêà è ïî-õëàäíà îò ñòîìàíà. Ëåäåíèÿò äîïèð ñìðàçè êîñòèòå ìó è òîé èçãóáè ñúçíàíèå.
Êîãàòî ñå ñâåñòè, çà ìîìåíò íå ìîæà äà ñè ïðèïîìíè íèùî îñâåí ÷óâñòâîòî íà óæàñ. Ïîñëå èçâåäíúæ ðàçáðà, ÷å å áåçíàäåæäíî õâàíàò, çàòâîðåí - íàìèðàøå ñå â ìîãèëà. Ìîãèëíàòà òâàð ãî áå ïëåíèëà è íàâÿðíî âå÷å ãî îïëèòàøå â ñòðàõîâèòèòå ìàãèè, çà êîèòî íàøåïâàõà ïðèêàçêèòå. Íå ñìååøå äà ïîìðúäíå è ëåæåøå òàêà, êàêòî ñå áå ñúáóäèë, èçïúíàò ïî ãðúá íà ñòóäåíèÿ êàìúê, ñúñ ñêðúñòåíè íà ãúðäèòå ðúöå.
Íî ìàêàð ñòðàõúò ìó äà áå òúé ñèëåí, ÷å ñÿêàø ñå ñëèâàøå ñ îêîëíèÿ ìðàê, òîé íåâîëíî ñå ñåòè çà Áèëáî Òîðáèíñ è ðàçêàçèòå ìó, çà äúëãèòå èì ðàçõîäêè ïî ïúòåêèòå íà Ãðàôñòâîòî è ñïîìåíèòå íà ÷è÷î ìó çà ïúòåøåñòâèÿ è ïðèêëþ÷åíèÿ. Äîðè â ñúðöåòî íà íàé-äåáåëèÿ è áîÿçëèâ õîáèò (å, âÿðíî, ïîíÿêîãà òâúðäå äúëáîêî) ñå êðèå çðúíöå êóðàæ, èç÷àêâàùî íÿêîÿ ñåòíà, îò÷àÿíà îïàñíîñò, çà äà ïîêúëíå. Ôðîäî íå áåøå íèòî ìíîãî äåáåë, íèòî îñîáåíî áîÿçëèâ. Âñúùíîñò, ìàêàð äà íå çíàåøå òîâà, Áèëáî (à ñúùî è Ãàíäàëô) ãî ñìÿòàøå çà íàé-äîáðèÿ õîáèò â Ãðàôñòâîòî. Òîé ðåøè, ÷å å ñòèãíàë äî ñòðàøíèÿ êðàé íà ïðèêëþ÷åíèåòî ñè, àëà òàçè ìèñúë óêðåïè âîëÿòà ìó. Îòêðè, ÷å ñå å ñòåãíàë êàòî çà ïîñëåäåí ñêîê, âå÷å íå áå îòïóñíàò êàòî áåçïîìîùíà ïëÿ÷êà.
Ëåãíàë òàêà, òîé ìèñëåøå, ïîñòåïåííî ñå îâëàäÿâàøå è íåíàäåéíî çàáåëÿçà, ÷å ìðàêúò áàâíî îòñòúïâà - íàîêîëî ñå ðàçëèâàøå áëåäî çåëåíèêàâî ñèÿíèå. Îòíà÷àëî òî íå ìó ðàçêðè êúäå ñå íàìèðà, çàùîòî ñâåòëèíàòà ñÿêàø ñå èçëú÷âàøå îò ñàìèÿ íåãî, îò ïîäà íàîêîëî è îùå íå áå äîñòèãíàëà ñâîäà è ñòåíèòå. Îáúðíà ñå è ñðåä õëàäíîòî áëåùóêàíå âèäÿ êðàé ñåáå ñè ïðîñíàòè Ñàì, Ïèïèí è Ìåðè. Òå ëåæàõà ïî ãðúá è ëèöàòà èì èçãëåæäàõà ìúðòâåøêè áëåäè. Ïîêðèâàõà ãè áåëè îäåæäè. Êðàé òÿõ áÿõà ñòðóïàíè ñúêðîâèùà, ìîæå áè çëàòíè, ìàêàð ÷å â òàçè ñâåòëèíà èçãëåæäàõà ñòóäåíè è ãðîçíè. Äèàäåìè áëåñòÿõà â êîñèòå èì, ïðåïàñàíè áÿõà ñúñ çëàòíè âåðèãè è ïðúñòåíè îòðóïâàõà ðúöåòå èì. Äî òÿõ áÿõà ïîëîæåíè ìå÷îâå, ùèòîâå ëåæàõà â êðàêàòà èì. À íàä ãúðëàòà íà òðèìàòà òåæåøå äúëúã ãîë ìå÷.
Âíåçàïíî ñå ðàçäàäå ïåñåí - õëàäåí øåïîò, òó ïî-ñèëåí, òó ïî-ñëàá.
Ãëàñúò áå äàëå÷åí è íåèçìåðèìî ìðà÷åí. Ïîíÿêîãà ñå èçâèñÿâàøå òúíè÷êî âúâ âúçäóõà, äðóã ïúò äîëèòàøå êàòî íèñúê ñòîí èçïîä çåìÿòà. Îò âðåìå íà âðåìå ñðåä íåÿñíèÿ ïîòîê îò ïå÷àëíè è óæàñÿâàùí çâóöè ñå îòêðîÿâàõà íàíèçè îò äóìè - çëîâåùè, æåñòîêè, ñòóäåíè äóìè, áåçñúðäå÷íè è æàëêè. Íîùòà ðîïòàåøå ñðåùó óòðîòî, îò êîåòî å ëèøåíà, ñòóäúò êúëíåøå òîïëèíàòà, çà êîÿòî æàäóâà. Ôðîäî èçòðúïíà äî ìîçúêà íà êîñòèòå. Ñëåä ìàëêî ïåñåíòà ñòàíà ïî-ÿñíà è ñ óæàñ â ñúðöåòî òîé ðàçáðà, ÷å å ïðåìèíàëà â çàêëèíàíèå:

Ðúêà, ñúðöå è êîñò äà ñà ñòóäåíè,
ïîä êàíàðèòå ñïåòå âëåäåíåíè,
íå ñå áóäåòå â ëîæåòî îò êàìúê,
äîðäå èçãàñíå ñëúí÷åâèÿò ïëàìúê.
Ëóíà, çâåçäè ñðåä ÷åðåí âèõúð ùå óìðàò,
à òå âðúç çëàòî òóêà äà ëåæàò,
äîäåòî Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë âäèãíå äëàí
íàä ñâÿò ïóñòèíåí ñ ìúðòúâ îêåàí.

Çàä ãëàâàòà ìó ñå ðàçäàäå ñêúðöàíå è ñòúðæåù çâóê. Êàòî ñå íàäèãíà íà ëàêúò, òîé âèäÿ ñðåä áëåäîòî ñèÿíèå, ÷å ñå íàìèðàò â íåùî êàòî êîðèäîð ñúñ çàâîé çàä òÿõ. Ïúïëåéêè íà ïðúñòè, èççàä úãúëà ñëåïåøêîì ñå çàäàâàøå äúëãà ðúêà, íàñî÷åíà êúì Ñàì, êîéòî ëåæåøå íàé-áëèçî, è êúì äðúæêàòà íà ìå÷à âúðõó íåãî.
Îòíà÷àëî íà Ôðîäî ìó ñå ñòîðè, ÷å çàêëèíàíèåòî íàèñòèíà ãî å âêàìåíèëî. Ïîñëå ãî îáõâàíà íåóäúðæèìîòî æåëàíèå äà èçáÿãà. Çàïèòà ñå äàëè, àêî íàäåíå Ïðúñòåíà, íÿìà äà ñòàíå íåâèäèì çà Ìîãèëíàòà òâàð è äà îòêðèå ïúò íàâúí. Ïðåäñòàâè ñè êàê òè÷à ñâîáîäåí ïî òðåâàòà, îïå÷àëåí çà Ìåðè, Ñàì è Ïèïèí, àëà ñâîáîäåí è æèâ. Ãàíäàëô áè ñå ñúãëàñèë, ÷å íå å ìîãúë äà íàïðàâè íèùî ïîâå÷å.
Íî ðàçáóäåíàòà â ãúðäèòå ìó ñìåëîñò âå÷å áå ìíîãî ìîùíà: íÿìàøå òúé ëåñíî äà èçîñòàâè äðóãàðèòå ñè. Òîé êîëåáëèâî ïîñåãíà êúì äæîáà, ïîñëå îòíîâî ñå ïðåáîðè ñúñ ñåáå ñè, à â òîâà âðåìå ðúêàòà ïúëçåøå âñå ïî-íàïðåä. Âíåçàïíî ãî èçïúëíè æåëÿçíà ðåøèòåëíîñò, òîé ãðàáíà êúñèÿ ìå÷ êðàé ñåáå ñè, êîëåíè÷è è ñå ïðèâåäå íèñêî íàä òåëàòà íà ñâîèòå ñïúòíèöè. Çàìàõíà ñ âñè÷êà ñèëà è ñúñå÷å ïúïëåùàòà ðúêà ïîä êèòêàòà íî â ñúùèÿ ìèã ìå÷úò ñå ñòðîøè ÷àê äî äðúæêàòà. Ïðîåõòÿ êðÿñúê è ñâåòëèíàòà èçãàñíà. Â ìðàêà ñå ðàçäàäå ðúìæåíå.
Ôðîäî ïàäíà âúðõó Ìåðè è óñåòè ïîä ïðúñòèòå ñè ñòóäåíîòî ìó ëèöå. Íåíàäåéíî â ïàìåòòà ìó èçíèêíà íåùî, êîåòî áå çàáðàâèë îùå ñ ïîÿâàòà íà ìúãëàòà - ñïîìåíúò çà êúùàòà ïîä õúëìà è çà ïåñíîïîåöà Òîì. Ïðèïîìíè ñè ïåñåíòà, êîÿòî áÿõà íàó÷èëè. Ñ òúíè÷úê. îò÷àÿí ãëàñåö ïîäõâàíà: „Õåé! Òîì Áîìáàäèë!", è ïðè òîâà èìå ãëàñúò ìó íàáðà ñèëà, çàçâó÷à ïëúòíî è æèâî, êàòî ÷å â ìðà÷íàòà ãðîáíèöà îòåêíàõà áàðàáàíè è òðúáè.

Õåé! Òîì Áîìáàäèë, Òîì Áîìáàäèëî!
Ïðåç âîäè, âúðáè, êàìúø, ïðåç ãîðà è áèëî,
â ëóííà íîù è ñëúí÷åâ äåí, ÷óé ìå êàê òå ìîëÿ!
Áúðçî èäâàé, Áîìáàäèë, ÷å ñìå âúâ íåâîëÿ!

Èçâåäíúæ ñå âúçöàðè ìúðòâà òèøèíà è Ôðîäî ÷ó óäàðèòå íà ñúðöåòî ñè. Ñëåä áåçêðàéíî äúëúã ìèã ìó îòãîâîðè ïåñåíòà íà ÿñåí, íî ìíîãî äàëå÷åí ãëàñ, äîëèòàù ñÿêàø ïðåç çåìÿòà èëè ïðåç äåáåëèòå ñòåíè:

Ñòàð Òîì Áîìáàäèë, ñëàâåí þíà÷àãà,
ñèíÿ äðåõà ñè óøè, ñ æúëòè ÷èçìè áÿãà.
Ñëàâíè ïåñíè ïåå òîé, âðàã íå ùå ãî õâàíå,
÷å å Òîì íàé-áúðçîíîã è ÷å å ñòîïàíèí.

Ïðîåõòÿ ãðîõîò íà ïàäàùè êàìúíè è âíåçàïíî îòâúí íàõëó ñâåòëèíà, èñòèíñêà ÿðêà äíåâíà ñâåòëèíà. Â äúíîòî íà ãðîáíèöàòà îòâúä êðàêàòà íà Ôðîäî ñå î÷åðòà íèñêà âðàòè÷êà è îòòàì íàäíèêíà ãëàâàòà íà Òîì (ñ øàïêàòà, ïåðîòî è ïðî÷èå) íà ôîíà íà ÷åðâåíèÿ èçãðåâ. Ëú÷èòå îãðÿõà ïîäà è ëèöàòà íà òðèìàòà õîáèòè êðàé Ôðîäî. Òå íå ïîìðúäâàõà, íî áîëíàâèÿò îòòåíúê áå èç÷åçíàë. Ñåãà èçãëåæäàõà ñàìî äúëáîêî çàñïàëè.
Òîì ñå ïðèâåäå, ñâàëè øàïêà è âëåçå â òúìíàòà ãðîáíèöà, ïååéêè:

Èçëèçàé, ñòàðà Òâàð! Ïîä ñëú÷öåòî èç÷åçâàé!
Êàòî ìúãëà òîïè ñå è êàòî âÿòúð âèé
ñðåä ïóùèíàê áåçêðàåí, äàëå÷ çàä ïëàíèíèòå!
Íàñàì íå ñå çàâðúùàé! Ìîãèëàòà å ïðàçíà!
Â çàáðàâà äà ïîòúíåø, ïî-÷åðíà îò íîùòà
òàì, äå âðàòèòå íèâãà íå ùå äà ñå îòâîðÿò!

Ïðè òåçè äóìè ïðîêúíòÿ âèê è ÷àñò îò âüòðåøíèÿ êðàé íà ãðîáíèöàòà ðóõíà ñ òðÿñúê. Ïîñëå äúëúã ïðîòÿæåí âîé ñå èçãóáè â íåçíàéíè äàëíèíè è íàñòúïè òèøèíà.
- Åëà, äðóæå Ôðîäî! - êàçà Òîì. - Äà èçëåçåì îòòóê íà ÷èñòàòà òðåâà! Ïîìîãíè ìè äà ãè ïðåíåñåì.
Ñ îáùè óñèëèÿ èçíåñîõà íàâúí Ìåðè, Ïèïèí è Ñàì. Èçëèçàéêè çà ïîñëåäåí ïúò îò ìîãèëàòà, Ôðîäî ñÿêàø âèäÿ îòñå÷åíàòà ðúêà âñå îùå äà ìúðäà êàòî ðàíåí ïàÿê ñðåä êóï÷èíà ïðúñò. Òîì îòíîâî âëåçå âúòðå è îò ïîäçåìèåòî äúëãî äîëèòàõà òðîïîëåíå è ãëóõè óäàðè. Êîãàòî èçëåçå, íîñåøå â ñêóòà ñè êóï ñúêðîâèùà îò çëàòî, ñðåáðî, ìåä è áðîíç, îãúðëèöè, âåðèæêè è óêðàøåíèÿ îò ñêúïîöåííè êàìúíè. Èçêà÷è ñå ïî çåëåíàòà ìîãèëà è ãè ñòðóïà íà âúðõà ïîä ñëúí÷åâèòå ëú÷è.
Çàñòàíàë òàì, ñ øàïêà â ðúêà è ñ ðàçâåíè îò âÿòúðà êîñè, òîé ïîãëåäíà êúì òðèìàòà õîáèòè, ïîëîæåíè ïî ãðúá íà òðåâàòà â çàïàäíîòî ïîäíîæèå íà ìîãèëàòà. Âäèãíà äåñíèöà è èçðå÷å ñ ÿñåí, çàïîâåäåí ãëàñ:

Ñúáóäåòå ñå, ìîì÷åòà! ×óéòå ìå ñðåä ñâåïãúë äåí!
Òîïëè ñà ñúðöà è ìèøöè! Ïàäíà êàìúêúò ñòóäåí;
âðàòíèöàòà ïóñòà çåå, ÷åçíå ìúðòâàòà ðúêà.
Â ÷åðíà íîù Íîùòà èçáÿãà, ïúòÿò å îòêðèò ñåãà!

Íåîïèñóåìà áå ðàäîñòòà íà Ôðîäî, êîãàòî õîáèòèòå ñå ðàçìúðäàõà, ïðîòåãíàõà ðúöå, ðàçòúðêàõà î÷è è èçâåäíúæ ðèïíàõà íà êðàêà. Óäèâåíè, òå ïîãëåäíàõà ïúðâî êúì Ôðîäî, ïîñëå êúì Òîì, êîéòî ñå èçâèñÿâàøå íà ìîãèëàòà, îãðîìåí êàòî æèâîòà, è íàêðàÿ ñå âçðÿõà â ñåáå ñè - íàãèçäåíè â òúíêè áåëè ðèçè, ñ áåçáðîé äðúíêóëêè, êîðîíêè è ïîÿñè îò áÿëî çëàòî.
- Êúëíà ñå â ÷óäåñàòà, êàêâî... - çàïî÷íà Ìåðè, äîêîñâàéêè çëàòíàòà äèàäåìà, êîÿòî áå çàêðèëà åäíîòî ìó îêî. Ïîñëå çàìúë÷à, ëèöåòî ìó ïîìðúêíà è òîé çàòâîðè î÷è. - Ðàçáèðà ñå, ñïîìíÿì ñè! Õîðàòà íà Êàðí Äóì âðúõëåòÿõà â íîùòà è íè ðàçáèõà. Àõ, òîâà êîïèå â ñúðöåòî ìè! - Ìåðè ñå õâàíà çà ãúðäèòå. - Íå! Íå! - âúçêëèêíà òîé è îòâîðè î÷è. - Êàêâî ãîâîðÿ? Íàâÿðíî ñúì ñúíóâàë. À òè êúäå èç÷åçíà, Ôðîäî.
- Ìèñëåõ, ÷å ñúì çàãóáåí - êàçà Ôðîäî, - íî íå ìè ñå ãîâîðè çà òîâà. Äà ìèñëèì çà îíîâà, êîåòî íè ïðåäñòîè! Äà òðúãâàìå!
- Â òàêúâ âèä, ñúð? - îáàäè ñå Ñàì. - Êúäå ñà ìè äðåõèòå? Òîé çàõâúðëè äèàäåìà, ïîÿñ è ïðúñòåíè íà òðåâàòà è áåçïîìîùíî ñå îãëåäà, ñÿêàø î÷àêâàøå äà îòêðèå íÿêúäå íàáëèçî íàìåòêà, ÿêå, ïàíòàëîíè è äðóãè õîáèòîâè äðåõè.
- Âå÷å íå ùå íàìåðèòå äðåõèòå ñè - êàçà Òîì, ñêî÷è îò ìîãèëàòà è ñúñ ñìÿõ çàòàíöóâà íàîêîëî â ñëúí÷åâîòî óòðî. Êàòî ÷å íèùî îïàñíî è çëîâåùî íå ñå áå ñëó÷èëî; è íàèñòèíà, êàòî ãëåäàõà âåñåëèòå èñêðèöè â î÷èòå ìó, óæàñúò â ñúðöàòà èì ñå ðàçñåÿ.
- Êàêâî èñêàø äà êàæåø? - ïîãëåäíà ãî Ïèïèí, îçàäà÷åí è â ñúùîòî âðåìå ðàçâåñåëåí. - Çàùî äà íå ãè íàìåðèì?
- Îò äúëáîêà âîäà ñå èçìúêíàõòå - ïîêëàòè ãëàâà Òîì. - Äðåáíà çàãóáà ñà äðåõèòå çà ñïàñåíèÿ óäàâíèê. Ðàäâàéòå ñå, âåñåëè ïðèÿòåëè, è íåêà òîïëîòî ñëúíöå ñãðåå ñúðöà è ðúöå! Ñìúêíåòå òèÿ ñòóäåíè ïàðöàëè! Ïîòè÷àéòå ãîëè ïî òðåâàòà, äîêàòî Òîì å íà ëîâ!
Ñ âèêîâå è ñâèðóêàíå òîé õóêíà íàãîðå ïî õúëìà. Ôðîäî ïîãëåäíà ïîäèð íåãî è ãî âèäÿ êàê òè÷à íà þã ïî çåëåíàòà íèçèíà ïîä ñúñåäíèÿ õúëì, ïðîäúëæàâàéêè äà ñè ñâèðêà è äà çîâå:

Õåé! Áðåé! Òóêà, áðåé! Äå ñòå ñå çàëóòàëè?
Ãîðå, äîëó, íàñòðàíè, òàì ëè ñòå, áðå, òóêà ëè?
Îñòðîóøêî, Ïëÿñ-îïàø, Íþõ÷î, Âåòðîãîí÷î,
Áåëîêðàê÷î, äðàãè ìîé, è ñòàð Øèøêî Òðîì÷î?

Òúé ïååøå òîé, òúð÷åøå, ïîäìÿòàøå øàïêàòà ñè è ÿ ëîâåøå, äîêàòî èç÷åçíà ñðåä ãúíêèòå íà äîëèíàòà, íî þæíèÿò âÿòúð îùå äúëãî ðàçíàñÿøå íåãîâîòî: Õåé, áðåé! Òóêà, áðåé!
Îòíîâî ñòàâàøå ãîðåùî. Õîáèòèòå ïîòè÷àõà èç òðåâàòà, êàêòî èì áå çàðú÷àë Òîì. Ïîñëå áëàæåíî ñå ïðîñíàõà íà ïðèïåê ñ íàñëàäàòà íà ñòðàííèöè, íåíàäåéíî ïðåíåñåíè îò ñóðîâà çèìà â áëàãîäàòåí êðàé, èëè êàòî áîëíèöè, çà äúëãî ïðèêîâàíè êúì ëåãëîòî, êîèòî ñå ñúáóæäàò â åäíî ïðåêðàñíî óòðî, çà äà îòêðèÿò, ÷å âíåçàïíî ñà îçäðàâåëè è äåíÿò îòíîâî èäå ñ îáåùàíèÿ.
Êîãàòî Òîì ñå çàâúðíà, èçïúëâàõà ãè ñèëè (è ãëàä). Íàä ðúáà íà õúëìà íàé-íàïðåä èçíèêíà îñòðîâúðõàòà øàïêà, ïîñëå ñå ïîÿâè ñòàðåöúò, à ïîäèð íåãî ïîñëóøíî êðà÷åõà â êîëîíà øåñò ïîíèòà - òåõíèòå ïåò è îùå åäíî. Ïîñëåäåí ÿâíî áå ñòàðèÿò Øèøêî Òðîì÷î - ïî-åäúð, ïî-ñèëåí, ïî-äåáåë (è ïî-ñòàð) îò îñòàíàëèòå. Âñúùíîñò ïðè ïîêóïêàòà íà ïîíèòàòà Ìåðè íå èì áå äàë èìåíà, àëà äî êðàÿ íà æèâàòà ñè òå ñå îòçîâàâàõà ñàìî íà íîâèòå ïðÿêîðè, ïîëó÷åíè îò Òîì. Ñòàðåöúò ãè ïîâèêà åäíî ïî åäíî, òå ïðåõâúðëèõà ñêëîíà é çàñòàðàõà â ðåäèöà. Òîãàâà Òîì ñå ïîêëîíè íà õîáèòèòå.
- Åòî âè ãè ïîíèòàòà! Òå èìàò ïîâå÷å óì è íþõ (â íÿêîè îòíîøåíèÿ) îò âàñ, áðîäåùèòå õîáèòè. Çàùîòî îòðàíî íàäóøâàò îïàñíîñòòà, êúì êîÿòî ñòå ñå âòóðíàëè ñëåïåøêàòà, è àêî ñå ñïàñÿâàò ñ áÿãñòâî, èçáèðàò âåðíèÿ ïúò. Ïðîñòåòå èì - âåðíè ñà òåõíèòå ñúðöà, àëà íå ñà ñúçäàäåíè çà áîðáà ñ óæàñà íà Ìîãèëíèòå òâàðè. Âèæòå, çàâðúùàò ñå ñ öåëèÿ âè áàãàæ!
Ìåðè, Ñàì è Ïèïèí îáëÿêîõà ðåçåðâíèòå äðåõè îò ðàøùèòå ñè è ñêîðî ñå ñãîðåùèõà, çàùîòî ñå áå íàëîæèëî äà èçïîëçâàò äåáåëîòî îáëåêëî, ïðåäâèäåíî çà èäâàùàòà çèìà.
- Îòêúäå èäâà òîâà ñòàðî êîí÷å Øèøêî Òðîì÷î? - çàïèòà Ôðîäî.
- Ìîå å - êàçà Òîì. - Òî å ìîÿò ÷åòèðèíîã ïðèÿòåë, ìàêàð ÷å ðÿäêî ãî ÿçäÿ è îáèêíîâåíî áðîäè íà ñâîáîäà èç äàëå÷íèòå õúëìîâå. Äîêàòî áÿõà â ìîÿ äîì, ïîíèòàòà âè ñå çàïîçíàõà ñ Òðîì÷î. Ïîäóøèëè ñà ãî â íîùòà è áúðçî ñà èçòè÷àëè ïðè íåãî. Çíàåõ ñè, ÷å òîé ùå ãè íàãëåæäà è ñ ìúäðè ñëîâà ùå ïðîãîíè ñòðàõà èì. Íî ñåãà, þíàê Òðîì÷î, Òîì ùå òå ÿçäè. Õàé! Òîì èäâà ñ âàñ ñàìî êîëêîòî äà âè èçâåäå íà ïúòÿ, òà ùå ìó òðÿáâà ïîíè. Íå å ëåñíî äà ðàçãîâàðÿø ñ ÿçäåùè õîáèòè, àêî òúð÷èø ïåøà êðàé òÿõ.
Çàðàäâàíè îò íîâèíàòà, õîáèòèòå îáñèïàõà Òîì ñ áëàãîäàðíîñòè àëà òîé ñå ðàçñìÿ è çàÿâè, ÷å ñ òàêèâà ìàéñòîðè â çàëóòâàíåòî íÿìà äà èìà ïîêîé, äîêàòî íå ãè îòâåäå æèâè è çäðàâè äî ãðàíèöàòà íà âëàäåíèÿòà ñè.
- È àç ñè èìàì ðàáîòà - äîáàâè òîé, - äà ïðèêàçâàì è äà ïåÿ, äà òúð÷à è äà ñå ñìåÿ, äà íàãëåæäàì òîçè êðàé. Òîì íå ìîæå âñå äà å íàáëèçî, òà äà îòâàðÿ âðàòè è âúðáîâè õðàëóïè. Çà äîìà ñè òðÿáâà äà ñå ãðèæà, à è Çëàòîðîíêà ÷àêà.
Àêî ñå ñúäåøå ïî ñëúíöåòî, îùå áå äîñòà ðàíî - íÿêúäå ìåæäó äåâåò è äåñåò - è õîáèòèòå îáúðíàõà öÿëîòî ñè âíèìàíèå êúì õðàíàòà. Ñëåä â÷åðàøíèÿ îáÿä êðàé âèñîêèÿ êàìúê íå áÿõà ñëàãàëè çàëúê â óñòà. Ñåãà çàêóñèõà ñ îñòàòúêà îò çàïàñèòå, ïðåäâèäåí çà âå÷åðÿ, è ñ íÿêîè äîáàâêè, äîíåñåíè îò Òîì. Íå áåøå áîãàòà òðàïåçà (çà õîáèòè è ïðè ïîäîáíè îáñòîÿòåëñòâà), íî ñëåä íåÿ ñå ïî÷óâñòâàõà ìíîãî ïî-äîáðå. Äîêàòî ñè õàïâàõà, Òîì ñå èçêà÷è íà ìîãèëàòà äà ðàçãëåäà ñúêðîâèùàòà. Ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò ñòðóïà íà áëÿñêàâ, èñêðÿù êóï ñðåä òðåâàòà. Çàïîâÿäà èì äà ëåæàò òàì „çà ïúðâèÿ, êîéòî âè âèäè, çà ïòèöè, æèâîòíè, çà åëôè è õîðà, çà âñÿêî äîáðî ñúùåñòâî", çàùîòî òàêà ùÿëà äà ñå ðàçñåå ìîãèëíàòà ìàãèÿ è âå÷å íèêîÿ Òâàð íÿìàëî äà ñå çàâúðíå íàñàì. Çà ñåáå ñè èçáðà åäíà áðîøêà, èíêðóñòèðàíà ñ ïðåëèâàùè ñå ñèíè êàìúíè êàòî öâåò÷åòà íà ëåí, êàòî êðèëöà íà ñèíÿ ïåïåðóäà. Ñÿêàø çàòðîãíàò îò íÿêàêúâ äàëå÷åí ñïîìåí, òîé äúëãî ñå âçèðà â íåÿ, íàêðàÿ ïîêëàòè ãëàâà è ïðîøåïíà:
- Õóáàâà èãðà÷êà çà Òîì è íåãîâàòà äàìà! Ïðåêðàñíà áå òàçè, êîÿòî ÿ íîñåøå íÿêîãà íà ñâîåòî ðàìî. Çëàòîðîíêà ùå ÿ íîñè ñåãà, àëà íå ùå çàáðàâèì äðóãàòà!
Çà âñåêè îò õîáèòèòå èçáðà ïî åäèí âåëèêîëåïíî èçðàáîòåí êèíæàë âúâ ôîðìàòà íà ëèñò - äúëúã, îñòúð è èíêðóñòèðàí ñ ÷åðâåíè è çëàòíè çìèåâèäíè øàðêè. Èçêîâàíè îò íÿêàêúâ íåîáèêíîâåí, ëåê è òâúðä ìåòàë è óêðàñåíè ñ ìíîæåñòâî îãíåíè êàìúíè, òå áëåñíàõà, ùîì ãè èçâàäè îò ÷åðíèòå íîæíèöè. Äàëè îò òåçè íîæíèöè, èëè îò ìîãèëíàòà ìàãèÿ âðåìåòî è ðúæäàòà íå áÿõà äîêîñíàëè ëúñêàâèòå îñòðèåòà.
- Äúëãè ñà ñòàðèòå íîæîâå, ñòàâàò çà ìå÷îâå íà õîáèòèòå - êàçà Òîì. - Äîáðå å äà ãè èìàòå, ñòðàííèöè îò Ãðàôñòâîòî, ùîì ñòå ñå çàïúòèëè äàëå÷ íà þã è èçòîê, êúì ìðàê è çëè áåäè. 
È òîé èì ðàçêàçà, ÷å ïðåäè ìíîãî, ìíîãî ãîäèíè òèÿ êèíæàëè áèëè èçêîâàíè îò õîðàòà íà Çàäìîðèÿ - âðàãîâå áèëè òå íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë, àëà çàãèíàëè ïîä óäàðèòå íà çëèÿ êðàë íà Êàðí Äóì â ñòðàíàòà Àíãìàð.
- Ìàëöèíà ãè ïîìíÿò äíåñ - ïðîøåïíà Òîì, - íî âñå îùå áðîäÿò òå, ïîòîìöè íà çàáðàâåíè êðàëå, êðà÷àò â ñàìîòà è ïàçÿò íåðàçóìíèÿ íàðîä îò èäâàùîòî çëî.
Õîáèòèòå íå ðàçáðàõà äóìèòå ìó, íî äîêàòî ãî ñëóøàõà, èì ñå ñòîðè, ÷å áåçáðîéíè ãîäèíè ñå ðàçñòèëàò çàä òÿõ êàòî íåîáÿòíà ìðà÷íà ðàâíèíà, èç êîÿòî êðà÷àò âèñîêè, ñóðîâè ëþäå ñ áëåñíàëè ìå÷îâå è ïîñëåäåí èäâàøå âîèí ñúñ çâåçäà íà ÷åëîòî. Ïîñëå âèäåíèåòî èç÷åçíà è òå îòíîâî ñå îçîâàõà ïîä ãðåéíàëîòî ñëúíöå. Áúðçî ñúáðàõà áàãàæà è íàòîâàðèõà ïîíèòàòà. Íîâèòå îðúæèÿ çàêà÷èõà íà êîæåíèòå ñè êîëàíè ïîä ãîðíèòå äðåõè. ×óâñòâàõà ñå ìíîãî íåóäîáíî ñ òÿõ è ñå ïèòàõà äàëè ùå èìàò ñëó÷àÿ äà ãè èçïîëçâàò. Äîñåãà íå èì áå õðóìâàëî, ÷å îñâåí êúì îïàñíè ïðèêëþ÷åíèÿ áÿãñòâîòî ìîæå äà ãè îòâåäå è êúì áèòêè.
Íàé-ñåòíå ïîòåãëèõà. Ïîâåäîõà ïîíèòàòà ñè ïî íàäîëíèùåòî, ïîñëå ãè ÿõíàõà è ñå óñòðåìèõà â áúðç òðúñ íàïðåä ïî äîëèíàòà. Îçúðíàõà ñå è âèäÿõà ìîãèëàòà íà õúëìà - ñëúí÷åâè îòáëÿñúöè èãðàåõà íàä çëàòîòî êàòî æúëòè ïëàìúöè. Ïîñëå çàîáèêîëèõà îùå åäèí ðèä è ãëåäêàòà ñå èçãóáè.
Êîëêîòî è äà ñå îçúðòàøå, Ôðîäî íå îòêðè è ñëåäà îò èçïðàâåíèòå êàòî ïîðòà îãðîìíè êàìåííè êîëîíè. Íå ñëåä äúëãî ñòèãíàõà äî ñåâåðíàòà òåñíèíà, ìèíàõà ïðåç íåÿ è ïðåä òÿõ ñå ðàçñòëàõà ðàâíèíèòå. Ïúòóâàíåòî áåøå âåñåëî. Òîì òó ÿçäåøå êðàé òÿõ, òó ãè èçïðåâàðâàøå ñúñ ñâîÿ Øèøêî Òðîì÷î, êîéòî ñå îêàçà ìíîãî ïî-ïúðãàâ, îòêîëêîòî ïîäñêàçâàøå ïðÿêîðúò ìó. Ñòàðåöúò ïååøå ïî÷òè ïðåç öÿëîòî âðåìå - íàé-âå÷å áåçñìèñëèöè, èëè ìîæå áè òîâà áå íÿêàêúâ ñòðàíåí, íåçíàåí çà õîáèòèòå äðåâåí åçèê, èçïúëíåí ñ äóìè íà óäèâëåíèå è ðàäîñò.
Íàïðåäâàõà áúðçî, íî ñêîðî ðàçáðàõà, ÷å Ïúòÿò å ìíîãî ïî-äàëå÷å, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàõà. Äîðè è áåç ìúãëàòà â÷åðàøíàòà ñëåäîáåäíà äðÿìêà áè èì ïîïðå÷èëà äà ñòèãíàò äîòàì ïðåäè ìðúêíàëî. Ïî òúìíàòà ÷åðòà, êîÿòî áÿõà âèäåëè, íå ðàñòÿõà äúðâåòà, à ñàìî õðàñòè, ïîêðèâàùè ðúáà íà äúëáîê ðîâ ñ âèñîê çèä îò äðóãàòà ñòðàíà. Òîì êàçà, ÷å íÿêîãà, ìíîãî îòäàâíà òóê èìàëî ãðàíèöà íà êðàëñòâî. Íàâÿðíî ñè ïðèïîìíè íåùî òúæíî è íå ïîæåëà äà êàæå ïîâå÷å.
Ñïóñíàõà ñå â ðîâà, èçêà÷èõà ñå îò äðóãàòà ñòðàíà è ìèíàõà ïðåç øèðîêà ïðîëóêà â ñòåíàòà. Áÿõà ñå îòêëîíèëè ìàëêî íà çàïàä è ñåãà Òîì çàâè ïðàâî íà ñåâåð. Ìåñòíîñòòà áåøå îòêðèòà, ñúâñåì ðàâíà è òå óñêîðèõà õîä, àëà ÷àê êîãàòî ñëúíöåòî êëîíåøå êúì çàëåç, çúðíàõà â äàëå÷èíàòà èâèöà âèñîêè äúðâåòà è ðàçáðàõà, ÷å ñå âðúùàò îòíîâî íà Ïúòÿ ñëåä ìíîãîáðîéíè è íåî÷àêâàíè ïðèêëþ÷åíèÿ. Ïðåïóñíàõà â ãàëîï ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ôóðëîíãà è ñïðÿõà â äúëãèòå ñåíêè íà äúðâåòàòà. Ïîä òÿõ, â ïîäíîæèåòî íà ïîëåãàò íàñèï, ñå âèåøå Ïúòÿò, ÷åçíåù â ïðèèæäàùèÿ çäðà÷. Òóê òîé âîäåøå îò þãîçàïàä íà ñåâåðîèçòîê è íàäÿñíî ñòðúìíî ñå ñïóñêàøå êúì øèðîêà íèçèíà. Îñåéâàõà ãî êîëîâîçè è ìíîæåñòâî ëîêâè, íàïîìíÿùè çà íåîòäàâíàøíèòå ïðîëèâíè äúæäîâå.
Ïúòíèöèòå ñëÿçîõà ïî íàñèïà è ñå îãëåäàõà. Íå çàáåëÿçàõà íèêîãî.
- Åòî ÷å ñå âúðíàõìå íàé-ñåòíå! - êàçà Ôðîäî. - Ïðåäïîëàãàì, ÷å íå ñìå èçãóáèëè ïîâå÷å îò äâà äíè çàðàäè ïðåêèÿ ìè ïúò ïðåç Ãîðàòà. È êîé çíàå äàëè çàêúñíåíèåòî íÿìà äà å îò ïîëçà - ìîæå äà ãè å îòêúñíàëî îò äèðèòå íè.
Äðóãèòå ãî ïîãëåäíàõà. Èçâåäíúæ îòíîâî ãè îáãðúùàøå ñÿíêàòà íà ñòðàõà îò ×åðíèòå êîííèöè. Îòêàêòî áÿõà íàâëåçëè â Ãîðàòà, ìèñëåõà ñàìî êàê äà ñå âúðíàò íà Ïúòÿ; åäâà ñåãà, êîãàòî ãî óñåùàõà ïîä íîçåòå ñè, òå ñè ñïîìíèõà îïàñíîñòòà, êîÿòî ãè ïðåñëåäâàøå è áåç ñúìíåíèå ùåøå äà ãè äåáíå íåéäå ïî ñàìèÿ Ïúò. Òðåâîæíî ñå îçúðíàõà êúì çàëÿçâàùîòî ñëúíöå, àëà Ïúòÿò áå ìðà÷åí è ïóñò.
- Ìèñëèòå ëè - êîëåáëèâî çàïèòà Ïèïèí, - ìèñëèòå ëè, ÷å ìîæå äà íè ïðåñëåäâàò òàçè âå÷åð?
- Íå, íàäÿâàì ñå äà íå å òàçè âå÷åð - îòâúðíà Òîì Áîìáàäèë. -Ìîæå áè è óòðå íå. Àëà íå âÿðâàéòå íà äîãàäêèòå ìè, çàùîòî íå ìîãà äà êàæà ñúñ ñèãóðíîñò. Íà èçòîê çíàíèÿòà ìè ñå ãóáÿò. Òîì íå å ñòîïàíèí íà Êîííèöíòå îò ×åðíàòà ñòðàíà, äàëå÷ îò íåãîâèÿ êðàé.
È âñå ïàê õîáèòèòå æåëàåõà Òîì äà ãè ïðèäðóæè. Óñåùàõà, ÷å íèêîé íå áè ñå ñïðàâèë ñ ×åðíèòå êîííèöè ïî-äîáðå îò íåãî. Ñêîðî ùÿõà äà íàâëÿçàò â ñúâñåì íåïîçíàòè îáëàñòè, ñïîìåíàâàíè ñàìî â íàé-äðåâíèòå è ñìúòíè ëåãåíäè íà Ãðàôñòâîòî. Ñðåä ãúñòååùèÿ ìðàê òå êîïíååõà çà ðîäåí äîì, ÷óâñòâàõà ñå ñàìîòíè è èçãóáåíè. Ñòîÿõà ìúë÷àëèâî, áåç äà ñìåÿò äà ñå ðàçäåëÿò ñ Òîì, àëà ìàëêî ïî ìàëêî îñúçíàõà, ÷å òîé ñå ñáîãóâà è èì çàðú÷âà äà ñúáåðàò êóðàæ è äà ÿçäÿò íåñïèðíî, äîêàòî ñúâñåì ñå ñìðà÷è.
- Òîì ùå âè äàäå äîáúð ñúâåò äî êðàÿ íà òîçè äåí (à ñåòíå ñå íàäÿâàéòå íà ùàñòèåòî ñè): êðàé Ïúòÿ, íà ÷åòèðè ìèëè îòòóê, ùå ñòèãíåòå äî ñåëî Áðåå ïîä åäíîèìåííèÿ õúëì. Âñè÷êèòå ìó âðàòè ñà îáúðíàòè íà çàïàä. Òàì ùå íàìåðèòå åäíà ñòàðà ñòðàííîïðèåìíèöà, íàðå÷åíà „Ñêîêëèâîòî ïîíè". Ïî÷òåíèÿò ñòîïàíèí ñå êàçâà Ïèâîëåé Ìàæèðåïåé. Òàì ìîæåòå äà ïðåêàðàòå íîùòà, à óòðîòî ùå âè óïúòè íàïðåä. Áúäåòå ñìåëè, íî ïðåäïàçëèâè! Íå ïàäàéòå äóõîì è ñ âåñåëè ñúðöà ïðåïóñêàéòå ñðåùó ñúäáàòà ñè!
Õîáèòèòå ãî çàìîëèõà äà äîéäå ïîíå äî ñòðàíîïðèåìíèöàòà çà åäíà ïîñëåäíà âåñåëáà, íî òîé ñå ðàçñìÿ è îòêàçà:

Òóê íà Òîì ñòðàíàòà ñâúðøâà, íå èçëèçà òîé íàâúí.
Ðàáîòà ñè èìà â êúùè, Çëàòîðîíêà ÷àêà òàì.

Ïîñëå ñå îáúðíà, ïîäõâúðëè øàïêàòà ñè, ìåòíà ñå âúðõó Òðîì÷î è ñ ïåñåí ñå îòäàëå÷è ñðåä ìðàêà ïî íàñèïà.
Õîáèòèòå ñå èçêà÷èõà íàãîðå è ãëåäàõà ïîäèð íåãî, äîêàòî ñå èçãóáè îò ïîãëåä.
- Æàëêî, ÷å ñå ðàçäåëÿìå ñúñ Ñòîïàíèíà Áîìáàäèë - êàçà Ñàì. - Ïðåäïàçëèâ å òîé, ãðåøêà íÿìà. Ñòðóâà ìè ñå, ÷å äîñòà ïúò ùå ìèíåì, ïðåäè äà ñðåùíåì íÿêîé ïî-äîáúð èëè ïî-÷óäíîâàò. Íî, ïðàâî äà ñè êàæà, ÷å ùå ñå ðàäâàì äà çúðíà îíîâà „Ñêîêëèâî ïîíè", äåòî íè ãî ñïîìåíà. Äàíî äà å êàòî íàøåíñêèÿ „Çåëåí äðàêîí"! Êàêúâ íàðîä æèâåå â Áðåå?
- È õîáèòè, è Ãîëåìè õîðà - îòâúðíà Ìåðè. - Ñèãóðíî ùå å ïî÷òè êàòî ó íàñ. Êàçâàò, ÷å „Ïîíèòî" å äîáúð õàí. Ìîè ðîäíèíè èäâàò íàñàì îò âðåìå íà âðåìå.
- Ìîæå äà å îò õóáàâî ïî-õóáàâî - êàçà Ôðîäî, - íî âñå ïàê å èçâúí Ãðàôñòâîòî. Íåäåéòå äà ñå îòïóñêàòå êàòî ó äîìà ñè! Ìîëÿ âñè÷êè - íå çàáðàâÿéòå, ÷å èìåòî Òîðáèíñ ÍÅ ÁÈÂÀ äà ñå ñïîìåíàâà. Àêî òðÿáâà äà ñå ïðåäñòàâÿ, ùå áúäà ãîñïîäèí Ïîäõúëìîâ.
×åòèðèìàòà ÿõíàõà ïîíèòàòà è ìúë÷àëèâî ïîòåãëèõà âúâ âå÷åðòà. Ìðàêúò áúðçî ñå ñãúñòÿâàøå. Õîáèòèòå áàâíî ñå ñïóñíàõà íàäîëó, îòíîâî ñå èçêà÷èõà è íàé-ïîñëå çúðíàõà â äàëå÷èíàòà äà ïðèìèãâàò ñâåòëèíêè.
Ïîä ìúòíèòå çâåçäè ÷åðíàòà ãðàìàäà íà õúëìà Áðåå ïðåãðàæäàøå ïúòÿ èì. Â ïîäíîæèåòî íà çàïàäíèÿ ìó ñêëîí ñå ãóøåøå ãîëÿìî ñåëî. Çàáúðçàõà íàòàòúê ñ åäíè÷êîòî æåëàíèå äà ñåäíàò êðàé îãíèùåòî è äà çàòâîðÿò âðàòà ìåæäó ñåáå ñè è íîùòà.


Ãëàâà 9

ÏÎÄ ÇÍÀÊÀ ÍÀ ÑÊÎÊËÈÂÎÒÎ ÏÎÍÈ

Áðåå áåøå ãëàâíîòî ñåëî íà ìåñòíîñòòà Áðåå, íåãîëÿìà îáèòàâàíà îáëàñò êàòî îñòðîâ ñðåä îêîëíàòà ïóñòîø. Îñâåí íåãî èìàøå îùå íÿêîëêî ñåëöà - Êîíÿðèùå îòòàòúê õúëìà, Äúëáîê äîë â åäíà íèçèíà ìàëêî ïî-íàòàòúê íà èçòîê è Ñâîä÷å êðàé ãîðàòà Êåñòåíàêà. Öèâèëèçîâàíàòà îáëàñò ñ íèâÿ è ñå÷èùà îáõâàùàøå ñàìî íÿêîëêî ìèëè îêîëî ñåëàòà è õúëìà Áðåå.
Õîðàòà îò Áðåå áÿõà êåñòåíÿâè, øèðîêîïëåùåñòè è ñðàâíèòåëíî äðåáíè. Èìàõà âåñåë è íåçàâèñèì õàðàêòåð - íå ñå ïîä÷èíÿâàõà íèêîìó, íî çà ðàçëèêà îò òîãàâàøíèòå (è äíåøíèòå) Ãîëåìè õîðà äðóæàõà ñ õîáèòè, äæóäæåòà, åëôè è ïðî÷èå îáèòàòåëè íà øèðîêèÿ ñâÿò. Ñîáñòâåíèòå èì ëåãåíäè òâúðäÿõà, ÷å òå ñà èñòèíñêèòå êîðåíÿöè, ïîòîìöè íà ïúðâèòå õîðà, êîèòî íÿêîãà ñå çàëóòàëè èç çàïàäíèòå îáëàñòè íà Ñðåäíàòà çåìÿ. Ìàëöèíà ïðåæèâåëè ñìóòíèòå Ñòàðè âðåìåíà, íî êîãàòî êðàëåòå îòíîâî ñå çàâúðíàëè èççàä Âåëèêîòî ìîðå, îòêðèëè, ÷å õîðàòà îò Áðåå îùå ñà ñè òàì. È òå ïðîäúëæàâàõà äà ñè áúäàò òàì äîðè êîãàòî ñïîìåíúò çà äðåâíèòå êðàëå îòäàâíà áå èçòëÿë ñðåä áóðåíàêà.
Ïî îíîâà âðåìå íÿìàøå äðóãî ÷îâåøêî ñåëèùå òúé äàëå÷å íà çàïàä, ïîíå â ðàäèóñ îò ñòî ëåâãè îêîëî Ãðàôñòâîòî. Íî èç ïóùèíàêà îòâúä Áðåå áðîäåõà çàãàäú÷íè ñòðàííèöè. Ìåñòíèòå æèòåëè ãè íàðè÷àõà Ñêèòàëöè è íå çíàåõà íèùî çà ïðîèçõîäà èì. Òå áÿõà ïî-âèñîêè è ïî-ìóðãàâè îò õîðàòà â Áðåå, íàøåïâàøå ñå, ÷å èìàëè íåîáè÷àéíî îñòúð ñëóõ, çîðêè î÷è è ðàçáèðàëè åçèêà íà æèâîòíèòå è ïòèöèòå. Áðîäåõà âîëíî íà þã è èçòîê, ÷àê äî Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, íî íàïîñëåäúê ðÿäêî ãè ñðåùàõà - áÿõà îñòàíàëè ìàëöèíà. Êîãàòî ñå ïîÿâÿâàõà, òå íîñåõà íà æàäíèòå ñëóøàòåëè íîâèíè îò äàëå÷íè êðàèùà è ñòðàíè, çàáðàâåíè ïðèêàçêè, àëà òóêàøíèòå æèòåëè íå äðóæàõà ñ òÿõ.
Â ìåñòíîñòòà Áðåå èìàøå è ìíîãî õîáèòîâè ôàìèëèè. Òå ñúùî òâúðäÿõà, ÷å òóê å íàé-ñòàðîòî õîáèòîâî ïîñåëåíèå â ñâåòà, îñíîâàíî ìíîãî ïðåäè ïðåêîñÿâàíåòî íà Áðåíäèâèí è çàñåëâàíåòî íà Ãðàôñòâîòî. Æèâååõà ãëàâíî â Êîíÿðèùå, íî è â Áðåå èìàøå íåêîëöèíà, îñîáåíî ïî âèñîêèòå ñêëîíîâå íà õúëìà, íàä ÷îâåøêèòå æèëèùà. Ãîëåìèòå õîðà è Äðåáíèÿò íàðîä (êàêòî âçàèìíî ñå íàðè÷àõà) ïîääúðæàõà äðóæåñêè îòíîøåíèÿ è âñåêè ñè ãëåäàøå ðàáîòàòà êàêòî íàìåðè çà äîáðå, íî è äâåòå ñòðàíè ñ ïðàâî ñå ñìÿòàõà çà íåðàçäåëíà ÷àñò îò ìåñòíîòî íàñåëåíèå. Íèéäå ïî ñâåòà íå ñå ñðåùàøå òàêúâ ñòðàíåí (íî ÷óäåñåí) ñãîâîð.
Ãîëåìè èëè ìàëêè, æèòåëèòå íà Áðåå íå îáè÷àõà äà ïúòóâàò è ñå èíòåðåñóâàõà ãëàâíî îò ðàáîòèòå â ÷åòèðèòå ñåëà. Ïîíÿêîãà õîáèòè îò Áðåå ñòèãàõà ÷àê äî Ôóêîâ êðàé èëè äî Èçòî÷íàòà îêîëèÿ, íî ìàêàð ÷å òîçè ìàëúê êðàé áåøå ñàìî íà åäèí äåí ïúò èçòî÷íî îò Ìîñòà íà Áðåíäèâèí, äíåñ õîáèòèòå îò Ãðàôñòâîòî ðÿäêî èäâàõà íàñàì. Ñëó÷àåí ôóêîâÿíèí èëè ïðåäïðèåì÷èâ Òóê ìîæåøå äà îòñåäíå çà äåí-äâà â ñòðàííîïðèåìíèöàòà, àëà è òîâà ñå ñëó÷âàøå âñå ïî-ðÿäêî. Æèòåëèòå íà Ãðàôñòâîòî íàðè÷àõà õîáèòèòå îò Áðåå (ïúê è âñè÷êè äðóãè, îáèòàâàùè çåìè èçâúí ãðàíèöèòå) Ïðèøúëöè è ïî÷òè íå ïðîÿâÿâàõà èíòåðåñ êúì òÿõ - ñìÿòàõà ãè çà òúïè è íåäîäÿëàíè. Ïðåç îíèÿ äíè èç çàïàäíèòå îáëàñòè âåðîÿòíî ñå áÿõà ïðúñíàëè ìíîãî ïîâå÷å Ïðèøúëöè, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàõà â Ãðàôñòâîòî. Íåñúìíåíî íÿêîè îò òÿõ áÿõà ïðîñòî ñêèòíèöè, ãîòîâè äà èçäúëáàÿò äóïêà â ïúðâèÿ ñðåùíàò ñêëîí è äà ñòîÿò òàì, äîêàòî èì ùóêíå äà çàïðàøàò îòíîâî. Íî â ìåñòíîñòòà Áðåå õîáèòèòå áÿõà ïðèëè÷íè, çàìîæíè è íå ïî-ïðîñòè îò äàëå÷íèòå ñè Âúòðåøíè ðîäíèíè. Îùå ñå ïîìíåøå, ÷å íÿêîãà å èìàëî îæèâåíî äâèæåíèå ìåæäó Ãðàôñòâîòî è Áðåå. Âñè÷êè çíàåõà, ÷å òóêàøíà êðúâ òå÷å â æèëèòå íà Áðåíäèôóêîâöè.
Ñòîòèíàòà êàìåííè êúùè íà Ãîëåìèòå õîðà â ñåëî Áðåå ñå ãóøåõà íàä ïúòÿ, â ïîäíîæèåòî íà õúëìà è ïðîçîð÷åòàòà èì ãëåäàõà íà çàïàä. Îò ñêëîíà çàïî÷âàøå äúëáîê ðîâ ñ ÿêà îãðàäà îò âúòðåøíàòà ñòðàíà, îïèñâàøå ïîëóêðúã è ñå âðúùàøå êúì ñòðúìíèíèòå. Ïúòÿò ìèíàâàøå íàä ðîâà, íî íà òîâà ìÿñòî â óêðåïëåíèåòî ñå âðÿçâàøå òåæêà ïîðòà. Îùå åäíà ïîðòà èìàøå îòêúì þæíèÿ êðàé, êúäåòî Ïúòÿò íàïóñêàøå ñåëîòî. Âå÷åð âðàòèòå ñå çàòâàðÿõà, íî îòâúòðå èìàøå ìàëêè çàñëîíè çà ñòðàæíèöèòå.
Òàì, êúäåòî Ïúòÿò çàâèâàøå íàäÿñíî ïîêðàé ïîäíîæèåòî íà õúëìà, ñå èçäèãàøå ãîëÿìà ñòðàííîïðèåìíèöà. Èçãðàäåíà áå â ñòàðè âðåìåíà, êîãàòî ïúòèùàòà ñà áèëè ìíîãî ïî-îæèâåíè. Çàùîòî Áðåå ñå íàìèðàøå íà îòêîëåøåí êðúñòîïúò - äîñàìè ðîâà, íà çàïàä îò ñåëîòî, Èçòî÷íèÿò ïúò ñå ïðåñè÷àøå ñ äðóã äðåâåí ïúò, ïî êîéòî íÿêîãà áÿõà ìèíàâàëè âúðâîëèöè îò õîðà è äðóãè ïúòíèöè. Â Èçòî÷íàòà îêîëèÿ îùå óïîòðåáÿâàõà ïîãîâîðêàòà „Ñòðàííî êàòî íîâèíè îò Áðåå" - ñïîìåí îò îíèÿ Äíè, êîãàòî â ñòðàííîïðèåìíèöàòà ìîæåõà äà ñå ÷óÿò íîâèíè îò ñåâåð, þã è èçòîê è êîãàòî õîáèòèòå îò Ãðàôñòâîòî ÷åñòî õîäåõà äà ãè ñëóøàò. Íî Ñåâåðíèòå îáëàñòè îòäàâíà ïóñòååõà è ñåãà ïúòÿò êúì òÿõ ðÿäêî ñå èçïîëçâàøå. Òðåâà áå èçðàñíàëà ïî íåãî è â Áðåå ãî íàðè÷àõà Çåëåíèÿ ïúò.
Ñòðàííîïðèåìíèöàòà îáà÷å âñå îùå ñè ñòîåøå íà ìÿñòîòî è íåéíèÿò ñòîïàíèí áå âàæíà ëè÷íîñò. Ìàëî è ãîëÿìî îò ÷åòèðèòå ñåëà ñå óïúòâàøå êúì òîçè äîì, àêî íÿìàøå êàêâî äà ïðàâè, àêî èñêàøå äà ïîáúáðè èëè äà ïîñëóøà. Òóê ñïèðàõà äà ïî÷èíàò Ñêèòàëöèòå, ðàçíèòå áðîäíèöè è îíèÿ ïúòíèöè (ïðåäèìíî äæóäæåòà), êîèòî âñå îùå ñå äâèæåõà ïî Èçòî÷íèÿ ïúò êúì Ïëàíèíèòå è îáðàòíî.
Âå÷å áå òúìíî è áåëèòå çâåçäè îãðÿâàõà íåáîñêëîíà, êîãàòî Ôðîäî è ñïúòíèöèòå ìó íàé-ïîñëå ïðåñÿêîõà Çåëåíèÿ ïúò è íàáëèæèõà ñåëîòî. Çàâàðèõà Çàïàäíàòà ïîðòà çàòâîðåíà, íî îòòàòúê, íà ïðàãà íà çàñëîíà ñåäåøå ÷îâåê. Òîé èçòè÷à çà ôåíåð è ñ èçíåíàäà ãè îãëåäà ïðåç îãðàäàòà.
- Ùî ùåòå òóê è îòêúäå èäâàòå? - òðîñíàòî çàïèòà òîé.
- Òðúãíàëè ñìå çà òóêàøíèÿ õàí - îòâúðíà Ôðîäî. - Ïúòóâàìå íà èçòîê è íå ìîæåì äà ïðîäúëæèì òàçè âå÷åð.
- Õîáèòè! ×åòèðèìà õîáèòè! È îòãîðå íà âñè÷êî îò Ãðàôñòâîòî, àêî ñå ñúäè ïî ðå÷òà èì - òèõè÷êî ñè ïðîìúðìîðè ñòðàæíèêúò.
Èçâåñòíî âðåìå òîé ãè ãëåäà ìðà÷íî, ïîñëå áàâíî îòêðåõíà ïîðòàòà è ãè ïóñíà äà ìèíàò.
- Íèå òóê íå âèæäàìå ÷åñòî õîáèòè îò Ãðàôñòâîòî äà ÿçäÿò íîùåì ïî Ïúòÿ - ïðîäúëæè ïàçà÷úò, êîãàòî ñïðÿõà çà ìàëêî êðàé âðàòàòà íà çàñëîíà. - Äà ïðîùàâàòå çà ëþáîïèòñòâîòî, àìà êàêâà ðàáîòà âè âîäè íà èçòîê îò Áðåå? È ìîãà ëè äà çàïèòàì çà èìåíàòà âè?
- È èìåíàòà, è ðàáîòàòà ñà ñè íàøè è íå å òóê ìÿñòîòî äà ãè îáñúæäàìå - îòâúðíà Ôðîäî, êîéòî íå õàðåñà íèòî âèäà, íèòî òîíà íà íåïîçíàòèÿ.
- Âÿðíî, òî ñè å âàøà ðàáîòà - êàçà ÷îâåêúò. - Îáà÷å ìîÿòà ðàáîòà å äà çàäàâàì âúïðîñè, ùîì ñå ìðúêíå.
- Íèå ñìå õîáèòè îò Ôóêîâ êðàé è íè å õðóìíàëî äà ïúòóâàìå è äà îòñåäíåì â òóêàøíàòà ñòðàííîïðèåìíèöà - íàìåñè ñå Ìåðè. - Àç ñúì ãîñïîäèí Áðåíäèôóê. Ñòèãà ëè âè òîâà? Áÿõ ÷óâàë, ÷å â Áðåå ñà ïî-ëþáåçíè êúì ïúòíèöèòå.
- Äîáðå äå, äîáðå! - ðå÷å ñòðàæíèêúò. - Íå èñêàõ äà âè çàñåãíà. Íî ìîæå äà îòêðèåòå, ÷å òúäÿâà è äðóãè îñâåí ñòàðèÿ Õàðè çàäàâàò âúïðîñè îùå íà ïîðòàòà. Ïîäîçðèòåëåí íàðîä ñå íàâúðòà íàñàì. Àêî îòèâàòå â „Ïîíèòî", ùå âèäèòå, ÷å íå ñòå åäèíñòâåíèòå ãîñòè.
Òîé èì ïîæåëà ëåêà íîù è ðàçãîâîðúò ñåêíà, íî â ñâåòëèíàòà íà ôåíåðà Ôðîäî çàáåëÿçà, ÷å ÷îâåêúò ïðîäúëæàâà äà ãè îãëåæäà ëþáîïèòíî. Ñ îáëåê÷åíèå ÷ó êàê ïîðòàòà èçäðúí÷à çàä òÿõ, äîêàòî ïîòåãëÿõà. Çàïèòà ñå çàùî ñòðàæíèêúò å òîëêîâà ïîäîçðèòåëåí è äàëè íÿêîé íå å ðàçïèòâàë çà ãðóïà õîáèòè. Ìîæå áè Ãàíäàëô? Íèùî ÷óäíî äà áå ïðèñòèãíàë, äîêàòî òå ñå áàâåõà èç Ãîðàòà è Ðèäîâåòå, íî íåùî â ãëàñà è âèäà íà ñòðàæíèêà áå ðàçáóäèëî òðåâîãàòà ìó.
Ïàçà÷úò äúëãî ãëåäà ïîäèð õîáèòèòå, ïîñëå ñå ïðèáðà â çàñëîíà. Ùîì îáúðíà ãðúá, åäíà òúìíà ôèãóðà ïúðãàâî ïðåñêî÷è îãðàäàòà è ïîòúíà â ñåíêèòå íà ñåëñêàòà óëèöà.
Õîáèòèòå ñå èçêà÷èõà ïî ëåêèÿ íàêëîí ïîêðàé íÿêîëêî ñàìîòíè êúùè è ñïðÿõà ïðåä ñòðàííîïðèåìíèöàòà. Ñãðàäèòå èì ñå ñòðóâàõà îãðîìíè è ÷óäàòè. Ñàì ñå çàãëåäà êúì ìíîãîáðîéíèòå ïðîçîðöè íà òðèåòàæíàòà ñòðàííîïðèåìíèöà è ñúðöåòî ìó èçòðúïíà. Î÷àêâàë áå äà ñðåùíå âåëèêàíè, çàñëàíÿùè äúðâåòàòà, èëè äðóãè, îùå ïî-ñòðàõîâèòè ñúçäàíèÿ, íî çà ìîìåíòà íàïúëíî ìó ñòèãàøå ïúðâàòà ñðåùà ñ õîðàòà è âèñîêèòå èì êúùè. Òîâà äîðè áå ïðåêàëåíî ìíîãî çà ìðà÷íèÿ êðàé íà åäèí òåæúê äåí. Èç âúîáðàæåíèåòî ìó ñå ìÿðíàõà îñåäëàíè ÷åðíè êîíå â ñåíêèòå íà äâîðà è ×åðíè êîííèöè, íàäíè÷àùè îò òúìíèòå ïðîçîðöè íà ãîðíèòå åòàæè.
- Ñèãóðíî íÿìà äà íîùóâàìå òóê, íàëè, ñúð? - âúçêëèêíà òîé. -Ùîì íàîêîëî èìà õîáèòè, çàùî íå ïîòúðñèì íÿêîé, êîéòî äà íè ïðèþòè? Òàêà ùå ñìå ñè êàòî ó äîìà.
- Êàêâî ìó å íà õàíà? - îòâúðíà Ôðîäî. - Òîì Áîìáàäèë íè ãî ïðåïîðú÷à. Âÿðâàì, ÷å âúòðå ùå å ïî÷òè êàòî ïî íàøèÿ êðàé.
Äîðè è îòâúí ñòðàííîïðèåìíèöàòà èçãëåæäàøå ïðèÿòíà. Ôàñàäàòà ãëåäàøå êúì Ïúòÿ, à äâåòå ïðèñòðîéêè îòèâàõà íàçàä, êúì èçäúëáàíîòî ïîäíîæèå íà õúëìà, òúé ÷å êúì êðàÿ íà ïðîçîðöèòå íà âòîðèÿ åòàæ áÿõà íàðàâíî ñúñ çåìÿòà. Ïðåç øèðîêà àðêà ñå ìèíàâàøå êúì äâîðà ìåæäó ïðèñòðîéêèòå, à îòëÿâî ïîä ñâîäà íÿêîëêî øèðîêè ñòúïàëà âîäåõà êúì ãîëÿì ïîðòàë. Ïðåç îòâîðåíàòà âðàòà ñå ëååøå ñâåòëèíà. Íàä àðêàòà âèñåøå ôåíåð, à ïîä íåãî ñå ëþøêàøå ãîëÿìà òåíåêèåíà ôèðìà - äåáåëî áÿëî ïîíè, èçïðàâåíî íà çàäíè êðàêà. Íàä âðàòàòà áå èçïèñàíî ñ áåëè áóêâè: ÑÊÎÊËÈÂÎÒÎ ÏÎÍÈ íà ÏÈÂÎËÅÉ ÌÀÆÈÐÅÏÅÉ. Çàä ïëúòíèòå çàâåñè íà íèñêèòå ïðîçîðöè òðåïòÿõà ñâåòëèíêè.
Òå îùå ñå êîëåáàåõà â ïîëóìðàêà, êîãàòî âúòðå íÿêîé ïîäõâàíà âåñåëà ïåñåí è õîð îò æèçíåðàäîñòíè ãëàñîâå ìó çàïðèãëàñÿ ãðúìêî. Õîáèòèòå ñå âñëóøàõà â òåçè îáíàäåæäàâàùè çâóöè è íàêðàÿ ñëÿçîõà îò ïîíèòàòà. Ïåñåíòà ñâúðøè ñðåä âçðèâ îò ñìÿõ è ðúêîïëÿñêàíèÿ.
Ïðåâåäîõà ïîíèòàòà ñè ïîä àðêàòà, îñòàâèõà ãè íà äâîðà è ñå èçêà÷èõà ïî ñòúïàëàòà. Ôðîäî áå ïðúâ è åäâà íå ñå áëúñíà â äðåáåí øèøêàâ ìúæ ñ ïëåøèâà ãëàâà è ÷åðâåíäàëåñòî ëèöå. Ïðåïàñàí ñ áÿëà ïðåñòèëêà, òîé òúêìî ñå áå çàâòåêúë îò åäíà âðàòà êúì äðóãà, íàòîâàðåí ñ õàëáè áèðà íà ïîäíîñ.
- Ìîæåì ëè... - çàïî÷íà Ôðîäî.
- Ìèíóòêà, àêî îáè÷àòå! - âèêíà îíçè ïðåç ðàìî è èç÷åçíà ñðåä õîðñêà ãúë÷àâà è îáëàöè äèì. Ñëåä ìàëêî ñå âúðíà, áúðøåéêè ðúöå â ïðåñòèëêàòà ñè.
- Äîáúð âå÷åð, ìàëêè ãîñïîäèíå! - êàçà òîé è ñå ïîêëîíè... - Êàêâî ùå æåëàåòå?
- Ëåãëà çà ÷åòèðèìà è êîíþøíÿ çà ïåò ïîíèòà, àêî å âúçìîæíî. Âèå ëè ñòå ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé?
- Ñúâúðøåíî âÿðíî! Ïèâîëåé ìè å èìåòî. Ïèâîëåé Ìàæèðåïåé, íà âàøèòå óñëóãè! Îò Ãðàôñòâîòî èäåòå, à? - òîé èçâåäíúæ ñå ïëåñíà ïî ÷åëîòî, ñÿêàø ñå ìú÷åøå äà ñè ïðèïîìíè íåùî. - Õîáèòè! Çà êàêâî ëè òðÿáâàøå äà ñå ñåòÿ? Ìîãà ëè äà óçíàÿ èìåíàòà âè, ñúð!
- Ãîñïîäèí Òóê è ãîñïîäèí Áðåíäèôóê, à òîâà å Ñàì Ìàéòàïåð - êàçà Ôðîäî. - Ìîåòî èìå å Ïîäõúëìîâ.
- Òþõ áðå! - Ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé ùðàêíà ñ ïðúñòè. - Ïàê ìè èçëåçå îò ãëàâàòà! Íî ùå ñå ñåòÿ, ùîì ìè îñòàíå âðåìå äà ïîìèñëÿ. Ñåãà íàïúëíî ñúì ãðîõíàë, îáà÷å ùå âèäÿ êàêâî ìîãà äà ñòîðÿ çà âàñ. Íàïîñëåäúê ðÿäêî èìàìå ãîñòè îò Ãðàôñòâîòî è ùå ìè å ìíîãî ìú÷íî, àêî îñòàíåòå íåäîâîëíè. Íî òàÿ âå÷åð çàâåäåíèåòî å ïðåòúïêàíî, îò ãîäííí íå ñìå èìàëè òàêàâà òúëïà. Ñóøà, ñóøà, ÷å êèøà, êàêòî êàçâàìå òóêà â Áðåå. Õåé, Íîá! - âèêíà òîé íàñòðàíè. - Êúäå ñè âëà÷èø ðóíòàâèòå íîçå, òåæêà ãåìèéî òàêàâà? Íîá!
- Èäà, ñúð! Èäà!
Åäèí óñìèõíàò õîáèò èçñêî÷è îò ñúñåäíàòà âðàòà. Êàòî âèäÿ ïúòíèöèòå, òîé ñå çàêîâà íà ìÿñòî è ãè îãëåäà ñ æèâ èíòåðåñ.
- Êúäå å Áîá? - çàïèòà ñòîïàíèíúò, - Íå çíàåø? Íàìåðè ãî äå! Áåãîì! Äà íå áè äà èìàì øåñò êðàêà èëè øåñò î÷è! Êàæè íà Áîá, ÷å òóê èìà ïåò ïîíèòà çà ïðèáèðàíå. Äà èì íàìåðè ìÿñòî êàêòî ìîæå. Íîá ñå óõèëè, êèìíà è èçáÿãà.
- Òà êàêâî ùÿõ äà êàæà? - îòíîâî ñå ïîòóïà ïî ÷åëîòî ãîñïîäø Ìàæèðåïåé. - Îò äóìà íà äóìà è íàêðàÿ çàáðàâèø, äåòî ñå âèêà. Òîëêîâà ñúì çàåò òàÿ âå÷åð, ÷å ñâÿò ìè ñå âèå. Ïúðâî îíàÿ ãðóïà. äåòî äîéäå ñíîùè îò þã ïî Çåëåíèÿ ïúò - íåîáè÷àéíà ðàáîòà. Òàÿ âå÷åð ïðèñòèãíà êåðâàí äæóäæåòà, òå ïúê îòèâàò íà çàïàä. À ñåãà è âèå. Àêî íå áÿõòå õîáèòè, åäâà ëè ùÿõìå äà âè íàìåðèì ìÿñòî. Íî êîãàòî ñà ñòðîèëè òàÿ ñãðàäà, â ñåâåðíîòî êðèëî íàïðàâèëè åäíà-äâå ñòàè ñïåöèàëíî çà õîáèòè. Êàêòî èì õàðåñâà - íà ïàðòåðà, ñ êðúãëè ïðîçîðöè è ïðî÷èå. Íàäÿâàì ñå äà âè áúäå óäîáíî. Ñèãóðíî ùå èñêàòå âå÷åðÿ. Òóòàêñè. Çàïîâÿäàéòå íàñàì! Òîé ãè ïîâåäå ïî êîðèäîð÷åòî è îòâîðè åäíà âðàòà. - Åòî âè òóêà åäíî ïðèÿòíî ìàëêî ñåïàðåíöå! Âÿðâàì, ÷å ùå âè õàðåñà. Ñåãà ïðîùàâàéòå, àìà ñúì çàåò. Íÿìàì âðåìå çà ïðèêàçêè. Òðÿáâà äà áÿãàì. Òåæêà å òàÿ ðàáîòà çà áåäíèòå ìè êðàêà, à ïúê âñå íå îòñëàáâàì. Ïî íÿêîå âðåìå ïàê ùå íàäíèêíà íàñàì. Àêî èñêàòå íåùî, ïîçâúíåòå è Íîá ùå äîéäå. Íå äîéäå ëè, ïàê çâúíåòå è âèêàéòå!
Íàé-ïîñëå òîé èçëåçå è ãè îñòàâè ïîçàìàÿíè. Èçãëåæäà, áå ñïîñîáåí äà èçëèâà áåçêîíå÷åí ñëîâåñåí ïîðîé íåçàâèñèìî êîëêî å çàåò. Íàìèðàõà ñå â ìàëêà, óþòíà ñòàè÷êà. Â êàìèíàòà ïëàìòåøå áóåí îãúí, à ñðåùó íåãî ñòîÿõà óäîáíè íèñêè ñòîë÷åòà. Íà êðúãëàòà ìàñà âå÷å èìàøå áÿëà ïîêðèâêà è ãîëÿì çâúíåö. Îùå ïðåäè äà ïîñåãíàò êúì íåãî, õîáèòúò Íîá äîòúð÷à ñúñ ñâåùè è ïîäíîñ, îòðóïàí ñ ÷èíèè.
- Ùå æåëàåòå ëè íåùî çà ïèåíå, ãîñïîäà? - çàïèòà òîé. - Èñêàòå ëè äà âè ïîêàæà ñòàèòå, äîêàòî ñòàíå âå÷åðÿòà?
Èçìèòè è îñâåæåíè, ïúòíèöèòå âå÷å áÿõà ïðåïîëîâèëè äúëáîêèòå õàëáè ñ õóáàâà áèðà, êîãàòî Ìàæèðåïåé è Íîá ñå ïîÿâèõà îòíîâî. Íà ìàñàòà ìèãîì ñå ïîÿâèõà ãîðåùà ñóïà, ñòóäåíè çàêóñêè, êúïèíîâà òîðòà, ïðåñíè ïîãà÷è, áóöè ìàñëî è äîáðå óçðÿëî ñèðåíå - ïðåâúçõîäíà õðàíà, äîñòîéíà çà íàé-èçèñêàíèòå òðàïåçè íà Ãðàôñòâîòî è äîñòàòú÷íî ïîçíàòà, çà äà ðàçñåå ïîñëåäíèòå îïàñåíèÿ íà Ñàì (âå÷å, êàæè ðå÷è, óäàâåíè îò ÷óäåñíîòî ïèâî).
 
Ñòîïàíèíúò ñå ïîâúðòÿ íàîêîëî, ïîñëå ñå íàêàíè äà èçëèçà.
- Íå çíàì äàëè ùå âè áúäå ïðèÿòíî äà ñå ïðèñúåäèíèòå êúì äðóãèòå ãîñòè, êàòî ñå íàâå÷åðÿòå - êàçà òîé îò ïðàãà. - Ìîæå áè ïðåäïî÷èòàòå äà ñè ëåãíåòå. Íî àêî âè ñå ïðèèñêà, ïîñåòèòåëèòå ìíîãî ùå ñå ðàäâàò äà âè âèäÿò. Íàñàì ðÿäêî èäâàò Ïðèøúëöè... ïðîùàâàéòå, èñêàõ äà êàæà ïúòåøåñòâåíèöè îò Ãðàôñòâîòî. Îáè÷àìå äà èçñëóøàìå ïî íÿêîÿ è äðóãà íîâèíà, à ïúê àêî âè õðóìíå, ìîæåòå äà ðàçêàæåòå ïðèêàçêà èëè ïåñåí äà èçïååòå. Âàøà âîëÿ! Àêî íåùî âè ïîòðÿáâà, çâúíåòå!
Â êðàÿ íà âå÷åðÿòà (îêîëî òðè ÷åòâúðòè ÷àñ óïîðèòè óñèëèÿ áåç èçëèøíè ïðèêàçêè) õîáèòèòå ñå ïî÷óâñòâàõà òîëêîâà ñâåæè è îáíàäåæäåíè, ÷å Ôðîäî, Ïèïèí è Ñàì ðåøèõà äà ñå ïðèñúåäèíÿò êúì êîìïàíèÿòà. Ìåðè çàÿâè, ÷å òàì ùå ìó áúäå çàäóøíî.
- Ùå ñè ïîñåäÿ òóê êðîòêî êðàé îãúíÿ, à ïîñëå ìîæå äà èçëÿçà íà ÷èñò âúçäóõ. Âèå ñè äðúæòå åçèöèòå çàä çúáèòå è íå çàáðàâÿéòå, ÷å áÿãñòâîòî íè òðÿáâà äà îñòàíå òàéíî, à âñå îùå ñìå íà ïúòÿ è ñúâñåì áëèçî äî Ãðàôñòâîòî.
- Äîáðå, äîáðå! - îòâúðíà Ïèïèí. - Òè ãëåäàé ñåáå ñè! Âíèìàâàé äà íå ñå èçãóáèø è ïîìíè, ÷å âúòðå å ïî-áåçîïàñíî!
Êîìïàíèÿòà ñå áå ñúáðàëà â ãîëÿìàòà îáùà çàëà íà ñòðàííîïðèåìíèöàòà. Êîãàòî î÷èòå ìó ïðèâèêíàõà êúì ñâåòëèíàòà, Ôðîäî îòêðè, ÷å òóê ñå òúëïÿò íàé-ðàçíîîáðàçíè ëè÷íîñòè. Îñâåòëåíèåòî èäâàøå ãëàâíî îò áóéíî ïëàìòÿùèòå öåïåíèöè â îãíèùåòî, çàùîòî òðèòå ëàìïè, óâèñíàëè ïîä ãðåäèòå, åäâà ìúæäóêàõà ñðåä ãúñòèÿ äèì. Êðàé îãúíÿ Ïèâîëåé Ìàæèðåïåé ïðèêàçâàøå ñ äâå äæóäæåòà è íÿêàêâè ñòðàíè õîðà. Ðàçåí íàðîä áå íàñÿäàë ïî ïåéêèòå - õîðà îò Áðåå, ïðåäñòàâèòåëè íà ìåñòíèòå õîáèòè (îæèâåíî áúáðåùè çà íåùî), îùå íÿêîëêî äæóäæåòà è äðóãè íåÿñíè ôèãóðè èç ñåíêèòå â úãëèòå.
Ùîì âëÿçîõà ãîñòèòå îò Ãðàôñòâîòî, æèòåëèòå íà Áðåå ïîçäðàâèõà â õîð. ×óæäåíöèòå, îñîáåíî îíèÿ, êîèòî áÿõà äîøëè ïî Çåëåíèÿ ïúò, ãè ãëåäàõà ñ èíòåðåñ. Ñúäúðæàòåëÿò çàïîçíà íîâîäîøëèòå ñ ìåñòíèòå æèòåëè òîëêîâà íàáúðçî, ÷å ìàêàð äà çàïîìíèõà äîñòà èìåíà, íå áÿõà ìíîãî ñèãóðíè êîãî êàê äà íàçîâàò. Èçãëåæäà, âñè÷êè õîðà îò Áðåå èìàõà áîòàíè÷åñêè (è òâúðäå ñòðàííè çà ïðèøúëöèòå îò Ãðàôñòâîòî) èìåíà êàòî Êàìúøàí, Êîçèëèñò, Ïèðåíîâ, ßáúë÷àí, Ïóõîòðúí è Ïàïðàòàê (äà íå ãîâîðèì çà Ìàæèðåïåé). Ïîäîáíè èìåíà èìàõà è íÿêîè îò õîáèòèòå. Ïåëèíîâöèòå íàïðèìåð èçãëåæäàõà ìíîãîáðîéíè. Íî ïîâå÷åòî ñå ïðåäñòàâÿõà ñ ïðèëè÷íè ôàìèëèè êàòî Äóï÷èáðÿã, Ìèøåõîä, Äúëãîðîâ, Ðîâîïÿñúê è Òóíåëñêè, ìíîãî îò êîèòî ñå ñðåùàõà è â Ãðàôñòâîòî. Íåêîëöèíàòà ïðèñúñòâàùè Ïîäõúëìîâè îò Êîíÿðèùå íå ìîæåõà äà ñè ïðåäñòàâÿò îáùî èìå áåç ðîäíèíñòâî è ðàçöåëóâàõà Ôðîäî êàòî îòäàâíà èçãóáåí áðàòîâ÷åä.
Âñúùíîñò õîáèòèòå îò Áðåå áÿõà äðóæåëþáíè è òâúðäå ëþáîïèòíè. Ôðîäî ñêîðî ðàçáðà, ÷å ñå íàëàãà äà äàäå íÿêàêâî îáÿñíåíèå çà çàíèìàíèÿòà ñè. Ïðåäñòàâè ñå êàòî ëþáèòåë íà èñòîðèÿòà è ãåîãðàôèÿòà (âñè÷êè åäèíîäóøíî çàêèìàõà ñ ãëàâè, ìàêàð è äâåòå äóìè äà íå ñå ñðåùàõà ÷åñòî â òóêàøíèÿ äèàëåêò). Êàçà, ÷å ñìÿòà äà íàïèøå êíèãà (áåçìúëâíî óäèâëåíèå) è ÷å å òðúãíàë ñ äðóãàðèòå ñè äà ñúáèðà ñâåäåíèÿ çà õîáèòèòå èçâúí Ãðàôñòâîòî, îñîáåíî â èçòî÷íèòå îáëàñòè.
Òóê âñè÷êè çàãîâîðèõà åäíîâðåìåííî. Àêî Ôðîäî íàèñòèíà áå èñêàë äà íàïèøå êíèãà è àêî ðàçïîëàãàøå ñ ïîâå÷êî óøè, çà áðîåíè ìèíóòè áè óçíàë äîñòàòú÷íî çà íÿêîëêî ãëàâè. À àêî òîâà íå ìó ñòèãíåøå, ìîæåøå äà ñå îáúðíå çà äîïúëíèòåëíè ñâåäåíèÿ êúì öÿë ñïèñúê îò èìåíà, çàïî÷âàù ñ „íàøèÿ ñòàð Ïèâîëåé". Íî òúé êàòî Ôðîäî íå ïðîÿâÿâàøå íàìåðåíèå òóòàêñè äà íàïèøå êíèãàòà, õîáèòèòå ïîñòåïåííî ñå âúðíàõà êúì âúïðîñèòå çà ñúáèòèÿòà èç Ãðàôñòâîòî. Ôðîäî íå áå îñîáåíî ïðèêàçëèâ è ñêîðî ñå îçîâà ñàì â åäíî úãúë÷å - ñåäåøå, ñëóøàøå è ñå îãëåæäàøå.
Õîðàòà è äæóäæåòàòà ãîâîðåõà ïðåäèìíî çà äàëå÷íè ñúáèòèÿ; ïå÷àëíèòå íîâèíè íàïîñëåäúê èäâàõà òâúðäå ÷åñòî. Íà þã èìàøå ðàçìèðèöè è ïî âñè÷êî ëè÷åøå, ÷å íîâîäîøëèòå ïî Çåëåíèÿ ïúò ñà áåãúëöè, òúðñåùè êúäå äà ñå çàñåëÿò íà ñïîêîéñòâèå. Õîðàòà îò Áðåå èì ñú÷óâñòâàõà, íî ÿâíî íå âúçíàìåðÿâàõà äà ïðèåìàò òúëïè îò ÷óæäåíöè â îñêúäíèòå ñè çåìè. Åäèí îò ïðèøúëöèòå, ãðîçíîâàò êðèâîãëåä ìîìúê, ïðîðîêóâàøå, ÷å â áëèçêî áúäåùå âñå ïîâå÷å è ïîâå÷å íàðîä ùå ïðèèæäà íà ñåâåð.
- Àêî íå èì ñå íàïðàâè ìÿñòî, òå ñàìè ùå ñè ãî çàåìàò - âèñîêî çàÿâè òîé. - È òå èìàò ïðàâî äà æèâåÿò êàòî äðóãèòå.
Ìåñòíèòå æèòåëè íå èçãëåæäàõà î÷àðîâàíè îò òàêàâà âúçìîæíîñò.
Õîáèòèòå íå îáðúùàõà âíèìàíèå íà òîâà - çàñåãà òî íå ãè çàñÿãàøå. Åäâà ëè Ãîëåìèòå õîðà áèõà ïîòúðñèëè ïîäñëîí â õîáèòîâè äóïêè. Ìíîãî ïîâå÷å ãè èíòåðåñóâàõà Ñàì è Ïèïèí, êîèòî âå÷å ñå ÷óâñòâàõà ñúâñåì êàòî ó äîìà è âåñåëî áúáðåõà çà ñúáèòèÿòà â Ãðàôñòâîòî. Ãîëÿì ñìÿõ ïàäíà, êîãàòî Ïèïèí îïèñà ñðóòâàíåòî íà ïîêðèâà íà Îáùèíñêàòà äóïêà â Ãîëÿì Äúëáàëíèê - Óèë Áåëîíîã, êìåò è íàé-äåáåë õîáèò â Çàïàäíàòà îêîëèÿ, áèë çàòðóïàí ñ ìàçèëêà è ñå èçìúêíàë íàâúí êàòî ïîíè÷êà, ïîñèïàíà ñ ïóäðà çàõàð. Íî íÿêîè îò çàäàäåíèòå âúïðîñè ïîðàçòðåâîæèõà Ôðîäî. Åäèí îò ìåñòíèòå æèòåëè, êîéòî, èçãëåæäà, áå õîäèë íÿêîëêî ïúòè â Ãðàôñòâîòî, èñêàøå äà çíàå êúäå æèâåÿò Ïîäõúëìîâè è ñ êîãî ñà ðîäíèíè.
Èçâåäíúæ Ôðîäî çàáåëÿçà, ÷å â ñÿíêàòà äî ñòåíàòà ñåäè ñòðàíåí ìúæ ñ èçòúðêàíè äðåõè è âíèìàòåëíî ñëóøà ðàçãîâîðà íà õîáèòèòå. Äúðæåøå ïðåä ñåáå ñè âèñîêà õàëáà è ïóøåøå ÷óäíîâàòî ãðàâèðàíà äúëãà ëóëà. Èçïúíàòèòå ìó íàïðåä êðàêà áÿõà îáóòè âúâ âèñîêè áîòóøè îò ìåêà êîæà, êîèòî ìó ñòîÿõà äîáðå, íî ñúùî áÿõà èçòúðêàíè è ïîêðèòè ñ êîðè÷êà îò êàë. Çàöàïàí îò ïúòóâàíå ïëàù îò òåæúê òúìíîçåëåí ïëàò ïëúòíî îáðúùàøå òÿëîòî ìó. Âúïðåêè òîïëèíàòà â çàëàòà, ÷îâåêúò íå áå îòìåòíàë êà÷óëêàòà, çàñåí÷âàùà ëèöåòî ìó, íî î÷èòå ìó ïðîáëÿñâàõà, äîêàòî íàáëþäàâàøå õîáèòèòå.
- Êîé å òîçè? - ïðîøåïíà Ôðîäî íà Ìàæèðåïåé ïðè ïúðâàòà âúçìîæíîñò. - Ìàé íå íè ãî ïðåäñòàâèõòå.
- Òîÿ ëè? - îòâúðíà ñòîïàíèíúò øåïíåøêîì è èçâè î÷è, áåç äà îáðúùà ãëàâà. - Ïðàâî äà ñè êàæà, íå çíàì. Îò îíèÿ å, äåòî áðîäÿò - Ñêèòàëöè ãè íàðè÷àìå. Ðÿäêî ãîâîðè, íî êîãàòî å â íàñòðîåíèå, ìîæå äà ðàçêàçâà óäèâèòåëíè ïðèêàçêè. Èçãóáè ñå ÿ çà ìåñåö, ÿ çà ãîäèíà è ïîñëå ïàê öúôíå òóê. Òàÿ ïðîëåò ìíîãî øåòàøå íàñàì-íàòàì, îáà÷å íàïîñëåäúê íå ãî áÿõ âèæäàë ïî íàøèÿ êðàé. Íèêîãà íå ñúì ÷óâàë èñòèíñêîòî ìó èìå - òóêà ãî çíàåì ñ ïðÿêîðà Áúðçîõîä. Ñ äúëãèòå ñè ìîòîâèëè òúð÷è êàòî êîí, àìà íèêîìó íå êàçâà çàùî å ÷àê òîëêîâà ïðèïðÿí. Íî äà íå ñè áëúñêàìå ãëàâàòà íàä èçòîêà è çàïàäà, êàêòî êàçâàìå òóêà â Áðåå - èìàìå ïðåäâèä Ñêèòàëöèòå è Ãðàôñòâîòî, äà ìå ïðîùàâàòå. Ñòðàííî, ÷å òúêìî âèå ïèòàòå çà íåãî...
Íî â òîçè ìèã íÿêîé ïîäâèêíà çà îùå áèðà è ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé íå óñïÿ äà èçÿñíè ïîñëåäíèòå ñè äóìè.
Ôðîäî çàáåëÿçà, ÷å ñåãà Áúðçîõîä ãëåäà êúì íåãî, ñÿêàø áå ÷óë èëè ñå äîñåùàøå çà êàêâî å ñòàâàëî äóìà. Ñëåä ìàëêî òîé íàäèãíà ðúêà è ñ ëåêî êèìâàíå ïîêàíè õîáèòà äî ñåáå ñè. Êîãàòî Ôðîäî ñå ïðèáëèæè, íåïîçíàòèÿò îòìåòíà êà÷óëêàòà, ðàçêðèâàéêè áóéíà ÷åðíà êîñà, ïðîøàðåíà òóê-òàì ñ ïîáåëÿâàùè êè÷óðè, è ñóðîâî áëåäî ëèöå ñ ïðîíèöàòåëíè ñèâè î÷è.
- Íàðè÷àò ìå Áúðçîõîä - òèõî êàçà òîé. - Ìíîãî ìè å ïðèÿòíî äà ñå çàïîçíàÿ ñ âàñ, ãîñïîäèí... Ïîäõúëìîâ, àêî ñòàðèÿò Ìàæèðåïåé äîáðå å ÷óë èìåòî.
- Äîáðå ãî å ÷óë - õëàäíî îòâúðíà Ôðîäî. ×óâñòâàøå ñå òâúðäå íåóäîáíî ïîä âòðåí÷åíèÿ ïîãëåä íà òåçè ïðîíèöàòåëíè î÷è.
- Å, ãîñïîäèí Ïîäõúëìîâ - ïðîäúëæè Áúðçîõîä, - íà âàøå ìÿñòî áèõ ïîïðå÷èë íà ìëàäèòå ñè ïðèÿòåëè äà áúáðÿò òîëêîâà ìíîãî. Ïèâîòî, òîïëèíàòà è ñëó÷àéíèòå ñðåùè ñà ïðèÿòíè íåùà, íî... òóê íå å Ãðàôñòâîòî. Âñÿêàêúâ íàðîä èìà. Íî ìîæå áè ìèñëèòå, ÷å íå ìè å ðàáîòà äà ïðàâÿ çàáåëåæêè - äîáàâè òîé ñ êðèâà óñìèâêà, çàáåëÿçâàéêè ïîãëåäà íà Ôðîäî. À íàïîñëåäúê ïðåç Áðåå ìèíàõà îùå ïî-ñòðàííè ïúòíèöè.
Ïðè òåçè äóìè òîé âíèìàòåëíî ñå âçðÿ â ëèöåòî íà õîáèòà. Ôðîäî îòâúðíà ñ ïðåäèçâèêàòåëåí ïîãëåä, íî íå êàçà íèùî è Áúðçîõîä ñúùî ïðåìúë÷à. Âíèìàíèåòî ìó âíåçàïíî ñå ïðèêîâà êúì Ïèïèí. Ôðîäî ñ òðåâîãà îòêðè, ÷å íàñúð÷åí îò óñïåõà ñè ñ äåáåëèÿ êìåò íà Ãîëÿì Äúëáàëíèê, ñåãà ãëóïàâèÿò ìëàä Òóê îïèñâà â íàé-êîìè÷íà ñâåòëèíà ïðîùàëíèÿ ïðàçíèê íà Áèëáî. Âå÷å èìèòèðàøå ðå÷òà è íàáëèæàâàøå äî ïîðàçèòåëíîòî èç÷åçâàíå.
Òîâà ãî ðàçäðàçíè. Íåñúìíåíî çà ïîâå÷åòî ìåñòíè õîáèòè òîâà áå ñúâñåì áåçîáèäíà ïðèêàçêà - ïðîñòî ÷óäàò ðàçêàç çà îíèÿ ÷óäàòè ëè÷íîñòè äàëå÷ îòâúä Ðåêàòà, àëà íÿêîè (íàïðèìåð ñòàðèÿò Ìàæèðåïåé) çíàåõà òóé-îíóé è íàâÿðíî íàâðåìåòî áÿõà ÷óâàëè ñëóõîâå çà èç÷åçâàíåòî íà Áèëáî. Â ãëàâèòå èì ùåøå äà èçíèêíå èìåòî íà Òîðáèíñ, îñîáåíî àêî íàïîñëåäúê íÿêîé áå ðàçïèòâàë â Áðåå çà òîâà èìå.
Ôðîäî ñå âúðòåøå íà ñòîëà è ñå ïèòàøå êàêâî äà ïðàâè. ßâíî îùàñòëèâåí îò âñåîáùîòî âíèìàíèå, Ïèïèí íàïúëíî áå çàáðàâèë çà îïàñíîñòòà. Èçâåäíàæ Ôðîäî ñå èçïëàøè, ÷å â ñåãàøíîòî ñè íàñòðîåíèå òîé ìîæå äîðè äà ñïîìåíå Ïðúñòåíà, à òîâà áè áèëî èñòèíñêà êàòàñòðîôà.
- Íå ñå áàâåòå, íàïðàâåòå íåùî! - ïðîøåïíà Áúðçîõîä.
Ôðîäî ñêî÷è íà ìàñàòà è çàãîâîðè. Âíèìàíèåòî íà ïóáëèêàòà ñå îòêëîíè îò Ïèïèí. Íÿêîè õîáèòè ïîãëåäíàõà Ôðîäî, ðàçñìÿõà ñå è èçðúêîïëÿñêàõà, ìèñëåéêè, ÷å ãîñïîäèí Ïîäõúëìîâ ñè å ïèéíàë ïîâå÷å, îòêîëêîòî ìîæå äà íîñè.
Ôðîäî ñå ïî÷óâñòâà êàòî ïîñëåäåí ãëóïàê è íåâîëíî çàïî÷íà (êàêòî áå ñâèêíàë ïî âðåìå íà ðå÷è) äà îïèïâà èç äæîáà ñè. Äîêîñíà âåðèæêàòà íà Ïðúñòåíà è íÿêàê íåïîíÿòíî ãî îáõâàíà æåëàíèåòî äà ãî íàäåíå è äà ñå èçìúêíå îò íåëåïîòî ïîëîæåíèå. Êîé çíàå çàùî, ìó ñå ñòîðè, ÷å íåùî èëè íÿêîé â çàëàòà ìó ïîäñêàçâà òîâà æåëàíèå. Òîé òâúðäî óñòîÿ íà èçêóøåíèåòî è çäðàâî ñòèñíà Ïðúñòåíà, òà äà íå ñå èçïëúçíå è äà ñòîðè íÿêîÿ ïàêîñò. Âúâ âñåêè ñëó÷àé, òîâà íå ãî âäúõíîâè. Òîé èçðå÷å íÿêîëêî “ïîäõîäÿùè äóìè”, êàêòî áèõà ãè íàðåêëè â Ãðàôñòâîòî:
- Íàé-äúëáîêî ñìå óäîâëåòâîðåíè îò âàøèÿ ëþáåçåí ïðèåì è ñå îñìåëÿâàì äà èçðàçÿ íàäåæäàòà, ÷å êðàòêàòà ìè âèçèòà ùå ïîìîãíå çà ïîäíîâÿâàíåòî íà òðàäèöèîííèòå äðóæåñêè âðúçêè ìåæäó Ãðàôñòâîòî è Áðåå.
Òóê òîé ñå ñìóòè è ñå çàêàøëÿ. Öÿëàòà çàëà ãëåäàøå êúì íåãî. “Ïåñåí!” - èçâèêà åäèí îò õîáèòèòå. “Ïåñåí! Ïåñåí!” - ðåâíàõà îñòàíàëèòå. - Õàéäå äðàãè ãîñïîäèíå, èçïåé íè íåùî, äåòî íå ñìå ÷óâàëè äîñåãà!”
Çà ìèã Ôðîäî ïîñòîÿ ñúñ çÿïíàëà óñòà. Ïîñëå îò îò÷àÿíèå çàïÿ åäíà ñìåøíà ïåñåí, êîÿòî Áèëáî îáè÷àøå (è äîðè ñå ãîðäååøå ñ íåÿ, çàùîòî ñàì áå èçìèñëèë äóìèòå). Â íåÿ ñòàâàøå äóìà çà õàí è íàâÿðíî çàòîâà ìó äîéäå íàóì òúêìî òîâà ñåãà. Åòî ïúëíèÿ é òåêñò. Äíåñ îò íåãî ñà îñòàíàëè ñàìî íÿêîëêî äóìè.

Àç çíàÿ ñòàð, ÷óäåñåí õàí,
ïðèêðèò ïîä õúëì ãîëÿì.
Òàì òî÷àò ïèâî äî çîðè
è Ëóííèÿ ÷îâåê äîðè
âåäíàæ ñå ñïóñíà òàì.

Êîíÿðÿò èìà ùóð êîòàê
ñ öèãóëêà ñâèðè òîé.
Ëúêúò ìó ïúðãàâî ëåòè,
òó áîäðî ìúðêà, òó ñêèìòè
èëè íàäàâà âîé.

Ùîì ãîñòèòå ñå âåñåëÿò,
è êó÷åòî å ñ òÿõ.
Óøè íàîñòðÿ òî òîãàç,
øåãèòå ñëóøà äî çàõëàñ
è ïóêà ñå îò ñìÿõ.

Ðîãàòà êðàâà èìàò òàì
ñ õàðàêòåð ãîðäåëèâ.
Íî ïåñåí ÷óå ëè â íîùòà,
îïàøêàòà ðàçìàõâà òÿ
è ïî÷âà òàíö ñêîêëèâ.

Òàì èìàò ñðåáúðåí ñåðâèç,
èçìèò è ïîäðåäåí.
Íåäåëíè ïðèáîðè äúðæàò
è âñå ãè ëúñêàò è âúðòÿò
âúâ ñúáîòíèÿ äåí.

Íàïè ñå Ëóííèÿ ÷îâåê,
êîòàêúò ùóð ñêèìòè.
Òàíöóâàò ïðèáîðè ñúñ çâúí,
ëóäóâà êðàâàòà íàâúí,
êóòðåòî ñå âúðòè.

Ïîä ñòîëà Ëóííèÿ ÷îâåê
ñå ïðîñíà äà ëåæè.
Òîé ïèâî ïèåøå íàñúí,
à âçå äà ïðîñâåòëÿâà âúí,
çîðàòà íàáëèæè.

Êîíÿðÿò ðå÷å: „Õåé, êîòàê,
êîíåòå ëóííè ëóäè
îïúâàò ñðåáúðíè þçäè,
íî êî÷èÿøúò òóê ñåäè,
à Ñëúíöåòî ñå áóäè."

Êîòàêúò ëúêà çàâúðòÿ,
íàäàäå áåñåí âîé.
Êðú÷ìàðÿò â òîçè õàîñ äèâ
ðàçáóòà ãîñòà ñè ñúíëèâ.
„Ðàçñúìâà" - ðå÷å òîé.

Äîòúòðèõà ãî êàê äà å
äî ïúëíàòà Ëóíà.
È òîé êúì êúùè ñå ïðèáðà,
à êðàâàòà ñå ðàçèãðà
ñúâñåì êàòî ñúðíà.

Íà÷åëî êðàâà è êîíå
çàñòàíàõà çà ìèã.
Öèãóëêàòà - „òèðèì-òàðàì"
ñúáóäè âñè÷êî æèâî òàì
è ïî÷íà òàíö âåëèê.

,Äðúí-äðúí!" - è ñòðóíèòå çàâ÷àñ
ñå ñêúñàõà ñúñ çâúí.
Ïðåñêî÷è êðàâàòà Ëóíàòà,
ëúæè÷êà ñ áëþäî ïðåç âðàòàòà
èçáÿãàõà íàâúí.

Çàëåçå êðúãëàòà ëóíà,
à Ñëúíöåòî èçãðÿ.
Çàùî ñè ëÿãàò ñóòðèíòà -
íàä òóé ñå ÷óäè äúëãî òÿ* (Åëôèòå è õîáèòèòå ñìÿòàò ñëúíöåòî çà æåíà - Á.à.)
è íèùî íå ðàçáðà.

Ïîñëåäâàõà ãðúìêè è ïðîäúëæèòåëíè ðúêîïëÿñêàíèÿ. Ôðîäî èìàøå õóáàâ ãëàñ, à ïåñåíòà ðàçâåñåëè âñè÷êè. „Êúäå å ñòàðèÿò Ïèâîëåé?" - ðàçâèêàõà ñå òå. - Íåïðåìåííî òðÿáâà äà ÷óå òîâà. Íåêà Áîá íàó÷è êîòàðàêà ñè äà ñâèðè íà öèãóëêà è ùå ìîæåì äà òàíöóâàìå." Ïîñëå ïîðú÷àõà îùå ïèâî è ñå ðàçøóìÿõà: „Õàéäå ïàê, ìàéñòîðå! Äàâàé! Îùå âåäíúæ!"
Íàêàðàõà Ôðîäî äà èçïèå îùå åäíà õàëáà è äà ïîâòîðè ïåñåíòà. Ìíîçèíà çàïðèãëàñÿõà, çàùîòî ìåëîäèÿòà áåøå ïîïóëÿðíà, à äóìèòå ñå çàïîìíÿõà ëåñíî. Ñåãà áå ðåä íà Ôðîäî äà ñå ãëàâîçàìàå îò óñïåõà. Òîé ïîäðèïâàøå ïî ìàñàòà, à êîãàòî îòíîâî ñòèãíà äî „ïðåñêî÷è êðàâàòà Ëóíàòà", îòñêî÷è âèñîêî íàãîðå. Èçãëåæäà, ÷å ïðåêàëè, çàùîòî ïàäíà - áóì! - ïðàâî â ïîäíîñà ñ õàëáè, ïîäõëúçíà ñå è ñðåä ãðúì, çâúí è òðÿñúê ñå òúðêóëíà îò ìàñàòà. Öÿëàòà ïóáëèêà îòâîðè óñòà çà áóåí ñìÿõ è èçâåäíúæ îñòàíà òàêà - ìúë÷àëèâà è çÿïíàëà. Ïåâåöúò ñå èçïàðè. Òîé ïðîñòî èç÷åçíà, ñÿêàø áå ìèíàë ïðåç ïîäà, áåç äà îñòàâè äóïêà!
Ìåñòíèòå õîáèòè ñå îêîêîðèõà, ïîñëå ñêî÷èõà íà êðàêà è åäèí ïðåç äðóã âçåõà äà âèêàò Ïèâîëåé. Ïèïèí è Ñàì ñå îçîâàõà ñàìè â úãúëà - öÿëàòà êîìïàíèÿ ñå áå îòäðúïíàëà îò òÿõ è îò ïî÷òèòåëíî ðàçñòîÿíèå ãè îáñòðåëâàøå ñ ìðà÷íè è ïîäîçðèòåëíè ïîãëåäè. Î÷åâèäíî ñåãà ìíîçèíà ãè ñìÿòàõà çà ñïúòíèöè íà áðîäåù ìàãüîñíèê ñ íåèçâåñòíè ñïîñîáíîñòè è íàìåðåíèÿ. Íî íàé-ìíîãî ãè ñìóòè ìíîãîçíà÷èòåëíèÿò è ïîäèãðàâàòåëåí ïîãëåä íà åäèí ìåñòåí æèòåë. Ìàëêî ïî-êúñíî òîé ñå èçíèçà ïðåç âðàòàòà, ïîñëåäâàí îò êðèâîãëåäèÿ þæíÿê, ñ êîãîòî ñè áå øóøóêàë öÿëàòà âå÷åð. Õàðè, ñòðàæíèêúò, ñúùî èçëåçå ïîäèð òÿõ.
Ôðîäî áå ãîòîâ äà ñè ñêóáå êîñèòå. Êàòî íå çíàåøå êàêâî äà ïðàâè, òîé ïðîïúëçÿ ïîä ìàñèòå êúì òúìíèÿ úãúë, êúäåòî Áúðçîõîä ñåäåøå íåïîäâèæíî, áåç äà èçäàâà ìèñëèòå ñè. Ôðîäî ñå îáëåãíà íà ñòåíàòà è ñâàëè Ïðúñòåíà. Íÿìàøå ïðåäñòàâà êàê ñå å îçîâàë íà ïðúñòà ìó. Ìîæåøå ñàìî äà ïðåäïîëàãà, ÷å ïî âðåìå íà ïåñåíòà ãî å îïèïâàë â äæîáà ñè è ïðúñòúò ìó ñå å ïëúçíàë âúòðå, êîãàòî ðàçìàõà ðúêà, çà äà çàïàçè ðàâíîâåñèå. Çà ìèã ñå çàïèòà äàëè ñàìèÿò Ïðúñòåí íå ãî å èçèãðàë, ìîæå áè îïèòâàøå äà ñå ðàçêðèå â îòãîâîð íà íå÷èå æåëàíèå èëè çàïîâåä îòêúì çàëàòà. Íå ìó ñå íðàâåõà ôèçèîíîìèèòå íà õîðàòà, êîèòî ñå áÿõà èçìúêíàëè.
- Å? - êàçà Áúðçîõîä, êàòî ãî âèäÿ. - Çàùî íàïðàâè òîâà? Êàêâîòî è äà áÿõà êàçàëè äðóãàðèòå òè, íÿìàøå äà å òîëêîâà çëå! Íàïðàâî ñè ïúõíà ãëàâàòà â òîðáàòà! Èëè ïî-ñêîðî ïðúñòà, à?
- Íå çíàì êàêâî èìàòå ïðåäâèä - îòâúðíà Ôðîäî ÿäîñàí è ðàçòðåâîæåí.
- Î, çíàåø, çíàåø, íî ïî-äîáðå äà èç÷àêàìå, äîêàòî ñóìàòîõàòà ïîçàãëúõíå. Òîãàâà, àêî íÿìàø íèùî ïðîòèâ, ãîñïîäèí Òîðáèíñ, áèõ èñêàë äà ïîãîâîðèì íà ñïîêîéñòâèå.
- Çà êàêâî? - ïîïèòà Ôðîäî, áåç äà êîìåíòèðà âíåçàïíîòî ñïîìåíàâàíå íà èñòèíñêîòî ìó èìå.
- Ïî åäèí äîñòà âàæåí âúïðîñ... çà äâàìà íè - îòãîâîðè Áúðçîõîä, ãëåäàéêè Ôðîäî îò óïîð. - Ìîæå äà ÷óåø íåùî ïîëåçíî.
- Ìíîãî äîáðå - çàÿâè Ôðîäî, êàòî ñå ìú÷åøå äà èçãëåæäà áåçó÷àñòåí. - Ùå ãîâîðèì ïî-êúñíî. 
Ìåæäóâðåìåííî êðàé îãíèùåòî ñå ðàçãîðÿ ñïîð. Ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé áå äîòúð÷àë è ñåãà ñå ìú÷åøå äà èçñëóøà åäíîâðåìåííî íÿêîëêî ïðîòèâîðå÷èâè îïèñàíèÿ íà ñúáèòèåòî.
- Âèäÿõ ãî ñ î÷èòå ñè, ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé - ãîâîðåøå åäèí õîáèò. - Èëè ïî-òî÷íî íå ãî âèäÿõ, àêî ðàçáèðàòå êàêâî èñêàì äà êàæà. Òîé ïðîñòî èç÷åçíà, íà âúçäóõ ñòàíà, äåòî ñå âèêà.
- Íå äóìàéòå, ãîñïîäèí Ïåëèíñêè! - âúçêëèêíà îçàäà÷åíèÿò õàíäæèÿ.
- Ùå äóìàì! - çàÿâè Ïåëèíñêè. - È ñè ãî ìèñëÿ îòãîðå íà òîâà.
- Ñèãóðíî èìà íÿêàêâà ãðåøêà - ïîêëàòè ãëàâà Ìàæèðåïåé. - Îíçè ãîñïîäèí Ïîäõúëìîâ áåøå ïðåêàëåíî ïëúòíè÷úê, çà äà ñòàíå íà âúçäóõ... èëè íà ïóøåê, êîåòî å ïî-âåðîÿòíî â òàçè çàëà.
- Äîáðå äå, àìè êúäå å ñåãà? - âèêíàõà ãëàñîâå îò íÿêîëêî ñòðàíè.
- Îòêúäå äà çíàì? Ïðàâ ìó ïúò, äà õîäè êúäåòî ñè ùå, ñòèãà óòðå äà ñè ïëàòè ñìåòêàòà. Åòî, ãîñïîäèí Òóê íàïðèìåð íå å èç÷åçíàë.
- Å, àç âèäÿõ êàêâîòî âèäÿõ è êàêâîòî íå âèäÿõ - óïîðèòî ðå÷å Ïåëèíñêè.
- À ïúê àç êàçâàì, ÷å èìà íÿêàêâà ãðåøêà - ïîâòîðè Ìàæèðåïåé è âçå äà ñúáèðà âúðõó òàáëàòà èçïî÷óïåíèòå ñúäîâå.
- Ðàçáèðà ñå, ÷å èìà ãðåøêà! - îáàäè ñå Ôðîäî. - Íå ñúì èç÷åçâàë. Åòî ìå! Ïðîñòî ñè ïðèêàçâàõ â úãúëà ñ Áúðçîõîä.
Òîé ïðèñòúïè â ñâåòëèíàòà íà îãíèùåòî, íî ïîâå÷åòî ïîñåòèòåëè ñå îòäðúïíàõà îùå ïî-ñìóòåíî, îòêîëêîòî ïðåäè. Íè íàé-ìàëêî íå ãè çàäîâîëè îáÿñíåíèåòî ìó, ÷å ñëåä ïàäàíåòî áèë ïðîïúëçÿë ïúðãàâî ïîä ìàñèòå. Ðàçäðàçíåíè, ìíîçèíà ìåñòíè õîðà è õîáèòè òóòàêñè íàïóñíàõà çàâåäåíèåòî - òàÿ âå÷åð íÿìàõà íàñòðîåíèå çà ïî-íàòàòúøíè âåñåëáè. Íåêîëöèíà ìðà÷íî îãëåäàõà Ôðîäî è ñè çàøóøóêàõà, äîêàòî èçëèçàõà. Äæóäæåòàòà è ïîñëåäíèòå äâàìà-òðèìà Ãîëåìè õîðà ñòàíàõà è ïîæåëàõà „ëåêà íîù" íà ñúäúðæàòåëÿ, íî íå è íà Ôðîäî è ñïúòíèöèòå ìó. Íå ñëåä äúëãî â çàëàòà îñòàíà ñàìî Áúðçîõîä, ñåäíàë íåçàáåëÿçàí êðàé ñòåíàòà.
Ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé íå èçãëåæäàøå îñîáåíî îáåçïîêîåí. Òîé ñ îñíîâàíèå ðàç÷èòàøå, ÷å çàâåäåíèåòî òåïúðâà ùå ñå ïðåïúëâà ìíîãî âå÷åðè íàðåä, äîêàòî çàãàäú÷íîòî ïðîèçøåñòâèå áúäå îáñúäåíî îò êðàé äî êðàé.
- Àìà âèå êàêâî ïðàâèòå, ãîñïîäèí Ïîäõúëìîâ? - çàïèòà òîé. - Ïîäïëàøèõòå ìè êëèåíòåëàòà è èçïîòðîøèõòå õàëáèòå ñ âàøèòå àêðîáàòèêè!
- Ìíîãî ñúæàëÿâàì, ÷å ïðè÷èíèõ òàêèâà íåïðèÿòíîñòè - êàçà Ôðîäî. - Ñòàíà ñúâúðøåíî íåâîëíî, óâåðÿâàì âè. Ïðîñòî íåùàñòíà ñëó÷àéíîñò.
- Äîáðå, ãîñïîäè Ïîäõúëìîâ! Íî àêî ïàê ñå íàêàíèòå äà ñå ïðåìÿòàòå, äà ïðàâèòå ìàãèè èëè êàêâîòî è äà å, ïðåäóïðåæäàâàéòå õîðàòà... è íàé-âå÷å ìåí. Íèå òóê ñìå ìàëêî ïîäîçðèòåëíè êúì âñè÷êî íåîáè÷àéíî... èëè ïî-òî÷íî òàéíñòâåíî, àêî ðàçáèðàòå êàêâî èñêàì äà êàæà. Íå ãè âúçïðèåìàìå îòâåäíúæ òèÿ ðàáîòè.
- Âå÷å íÿìà äà ïðàâÿ íèùî ïîäîáíî, ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé, îáåùàâàì âè. À ñåãà ñìÿòàì äà ñè ëåãíà. Óòðå ùå òðúãíà ðàíî. Ùå ñå ïîãðèæèòå ëè ïîíèòàòà äà áúäàò ãîòîâè â îñåì ÷àñà?
- Ìíîãî äîáðå! Íî ïðåäè äà ñè çàìèíåòå, áèõ èñêàë äà ïîãîâîðèì íàñàìå, ãîñïîäèí Ïîäõúëìîâ. Òîêó-ùî ñå ñåòèõ çà íåùî, êîåòî òðÿáâà äà âè êàæà. Ñàìî äà íå ñå çàñåãíåòå. Ñåãà èìàì îùå ìàëêî ðàáîòà, à ñëåä òîâà ùå äîéäà â ñòàÿòà âè, àêî íÿìàòå íèùî ïðîòèâ.
- Ðàçáèðà ñå! - êàçà Ôðîäî, íî ñúðöåòî ìó èçòðúïíà. Çàïèòà ñå êîëêî ëè ïîòàéíè ðàçãîâîðè ùå òðÿáâà äà ïðîâåäå, ïðåäè äà ñè ëåãíå, è êàêâî ùå ìó ðàçêðèÿò. Íèìà âñè÷êè ñå áÿõà ñúþçèëè ñðåùó íåãî? Çàïî÷âàøå äà ïîäîçèðà, ÷å äîðè çàä øèøêàâîòî ëèöå íà ñòàðèÿ Ìàæèðåïåé ñå êðèÿò ÷åðíè çàìèñëè.


Ãëàâà 10

ÁÚÐÇÎÕÎÄ

Ôðîäî, Ïèïèí è Ñàì ñå âúðíàõà êúì ñåïàðåòî. Âúòðå áåøå òúìíî. Ìåðè áå èçëÿçúë è îãúíÿò äîãàðÿøå. Åäâà êîãàòî ðàçäóõàõà æàðàâàòà è õâúðëèõà îòãîðå ñú÷êè, îòêðèõà, ÷å Áúðçîõîä å âëÿçúë ñ òÿõ. Ñåãà ñåäåøå ñïîêîéíî íà ñòîëà êðàé âðàòàòà!
- Õåé! - êàçà Ïèïèí. - Êîé ñè òè è êàêâî èñêàø?
- Íàðè÷àò ìå Áúðçîõîä - îòâúðíà òîé. - Òâîÿò ïðèÿòåë ìîæå äà å çàáðàâèë, íî áåøå îáåùàë äà ñè ïîãîâîðèì íà ñïîêîéñòâèå.
- Àêî íå ñå ëúæà, òâúðäÿõòå, ÷å ìîæå äà ÷óÿ íåùî ïîëåçíî - êàçà Ôðîäî. - Êàêâî èìàòå äà ìè ñúîáùèòå?
- Íÿêîëêî íåùà - îòãîâîðè Áúðçîõîä. - Íî, ðàçáèðà ñå, íà îïðåäåëåíà öåíà.
- Êàêâî èñêàòå äà êàæåòå? - ðÿçêî çàïèòà Ôðîäî.
- Íå ñå ñòðÿñêàé! Èñêàì äà òè êàæà, ÷å ùå òè ñúîáùÿ êàêâîòî çíàì è ùå òè äàì äîáðè ñúâåòè... íî ùå ïîèñêàì âúçíàãðàæäåíèå.
- È êàêâî ùå å òî, ìîëÿ?
Ñåãà Ôðîäî ïîäîçèðàøå, ÷å å ïîïàäíàë íà ìîøåíèê, è ñìóòåíî ïîìèñëè, ÷å å âçåë çà èç ïúò ñàìî åäíà äðåáíà ñóìà. Òÿ åäâà ëè ùåøå äà çàäîâîëè íåõðàíèìàéêîòî, ïúê è íå ìîæåøå äà ñå ëèøè îò íåÿ.
- Íÿìà äà å ïîâå÷å, îòêîëêîòî ìîæåø äà ñè ïîçâîëèø - îòâúðíà Áúðçîõîä è áàâíî ñå óñìèõíà, ñÿêàø ÷åòåøå ìèñëèòå íà Ôðîäî. - Èñêàì ñàìî åäíî - äà ìå âçåìåòå çà ñïúòíèê, äîêàòî ðåøà äà âè íàïóñíà.
- Ãëåäàé òè! - âúçêëèêíà Ôðîäî èçíåíàäàí, íî íå îñîáåïî îáëåê÷åí. - Äîðè è äà òúðñåõ íîâ ñïúòíèê, íå áèõ ñå ñúãëàñèë, ïðåäè äà óçíàÿ ïîäðîáíî êîé ñòå è ñ êàêâî ñå çàíèìàâàòå.
- Ïðåâúçõîäíî! - âúçêëèêíà Áúðçîõîä, êðúñòîñà êðàêà è óäîáíî ññ îáëåãíà íàçàä. - Èçãëåæäà, îòíîâî ñè âçåë äà ïîóìíÿâàø è òîâà å äîáúð çíàê. Äîñåãà áåøå ïðåêàëåíî áåçãðèæåí. Ìíîãî äîáðå! Ùå òè êàæà êàêâîòî çíàì, à çà íàãðàäàòà ùå ðåøèø ñàì. Ìîæå áè ùå ÿ äàäåø ñ óäîâîëñòâèå, ñëåä êàòî ìå èçñëóøàø.
- Çàïî÷âàé òîãàâà! - êàçà Ôðîäî. - Êàêâî çíàåø?
- Ïðåêàëåíî ìíîãî è ïðåêàëåíî ìðà÷íè íåùà - çëîâåùî èçðå÷å Áúðçîõîä. - Íî ùî ñå îòíàñÿ äî òâîèòå ðàáîòè... - Òîé ñòàíà, áúðçî îòâîðè âðàòàòà è íàäíèêíà íàâúí. Ïîñëå òèõè÷êî ÿ çàòâîðè, ñåäíà è ïðîäúëæè ñ ïî-íèñúê ãëàñ: - Àç èìàì îñòúð ñëóõ. Âÿðíî, íå ìîãà äà èç÷åçâàì, íî ÷åñòî ìè ñå å íàëàãàëî äà ïðåñëåäâàì äèâè è õèòðè ñúùåñòâà, òúé ÷å îáèêíîâåíî çíàì êàê äà îñòàíà íåçàáåëÿçàí. Òàçè âå÷åð áÿõ çàä åäèí ïëåò êðàé Ïúòÿ, çàïàäíî îò Áðåå, êîãàòî îòêúì Ðèäîâåòå ïðèñòèãíàõà ÷åòèðèìà õîáèòè. Íÿìà íóæäà äà ïîâòàðÿì çà êàêâî ðàçãîâàðÿõà ñ Áîìáàäèë è ïîìåæäó ñè, íî åäíà ôðàçà ìå çàèíòðèãóâà. „Ìîëÿ âñè÷êè - êàçà åäèí îò òÿõ, - íå çàáðàâÿéòå, ÷å èìåòî Òîðáèíñ íå áèâà äà ñå ñïîìåíàâà. Àêî òðÿáâà äà ñå ïðåäñòàâÿ, ùå áúäà ãîñïîäèí Ïîäõúëìîâ." Òîâà ìå çàèíòðèãóâà òîëêîâà ìíîãî, ÷å ãè ïîñëåäâàõ íàñàì. Âåäíàãà ñëåä òÿõ ñå ïðåõâúðëèõ ïðåç îãðàäàòà. Ìîæå áè ãîñïîäèí Òîðáèíñ èìà ïî÷òåíè ïðè÷èíè äà óêðèâà èìåòî ñè, íî àêî å òúé, áèõ ïðåïîðú÷àë íà íåãî è ñïúòíèöèòå ìó äà áúäàò ïî-ïðåäïàçëèâè.
- Íå âèæäàì êàêúâ èíòåðåñ ìîæå äà ïðåäñòàâëÿâà èìåòî ìè çà íÿêîãî â Áðåå è âñå îùå ÷àêàì äà óçíàÿ çàùî ñå èíòåðåñóâàø îò íåãî ãíåâíî êàçà Ôðîäî. - Ìîæå áè ãîñïîäèí Áúðçîõîä èìà ïî÷òåíè ïðè÷èíè äà øïèîíèðà è ïîäñëóøâà, íî àêî å òúé, áèõ ìó ïðåïîðú÷àë äà ãè îáÿñíè.
- Äîáúð îòãîâîð! - ðàçñìÿ ñå Áúðçîõîä. - Íî îáÿñíåíèåòî å ïðîñòî: òúðñåõ õîáèò íà èìå Ôðîäî Òîðáèíñ. Òðÿáâàøå äà ãî íàìåðÿ áúðçî. Çíàåõ, ÷å å èçíåñúë îò Ãðàôñòâîòî åäíà... å, åäíà òàéíà, çàñÿãàùà ìåí è ìîèòå ïðèÿòåëè. Ñàìî íå ìå ðàçáèðàéòå ïîãðåøíî! - èçâèêà òîé, çàùîòî Ôðîäî ñå íàäèãíà îò ñòîëà, à Ñàì íàâúñåí ñêî÷è íà êðàêà. - Ùå ïàçÿ òàéíàòà ìíîãî ïî-äîáðå îò âàñ. À òÿ íàèñòèíà òðÿáâà äà ñå ïàçè! - Òîé ñå ïðèâåäå íàïðåä, îãëåäà ãè è ïðîøåïíà: - Áîéòå ñå îò âñÿêà ñÿíêà! Ïðåç Áðåå ñà ìèíàëè ×åðíè êîííèöè. Â ïîíåäåëíèê, êàçâàò, åäèí îò òÿõ äîøúë ïî Çåëåíèÿ ïúò îò ñåâåð, à ïî-êúñíî ñå ïîÿâèë äðóã, ïàê ïî Çåëåíèÿ ïúò, ñàìî ÷å îò þã.
Íàñòúïè ìúë÷àíèå. Íàé-ïîñëå Ôðîäî ñå îáúðíà êúì Ïèïèí è Ñàì.
- Òðÿáâàøå äà ñå äîñåòÿ îò íà÷èíà, ïî êîéòî íè ïîñðåùíà ñòðàæíèêúò. Èçãëåæäà, è õàíäæèÿòà áåøå ïîäî÷óë íåùè÷êî. Çàùî íè ïîäêàíâàøå äà îòèäåì ïðè êîìïàíèÿòà? È çàùî, çàùî, çà áîãà, ñå äúðæàõìå òîëêîâà ãëóïàâî? Òðÿáâàøå êðîòêî äà ñè ñòîèì òóê.
- Ïî-äîáðå áè áèëî - ñúãëàñè ñå Áúðçîõîä. - Àêî ìîæåõ, ùÿõ äà âè ïîïðå÷à äà îòèäåòå â îáùàòà çàëà, íî ñúäúðæàòåëÿò íå ìå ïóñíà äà âè âèäÿ è íå èñêàøå äà âè ïðåäàäå áåëåæêà.
- Ìèñëèø ëè, ÷å òîé... - çàïî÷íà Ôðîäî.
- Íå, íå ìèñëÿ íèùî ëîøî çà ñòàðèÿ Ìàæèðåïåé. Òîé ïðîñòî íå îáè÷à çàãàäú÷íè ñêèòíèöè êàòî ìåíå. Ôðîäî ãî èçãëåäà îçàäà÷åíî.
- Å, ïðèëè÷àì íà ñúùèíñêè ìîøåíèê, íàëè? - êàçà Áúðçîõîä. Óñòíèòå ìó ïðåçðèòåëíî ñå èçâèõà è ñòðàííà ñâåòëèíà ïðîáëåñíà â î÷èòå ìó. - Íî äàíî äà ñå îïîçíàåì ïî-äîáðå. Íàäÿâàì ñå òîãàâà äà ìè îáÿñíèø êàêâî ñòàíà â êðàÿ íà ïåñåíòà. Çàùîòî òàçè ìàëêà ëóäîðèÿ...
- ×èñòà ñëó÷àéíîñò! - ïðåêúñíà ãî Ôðîäî.
- Íå çíàì, íå çíàì. Äîáðå, íåêà å ñëó÷àéíîñò. Îò òàçè ñëó÷àéíîñò ïîëîæåíèåòî òè ñòàíà îïàñíî.
- Òî åäâà ëè áè ìîãëî äà ñå âëîøè - êàçà Ôðîäî. - Çíàåõ, ÷å òåçè êîííèöè ìå ïðåñëåäâàò, íî ñåãà ïîíå èçãëåæäà, ÷å ñà ìå èçòúðâàëè è ñà ñè çàìèíàëè.
- Íå ðàç÷èòàé íà òîâà! - ðÿçêî âúçðàçè Áúðçîõîä. - Òå ùå ñå âúðíàò. È îùå ùå äîéäàò. Èìà äðóãè. Àç çíàì áðîÿ èì. Ïîçíàâàì òåçè Êîííèöè. - Òîé ïîìúë÷à è ïîãëåäúò ìó áåøå ñòóäåí è òâúðä. - À íà íÿêîè õîðà â Áðåå íå ìîæå äà ñå âÿðâà. Áèë Ïàïðàòàê íàïðèìåð. Ëîøà ñëàâà ñå íîñè çà íåãî â Áðåå è ñúìíèòåëåí íàðîä ÷óêà íà ïîðòàòà ìó. Ñèãóðíî ñòå ãî çàáåëÿçàëè â êîìïàíèÿòà - ñìóãúë, óõèëåí òèï. Øóøóêàøå ñè ìíîãî èíòèìíî ñ åäèí îò þæíèòå ïðèøúëöè è äâàìàòà ñå èçíèçàõà íàâúí âåäíàãà ñëåä òâîÿòà „ñëó÷àéíîñò". Íå âñè÷êè þæíÿöè èìàò äîáðè íàìåðåíèÿ; êîëêîòî äî Ïàïðàòàê, òîé áè ïðîäàë êàêâîòî è äà áèëî íà ïúðâèÿ ñðåùíàò èëè ïúê áè ñòîðèë çëî ïðîñòî çà óäîâîëñòâèå.
- Êàêâî ùå ïðîäàäå Ïàïðàòàê è êàêâî ãî çàñÿãà ìîÿòà ñëó÷àéíîñò? - çàïèòà Ôðîäî, âñå îùå ðåøåí äà íå ðàçáèðà íàìåöèòå íà Áúðçîõîä.
- Âåñòè çà òåá, ðàçáèðà ñå - îòâúðíà Áúðçîõîä. - Íÿêîè õîðà ìíîãî áèõà ñå çàèíòåðåñóâàëè îò ðàçêàçà çà òâîåòî èçïúëíåíèå. Ñëåä òîâà åäâà ëè ùå èìàò íóæäà äà óçíàÿò èñòèíñêîòî òè èìå. Ñòðóâà ìè ñå ïîâå÷å îò âåðîÿòíî äà ãî ÷óÿò, ïðåäè îùå äà å èçòåêëà íîùòà. Ñòèãà ëè òè òîâà? Çà íàãðàäàòà ðåøàâàé ñàì - äàëè ùå ìå âçåìåø çà âîäà÷, èëè íå. Íî ìîãà äà òè êàæà, ÷å ïîçíàâàì âñè÷êè îáëàñòè îò Ãðàôñòâîòî äî Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, çàùîòî äúëãè ãîäèíè ñúì áðîäèë èç òÿõ. Ïî-ñòàð ñúì, îòêîëêîòî èçãëåæäàì. Ìîãà äà âè áúäà ïîëåçåí. Îò äíåñ íàòàòúê ùå òðÿáâà äà íàïóñíåòå îòêðèòèÿ ïúò; êîííèöèòå ùå äåáíàò ïî íåãî è äåíåì, è íîùåì. Ìîæåòå äà èçáÿãàòå îò Áðåå. Äîêàòî ãðåå ñëúíöå, íàâÿðíî ùå âè îñòàâÿò äà ïúòóâàòå, àëà íÿìà äà ñòèãíåòå äàëå÷å. Ùå âè íàïàäíàò èç ïóùèíàêà, íà íÿêîå äèâî ìÿñòî, êúäåòî íÿìà êîé äà âè ïîìîãíå. Èñêàø ëè äà âè íàìåðÿò? Òå ñà ñòðàøíè!
Õîáèòèòå ãî ïîãëåäíàõà è ñ èçíåíàäà çàáåëÿçàõà, ÷å ëèöåòî ìó å áîëåçíåíî èçêðèâåíî, à ðúöåòå ìó ñà ñå âêîï÷èëè â ïîäëàêúòíèöèòå íà êðåñëîòî. Â ñòàÿòà öàðóâàøå ïîêîé è òèøèíà, ñâåòëèíàòà ñÿêàø áå ïîìðúêíàëà. Áúðçîõîä äúëãî ñåäÿ, áåç äà ãè âèæäà, êàòî ÷å êðà÷åøå èç íÿêàêúâ äàëå÷åí ñïîìåí èëè ñå âñëóøâàøå â íåäîëîâèìè íîùíè çâóöè.
- Òîâà å! - èçâèêà òîé íàêðàÿ, ïðîêàðâàéêè äëàí ïî ÷åëîòî ñè. - Ìîæå áè çíàì çà ïðåñëåäâà÷èòå ïîâå÷å îò âàñ. Âèå ñå áîèòå îò òÿõ, íî ñòðàõúò âè îùå íå å äîñòàòú÷åí. Óòðå ùå òðÿáâà äà èçáÿãàòå, àêî ìîæåòå. Áúðçîõîä çíàå êàê äà âè ïðåâåäå ïî íåçíàéíè ïúòåêè. Ùå ãî âçåìåòå ëè?
Íàñòàíà òåæêî ìúë÷àíèå. Ôðîäî íå îòãîâàðÿøå, ñúìíåíèÿ è ñòðàõ îáúðêâàõà ìèñëèòå ìó. Ñàì ñå íàìðúùè, ïîãëåäíà ãîñïîäàðÿ ñè è íàêðàÿ íå èçäúðæà:
- Ñ âàøå ðàçðåøåíèå, ãîñïîäèí Ôðîäî, àç áèõ êàçàë íå! Òîÿ Áúðçîõîä òóêà íè ïðåäóïðåæäàâà è êàçâà „ïàçåòå ñå". Íà òîâà îòâðúùàì äà è íåêà äà çàïî÷íåì íàé-íàïðåä ñ íåãî. Òîé èäâà îò Ïóùèíàêà, à àç íèêîãà íå ñúì ÷óâàë õóáàâè äóìè çà ïîäîáíè õîðà. ßñíî å, ÷å çíàå íåùî, äîðè ïîâå÷å, îòêîëêîòî ìè ñå íðàâè, íî òîâà íå å ïðè÷èíà äà ìó ïîçâîëèì äà íè îòâåäå íà íÿêîå äèâî ìÿñòî, êúäåòî íÿìà êîé äà íè ïîìîãíå, êàêòî ñàì êàçà.
Ïèïèí ñìóòåíî ñå âúðòåøå íà ñòîëà ñè. Âìåñòî äà îòãîâîðè íà Ñàì, Áúðçîõîä îáúðíà ïðîíèöàòåëíèÿ ñè ïîãëåä êúì Ôðîäî.
- Íå - áàâíî ïðîèçíåñå Ôðîäî ñ íàâåäåíè î÷è. - Íå ñúì ñúãëàñåí. Ìèñëÿ... ìèñëÿ, ÷å â äåéñòâèòåëíîñò íå ñè òàêúâ, íà êàêúâòî ñå ïðàâèø. Çàïî÷íà äà ãîâîðèø êàòî õîðàòà îò Áðåå, íî ãëàñúò òè ñå ïðîìåíè. È âñå ïàê Ñàì å ïðàâ â åäíî: íå âèæäàì çàùî íè ïðåäóïðåæäàâàø äà ñå ïàçèì, à ïîñëå èñêàø äà òå ïðèåìåì íà âÿðà. Çàùî ñå ïðåñòðóâàø? Êîé ñè? Êàêâî çíàåø â äåéñòâèòåëíîñò çà... çà ìîèòå ðàáîòè è îòêúäå ñè ãî óçíàë?
- Óðîêúò ïî ïðåäïàçëèâîñò áå äîáðå óñâîåí - ìðà÷íî ñå óñìèõíà Áúðçîõîä. - Íî ïðåäïàçëèâîñòòà å åäíî, à êîëåáëèâîñòòà - ñúâñåì äðóãî. Ñàìè âå÷å íèêîãà íå ùå ñòèãíåòå äî Ëîìèäîë è åäèíñòâåíèÿò âè øàíñ å äà ìè ñå äîâåðèòå. Òðÿáâà äà ðåøàâàòå. Ãîòîâ ñúì äà îòãîâîðÿ íà íÿêîè âúïðîñè, àêî òîâà ìîæå äà âè ïîìîãíå. Íî äàëè ùå ïîâÿðâàòå íà ðàçêàçà ìè, àêî îùå íå ñòå ñèãóðíè â ìåí? Ñëóøàéòå âñå ïàê...
Â òîçè ìèã íà âðàòàòà ñå ïî÷óêà. Ïîÿâè ñå ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé ñúñ ñâåùè, à ñëåä íåãî Íîá íîñåøå êîôè ñ ãîðåùà âîäà. Áúðçîõîä ñå îòäðúïíà â åäèí òúìåí úãúë.
- Äîéäîõ äà âè ïîæåëàÿ ëåêà íîù - êàçà ñòîïàíèíúò, ñëàãàéêè ñâåùèòå ïî ìàñèòå. - Íîá! Îòíåñè âîäàòà â ñòàèòå! Ìàæèðåïåé çàòâîðè âðàòàòà.
- Òàêèâà ìè òè ðàáîòè - çàïî÷íà òîé êîëåáëèâî è ñìóòåíî. - Àêî ñúì îáúðêàë íåùî, èñêðåíî ñúæàëÿâàì. Íî ùå ñå ñúãëàñèòå, ðàáîòàòà êðàé íÿìà, à ïúê àç ñúì çàåò ÷îâåê. Îáà÷å òàÿ ñåäìèöà äâå íåùà ìè ïðèøïîðèõà ïàìåòòà, äåòî ñå âèêà, ïúê äàíî íå å ìíîãî êúñíî. Ðàçáèðàòå ëè, áÿõà ìå ïîìîëèëè äà ãëåäàì çà õîáèòè îò Ãðàôñòâîòî, îñîáåíî çà åäèí íà èìå Òîðáèíñ.
- È êàêâî îáùî èìà òîâà ñ ìåí? - çàïèòà Ôðîäî.
- Å, âèå ñè çíàåòå íàé-äîáðå! - ìíîãîçíà÷èòåëíî êàçà ñúäúðæàòåëÿò. - Àç íÿìà äà âè èçäàì, áÿõà ìè êàçàëè, ÷å òîçè Òîðáèíñ ùå ïúòóâà ïîä èìåòî Ïîäõúëìîâ. Îñâåí òîâà ìè äàäîõà îïèñàíèå, êîåòî äîñòà äîáðå âè ïîäõîæäà, àêî ìîãà òàêà äà ñå èçðàçÿ.
- Òúé ëè! Äà ãî ÷óåì òîãàâà! - ïðåêúñíà ãî Ôðîäî.
- Äåáåëî ÷åðâåíîáóçåñòî äðåáîñú÷å - òúðæåñòâåíî ïðîèçíåñå Ìàæèðåïåé.
Ïèïèí ñå èçõèëè, íî Ñàì èçãëåæäàøå âúçìóòåí.
- „Òîâà íÿìà äà òè ïîìîãíå ìíîãî, Ïèâîëåå, ïîâå÷åòî õîáèòè ñà òàêèâà", ðå÷å ìè òîé - ïðîäúëæè Ìàæèðåïåé, õâúðëÿéêè áúðç ïîãëåä êúì Ïèïèí. - „Íî òîçè å ïî-âèñîê è ïî-ñèìïàòè÷åí îò äðóãèòå, îñâåí òîâà èìà òðàï÷èíêà íà áðàäè÷êàòà. Íàïåðåíî ìîì÷å ñ ëúñêàâè î÷è÷êè." Äà ïðîùàâàòå, àìà òîé ãî ðå÷å, íå àç.
- Òîé ëè ãî ðå÷å? È êîé å òîé? - íåòúðïåëèâî çàïèòà Ôðîäî.
- À! Ãàíäàëô áåøå, àêî çíàåòå çà êîãî ãîâîðÿ. Ðàçïðàâÿò, ÷å áèë ìàãüîñíèê, íî ìàãüîñíèê, èëè íå, òîé ìè å äîáúð ïðèÿòåë. Ñåãà îáà÷å íå çíàì êàêâî ùå ìè ðå÷å, àêî ïàê ñå âèäèì. Íÿìà äà ñå ÷óäÿ, àêî ìè âêèñíå âñè÷êîòî ïèâî èëè ìå ïðåâúðíå â öåïåíèöà. Ìàëêî êèáðèòëèÿ ñè ïàäà. Íî ñòîðåíîòî ñè å ñòîðåíî.
- Äîáðå äå, êàêâî ñòå ñòîðèëè? - ïîäêàíè ãî Ôðîäî, èçìú÷åí îò áàâíîòî ðàçíèùâàíå íà ìèñëèòå ìó.
- Äîêúäå áÿõ ñòèãíàë? - Õàíäæèÿòà ïîìúë÷à è ùðàêíà ñ ïðúñòè.
- À, äà! Ñòàðèÿò Ãàíäàëô. Ïðåäè òðè ìåñåöà íàõúëòà â ñòàÿòà ìè, áåç äà ÷óêà. „Ïèâîëåå - êàçâà, - óòðå ñóòðèí çàìèíàâàì. Ùå íàïðàâèø ëè íåùî çà ìåí?" - „Ñàìî ãî êàæåòå" - îòâðúùàì àç. - „Áúðçàì - êàçâà òîé - è íÿìàì âðåìå äà ãî íàïðàâÿ ëè÷íî, íî èñêàì äà èçïðàòÿ âåñò â Ãðàôñòâîòî. Èìàø ëè íÿêîé äîâåðåí ÷îâåê äà ãî ïðàòèø íàòàì?" - „Ìîãà äà íàìåðÿ íÿêîãî - ðåêîõ àç, - ñèãóðíî óòðå èëè âäðóãèäåí." - „Íåêà äà å óòðå" - êàçà ìè òîé è ìè äàäå åäíî ïèñìî. Àäðåñèðàíî å ñúâñåì ÿñíî.
Ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé èçìúêíà îò äæîáà ñè ïëèê è çà÷åòå àäðåñà áàâíî è ãîðäî (òîé öåíåøå ðåïóòàöèÿòà ñè íà ãðàìîòåí ÷îâåê):
Ã -í ÔÐÎÄÎ ÒÎÐÁÈÍÑ, ÒÎÐÁÎÄÚÍ, ÕÎÁÈÒÎÂÎ Â ÃÐÀÔÑÒÂÎÒÎ
- Ïèñìî îò Ãàíäàëô çà ìåí! - èçâèêà Ôðîäî.
- À! - êàçà Ìàæèðåïåé. - Çíà÷è èñòèíñêîòî âè èìå å Òîðáèíñ?
- Òàêà å è âìåñòî äà ïèòàòå, ïî-äîáðå ìè äàéòå íåçàáàâíî òîâà ïèñìî è îáÿñíåòå çàùî íå ñòå ãî èçïðàòèëè. Ïðåäïîëàãàì, ÷å òîâà èñêàõòå äà ìè êàæåòå, ìàêàð ÷å äîñòà ãî óâúðòàõòå.
Ãîðêèÿò ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé èçãëåæäàøå òâúðäå ñìóòåí.
- Ïðàâ ñòå, áëàãîðîäíè ãîñïîäèíå, è ìîëÿ çà èçâèíåíèå - êàçà òîé.
- Óìèðàì îò ñòðàõ ïðè ìèñúëòà êàêâî ùå ðå÷å Ãàíäàëô, àêî ñòàíå íÿêîÿ áåëÿ. Íî íå ãî çàäúðæàõ íàðî÷íî. Ïðèáðàõ ãî äà å íà ñèãóðíî ìÿñòî. À ïúê íà ñëåäâàùèÿ äåí íå ìîæàõ äà íàìåðÿ æåëàåùè äà îòèäàò äî Ãðàôñòâîòî, íèòî íà ïî ñëåäâàùèÿ, à ìîèòå õîðà ñè ìè òðÿáâàõà. È åäíî ïîäèð äðóãî, åäíî ïîäèð äðóãî, äîêàòî ìè èçõâðúêíà îò óìà. Àç ñúì çàåò ÷îâåê. Ùå íàïðàâÿ êàêâîòî å ïî ñèëèòå ìè, çà äà îïðàâÿ íåùàòà. Ñàìî êàæåòå, àêî ìîãà äà ïîìîãíà ñ íåùî. Íå çàðàäè ïèñìîòî, à çàùîòî îáåùàõ íà Ãàíäàëô. „Ïèâîëåå - ðå÷å ìè òîé, - íå ñëåä äúëãî òîçè ìîé ïðèÿòåë îò Ãðàôñòâîòî ìîæå äà ïðèñòèãíå íàñàì çàåäíî ñ îùå åäèí. Ùå ñå ïðåäñòàâè ñ èìåòî Ïîäõúëìîâ. Çàïîìíè òîâà! Íî íå áèâà äà ïèòàø çà íèùî. Àêî íå ñúì ñ íåãî, ìîæå äà å â áåäà è äà ñå íóæäàå îò ïîìîù. Íàïðàâè êàêâîòî ìîæåø è ùå òè áúäà ïðèçíàòåëåí." Åòî ÷å ñòå òóê, à è áåäàòà íå èçãëåæäà äàëå÷å.
- Êàêâî èñêàòå äà êàæåòå? - çàïèòà Ôðîäî.
- Îíèÿ ÷åðíè õîðà - ïðîøåïíà êðú÷ìàðÿò. - Òå òúðñÿò Òîðáèíñ è àêî èìàò äîáðè íàìåðåíèÿ, òî òîãàâà àç ñúì õîáèò. Äîéäîõà â ïîíåäåëíèê è âñè÷êè êó÷åòà çàñêèìòÿõà, à ãúñêèòå ñå ðàçãðà÷èõà. Ñòðàøíà ðàáîòà, êàçâàì âè. Íîá äîòè÷à äà ìè êàæå, ÷å äâàìà ÷åðíè ìúæå ïèòàò íà âðàòàòà çà õîáèò íà èìå Òîðáèíñ. Öÿëàòà ìó êîñà áåøå íàñòðúõíàëà. Ðåêîõ èì íà îíèÿ ÷åðíè òèïîâå äà ñå ìàõàò è òðåñíàõ âðàòàòà, íî ðàçïðàâÿò, ÷å ñà çàäàâàëè ñúùèÿ âúïðîñ ÷àê äî ñåëî Ñâîä÷å. Îíÿ Ñêèòàëåö, Áúðçîõîä, è òîé ðàçïèòâàøå. Ïîìú÷è ñå äà ñå äîêîïà äî âàñ, ïðåäè äà ñòå ïîõàïíàëè, ïðåäñòàâåòå ñè.
- Ïðåäñòàâÿìå ñè! - ðÿçêî èçðå÷å Áúðçîõîä, èçëèçàéêè îò ñÿíêàòà. - È àêî ãî áåøå ïóñíàë, Ïèâîëåå, ùåøå äà ñïåñòèø ìíîãî íåïðèÿòíîñòè.
Ñòîïàíèíúò ñìàÿíî ñêî÷è îò ñòîëà.
- Òè! - âèêíà òîé. - Êúäåòî íå òå ñåå ÷îâåê, òàì íèêíåø. Êàêâî èñêàø ñåãà?
- Òîé å òóê ñ ìîå ðàçðåøåíèå - êàçà Ôðîäî. - Äîéäå äà ìè ïðåäëîæè ïîìîùòà ñè.
- Å, âèå ñèãóðíî íàé-äîáðå ñè çíàåòå - ðå÷å Ìàæèðåïåé, õâúðëÿéêè ïîäîçðèòåëíè ïîãëåäè êúì Áúðçîõîä. - Íî àêî àç áÿõ íà âàøèÿ õàë, íå áèõ òðúãíàë ñúñ Ñêèòàëåö.
- À ñ êîãî áè òðúãíàë? - çàïèòà Áúðçîõîä. - Ñ íÿêîé äåáåë õàíäæèÿ, êîéòî ùåøå äà ñè çàáðàâè èìåòî, àêî êëèåíòèòå íå ìó ãî ïîäâèêâàõà ïî öÿë äåí? Òèÿ ïðèÿòåëè íå ìîãàò âå÷íî äà ñòîÿò â „Ïîíèòî", íèòî ïúê äà ñè èäàò â êúùè. ×àêà ãè äúëúã ïúò. Áè ëè òðúãíàë äà ãè ïàçèø îò ÷åðíèòå ìúæå?
- Àç? Äà íàïóñíà Áðåå? Çà íèùî íà ñâåòà - çàÿâè èçïëàøåíèÿò äî ñìúðò ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé. - Íî çàùî íå ïîñòîèòå òóê íà ñïîêîéñòâèå, ãîñïîäèí Ïîäõúëìîâ? Êàêâè ñà òèÿ íåëåïè èñòîðèè? Áèõ èñêàë äà çíàì êàêâî òúðñÿò òèÿ ÷åðíè ìúæå è îòêúäå èäàò?
- Ñúæàëÿâàì, íå ìîãà äà îáÿñíÿ âñè÷êî - îòãîâîðè Ôðîäî. - Ðàçêàçúò å äúëúã, à àç ñúì óìîðåí è ìíîãî èçïëàøåí. Íî àêî âúçíàìåðÿâàòå äà ìè ïîìîãíåòå, äëúæåí ñúì äà âè ïðåäóïðåäÿ, ÷å ùå áúäåòå ïîä çàïëàõà, äîêàòî ñúì âúâ âàøèÿ äîì. Òèÿ ×åðíè êîííèöè - íå ñúì ñèãóðåí, àëà ìèñëÿ... áîÿ ñå, ÷å èäâàò îò...
- Òå èäâàò îò Ìîðäîð - òèõî êàçà Áúðçîõîä, - Îò Ìîðäîð, Ïèâîëåå, àêî òîâà òè ãîâîðè íåùî.
- Ïàçè áîæå! - âèêíà ïðåáëåäíåëèÿò Ìàæèðåïåé; ÿâíî áå ÷óâàë èìåòî. - Òîâà å íàé-ëîøàòà íîâèíà â Áðåå, îòêàêòî ñå ïîìíÿ.
- Òàêà å - êàçà Ôðîäî. - Îùå ëè èñêàòå äà ìè ïîìîãíåòå?
- Îùå - ïîòâúðäè Ìàæèðåïåé. - Ïîâå÷å îò êîãàòî è äà áèëî. Ìàêàð äà íå çíàì êàêâî ìîãàò äà ñòîðÿò òàêèâà êàòî ìåí ïðîòèâ... ïðîòèâ... - Ãëàñúò ìó ñåêíà.
- Ïðîòèâ ñÿíêàòà îò èçòîê - ñïîêîéíî êàçà Áúðçîõîä. - Ìàëêî ìîæåø äà ñòîðèø, Ïèâîëåå, íî è òî ùå å îò ïîëçà. Ìîæåø äà ïðèåìåø òàçè âå÷åð íàøèÿ ïðèÿòåë ïîä èìåòî Ïîäõúëìîâ è äà çàáðàâèø èìåòî Òîðáèíñ, äîêàòî íå ñå îòäàëå÷è îòòóê.
- Òàêà è ùå ñòîðÿ - êàçà Ìàæèðåïåé. - Íî ñå áîÿ, ÷å è áåç ìîÿ ïîìîù ùå óçíàÿò, ÷å å òóê. Ìåêî êàçàíî, ìíîãî å æàëêî, ÷å ãîñïîäèí Òîðáèíñ ïðèâëå÷å âíèìàíèåòî òàÿ âå÷åð. Â Áðåå è ïî-ðàíî ñà ÷óâàëè èñòîðèÿòà çà èç÷åçâàíåòî íà ãîñïîäèí Áèëáî. Äàæå è ìîÿò Íîá ñ êîðàâàòà ñè ÷óòóðà âçå äà ñå äîñåùà, à ïî íàøèÿ êðàé èìà è ïî-ñõâàòëèâè îò íåãî.
- Å, ìîæåì ñàìî äà ñå íàäÿâàìå, ÷å Êîííèöèòå íÿìà äà ñå âúðíàò âåäíàãà - êàçà Ôðîäî.
- È àç íà òîâà ñå íàäÿâàì - êàçà Ìàæèðåïåé. - Íî àêî ùå è äà ñà ïðèçðàöè, íÿìà ëåñíî äà âëÿçàò â „Ïîíèòî". Îò íèùî ñå íå áîéòå äî çàðàíòà. Íîá ùå ñè çàòâàðÿ óñòàòà. Íèêàêúâ ÷åðåí ÷îâåê íÿìà äà ïðåêðà÷è ïðàãà ìè, äîêàòî ìîãà äà ñå äúðæà íà êðàêà. Àç è ìîèòå õîðà ùå áäèì òàçè íîù, à âèå ïî-äîáðå ïîñïåòå, àêî ìîæåòå.
- Âúâ âñåêè ñëó÷àé òðÿáâà äà íè ñúáóäèòå ïðèçîðè - êàçà Ôðîäî. - Ùå ïîòåãëèì êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ðàíî. Çàêóñêàòà çà øåñò è ïîëîâèíà, àêî îáè÷àòå.
- Ñëóøàì! Ùå ñå ðàçïîðåäÿ çà âñè÷êî - êàçà ñúäúðæàòåëÿò. - Ëåêà íîù, ãîñïîäèí Òîðáèíñ... Ïîäõúëìîâ, èñêàõ äà êàæà! Ëåêà íîù... áîæè÷êî! Êúäå å âàøèÿò ãîñïîäèí Áðåíäèôóê?
- Íå çíàì - êàçà Ôðîäî, îáõâàíàò îò âíåçàïíà òðåâîãà. Ñúâñåì áÿõà çàáðàâèëè çà Ìåðè, à ñòàâàøå êúñíî. - Áîÿ ñå, ÷å å íàâúí. Ðàçïðàâÿøå, ÷å ùÿë äà ïîäèøà ÷èñò âúçäóõ.
- Å, íÿìà ãðåøêà, íÿêîé òðÿáâà äà âè íàãëåæäà, êàòî ÷å ñòå òðúãíàëè íà íåäåëíà ðàçõîäêà! - ñãúë÷à ãî Ìàæèðåïåé. - Òðÿáâà äà èçòè÷àì äà äðúïíà ðåçåòàòà, íî ùå çàðú÷àì äà ïóñíàò ïðèÿòåëÿ âè, êîãàòî äîéäå. À íàé-äîáðå äà ïðàòÿ Íîá äà ãî ïîòúðñè. Ëåêà íîù íà âñè÷êè!
Ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé õâúðëè îùå åäèí ïîäîçðèòåëåí ïîãëåä êúì Áúðçîõîä, ïîêëàòè ãëàâà è íàé-ïîñëå èçëåçå. Ñòúïêèòå ìó ñå îòäàëå÷èõà ïî êîðèäîðà.
- Å? - êàçà Áúðçîõîä. - Êîãà ùå îòâîðèø òîâà ïèñìî? 
Ïðåäè äà ñ÷óïè ïå÷àòà, Ôðîäî âíèìàòåëíî ãî îãëåäà. Òîé ÿâíî áå ñëîæåí îò Ãàíäàëô. Îòâúòðå áå èçïèñàíî ñ åíåðãè÷íèÿ, íî èçÿùåí ïî÷åðê íà âúëøåáíèêà ñëåäíîòî ïîñëàíèå:

ÑÊÎÊËÈÂÎÒÎ ÏÎÍÈ, ÁÐÅÅ. Äåí ñðåäíîãîäèøåí. Ãîäèíà íà Ãðàôñòâîòî 1418.
Ñêúïè Ôðîäî,
Ëîøè âåñòè ìå ñïîõîäèõà òóê. Òðÿáâà äà çàìèíà íåçàáàâíî. Ïîñòàðàé ñå äà íàïóñíåø Òîðáîäúí êîëêîòî ìîæå ïî-ñêîðî è íàè-êúñíî äî êðàÿ íà þëè äà áúäåø èçâúí Ãðàôñòâîòî. Ùå ñå âúðíà ïðè ïúðâàòà âúçìîæíîñò; àêî îòêðèÿ, ÷å ñè çàìèíàë, ùå òå ïîñëåäâàì. Àêî ìèíåø ïðåç Áðåå, îñòàâè ìè òóê áåëåæêà. Ìîæåø äà ñå äîâåðèø íà ñúäúðæàòåëÿ (Ìàæèðåïåé). Âúçìîæíî å ïî ïúòÿ äà ñðåùíåø åäèí ìîé ïðèÿòåë - ÷îâåê, ìúðøàâ, òúìíîêîñ, âèñîê, íÿêîè ãî íàðè÷àò Áúðçîõîä. Òîé çíàå êàê ñòîÿò íåùàòà è ùå òè ïîìîãíå. Íàñî÷è ñå êúì Ëîìèäîë. Íàäÿâàì ñå òàì îòíîâî äà ñå ñðåùíåì. Àêî íå äîéäà, Åëðîíä ùå òè äàäå ñúâåò.
Òâîé çàáúðçàí
ÃÀÍÄÀËÔ
Ï.Ñ. Â ÍÈÊÀÊÚÂ ÑËÓ×ÀÉ íå ãî èçïîëçâàé îòíîâî! Íå ïúòóâàé íîùåì!
Ï.Ï.Ñ. Ïðîâåðè äàëè å èñòèíñêèÿò Áúðçîõîä. Ïî ïúòèùàòà ñêèòàò ðàçíè òúìíè ëè÷íîñòè. Èñòèíñêîòî ìó èìå å Àðàãîðí.
Íå âñÿêîå çëàòî ñèÿå,
íå âñåêè ñêèòàëåö å âðàã,
çäðàâ ñòàðåö íå âåõíå. äî êðàÿ,
íå æàðè ñëàíà êîðåí ÿê.
Ùå ëóìíå ïàê ïëàìúê èçãàñíàë,
íàä ñÿíêàòà - ëú÷ çàñèÿë,
ñòðîøåíèÿò ìå÷ ùå çàðàñíå,
ñâàëåíèÿò ïàê ùå å êðàë.
Ï.Ï.Ï.Ñ. Íàäÿâàì ñå Ìàæèðåïåé äà èçïðàòè áúðçî ïèñìîòî. Äîñòîåí ìúæ, íî ïàìåòòà ìó å êàòî êèëåð - êàêâîòî ïîòúðñèø, âñå å çàòðóïàíî. Àêî çàáðàâè, ùå ãî îïåêà íà øèø.
Ñáîãîì?

Ôðîäî ïðî÷åòå ïèñìîòî, ïîñëå ãî ïîäàäå íà Ïèïèí è Ñàì.
- Ñòàðèÿò Ìàæèðåïåé íàèñòèíà å çàáúðêàë ãîëÿìà êàøà! - êàçà òîé. - Çàñëóæàâà ñè äà ãî èçïåêàò íà øèø. Àêî áÿõ ïîëó÷èë òîâà ïèñìî íàâðåìå, ñåãà ùÿõìå äà ñìå íà ñïîêîéñòâèå â Ëîìèäîë. Íî êàêâî ìîæå äà ñå å ñëó÷èëî ñ Ãàíäàëô? Òîé ïèøå òàêà, ñÿêàø ïîòåãëÿ ñðåùó óæàñíà çàïëàõà.
- Îò ìíîãî ãîäèíè å âñå òàêà - êàçà Áúðçîõîä. Ôðîäî ñå îáúðíà è ãî èçãëåäà çàìèñëåíî. Ïèòàøå ñå êàêâî ëè çíà÷è âòîðèÿò ïîñëåïèñ íà Ãàíäàëô.
- Çàùî íå êàçà âåäíàãà, ÷å ñè ïðèÿòåë íà Ãàíäàëô? Íÿìàøå äà ñè ãóáèì âðåìåòî.
- Òàêà ëè? Áè ëè ìè ïîâÿðâàë íÿêîé îò âàñ äîñåãà? Àç íå çíàåõ çà òîâà ïèñìî. Ñìÿòàõ, ÷å àêî èñêàì äà âè ïîìîãíà, òðÿáâà äà ñïå÷åëÿ äîâåðèåòî âè áåç íèêàêâè äîêàçàòåëñòâà. Âúâ âñåêè ñëó÷àé íÿìàõ íàìåðåíèå äà ñå ðàçêðèÿ âåäíàãà. Ïúðâî òðÿáâàøå àç äà âè ïðîó÷à è äà ñå óâåðÿ êîè ñòå. Âðàãúò è ïðåäè ìè å óñòðîéâàë êëîïêè. Ùîì âçåõ ðåøåíèåòî ñè, áÿõ ãîòîâ äà âè êàæà âñè÷êî, êîåòî ïîæåëàåòå. Íî òðÿáâà äà ïðèçíàÿ - äîáàâè òîé ñúñ ñòðàíåí ñìÿõ, - ÷å ñå íàäÿâàõ äà ìå ïðèåìåòå çàðàäè ñàìèÿ ìåí. Ïðåñëåäâàíèÿò ïîíÿêîãà ñå óìîðÿâà îò íåäîâåðèå è êîïíåå çà äðóæáà. Íî, èçãëåæäà, âèäúò ìè íå å ìíîãî ïðèâëåêàòåëåí.
- Òàêà å... ïîíå íà ïðúâ ïîãëåä - ðàçñìÿ ñå Ïèïèí, âíåçàïíî îáëåê÷åí, ñëåä êàòî áå ïðî÷åë ïèñìîòî íà Ãàíäàëô. - Íî áëàãîðîäñòâîòî èäå îò äåëàòà, êàêòî êàçâàìå â Ãðàôñòâîòî. Ñìåÿ äà êàæà, ÷å è íèå íÿìà äà èçãëåæäàìå ïî-äîáðå, ñëåä êàòî ïîñêèòàìå íÿêîé è äðóã äåí ïðåç ÿìè è òðúíàöè.
- Çà äà çàïðèëè÷àø íà Áúðçîõîä, íå å äîñòàòú÷íî äà ïîñêèòàø èç Ïóùèíàêà íÿêîëêî äíè, ñåäìèöè èëè ãîäèíè - îòâúðíà Ñêèòàëåöúò. - Ïî-ñêîðî ùå óìðåø, îñâåí àêî ñè çàìåñåí îò ïî-ÿêî òåñòî, îòêîëêîòî èçãëåæäàø.
Ïèïèí ìëúêíà, íî Ñàì íå ìèðÿñâàøå è ïðîäúëæàâàøå äà îãëåæäà Áúðçîõîä ñ ïîäîçðåíèå.
- Îòêúäå äà çíàåì, ÷å òè ñè îíçè Áúðçîõîä, çà êîãîòî ïèøå Ãàíäàëô? - ïîïèòà òîé. - Ïðåäè äà ñå ïîÿâè ïèñìîòî, òè èçîáùî íå ñïîìåíàâàøå çà âúëøåáíèêà. Ìåíå àêî ïèòàò, ìîæå äà ñè ïðåäðåøåí øïèîíèí, êîéòî îïèòâà äà íè ïðèâëå÷å ïîäèð ñåáå ñè. Êàêâî ùå ðå÷åø ñåãà?
- ×å ñè þíà÷àãà - îòâúðíà Áúðçîõîä. - Áîÿ ñå îáà÷å, ÷å èìàì ñàìî åäèí îòãîâîð, Ñàì Ìàéòàïåð. Àêî áÿõ óáèë èñòèíñêèÿ Áúðçîõîä, ìîæåõ äà óáèÿ è âàñ. È âå÷å ùÿõ äà ñúì âè óáèë áåç òîëêîâà ïðèêàçêè. Àêî èñêàõ Ïðúñòåíà, ìîæåõ äà ãî èìàì - ÑÅÃÀ!
Òîé ñå èçïðàâè è êàòî ÷å èçâåäíúæ ñòàíà ïî-âèñîê. Â î÷èòå ìó ïëàìíà ïðîíèçâàù, çàïîâåäåí áëÿñúê. Îòõâúðëÿéêè ïëàùà ñè íàçàä, òîé ïîëîæè ðúêà âúðõó äðúæêàòà íà ñêðèòèÿ ñè ìå÷. Íèêîé íå ïîñìÿ äà ìðúäíå. Ñàì ãî ãëåäàøå áåçìúëâíî ñúñ çÿïíàëà óñòà.
- Íî çà ùàñòèå àç ñúì èñòèíñêèÿò Áúðçîõîä - êàçà òîé, êàòî ãè ãëåäàøå îòâèñîêî, è âíåçàïíà óñìèâêà ñìåê÷è ëèöåòî ìó. - Àç ñúì Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí, è àêî ñ æèâîòà èëè ñìúðòòà ñè ìîãà äà âè ñïàñÿ, ùå ãî ñòîðÿ.
Íàñòúïè äúëãî ìúë÷àíèå. Íàé-ñåòíå Ôðîäî êîëåáëèâî çàãîâîðè:
- Îùå ïðåäè ïèñìîòî âÿðâàõ èëè ïîíå èñêàõ äà âÿðâàì, ÷å ñè ïðèÿòåë. Òè ìå èçïëàøè íÿêîëêî ïúòè òàçè âå÷åð, íî íèòî âåäíúæ íå ãî ñòîðè òàêà, êàêòî áèõ î÷àêâàë îò ïðèñëóæíèê íà Âðàãà. Ìèñëÿ, ÷å íÿêîé îò íåãîâèòå øïèîíè áè... áè èçãëåæäàë ïî-êðàñèâ, íî áè èçëú÷âàë ãðîçîòà, àêî ìå ðàçáèðàø.
- ßñíî - ðàçñìÿ ñå Áúðçîõîä. - Àç èçãëåæäàì ãðîçåí, íî èçëú÷âàì êðàñîòà. Òîâà ëè å? „Íå âñÿêîå çëàòî ñèÿå, íå âñåêè ñêèòàëåö å âðàã."
- Çíà÷è îíåçè ñòèõîâå ñå îòíàñÿõà çà òåá? - çàïèòà Ôðîäî. - Íå ìîæåõ äà ðàçáåðà êàêâî îçíà÷àâàò. Íî êàê óçíà, ÷å ñà â ïèñìîòî íà Ãàíäàëô, áåç äà ñè ãî ÷åë?
- Íå ñúì óçíàë. Íî àç ñúì Àðàãîðí è òèÿ ñòèõîâå âúðâÿò çàåäíî ñ èìåòî.
Òîé èçâàäè ìå÷à ñè è õîáèòèòå âèäÿõà, ÷å îñòðèåòî íàèñòèíà å ïðå÷óïåíî íà åäèí ôóò íàä äðúæêàòà.
- Íå âúðøè êîé çíàå êàêâà ðàáîòà, íàëè, Ñàì? - êàçà Áúðçîõîä. - Íî èäå âðåìåòî, êîãàòî ùå áúäå èçêîâàí íàíîâî. 
Ñàì ïðåìúë÷à.
- Å - êàçà Áúðçîõîä, - ñ ðàçðåøåíèåòî íà Ñàì ùå ñìÿòàìå âúïðîñà çà ïðèêëþ÷åí. Áúðçîõîä ñòàâà âàø âîäà÷. Óòðå íè ÷àêà òåæúê ïúò. Äîðè äà íè îñòàâÿò áåçïðåïÿòñòâåíî äà íàïóñíåì Áðåå, åäâà ëè ìîæåì äà ñå íàäÿâàìå, ÷å ùå îñòàíåì íåçàáåëÿçàíè. Íî ïðè ïúðâà âúçìîæíîñò ùå îïèòàìå äà ñå îòêúñíåì. Îñâåí ãëàâíèÿò ïúò ïîçíàâàì îùå åäèí-äâà ìàðøðóòà, âîäåùè íàâúí îò ìåñòíîñòòà Áðåå. Îòêúñíåì ëè ñå îò ïðåñëåäâà÷èòå, ùå ïîòåãëèì êúì Áóðíèÿ âðúõ.
- Áóðíèÿò âðúõ ëè? - îáàäè ñå Ñàì. - Êàêâî å òîâà?
- Åäèí õúëì ñåâåðíî îò øîñåòî, ïðèáëèçèòåëíî íà ïîëîâèíàòà ïúò îò òóê äî Ëîìèäîë. Îòòàì ñå âèæäà íàäëúæ è øèð è ùå ìîæåì äà ñå ïîîãëåäàìå. Àêî Ãàíäàëô èäå ïîäèð íàñ, òîé ñúùî ùå ñå íàñî÷è íàòàòúê. Ñëåä Áóðíèÿ âðúõ ïúòÿò íè ùå ñòàíå ïî-òðóäåí è ùå òðÿáâà äà èçáèðàìå èçìåæäó ðàçëè÷íè îïàñíîñòè.
- Êîãà âèäÿ Ãàíäàëô çà ïîñëåäåí ïúò? - çàïèòà Ôðîäî, - Çíàåø ëè êúäå å, êàêâî ïðàâè?
Ëèöåòî íà Áúðçîõîä ïîòúìíÿ.
- Íå çíàì - êàçà òîé. - Íàïðîëåò çàåäíî äîéäîõìå îòêúì èçòîê. Ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ãîäèíè ÷åñòî ñòîÿõ íà ñòðàæà ïî ãðàíèöèòå íà Ãðàôñòâîòî, äîêàòî òîé å çàåò äðóãàäå. Ãàíäàëô ðÿäêî âè îñòàâÿøå áåç íàäçîð. Çà ïîñëåäåí ïúò ñå ñðåùíàõìå íà ïúðâè ìàé êðàé Ñàðíîâ áðîä, íàäîëó ïî Áðåíäèâèí. Òîé ìè êàçà, ÷å ñè å ñâúðøèë ðàáîòàòà ñ òåá è ÷å ïðåç ïîñëåäíàòà ñåäìèöà íà ñåïòåìâðè ùå ïîòåãëèø çà Ëîìèäîë. Çíàåõ, ÷å òîé ùå áúäå ñ òåáå, è çàòîâà çàìèíàõ äà óðåäÿ åäèí ëè÷åí âúïðîñ. Ñáúðêàë ñúì. ßâíî ñà ãî íàñòèãíàëè ëîøè âåñòè, à àç íå ñúì áèë íàáëèçî äà ìó ïîìîãíà. Çà ïðúâ ïúò, îòêàêòî ãî ïîçíàâàì, çàïî÷âàì äà ñå òðåâîæà. Äîðè àêî å âúçïðåïÿòñòâàí äà äîéäå ëè÷íî, áè òðÿáâàëî äà íè èçïðàòè âåñòè. Ïðåäè âðåìå, êîãàòî ñå âúðíàõ, óçíàõ ëîøèòå íîâèíè. Âå÷å ñå å ðàç÷óëî íàäëúæ è øèð, ÷å Ãàíäàëô å èç÷åçíàë, à ×åðíèòå êîííèöè èäâàò. Óçíàõ òîâà îò åëôèòå íà Ãèëäîð; ïî-êúñíî òå ìè ñúîáùèõà, ÷å ñè íàïóñíàë äîìà ñè, íî íÿìàøå ñâåäåíèÿ äà ñè èçëÿçúë îò Ôóêîâ êðàé. Ñ òðåâîãà íàáëþäàâàõ Èçòî÷íèÿ ïúò.
- Ìèñëèø ëè, ÷å ×åðíèòå êîííèöè èìàò íåùî îáùî ñ òîâà... ñ îòñúñòâèåòî íà Ãàíäàëô, èñêàì äà êàæà? - çàïèòà Ôðîäî.
- Íå çíàì êîé äðóã áè ìîãúë äà ìó ïîïðå÷è îñâåí ñàìèÿò Âðàã - êàçà Áúðçîõîä. - Íî íå ãóáÿ íàäåæäà! Ãàíäàëô å ìíîãî ïî-âåëèê, îòêîëêîòî ñè ìèñëèòå â Ãðàôñòâîòî... îáèêíîâåíî âèå ìîæåòå äà âèäèòå ñàìî øåãèòå è èãðà÷êèòå ìó. Íî ñåãàøíîòî íà÷èíàíèå ùå áúäå íàé-òåæêàòà ìó çàäà÷à.
Ïèïèí ñå ïðîçÿ.
- Ñúæàëÿâàì - ðå÷å òîé, - íî ñúì èçìîðåí äî ñìúðò. Íàïóê íà âñè÷êè îïàñíîñòè è ñòðàõîâå òðÿáâà äà ñè ëÿãàì, èíà÷å ùå çàäðåìÿ íà ñòîëà. Êúäå å òîÿ ãëóïàâ Ìåðè? Ñàìî òîâà íè ëèïñâàøå - äà òðúãíåì èç òúìíîòî äà ãî òúðñèì.
Â òîçè ìèã âõîäíàòà âðàòà ñå òðåñíà; ïî êîðèäîðà çàòðîïàõà áúðçè ñòúïêè. Â ñåïàðåòî íàõëó Ìåðè, ñëåäâàí îò Íîá. Òîé áúðçî çàòâîðè âðàòàòà è ñå îáëåãíà íà íåÿ. Åäâà äèøàøå. Õîáèòèòå ãî ãëåäàõà ñ òðåâîãà è íàé-ñåòíå òîé èçïúøêà:
- Âèäÿõ ãè, Ôðîäî! Âèäÿõ ãè! ×åðíèòå êîííèöè!
- ×åðíèòå êîííèöè! - èçâèêà Ôðîäî. - Êúäå?
- Òóê. Â ñåëîòî. Àç ñòîÿõ â ñåïàðåòî îêîëî ÷àñ. Âàñ îùå âè íÿìàøå è èçëÿçîõ äà ñå ïîðàçõîäÿ. Íàêðàÿ ñå âúðíàõ è ñïðÿõ òàì, êúäåòî íå äîñòèãàøå ñâåòëèíàòà íà ôåíåðà, äà ïîãëåäàì çâåçäèòå. Âíåçàïíî ìå ïîáèõà òðúïêè è óñåòèõ, ÷å íåùî óæàñíî ïúëçè íàîêîëî - îòâúä ñâåòëíÿ êðúã íà ôåíåðà, â ñåíêèòå çàä ïúòÿ, èìàøå íÿêàêâà îùå ïî-ãúñòà ñÿíêà. Âåäíàãà ñëåä òîâà òÿ áåçøóìíî ñå èçïëúçíà â ìðàêà. Êîí íÿìàøå.
- Íàêúäå îòèäå? - ðÿçêî çàïèòà Áúðçîõîä. Çàáåëÿçâàéêè íåïîçíàòèÿ åäâà ñåãà, Ìåðè ñå ñåïíà.
- Ïðîäúëæàâàé - êàçà Ôðîäî. - Òîé å ïðèÿòåë íà Ãàíäàëô. Ïîñëå ùå òè îáÿñíÿ.
- Ñòîðè ìè ñå, ÷å îòèâà íà èçòîê ïîêðàé Ïúòÿ - ïðîäúëæè Ìåðè. - Îïèòàõ äà ãî ïðîñëåäÿ. Ðàçáèðà ñå, òî èç÷åçíà ïî÷òè âåäíàãà, íî àç çàâèõ çàä úãúëà è ïðîäúëæèõ ÷àê äî ïîñëåäíàòà êðàéïúòíà êúùà.
Áúðçîõîä ãî èçãëåäà ñìàÿíî.
- Èìàø þíà÷íî ñúðöå, íî ñè ïîñòúïèë áåçðàçñúäíî.
- Íå çíàì - êàçà Ìåðè. - Ìèñëÿ, ÷å íå áÿõ íèòî ñìåë, íèòî ãëóïàâ. Ïðîñòî íå ìîæåõ äà ñå óäúðæà. Ñÿêàø íåùî ìå ïðèòåãëÿøå. Êàêòî è äà å, ïðîäúëæèõ è íåíàäåéíî ÷óõ ãëàñîâå êðàé îãðàäàòà. Åäèíèÿò ìúíêàøå íåÿñíî, äðóãèÿò øåïíåøå èëè ñúñêàøå. Íå ìîæàõ äà ðàçáåðà íèòî äóìà. Íå ïðîïúëçÿõ ïî-íàáëèçî, çàùîòî öÿë ñå ðàçòðåïåðàõ. Ïîñëå ìå îáçå óæàñ, îáúðíàõ ñå è òúêìî ñå êàíåõ äà õóêíà êúì êúùè, êîãàòî íåùî ñå ïðèáëèæè èçîòçàä è àç... àç ñå ñòðîïîëèõ.
- Àç ãî íàìåðèõ, ñúð - íàìåñè ñå Íîá. - Ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé ìå ïðàòè íàâúí ñ ôåíåðà. Ñëÿçîõ äî Çàïàäíàòà ïîðòà, ïîñëå ñå âúðíàõ äî Þæíàòà. Òîêó äî äîìà íà Áèë Ïàïðàòàê ìè ñå ñòîðè, ÷å âèæäàì íåùî íà Ïúòÿ. Íå ìîãà äà ñå çàêúëíà, íî êàòî ÷å ëè äâàìà äóøè ñå áÿõà íàâåëè íàä íåùî è ãî ïîâäèãàõà. Íàäàäîõ âèê, àëà êîãàòî ñòèãíàõ íà ìÿñòîòî, îò òÿõ íÿìàøå è ñëåäà, ñàìî ãîñïîäèí Áðåíäèôóê ëåæåøå â êàíàâêàòà. Èçãëåæäàøå çàñïàë. Êàòî ãî ðàçòúðñèõ, ðå÷å: „Ìèñëåõ, ÷å ñúì ïàäíàë â äúëáîêà âîäà." Ìíîãî ñòðàíåí áåøå è ùîì ãî ñâåñòèõ, ñêî÷è íà êðàêà è õóêíà íàñàì êàòî çàåê.
- Áîÿ ñå, ÷å å âÿðíî, ìàêàð äà íå ïîìíÿ êàêâî ñúì êàçàë - ñúãëàñè ñå Ìåðè. - Ñúíóâàõ íÿêàêúâ ñòðàøåí ñúí, íî íå ìîãà äà ñè ãî ïðèïîìíÿ. Áÿõ ñå ðàçïàäíàë íà ïàð÷åòà. Íå çíàì êàêâî ìå ñïîëåòÿ.
- Àç çíàì - êàçà Áúðçîõîä. - ×åðíèÿò äúõ. Êîííèöèòå òðÿáâà äà ñà îñòàâèëè êîíåòå ñè îòâúí è äà ñà ñå ïðîìúêíàëè òàéíî ïðåç Þæíàòà ïîðòà. Ñåãà âå÷å çíàÿò âñè÷êè íîâèíè, çàùîòî ñà ïîñåòèëè Áèë Ïàïðàòàê, à íàâÿðíî è þæíÿêúò å áèë øïèîíèí. Íåùî ìîæå äà ñå ñëó÷è òàçè íîù, ïðåäè äà ñìå íàïóñíàëè Áðåå.
- Êàêâî ùå ñå ñëó÷è? - çàïèòà Ìåðè. - Ùå íàïàäíàò ëè ñòðàííîïðèåìíèöàòà?
- Íå, íå âÿðâàì. Îùå íå ñà ñå ñúáðàëè âñè÷êè. È âúâ âñåêè ñëó÷àé òå íå äåéñòâàò òàêà. Íàé-ñèëíè ñà ñðåä ìðàê è ñàìîòà; íå áèõà íàïàäíàëè îòêðèòî äîì, â êîéòî èìà ñâåòëèíà è ìíîãî õîðà. Âñå îùå íå ñà îò÷àÿíè äîòàì, çíàÿò, ÷å íè ïðåäñòîÿò îùå ìíîãî ëåâãè èç Åðèàäîð. Íî óæàñúò å òÿõíà ñèëà è íÿêîè õîðà îò Áðåå âå÷å ñà â ëàïèòå èì. Òå ùå çàñòàâÿò òèÿ îòðåïêè äà ñòîðÿò íÿêàêâî çëîäåÿíèå - Ïàïðàòàê, íÿêîè îò ÷óæäåíöèòå, à ìîæå áè è ñòðàæíèêà. Â ïîíåäåëíèê ×åðíèòå êîííèöè ïðèêàçâàõà ñ Õàðè íà Çàïàäíàòà ïîðòà, âèäÿõ ãè. Êîãàòî ñè çàìèíàõà, òîé áåøå ïðåáëåäíÿë è öÿë ñå òðåñåøå.
- Èçãëåæäà, îòâñÿêúäå íè îáãðàæäàò âðàãîâå - êàçà Ôðîäî. - Êàêâî äà ïðàâèì?
- Ñòîéòå òóê è íå ñå ïðèáèðàéòå ïî ñòàèòå ñè! Ïðîòèâíèêúò íåñúìíåíî ñå å îñâåäîìèë çà òÿõ. Ïðîçîðöèòå íà õîáèòîâèòå ñòàè ãëåäàò íà ñåâåð è ñà äîñàìè çåìÿòà. Ùå îñòàíåì âñè÷êè çàåäíî è ùå çàëîñòèì âðàòàòà è ïðîçîðåöà. Íî íàé-íàïðåä äâàìàòà ñ Íîá ùå äîíåñåì áàãàæà âè.
Äîêàòî Áúðçîõîä áåøå íàâúí, Ôðîäî íàáúðçî ðàçêàçà íà Ìåðè êàêâî áå ñòàíàëî ñëåä âå÷åðÿ. Ìåðè âñå îùå ÷åòåøå è îáìèñëÿøå ïèñìîòî íà Ãàíäàëô, êîãàòî Áúðçîõîä è Íîá ñå âúðíàõà.
- Å, ãîñïîäà - êàçà Íîá, - ðàçäúðïàõ îäåÿëàòà íà âñè÷êè ëåãëà è ïúõíàõ îòäîëó ïî åäíà ãîëÿìà âúçãëàâíèöà. À íà âàøàòà ãëàâà íàïðàâèõ ÷óäåñíà èìèòàöèÿ îò åäíà êàôÿâà êúäåëÿ, ãîñïîäèí Òîðá... Ïîäõúëìîâ, ñúð - äîáàâè òîé óõèëåíî.
Ïèïèí ñå ðàçñìÿ.
- Ñèãóðíî ìíîãî ñè ïðèëè÷à! Íî êàêâî ùå ñòàíå, êàòî ðàçáåðàò èçìàìàòà?
- Ùå âèäèì - êàçà Áúðçîõîä. - Äà ñå íàäÿâàìå, ÷å ùå óäúðæèì êðåïîñòòà äî ðàçñúìâàíå.
- Ëåêà âè íîù - êàçà Íîá è èçëåçå äà ñå âêëþ÷è â íîùíàòà ñòðàæà ïðåä âðàòàòà.
Õîáèòèòå ñòðóïàõà ñíàðÿæåíèåòî ñè íà ïîäà. Çàëîñòèõà âðàòàòà ñ åäíî ñòîë÷å è çàòâîðèõà ïðîçîðåöà. Êàòî íàäíèêíàõà íàâúí, Ôðîäî âèäÿ, ÷å íîùòà å âñå òàêà ÿñíà. ßðêèÿò Ñúðï (Òàêà õîáèòèòå íàðè÷àò Êîëàòà èëè Ãîëÿìàòà ìå÷êà. - Á. à.) âèñåøå íàä ïëåùèòå íà õúëìà Áðåå. Ôðîäî çàòâîðè òåæêèòå âúòðåøíè êàïàöè, ñëîæè ðåçåòî è äðúïíà çàâåñèòå. Áúðçîõîä ïîäêëàäå îãúíÿ è äóõíà ñâåùèòå.
Õîáèòèòå íàëÿãàõà íà îäåÿëàòà ñè ñ êðàêà êúì îãíèùåòî, à Áúðçîõîä ñåäíà íà ñòîëà äî âðàòàòà. Ïîïðèêàçâàõà îùå ìàëêî, äîêàòî Ìåðè èç÷åðïè âúïðîñèòå ñè.
- Êðàâàòà ïðåñêî÷èëà Ëóíàòà! - èçêèñêà ñå òîé, êàòî ñå îìîòàâàøå â îäåÿëîòî. - Êîëêî ñè áèë ñìåøåí, Ôðîäî! Çàùî íå ñúì áèë òàì äà òå âèäÿ. Äîñòîéíèòå ãðàæäàíè íà Áðåå ùå èìà äà ïðèêàçâàò çà òîâà îùå ñòî ãîäèíè.
- Íàäÿâàì ñå - êàçà Áúðçîõîä.
Ïîñëå õîáèòèòå çàìëúêâàõà è åäèí ïî åäèí ñå óíåñîõà â ñúí.


Ãëàâà 11

ÊÈÍÆÀË Â ÌÐÀÊÀ

Äîêàòî òå ñå ãîòâåõà çà ñúí â õàíà íà Áðåå, íàä Ôóêîâ êðàé òåãíåøå ìðàê, ìúãëè áëóæäàåõà èç äîë÷èíêèòå è ïî ðå÷íèÿ áðÿã. Êúùàòà â Ùóð÷îâ äîë òúíåøå â òèøèíà. Øèøêî Áîëãåð ïðåäïàçëèâî îòêðåõíà âðàòàòà è íàäíèêíà íàâúí. Ñòðàõúò ìó ñå áå çàñèëâàë ïðåç öåëèÿ äåí è ñåãà òîé íå ìîæåøå íèòî äà ñåäè, íèòî äà ñè ëåãíå - èç áåçâåòðåíèÿ íîùåí âúçäóõ íàäâèñâàøå çàïëàõà. Äîêàòî ãëåäàøå êúì ìðàêà, ïîä äúðâåòàòà ñå ðàçìúðäà ÷åðíà ñÿíêà, ïîðòè÷êàòà ñÿêàø ñàìà ñå îòâîðè è áåçøóìíî ñå çàòâîðè. Ñêîâà ãî óæàñ. Òîé ñå øìóãíà íàçàä è ïîñòîÿ ðàçòðåïåðàí â êîðèäîðà. Ïîñëå çàòâîðè âðàòàòà è ïðåâúðòÿ êëþ÷à.
Íîùòà íàïðåäâàøå. Îòêúì ïúòÿ ñå ïðîêðàäíàõà òèõè êîíñêè ñòúïêè. Êðàé ïîðòè÷êàòà òå ñïðÿõà è òðè ÷åðíè ôèãóðè ïðîïúëçÿõà â äâîðà êàòî íîùíè ñåíêè. Åäíàòà òðúãíà êúì âðàòàòà, äðóãèòå çàñòàíàõà êðàé úãëèòå îò äâåòå ñòðàíè íà êúùàòà, íîùòà áàâíî ñå âëà÷åøå, à òå ñòîÿõà òàì, íåïîäâèæíè êàòî êàìåííè ñåíêè. Äîìúò è êðîòêèòå äúðâåòà ñÿêàø áÿõà çàòàèëè äúõ â î÷àêâàíå.
Ëèñòàòà ëåêî ïîòðúïâàõà è íåéäå äàëå÷å ïðîïÿ ïåòåë. Îòìèíàâàøå ñòóäåíèÿò ÷àñ ïðåäè ðàçñúìâàíå. Ôèãóðàòà êðàé âðàòàòà ñå ðàçäâèæè. Â áåçëóííèÿ ìðàê ïðîáëåñíà ñòîìàíåíî îñòðèå, ñÿêàø îò íîæíèöàòà ñå èçëÿ ëú÷ õëàäíà ñâåòëèíà. Âðàòàòà ñå ðàçòðåñå îò ìåê, íî òåæúê óäàð.
- Îòâîðåòå â èìåòî íà Ìîðäîð! - èçðå÷å òúíúê, çàïëàøèòåëåí ãëàñ. Îò âòîðèÿ óäàð âðàòàòà ñå ïîääàäå è ðóõíà íàâúòðå ñ ïðîïóêàíè äúñêè è ðàçáèòà êëþ÷àëêà. ×åðíèòå ôèãóðè áúðçî âëÿçîõà.
Â òîçè ìèã ñðåä áëèçêèòå äúðâåòà çàñâèðè ðîã. Òîé ïðîíèçà íîùòà êàòî îãúí, ëóìíàë íà âèñîê õúëì.
ÍÀ ÊÐÀÊ! ÑÒÐÀÕ! ÎÃÚÍ! ÂÐÀÃ! ÍÀ ÊÐÀÊ!
Øèøêî Áîëãåð íå áå ñòîÿë ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå. Âåäíàãà ùîì çúðíà ÷åðíèòå ôèãóðè äà ïúëçÿò ïðåç ãðàäèíàòà, òîé ðàçáðà, ÷å òðÿáâà äà áÿãà èëè äà çàãèíå. È èçáÿãà - ïðåç çàäíàòà âðàòà, ïðåç ãðàäèíàòà è ïðåç íèâèòå. Êîãàòî ñòèãíà äî íàé-áëèçêàòà êúùà, íà ïîâå÷å îò åäíà ìèëÿ, òîé ðóõíà íà ïðàãà ñ âèê:
- Íå, íå, íå! Íåäåéòå ìåí! Íå ãî âçåõ àç!
Ìèíà äîñòà âðåìå, äîêàòî íÿêîé ðàçáåðå áðúùîëåâåíåòî ìó. Íàé-ñåòíå ñõâàíàõà, ÷å âúâ Ôóêîâ êðàé èìà âðàãîâå, íÿêàêâî ñòðàííî íàøåñòâèå îò Ñòàðàòà ãîðà. È ïîâå÷å íå ãóáèõà âðåìå.
ÑÒÐÀÕ! ÎÃÚÍ! ÂÐÀÃ!
Áðåíäèôóêîâöè ñâèðåõà ñ ðîã Çîâà íà Ôóêîâ êðàé, êîéòî íå áå çâó÷àë âå÷å ñòî ãîäèíè, îòêàêòî ïðåç Ëþòàòà çèìà áåëèòå âúëöè áÿõà ìèíàëè ïî ëåäà íà Áðåíäèâèí.
ÍÀ ÊÐÀÊ! ÍÀ ÊÐÀÊ!
Îòäàëå÷å îòâðúùàõà ðîãîâå. Òðåâîãàòà ñå ðàçíàñÿøå. ×åðíèòå ôèãóðè èçáÿãàõà îò êúùàòà. Òè÷àéêè, åäíà îò òÿõ èçòúðâà íà ïðàãà õîáèòîâî íàìåòàëî. Îò ïúòÿ ñå ðàçäàäå çâóê íà êîïèòà, ïðåìèíà â ãàëîï è çàòðîïîëè íàäàëå÷ â íîùòà. Èç öåëèÿ Ùóð÷îâ äîë îòåêâàõà ðîãîâå, êðåùÿõà ãëàñîâå, òúð÷àõà êðàêà. Íî ×åðíèòå êîííèöè âèõðåíî ïðåïóñêàõà êúì Ñåâåðíàòà ïîðòà. Íåêà ñè ñâèðè äðåáíèÿò íàðîä! Ñàóðîí ùå ñå çàåìå ñ òÿõ ïî-êúñíî. Ñåãà èìàõà äðóãà çàäà÷à - âå÷å çíàåõà, ÷å êúùàòà å ïðàçíà è Ïðúñòåíúò å èç÷åçíàë. Òå ïðåãàçèõà ñòðàæèòå íà ïîðòàòà è èç÷åçíàõà îò Ãðàôñòâîòî.
Ïðåç íîùòà Ôðîäî íåíàäåéíî ñå ñúáóäè îò äúëáîêà äðÿìêà, ñÿêàø áå ãî ñòðåñíàë íÿêàêúâ çâóê èëè íå÷èå ïðèñúñòâèå. Âèäÿ Áúðçîõîä, ñåäíàë íàùðåê íà ñòîëà ñè. Íå ïîìðúäâàøå, íî â î÷èòå ìó ïðîáëÿñâàõà ëú÷è îò ÿðêèòå ïëàìúöè â îãíèùåòî.
Ñêîðî Ôðîäî îòíîâî çàñïà, íî âîÿò íà âÿòúðà è òðîïîò íà êîïèòà ñìóùàâàõà ñúíèùàòà ìó. Âÿòúðúò ñÿêàø îáèêàëÿøå êúùàòà è ÿ ðàçòúðñâàøå, â äàëå÷èíàòà áÿñíî ñâèðåøå ðîã. Òîé îòâîðè î÷è è ÷ó êàê â äâîðà íà õàíà íÿêàêúâ ïåòåë ïåå êîëêîòî ìó ãëàñ äúðæè. Áúðçîõîä áå äðúïíàë çàâåñèòå è ñúñ çâúí ðàçòâàðÿøå êàïàöèòå íà ïðîçîðöèòå. Ïúðâèòå áëåäè ëú÷è íà çîðàòà èçïúëíèõà ñòàÿòà è îòâúí íàõëó ïðîõëàäåí âúçäóõ.
Ñëåä êàòî ãè ñúáóäè, Áúðçîõîä âåäíàãà ãè îòâåäå â ñïàëíèòå èì. Ùîì ãè âèäÿõà, õîáèòèòå ðàçáðàõà êîëêî ðàçóìåí å áèë ñúâåòúò ìó - íàñèëåíèòå ïðîçîðöè âèñÿõà íàêðèâî è çàâåñèòå ïëþùÿõà, ëåãëàòà áÿõà ðàçõâúðëÿíè, íàêúëöàíèòå âúçãëàâíèöè ñå òúðêàëÿõà ïî ïîäà, à êàôÿâàòà êúäåëÿ áå ðàçäðàíà íà ïàð÷åòà.
Áúðçîõîä íåçàáàâíî ïîâèêà ñòîïàíèíà. Ãîðêèÿò ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé èçãëåæäàøå ñúíåí è óïëàøåí. Íå áèë ìèãíàë öÿëà íîù (òâúðäåøå òîé), àëà íå ÷óë íèòî çâóê.
- Îòêàêòî ñå ïîìíÿ, òàêîâà íåùî íå å áèëî! - âèêíà òîé è óæàñåíî âäèãíà ðúöå. - Ãîñòèòå äà íå ìîãàò äà ñè ñïÿò â ëåãëàòà, äà ìè ñúñèïÿò õóáàâèòå âúçãëàâíèöè è ïðî÷èå! Êàêâî ëè íè ÷àêà?
- Ìðà÷íè âðåìåíà - êàçà Áúðçîõîä. - Íî çàñåãà ìîæå äà òå îñòàâÿò íà ìèðà, ùîì ñå îòúðâåø îò íàñ. Ïîòåãëÿìå íåçàáàâíî. Çà çàêóñêàòà íå ñå ãðèæè - ùå òðÿáâà äà ñå çàäîâîëèì ñ ïî åäíà-äâå õàïêè íà êðàê. Ñëåä íÿêîëêî ìèíóòè áàãàæúò ùå áúäå ñúáðàí.
Ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé èçòè÷à äà âèäè äàëè ïîíèòàòà ñà ãîòîâè è äà èì äîíåñå „õàïêèòå". Íî ñêîðî ñå âúðíà ñëèñàí. Ïîíèòàòà áÿõà èç÷åçíàëè! Ïðåç íîùòà íÿêîé áå îòâîðèë âðàòèòå íà êîíþøíÿòà è ñåãà òÿ áåøå ïðàçíà - ëèïñâàõà íå ñàìî ïîíèòàòà íà Ìåðè, íî è îñòàíàëèÿò äîáèòúê.
Âåñòòà ñúêðóøè Ôðîäî. Êàêâà íàäåæäà èìàõà äà ñòèãíàò ïåø äî Ëîìèäîë, êîãàòî âðàãîâåòå ãè ïðåñëåäâàõà ñ êîíå? Ñúñ ñúùèÿ óñïåõ ìîæåõà äà ñå çàïúòÿò è êúì Ëóíàòà. Áúðçîõîä äúëãî ìúë÷à, îãëåæäàéêè õîáèòèòå, ñÿêàø ïðåöåíÿâàøå ñèëàòà è ñìåëîñòòà èì.
- Ñ ïîíèòàòà íÿìàøå äà èçáÿãàìå îò êîííèöèòå - çàìèñëåíî êàçà òîé íàé-ñåòíå, ñÿêàø ñå äîñåùàøå çà ìèñëèòå íà Ôðîäî. - Òàì, îòêúäåòî ñìÿòàì äà âè ïðåâåäà, è ïåøà ùå ñå äâèæèì ïî÷òè ñúñ ñúùàòà ñêîðîñò. Àç ïîíå íÿìàõ íàìåðåíèå äà ÿçäÿ. Äðóãî ìå òðåâîæè - õðàíàòà è áàãàæèòå. Îòòóê äî Ëîìèäîë ìîæåì äà ñå íàäÿâàìå ñàìî íà îíîâà, êîåòî ùå íîñèì, à òðÿáâà äà ïðåäâèäèì è íåùè÷êî â ïîâå÷å, çàùîòî ìîæå äà íè çàáàâÿò èëè äà íè ïðèíóäÿò äà çàîáèêàëÿìå äàëå÷ îò ïðåêèÿ ïúò. Êîëêî ìîæåòå äà íîñèòå íà ãðúá?
- Êîëêîòî òðÿáâà - êàçà Ïèïèí. Ñúðöåòî ìó ñå ñâèâàøå, íî òîé ñå ìú÷åøå äà ïîêàæå, ÷å å ïî-ÿê, îòêîëêîòî èçãëåæäà (è ñå ÷óâñòâà).
- Àç ìîãà äà íîñÿ çà äâàìà - ïðåäèçâèêàòåëíî çàÿâè Ñàì.
- Íèùî ëè íå ìîæå äà ñå íàïðàâè, ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé? - çàïèòà Ôðîäî. - Íÿìà ëè äà íàìåðèì ÷èôò ïîíèòà â ñåëîòî èëè ïîíå åäíî, êîëêîòî çà áàãàæà? Íå âÿðâàì äà íè ãè äàäàò ïîä íàåì, íî ìîæåì äà ãè êóïèì - íåóâåðåíî äîáàâè òîé, êàòî ñå ïèòàøå äàëè å â ñúñòîÿíèå äà ñè ïîçâîëè ïîäîáíè ðàçõîäè.
- Ñúìíÿâàì ñå - ïå÷àëíî êàçà ñúäúðæàòåëÿò. - Íÿêîëêîòî ìåñòíè ïîíèòà çà åçäà áÿõà â ìîÿ îáîð è ñà èç÷åçíàëè. Êîëêîòî äî âïðåãàòíèòå êîíå, ïîíèòà è ïðî÷èå, â Áðåå òå ñà ñúâñåì ìàëêî è íÿìà äà ñà çà ïðîäàí. Íî ùå ñòîðÿ êàêâîòî ìîãà. Åé ñåãà ùå èçðú÷êàì Áîá îò ëåãëîòî è ùå ãî ïðàòÿ äà ïîðàçïèòà.
- Äà - êîëåáëèâî ñå ñúãëàñè Áúðçîõîä, - òàêà ùå å íàé-äîáðå. Áîÿ ñå, ÷å ùå òðÿáâà äà íàìåðèì ïîíå åäíî ïîíè. Íî òàêà ãóáèì âñÿêàêâà íàäåæäà äà ïîòåãëèì ðàíî è äà ñå èçìúêíåì íåçàáåëÿçàíî! Ñúñ ñúùèÿ óñïåõ ìîæåõìå äà èçñâèðèì ñ ðîã, çà äà îáÿâèì ïúòóâàíåòî ñè. Íå ùå è äóìà, òîâà å âëèçàëî â òåõíèÿ ïëàí.
- Âñÿêî çëî çà äîáðî - êàçà Ìåðè. - Äîêàòî ÷àêàìå, ùå ìîæåì äà çàêóñèì, è òî íà ìàñà. Äàéòå äà ñïèïàìå Íîá!
Â êðàéíà ñìåòêà çàêúñíÿõà ïîâå÷å îò òðè ÷àñà. Áîá ñå âúðíà è äîêëàäâà, ÷å èç öÿëàòà îêîëíîñò íÿìà êîí èëè ïîíè çà ïðîäàí îñâåí åäíî, çà êîåòî Áèë Ïàïðàòàê áèë ñêëîíåí äà ñå ïàçàðè.
- Íåùàñòíî, ñòàðî, ïðåãëàäíÿëî äîáè÷å - êàçà Áîá, - íî àêî äîáðå ïîçíàâàì Áèë Ïàïðàòàê, êàêòî ñòå çàêúñàëè, ùå âè èçêîï÷è ïîíå òðîéíàòà ìó öåíà.
- Áèë Ïàïðàòàê ëè? - çàïèòà Ôðîäî. - Äà íå íè êðîè íÿêàêúâ íîìåð? Òîêó-âèæ, æèâîòíîòî èçáÿãà îáðàòíî ñ áàãàæà íè èëè ïúê ïîìîãíå äà íè ïðîñëåäÿò.
- È àç òîâà ñå ïèòàì - êàçà Áúðçîõîä. - Íî íå ìîãà äà ñè ïðåäñòàâÿ íÿêîå äîáè÷å äà ñå âúðíå ïðè íåãî, ùîì âåäíúæ ñå å îòúðâàëî. Ñïîðåä ìåí òîâà å ïðîñòî äîïúëíèòåëíà èäåÿ íà ëþáåçíèÿ ãîñïîäèí Ïàïðàòàê - äà ïðèïå÷åëè îùå íåùè÷êî îò öÿëàòà ðàáîòà. Ãëàâíàòà îïàñíîñò å òàì, ÷å ãîðêîòî ñúçäàíèå íàâÿðíî å ïðåä óìèðàíå. Íî íå âèæäàì èçáîð. Êàêâà öåíà èñêà?
Áèë Ïàïðàòàê èñêàøå äâàíàäåñåò ñðåáúðíèêà è òîâà íàèñòèíà áå ïîíå òðîéíî ïîâå÷å îò öåíàòà íà ïîíèòàòà ïî òèÿ ìåñòà. Æèâîòíîòî ñå îêàçà êîñòåëèâî, íåäîõðàíåíî è óíèëî, àëà âñå îùå íå ñå êàíåøå äà óìèðà. Ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé ãî ïëàòè îò äæîáà ñè è äîðè ïðåäëîæè íà Ìåðè îñåìíàäåñåò ñðåáúðíèêà êàòî êîìïåíñàöèÿ çà èç÷åçíàëèòå ïîíèòà. Òîé áåøå ïî÷òåí ÷îâåê è â Áðåå ãî ñìÿòàõà çà çàìîæåí, íî çàãóáàòà íà òðèäåñåò ñðåáúðíèêà áå òâúðäå áîëåçíåí óäàð è íàé-ëîøîòî áå, ÷å ãî èçíóäâà Áèë Ïàïðàòàê.
Òðÿáâà äà ñå êàæå, ÷å â êðàÿ íà êðàèùàòà ùàñòèåòî ìó ñå óñìèõíà. Ïî-êúñíî ñå îêàçà, ÷å å áèë îòêðàäíàò ñàìî åäèí êîí. Îñòàíàëèòå - ïðîãîíåíè èëè èçáÿãàëè îò óæàñ - áÿõà îòêðèòè ñëåä âðåìå äà áðîäÿò èç ðàçíè êúò÷åòà íà ìåñòíîñòòà Áðåå. Ïîíèòàòà íà Ìåðè áÿõà èçáÿãàëè çàåäíî è ñëåä òîâà (êàòî áëàãîðàçóìíè ñúçäàíèÿ) ñå áÿõà óïúòèëè êúì Ðèäîâåòå äà òúðñÿò Øèøêî Òðîì÷î. Òàêà çà èçâåñòíî âðåìå ñå îçîâàõà ïîä ãðèæèòå íà Òîì Áîìáàäèë, êîåòî ìíîãî èì õàðåñà. Íî êîãàòî íîâèíèòå çà ñúáèòèÿòà â Áðåå ñòèãíàõà äî Òîì, òîé ãè èçïðàòè íà ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé. Òàêà õàíäæèÿòà ñå ñäîáè ñ ïåò õóáàâè ïîíèòà íà òâúðäå èçíîñíà öåíà. Â Áðåå òå èìàõà ïîâå÷å ðàáîòà, íî Áîá ãè ãëåäàøå äîáðå è, îáùî âçåòî, áÿõà ùàñòëèâè - ñïåñòèõà ñè åäíî ìðà÷íî è îïàñíî ïúòåøåñòâèå. Íî è íå âèäÿõà Ëîìèäîë.
Çàñåãà îáà÷å ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé çíàåøå ñàìî åäíî - ÷å ïàðè÷êèòå ìó ñà îòèøëè íà âÿòúðà. À èìàøå è äðóãè íåïðèÿòíîñòè. Ùîì ñå ñúáóäèõà è óçíàõà çà íàïàäåíèåòî íà õàíà, îñòàíàëèòå ãîñòè âäèãíàõà îëåëèÿ äî áîãà. Ïúòíèöèòå îò þã áÿõà çàãóáèëè íÿêîëêî êîíÿ è ãðúìîãëàñíî îáâèíÿâàõà ñúäúðæàòåëÿ, äîêàòî ñå èçÿñíè, ÷å ïðåç íîùòà å èç÷åçíàë è åäèí îò òÿõ - íå êîé äà å, à êðèâîãëåäèÿò ïðèÿòåë íà Áèë Ïàïðàòàê. Ïîäîçðåíèåòî òóòàêñè ïàäíà âúðõó íåãî.
- Âìåñòî äà êðåùèòå ïî ìåí - ãíåâíî çàÿâè Ìàæèðåïåé, - áè òðÿáâàëî ñàìè äà ïëàòèòå ùåòèòå, ùîì âîäèòå â äîìà ìè ðàçíè êîíåêðàäöè. Èäåòå äà ïèòàòå Ïàïðàòàê êúäå å õóáàâîòî âè ïðèÿòåë÷å!
Íî ñå îêàçà, ÷å êðèâîãëåäèÿò íå å íè÷èé ïðèÿòåë è íèêîé íå ìîæåøå äà ñè ñïîìíè êîãà ñå å ïðèñúåäèíèë êúì ãðóïàòà.
Ñëåä çàêóñêà õîáèòèòå òðÿáâàøå ïàê äà ïðèãîòâÿò áàãàæà, êàòî äîáàâÿò íîâè ïðîâèçèè çà î÷àêâàíîòî ïî-äúëãî ïúòóâàíå. Êîãàòî íàé-ñåòíå ïîòåãëèõà, ìèíàâàøå äåñåò ÷àñúò. Ïî òîâà âðåìå öÿëî Áðåå áðúì÷åøå êàòî êîøåð. Èç÷åçâàíåòî íà Ôðîäî, ïîÿâàòà íà ×åðíèòå êîííèöè, îáèðúò íà êîíþøíÿòà, à íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî è íîâèíàòà, ÷å Ñêèòàëåöà Áúðçîõîä ñå ïðèñúåäèíÿâà êúì çàãàäú÷íèòå õîáèòè - âñè÷êî òîâà ùåøå äà êîìïåíñèðà ìíîãîãîäèøíàòà îñêúäèöà íà ñúáèòèÿ. Ïîâå÷åòî æèòåëè íà Áðåå è Êîíÿðèùå, à äîðè è ìíîçèíà îò Äúëáîê äîë è Ñâîä÷å ñå áÿõà ñòðóïàëè íà ïúòÿ äà âèäÿò êàê ùå ïîòåãëÿò ïúòåøåñòâåíèöèòå. Îñòàíàëèòå ãîñòè íà ñòðàííîïðèåìíèöàòà ñå ïîäàâàõà îò âðàòè è ïðîçîðöè.
Áúðçîõîä áå ïðîìåíèë ðåøåíèåòî ñè - ùÿõà äà íàïóñíàò Áðåå ïî ãëàâíèÿ ïúò. Âñåêè îïèò äà òðúãíàò íàïðàâî ïðåç ïîëåòî ñàìî áè âëîøèë ïîëîæåíèåòî - ïîëîâèíàòà íàñåëåíèå ùåøå äà ãè ïîñëåäâà, çà äà âèäè êàêâî ñà çàìèñëèëè è äàëè íÿìà äà èçïîòúï÷àò íèâÿòà.
Ñáîãóâàõà ñå ñ Íîá è Áîá è ñúðäå÷íî áëàãîäàðèõà íà Ìàæèðåïåé ïðåäè äà ñå ðàçäåëÿò.
- Íàäÿâàì ñå ïàê äà ñå ñðåùíåì íÿêîé äåí, êîãàòî æèâîòúò îòíîâî ñòàíå âåñåë - êàçà Ôðîäî. - Íèùî íå áè ìè õàðåñàëî ïîâå÷å îò åäèí ñïîêîåí ïðåñòîé âúâ âàøèÿ äîì.
Òðåâîæíè è îáåçñúð÷åíè, òå çàêðà÷èõà íàïðåä ïîä ïîãëåäèòå íà òúëïàòà. Íå âñè÷êè ëèöà áÿõà äðóæåëþáíè, íèòî ïúê âñè÷êè âèêîâå. Íî, èçãëåæäà, Áúðçîõîä âíóøàâàøå ñòðàõ ó ïîâå÷åòî ìåñòíè æèòåëè - ïîãëåäíåøå ëè íÿêîãî, ÷îâåêúò çàòâàðÿøå óñòà è ñå îòäðúïâàøå. Íà÷åëî êðà÷åõà Ñêèòàëåöà è Ôðîäî; ñëåä òÿõ èäåõà Ìåðè è Ïèïèí, à íàé-îòçàä Ñàì âîäåøå ïîíèòî, íàòîâàðåíî ñ òîëêîâà áàãàæ, êîëêîòî èì äàäå ñúðöå äà ñòðóïàò íà ãúðáà ìó. Âúïðåêè òîâà òî âå÷å íå èçãëåæäàøå òîëêîâà ïîòèñíàòî, ñÿêàø îäîáðÿâàøå íîâàòà ñè ñúäáà. Ñàì äúëáîêîìèñëåíî äúâ÷åøå ÿáúëêà. Èìàøå ïúëåí äæîá - ïðîùàëåí ïîäàðúê îò Íîá è Áîá. „ßáúëêè çà èç ïúò è ëóëà çà ïî÷èâêèòå - ðå÷å ñè òîé. - Àìà ìè ñå ÷èíè, ÷å íå ñëåä äúëãî è äâåòå ùå ìè ëèïñâàò."
Õîáèòèòå íå îáðúùàõà âíèìàíèå íà ëþáîïèòíèòå ãëàâè, êîèòî íàäíè÷àõà ïðåç âðàòèòå èëè èçíèêâàõà íàä çèäîâå è ñòîáîðè. Íî êîãàòî íàáëèæèõà ïîðòàòà, Ôðîäî çàáåëÿçà ìðà÷íà, çàíåìàðåíà êúùà, îãðàäåíà ñ ãúñò ïëåò - ïîñëåäíàòà êúùà íà ñåëîòî. Íà åäèí îò ïðîçîðöèòå ñå ìÿðíà è âåäíàãà èç÷åçíà æúëòåíèêàâî ëèöå ñ ëóêàâè êðèâîãëåäè î÷è.
„Åòî çíà÷è êúäå ñå êðèåë þæíÿêúò! - ïîìèñëè òîé. - Ãðîçåí å êàòî ñúùèíñêè ãîáëèí."
Äðóã ìúæ ãè çÿïàøå íàãëî èççàä ïëåòà. Òîé èìàøå áóéíè ÷åðíè âåæäè è òúìíè ïðåçðèòåëíè î÷è; ïîäèãðàâàòåëíà óñìèâêà êðèâåøå øèðîêàòà ìó óñòà. Â çúáèòå ìó äèìåøå êúñà ÷åðíà ëóëà. Êîãàòî íàáëèæèõà, òîé ÿ èçâàäè îò óñòàòà ñè è ñå èçïëþ.
- Äîáðóòðî, äúëãîêîêèëåñò! - ðå÷å òîé. - Ðàíî íà ïúò, à? Íàìåðè ëè ñè ïðèÿòåëè íàé-ïîñëå?
Áúðçîõîä êèìíà, áåç äà îòãîâîðè.
- Äîáðóòðî, ìàëêè ïðèÿòåë÷åòà! - ïðîäúëæè ÷îâåêúò. - Ïðåäïîëàãàì, ÷å çíàåòå ñ êîãî ñè èìàòå ðàáîòà? Òîÿ å Áúðçîõîä, äåòî ñè íÿìà íè êîë, íè êîëèáà. Ìàêàð ÷å ñúì ÷óâàë è ïî-ëîøè èìåíà. Äà ñå ïàçèòå òàÿ íîù! À ïúê òè, Ñàì÷î, äà íå ìè ìú÷èø ãîðêîòî ñòàðî ïîíè! Ïôó! È òîé îòíîâî ïëþ. Ñàì áúðçî ñå çàâúðòÿ.
- À ïúê òè, Ïàïðàòàê - âèêíà òîé, - äà ñè ñêðèåø ãðîçíîòî ëèöå, ÷å ùå ìó ñå ñëó÷è íåùî!
Ñ ìúëíèåíîñåí çàìàõ ÿáúëêàòà èçëåòÿ îò ðúêàòà ìó è óäàðè Áèë ïðàâî ïî íîñà. Òîé ñå êàòóðíà è èççàä îãðàäàòà äîëåòÿõà ïðîêëÿòèÿ.
- ßçúê çà õóáàâàòà ÿáúëêà - âúçäúõíà Ñàì è ïîáúðçà äà äîãîíè îñòàíàëèòå.
Íàé-ïîñëå ñåëîòî îñòàíà íàçàä. Åñêîðòúò îò äåöà è áåçäåëíèöè ñå óìîðè è èçîñòàíà êðàé Þæíàòà ïîðòà. Õîáèòèòå ïðîäúëæèõà ïî ïúòÿ îùå íÿêîëêî ìèëè. Òîé çàîáèêàëÿøå ïîäíîæèåòî íà õúëìà Áðåå, ñëåä òîâà îòíîâî ñå íàñî÷âàøå íà èçòîê è áúðçî ñå ñïóñêàøå êúì ãîðèñòèòå îáëàñòè. Íàëÿâî, ïî ïîëåãàòèòå þãîèçòî÷íè ñêëîíîâå íà õúëìà, ñå ìÿðêàõà ÷àñò îò êúùèòå è õîáèòîâèòå äóïêè íà Êîíÿðèùå; ñòðóéêè äèì íàä åäíà íèçèíà ñåâåðíî îò ïúòÿ èçäàâàõà êúäå å Äúëáîê äîë; ïî-íàòàòúê, çàä äúðâåòàòà, ñå êðèåøå ñåëî Ñâîä÷å.
Ñëåä êàòî ñå ñïóñíàõà îùå íàäîëó ïî Ïúòÿ è èçîñòàâèõà çàä ãúðáà ñè êàôÿâèÿ õúëì Áðåå, ïúòåøåñòâåíèöèòå ñòèãíàõà äî òÿñíà ïúòåêà, âîäåùà íà ñåâåð.
- Òóê èçîñòàâÿìå îòêðèòèòå ïúòèùà è ïîòåãëÿìå ïðåç ãîðèòå - êàçà Áúðçîõîä.
- Íàäÿâàì ñå, ÷å òîâà íå å „ïðÿê ïúò" - îáàäè ñå Ïèïèí. - Ïîñëåäíèÿò íè ïðÿê ïúò ïðåç ãîðèòå åäâà íå çàâúðøè ñ êàòàñòðîôà.
- À, òîãàâà íå ñúì áèë ñ âàñ - ðàçñìÿ ñå Áúðçîõîä. - Ïðåêè èëè îáèêîëíè, ìîèòå ïúòèùà âèíàãè ñâúðøâàò äîáðå.
Òîé îãëåäà Ïúòÿ â äâåòå ïîñîêè. Íå ñå âèæäàøå íèêîé è Ñêèòàëåöà áúðçî ïîâåäå êîëîíàòà êúì ãîðèñòàòà äîëèíà.
Ïëàíúò ìó, äîêîëêîòî ìîæåõà äà ãî ðàçáåðàò, áåç äà ïîçíàâàò ìåñòíîñòòà, áå îòíà÷àëî äà òðúãíå êúì ñåëî Ñâîä÷å, íî äà ñå îòêëîíè íàäÿñíî, äà ãî çàîáèêîëè îòêúì èçòîê è ïîñëå äà ïðîäúëæè ïðåç ïóùèíàöèòå ïðàâî êúì Áóðíèÿ âðúõ. Ïî òîçè íà÷èí, àêî âñè÷êî ìèíåøå äîáðå, ùÿõà äà ñè ñïåñòÿò ãîëåìèÿ çàâîé íà Ïúòÿ, êîéòî ïî-íàòàòúê ñå îòêëîíÿâàøå íà þã, çà äà èçáåãíå áëàòàòà Êîìàðîâà âîäà. Íî, ðàçáèðà ñå, ùåøå äà èì ñå íàëîæè äà ïðåñåêàò áëàòàòà, à îïèñàíèåòî íà Áúðçîõîä íå áåøå îáíàäåæäàâàùî.
Çàñåãà îáà÷å ïúòÿò íå áåøå ëîø. Âñúùíîñò àêî íå áÿõà òðåâîæíèòå ñúáèòèÿ îò ìèíàëàòà íîù, òîâà ùåøå äà å íàé-ïðèÿòíàòà ÷àñò îò äîñåãàøíîòî ïúòåøåñòâèå. Ñëúíöåòî ãðååøå ÿðêî, íî áåç äà ïðåæóðÿ. Âñå îùå ïîêðèòè ñ îáàãðåíè ëèñòà, ãîðèòå â äîëèíàòà èçãëåæäàõà ìèðíè è äðóæåëþáíè. Áúðçîõîä óâåðåíî ãè âîäåøå ïî çàïëåòåíèòå ïúòåêè, êúäåòî ñàìè îòäàâíà áèõà ñå èçãóáèëè. Çà äà ñå îòêúñíàò îò ïðåñëåäâà÷èòå, òîé ÷åñòî êðèâîëè÷åøå è ìèíàâàøå ïî íÿêîëêî ïúòè îò åäíî è ñúùî ìÿñòî.
- Áèë Ïàïðàòàê ñèãóðíî å äåáíàë êúäå ùå íàïóñíåì Ïúòÿ, íî íå âÿðâàì äà ïðîäúëæè ïîäèð íàñ - êàçà òîé. - Äîñòà äîáðå ïîçíàâà îêîëíîñòèòå, àëà çíàå, ÷å â ãîðèòå íå ìîæå äà ñå ìåðè ñ ìåí. Áîÿ ñå ñàìî îò òîâà êàêâî ùå êàæå íà äðóãèòå. À òå åäâà ëè ñà äàëå÷å. Íàé-äîáðå ùå å äà ñè ïîìèñëÿò, ÷å ñìå ñå óïúòèëè êúì Ñâîä÷å.
Äàëè çàùîòî Áúðçîõîä áå èçêóñåí âîäà÷ èëè ïî íÿêàêâà äðóãà ïðè÷èíà, íî ïðåç öåëèÿ òîçè äåí íèòî ÷óõà, íèòî âèäÿõà äðóãè äâóíîãè îñâåí ïòèöèòå è äðóãè ÷åòèðèíîãè îñâåí åäíà ëèñèöà è íÿêîëêî êàòåðè÷êè. Íà ñëåäâàùèÿ äåí ñå óïúòèõà ïðàâî íà èçòîê è îòíîâî âñè÷êî áå òèõî è ìèðíî. Íà òðåòèÿ äåí ñëåä òðúãâàíåòî îò Áðåå òå èçëÿçîõà îò Êåñòåíàêà. Îòêàêòî áÿõà íàïóñíàëè ïúòÿ, ìåñòíîñòòà ñå ñïóñêàøå âñå íàäîëó è ñåãà íàâëÿçîõà â ïðîñòîðíà ðàâíèíà, ïðåç êîÿòî ñå âúðâåøå ìíîãî ïî-òðóäíî. Íàìèðàõà ñå äàëå÷ èçâúí ãðàíèöèòå íà ìåñòíîñòòà Áðåå, ñðåä áåçïúòèöà è ïóùèíàê, è íàáëèæàâàõà áëàòàòà Êîìàðîâà âîäà.
Ïî÷âàòà ñòàíà âëàæíà, íà ìåñòà ìî÷óðëèâà è òóê-òàì ñå ñðåùàõà ëîêâè è øèðîêè èâèöè òðúñòèêà, îãëàñÿíà îò ÷óðóëèêàíåòî íà íåâèäèìè ïòè÷êè. Íàëàãàøå ñå âíèìàòåëíî äà èçáèðàò ïúòÿ, çà äà îñòàíàò ñóõè, áåç äà ñå îòêëîíÿò îò êóðñà. Îòíà÷àëî íàïðåäâàõà äîáðå, íî êîëêîòî ïî-íàòàòúê îòèâàõà, òîëêîâà ïî-òðóäåí è îïàñåí ñòàâàøå ìàðøðóòúò. Áëàòàòà áÿõà èçìàìíè è êîâàðíè, äîðè Ñêèòàëöèòå íå áÿõà îòêðèëè ïîñòîÿííà ïúòåêà ïðåç ïðîìåíëèâèòå òðåñàâèùà. Çàïî÷íàõà äà ãè ìú÷àò ìóõè, âúçäóõúò ñå èçïúëíè ñ îáëàöè îò ñèòíè êîìàð÷åòà, êîèòî ñå ïðîìúêâàõà â ðúêàâèòå, êðà÷îëèòå è êîñèòå èì.
- Æèâ ìå èçÿäîõà! - âèêàøå Ïèïèí. - Êàêâà òè Êîìàðîâà âîäà! Êîìàðèòå ñà ïîâå÷å îò âîäàòà!
- Êàêâî ëè ÿäàò, êîãàòî íÿìà õîáèòè? - çàïèòà Ñàì, êàòî ñå ÷åøåøå ïî âðàòà.
Ïðåêàðàõà îòâðàòèòåëåí äåí èç òàçè ïóñòèííà è íåïðèâåòëèâà îáëàñò. Áèâàêúò èì áå âëàæåí, ñòóäåí è íåóäîáåí, à êðúâîæàäíèòå íàñåêîìè íå ãè îñòàâÿõà äà ñïÿò. Îñâåí òîâà èç òðúñòèêèòå è áëàòíèòå òðåâè ãúìæàõà íÿêàêâè ãíóñíè ñúùåñòâà - çëîâðåäíè ðîäíèíè íà ùóðöèòå, àêî ñå ñúäåøå ïî çâóêà. Áÿõà õèëÿäè è öÿëà íîù ñêðèáóöàõà áåçñïèðíî îòâñÿêúäå, öèãó-ìèãó, öèãó-ìàãó, âáåñÿâàéêè õîáèòèòå.
Ñëåäâàùèÿò, ÷åòâúðòè äåí, íå áå ïî-äîáúð, à è íîùóâêàòà íå áå ìíîãî ïî-óäîáíà. Ìàêàð ÷å öèãóìèãóâöèòå (êàêòî ãè íàðå÷å Ñàì) îñòàíàõà íàçàä, êîìàðèòå ïðîäúëæàâàõà äà ãè ïðåñëåäâàò.
Ôðîäî ëåæåøå èçòîùåí, íî íå ìîæåøå äà çàòâîðè î÷è. Èçâåäíúæ ìó ñå ñòîðè, ÷å äàëå÷å íà èçòîê â íåáåòî ïðîáëåñíà ñâåòëèíà - òÿ ëóìíà è èçãàñíà íà íÿêîëêî ïúòè. Íå áåøå çîðàòà, çàùîòî äî ðàçñúìâàíå îñòàâàõà îùå íÿêîëêî ÷àñà.
- Êàêâà å òàÿ ñâåòëèíà? - îáúðíà ñå òîé êúì Áúðçîõîä, êîéòî áå ñòàíàë íà êðàêà è íàïðåãíàòî ñå âçèðàøå â íîùòà.
- Íå çíàì. Ìíîãî å äàëå÷å, çà äà ÿ ðàçëè÷à. Ïðèëè÷à íà ìúëíèÿ ïî âúðõîâåòå íà õúëìîâåòå.
Ôðîäî ñè ëåãíà îòíîâî, íî îùå äúëãî âèæäàøå áåëèòå ïðîáëÿñúöè è íà òåõíèÿ ôîí - âèñîêàòà ìðà÷íà ôèãóðà íà ìúë÷àëèâèÿ, áäèòåëåí Áúðçîõîä. Íàé-ïîñëå ïîòúíà â íåñïîêîåí ñúí.
Ðàíî íà ïåòèÿ äåí ïîñëåäíèòå ðàçõâúðëÿíè ëîêâè è òðúñòèêè íà áëàòàòà îñòàíàõà çàä òÿõ. Ìåñòíîñòòà íàïðåä ïîñòåïåííî ñå íàäèãàøå. Äàëå÷å íà èçòîê çàáåëÿçàõà âåðèãà îò õúëìîâå. Îòäÿñíî, ìàëêî îòäåëåí îò äðóãèòå, ñå èçäèãàøå íàé-âèñîêèÿò. Òîé íàïîìíÿøå êîíóñ ñ ëåêî ñïëåñêàí âðúõ.
- Òîâà å Áóðíèÿò âðúõ - êàçà Áúðçîõîä. - Ñòàðèÿò ïúò, êîéòî îñòàâèõìå äàëå÷ íàäÿñíî, ìèíàâà êðàé þæíîòî ìó ïîäíîæèå. Àêî òðúãíåì íàïðàâî, ìîæåì äà ñòèãíåì óòðå ïî ïëàäíå. Ìèñëÿ, ÷å òàêà ùå å íàé-äîáðå.
- Êàêâî èñêàø äà êàæåø? - çàïèòà Ôðîäî.
- Èñêàì äà êàæà, ÷å íå ñå çíàå êàêâî ìîæå äà çàâàðèì òàì. Ñúâñåì áëèçî å äî Ïúòÿ.
- Íî íàëè ñå íàäÿâàìå äà íàìåðèì Ãàíäàëô?
- Äà, íî íàäåæäàòà å ñëàáà. Àêî èçîáùî äîéäå íàñàì, ìîæå äà íå ìèíå ïðåç Áðåå è òîãàâà íÿìà äà çíàå êúäå ñìå. Òúé èëè èíà÷å, íÿìà äà ñå ðàçìèíåì ñàìî àêî ïî íÿêàêâà ñëó÷àéíîñò ïðèñòèãíåì ïî÷òè åäíîâðåìåííî; è çà íåãî, è çà íàñ ïðåñòîÿò òàì å îïàñåí. Àêî íå íè îòêðèÿò èç ïóùèíàêà, íàâÿðíî è ×åðíèòå êîííèöè ùå ñå íàñî÷àò êúì Áóðíèÿ âðúõ. Îòòàì ñå âèæäà âñè÷êî íàîêîëî. Âñúùíîñò èç òîÿ êðàé îáèòàâàò áåçáðîé çâåðîâå è ïòèöè, êîèòî ìîãàò äà íè çúðíàò îò âúðõà. Íå íà âñè÷êè ïòèöè ìîæå äà ñå âÿðâà, à èìà è ïî-ëîøè øïèîíè.
Õîáèòèòå òðåâîæíî ñå âãëåäàõà â äàëå÷íèòå õúëìîâå. Ñàì âäèãíà î÷è êúì áëåäîòî íåáå, ñÿêàø ñå áîåøå, ÷å ùå âèäè ÿñòðåáè èëè îðëè äà ñå ðåÿò ãîðå, âïèëè â òÿõ çîðêè, âðàæäåáíè ïîãëåäè.
- Êàðàø ìå äà ñå ÷óâñòâàì ñìóòåí è ñàìîòåí, Áúðçîõîä! - êàçà òîé.
- Êàêâî ùå íè ïîñúâåòâàø? - ïîïèòà Ôðîäî.
- Ìèñëÿ - áàâíî îòâúðíà Áúðçîõîä, ñÿêàø ñå êîëåáàåøå, - ìèñëÿ, ÷å ùå å íàé-äîáðå äà ïîòåãëèì îòòóê ïðàâî íà èçòîê, êúì õúëìîâåòå, íî íå êúì Áóðíèÿ âðúõ. Çíàì åäíà ïúòåêà â ïîäíîæèåòî èì, ìîæåì äà òðúãíåì ïî íåÿ è òÿ ùå íè îòâåäå äî âúðõà ïî-ïðèêðèòî, îòêúì ñåâåð. À ïî-íàòàòúê ùå âèäèì.
Ïðåç öåëèÿ òîçè äåí òå áúõòèõà ïúò, äîêàòî ñå ñïóñíà ñòóäåíà, ðàííà ïðèâå÷åð. Òåðåíúò ñòàíà ñóõ è áåçïëîäåí; ìúãëè è èçïàðåíèÿ ïîêðèâàõà áëàòàòà çàä òÿõ. Ðåäêè ìåëàíõîëè÷íè ïòèöè æàëíî ïèñêàõà, äîêàòî êðúãëîòî ÷åðâåíî ñëúíöå áàâíî ïîòúâàøå â ñåíêèòå íà çàïàä, ïîñëå íàñòàíà ïóñòèííà òèøèíà. Õîáèòèòå ñè ìèñëåõà êàê íåéäå äàëå÷å ìåêèòå ëú÷è íà çàëåçà íàäíè÷àò ïðåç âåñåëèòå ïðîçîð÷åòà íà Òîðáîäúí.
Ïî ìðúêíàëî ñòèãíàõà äî åäèí ïîòîê, êîéòî ñå ñïóñêàøå îò õúëìîâåòå è ÷åçíåøå â çàñòîÿëèòå áëàòà; äîêàòî îùå èìàøå ñâåòëèíêà, ïðîäúëæèõà ïî áðåãà ìó. Âå÷å áå ñúâñåì òúìíî, êîãàòî íàé-ïîñëå ñïðÿõà íà áèâàê ïîä íÿêîëêî íåäîðàñëè åëøè êðàé âîäàòà. Ñåãà â ìðà÷íîòî íåáå ïðåä òÿõ ñå èçâèñÿâàõà îáâåòðåíèòå ãîëè ãúðáîâå íà õúëìîâåòå. Òàçè íîù ñå ðåäóâàõà äà ïàçÿò, à Áúðçîõîä êàòî ÷å èçîáùî íå ìèãíà. Íàáëèæàâàøå ïúëíîëóíèå è â ðàííèòå íîùíè ÷àñîâå ñòóäåíà ñèâà ñâåòëèíà îáëèâàøå ìåñòíîñòòà.
Íà ñëåäâàùîòî óòðî ïîòåãëèõà ïî èçãðåâ ñëúíöå. Èç âúçäóõà ñå íîñåøå äúõ íà ñëàíà è ÿñíîòî íåáå áå áëåäîñèíüî. Õîáèòèòå ñå ÷óâñòâàõà îòïî÷èíàëè, ñÿêàø áÿõà ñïàëè áåç ïðåêúñâàíå. Âå÷å ïðèâèêâàõà ñ äúëãèòå ïðåõîäè è îñêúäíèòå äàæáè - âúâ âñåêè ñëó÷àé ìíîãî ïî-îñêúäíè îò îíîâà, êîåòî â Ãðàôñòâîòî áèõà ñìåòíàëè çà äîñòàòú÷íî äà ãè ïîääúðæà íà êðàêà. Ïèïèí çàÿâè, ÷å Ôðîäî èçãëåæäà äâà ïúòè ïî-ãîëÿì þíàê îòêîëêîòî ïðåäè.
- ×óäíà ðàáîòà, àç ïúê èìàì ÷óâñòâîòî, ÷å ãîëÿìà ÷àñò îò ìåíå ñå å èçãóáèëà íÿêúäå. - È Ôðîäî çàòåãíà êîëàíà ñè. - Äàíî òîâà èçòúíÿâàíå íå ïðîäúëæè äî áåçêðàéíîñò, èíà÷å ùå ñå ïðåâúðíà â ïðèçðàê.
- Íå ãîâîðè òàêèâà íåùà! - áúðçî è èçíåíàäâàùî ñåðèîçíî êàçà Áúðçîõîä.
Õúëìîâåòå íàáëèæàâàõà. Âúëíèñòèÿò èì õðåáåò ÷åñòî ñå èçäèãàøå ïî÷òè íà õèëÿäà ôóòà âèñî÷èíà, à òóê-òàì ñå ñíèæàâàøå â äúëáîêè êëèñóðè è ïðîõîäè êúì èçòî÷íèòå ðàâíèíè. Ïî áèëîòî õîáèòèòå çàáåëÿçâàõà îáðàñëèòå îñòàíêè îò ñòåíè è ðîâîâå, à èç êëèñóðèòå îùå ñòúð÷àõà ðóèíèòå íà äðåâíè êàìåííè ñãðàäè. Ïðèâå÷åð äîñòèãíàõà ïîäíîæèåòî íà çàïàäíèòå ñêëîíîâå è ïðåíîùóâàõà òàì. Òîâà áå íîùòà íà ïåòè îêòîìâðè, øåñòèÿò äåí, ñëåä êàòî íàïóñíàõà Áðåå.
Íà ñóòðèíòà, çà ïúðâè ïúò, îòêàêòî áÿõà èçëåçëè îò Êåñòåíàêà, òå îòêðèõà ÿñíà ïúòåêà. Çàâèõà íàäÿñíî è òðúãíàõà ïî íåÿ íà þã. Íåçíàéíèòå é ñúçäàòåëè áÿõà èçáðàëè ïúòÿ òàêà óìåëî, ÷å äà å íàé-ïðèêðèò êàêòî îò âúðõîâåòå íà õúëìîâåòå, òàêà è îò çàïàäíèòå íèçèíè. Òÿ ñå ãìóðêàøå â äîë÷èíêèòå è ñå ïðèòèñêàøå â ïîäíîæèÿòà íà îòâåñíèòå ñêëîíîâå; òàì, êúäåòî èçëèçàøå íà îòêðèòî, îò äâåòå é ñòðàíè áÿõà ñòðóïàíè êàòî îãðàäà îãðîìíè ñêàëè è äÿëàíè êàìúíè, êîèòî ïðèêðèâàõà ïúòíèöèòå.
- Ïèòàì ñå êîé ëè å óòúïêàë òàçè ïúòåêà è çàùî - êàçà Ìåðè, äîêàòî êðà÷åõà ïî åäèí îò òåçè ïðîõîäè, êúäåòî êàìúíèòå áÿõà íåîáè÷àéíî ãðàìàäíè è ïî-ïëúòíî ïîäðåäåíí. - Íå ñúì ñèãóðåí äàëè ìè õàðåñâà. Íàïîìíÿ ìè... å, íàïîìíÿ ìè ìîãèëíèòå òâàðè. Èìà ëè ìîãèëè íà Áóðíèÿ âðúõ?
- Íå - îòãîâîðè Áúðçîõîä. - Íèòî íà Áóðíèÿ âðúõ, íèòî íà íÿêîé äðóã õúëì. Õîðàòà îò Çàïàäà íå ñà æèâåëè òóê, ìàêàð ÷å â ïîñëåäíèòå ñè ãîäèíè ñà îòáðàíÿâàëè çà èçâåñòíî âðåìå õúëìîâåòå ïðîòèâ çëîòî, èäâàùî îò Àíãìàð. Ïúòåêàòà å îáñëóæâàëà êàðàóëêèòå ïî êðåïîñòííòå ñòåíè. Íî ìíîãî ïî-îòäàâíà, â çîðàòà íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî, íà Áóðíèÿ âðúõ áèëà èçãðàäåíà âåëè÷åñòâåíà íàáëþäàòåëíà êóëà. Íàðè÷àëè ÿ Àìîí Ñóë. Âðàãîâåòå ÿ îïîæàðèëè è ñðèíàëè è äíåñ îò íåÿ å îñòàíàë ñàìî ïîðóòåí êàìåíåí êðúã êàòî íàùúðáåíà êîðîíà íàä òåìåòî íà äðåâíèÿ õúëì. Àëà íÿêîãà å áèëà âèñîêà è ïðåêðàñíà. Êàçâàò, ÷å â äíèòå íà Ïîñëåäíèÿ ñúþç Åëåíäèë ñòîÿë òàì è ÷àêàë Ãèë-ãàëàä äà ïðèñòèãíå îò çàïàä. Õîáèòèòå ó÷óäåíî ïîãëåäíàõà Áúðçîõîä. Òîé êàòî ÷å ïîçíàâàøå äðåâíèòå ïðåäàíèÿ íå ïî-çëå, îòêîëêîòî äèâàòà ïðèðîäà.
- Êîé å áèë Ãèë-ãàëàä? - ïîïèòà Ìåðè, íî Áúðçîõîä ñÿêàø áå ïîòúíàë â ðàçìèñúë è íå îòãîâîðè.
Íåî÷àêâàíî òèõ ãëàñ çàøåïíà:

Ïå÷àëíî àðôèòå çâúíÿò
çà åëôà ñâåòúë Ãèë-ãàëàä,
ïîñëåäíèÿò âëàäåòåë æèâ
íà êðàé ñâîáîäåí è ùàñòëèâ.

Áå äúëúã íåãîâèÿò ìå÷,
áëåñòåøå øëåìúò îòäàëå÷;
çâåçäè îò íîùíèÿ çåíèò
èñêðÿõà â ñðåáúðíèÿ ùèò.

Íî òîé çàìèíà è äî äíåñ
îò íåãî âå÷å íÿìà âåñò;
çâåçäàòà ìó ñúáîðè âðàã
â Ìîðäîð, êúäåòî òåãíå ìðàê.

Äðóãèòå ñå îáúðíàõà ñìàÿíî. - Òîâà áå ãëàñúò íà Ñàì.
- Íå ñïèðàé! - êàçà Ìåðè.
- Ñàìî òîâà çíàì - çàåêíà Ñàì è ñå èç÷åðâè. - Íàó÷èõ ãî îò ãîñïîäèí Áèëáî, êîãàòî áÿõ õëàïå. Òîé çíàåøå êîëêî îáè÷àì äà ñëóøàì çà åëôèòå è ÷åñòî ìè ðàçêàçâàøå ïîäîáíè ïðèêàçêè. Ãîñïîäèí Áèëáî ìå íàó÷è è íà ÷åòìî. Ìíîãî áåøå ó÷åí ìèëèÿò ñòàð ãîñïîäèí Áèëáî. È ïèøåøå ïîåçèÿ. Òîâà, äåòî âè ãî êàçàõ, òîé ãî å ïèñàë.
- Íå å íåãîâà òâîðáà - êàçà Áúðçîõîä. - Òîâà å ÷àñò îò áàëàäàòà „Ãèáåëòà íà Ãèë-ãàëàä", ñú÷èíåíà íà äðåâíèÿ åçèê. Áèëáî íàâÿðíî ÿ å ïðåâåë. Íå çíàåõ òîâà.
- Èìàøå îùå ìíîãî, âñå çà Ìîðäîð - êàçà Ñàì. - Òàÿ ÷àñò íå ÿ íàó÷èõ, òðúïêè ìå ïîáèâàõà îò íåÿ. Íèêîãà íå ñúì ìèñëèë, ÷å è àç ùå òðúãíà íàòàì.
- Êúì Ìîðäîð! - âèêíà Ïèïèí. - Äàíî äà íå ñå íàëîæè!
- Íå èçðè÷àé òîâà èìå òúé âèñîêî! - êàçà Áúðçîõîä.
Âå÷å áå ïëàäíå, êîãàòî íàáëèæèõà þæíèÿ êðàé íà ïúòåêàòà è â áëåäèòå, ÿñíè ëú÷è íà îêòîìâðèéñêîòî ñëúíöå âèäÿõà ïðåä ñåáå ñè ñèâî-çåëåí íàñèï, âîäåù êàòî ìîñò íàãîðå êúì ñåâåðíèÿ ñêëîí íà õúëìà. Ðåøèõà íåçàáàâíî äà ñå îòïðàâÿò êúì âúðõà, äîêàòî îùå å ñâåòëî. Âå÷å áå íåâúçìîæíî äà ñå êðèÿò è ìîæåõà ñàìî äà ñå íàäÿâàò, ÷å íå ãè äåáíå âðàã èëè ñúãëåäâà÷. Íèùî íå ïîìðúäâàøå ïî õúëìà. Íå ñå çàáåëÿçâàõà ñëåäè îò ïðèñúñòâèåòî íà Ãàíäàëô.
Íà çàïàäíèÿ ñêëîí íà Áóðíèÿ âðúõ îòêðèõà çàêúòàíà ïàäèíà, â äúíîòî íà êîÿòî èìàøå êðúãëà, îáðàñëà ñ òðåâà äîë÷èíêà. Îñòàâèõà òàì Ñàì è Ïèïèí ñ ïîíèòî è áàãàæà. Äðóãèòå òðèìà ïðîäúëæèõà íàãîðå. Ñëåä ïîëîâèí ÷àñ áàâíî è òåæêî èçêà÷âàíå Áúðçîõîä äîñòèãíà âúðõà. Ôðîäî è Ìåðè ãî ñëåäâàõà èçòîùåíè è çàäúõàíè. Ïîñëåäíèÿò íàêëîí áå ñòðúìåí è ñêàëèñò.
Êàêòî áå êàçàë Áúðçîõîä, íà âúðõà îòêðèõà øèðîê ïðúñòåí îò äðåâíà êàìåííà çèäàðèÿ - ïîðóòåíà è îáðàñëà ñ âåêîâíè áóðåíè. Íî â öåíòúðà áå ñòðóïàíà ïèðàìèäà îò íàòðîøåíè êàìúíè, ïî÷åðíåëè êàòî îò îãúí. Íàîêîëî òðåâàòà áå èçãîðåíà äî êîðåí è èç öåëèÿ ïðúñòåí áóðåíàêúò áå îïúðëåí è ñúñóõðåí, ñÿêàø ïëàìúöè áÿõà ëèçàëè âúðõà íà õúëìà. Íå ñå âèæäàøå íèêàêâî æèâî ñúùåñòâî.
Îò ðúáà íà êðúãëèòå ðóèíè ïðåä òÿõ ñå ðàçêðè ïðîñòîðåí èçãëåä - ïóñòè è ãîëè çåìè; ñàìî äàëå÷å íà þã ñå òúìíååõà ãîðè÷êè è òóê-òàì ïðåç òÿõ ïðîçèðàøå áëÿñúêúò íà äàëå÷íà ðåêà. Îò òàçè ñòðàíà ïîä òÿõ ñå âèåøå êàòî ïàíäåëêà Ñòàðèÿò ïúò - òîé èäâàøå îò çàïàä, ëúêàòóøåøå íàãîðå-íàäîëó è ñå ãóáåøå çàä ãúíêèòå íà ïî-òúìêèòå èçòî÷íè îáëàñòè. Íèêîé íå ñå äâèæåøå ïî íåãî. Êàòî ãî ïðîñëåäèõà ñ ïîãëåäè íà èçòîê, òå âèäÿõà Ïëàíèíèòå - íàé-áëèçêèòå âúçâèøåíèÿ áÿõà êàôÿâè è íàâúñåíè, çàä òÿõ ñå èçäèãàõà ìîùíè ñèâêàâè ìàñèâè, à îùå ïî-íàòàòúê ñðåä îáëàöèòå ïðîáëÿñâàõà áåëè âúðõîâå.
- Å, åòî íè òóê! - êàçà Ìåðè. - Êîëêî å áåçðàäîñòíî è íåïðèâåòëèâî! Íÿìà âîäà, íÿìà ïîäñëîí. Îò Ãàíäàëô íè âåñò, íè êîñò. Íî íå ãî óïðåêâàì, ÷å íå íè å ÷àêàë... àêî èçîáùî å èäâàë íàñàì.
- Ïèòàì ñå... - êàçà Áúðçîõîä, îãëåæäàéêè çàìèñëåíî íàîêîëî. - Äîðè äà å áèë â Áðåå äåí-äâà ñëåä íàñ, áè ìîãúë äà ïðèñòèãíå òóê ïðúâ. Êîãàòî ñå íàëàãà, òîé çíàå äà ÿçäè ìíîãî áúðçî.
Âíåçàïíî ñå íàâåäå è îãëåäà íàé-ãîðíèÿ êàìúê íà ïèðàìèäàòà - ïî-ïëîñúê îò îñòàíàëèòå è ïî-áÿë, ñÿêàø îãúíÿò ãî áå ïîùàäèë. Áúðçîõîä ãî ïîâäèãíà è ãî ïîâúðòÿ èç ðúöåòå ñè.
- Íàñêîðî å ìåñòåí - êàçà òîé. - Êàêâî ìèñëèòå çà òèÿ áåëåçè? Íà ïëîñêàòà äîëíà ñòðàíà Ôðîäî çàáåëÿçà íÿêîëêî äðàñêîòèíè:
- Ïðèëè÷à ìè íà ÷åðòà, òî÷êà è îùå òðè ÷åðòè - êàçà òîé.
- Ëÿâàòà ÷åðòà ìîæå äà å ðóíàòà Ã ñ òúíêè ðàçêëîíåíèÿ - êàçà Áúðçîõîä. - Íå ñúì ñèãóðåí, íî ìîæå äà å çíàê, îñòàâåí îò Ãàíäàëô. Äðàñêîòèíèòå ñà ÿñíè è íåñúìíåíî èçãëåæäàò ñâåæè. Íî çíàêúò ìîæå äà îçíà÷àâà íåùî ñúâñåì äðóãî è äà íÿìà íèùî îáùî ñ íàñ. Ïîíÿêîãà íàñàì èäâàò Ñêèòàëöè, à òå èçïîëççàò ðóíè.
- Äîðè äà ãè å íàäðàñêàë Ãàíäàëô, êàêâî ìîãàò äà îçíà÷àâàò? - çàïèòà Ìåðè.
- Àç áèõ êàçàë - îòâúðíà Áúðçîõîä, - ÷å òîâà å Ã-3 - çíàê, ÷å Ãàíäàëô å áèë òóê íà òðåòè îêòîìâðè, òîåñò ïðåäè òðè äíè. Òîâà áè îçíà÷àâàëî îùå, ÷å òîé å áúðçàë è îïàñíîñòòà íå å áèëà äàëå÷å, òà íå å èìàë âðåìå èëè íå å ïîñìÿë äà íàïèøå íåùî ïî-äúëãî è ÿñíî. Àêî å òàêà, ùå òðÿáâà äà áúäåì áäèòåëíè.
- Êàêâîòî è äà çíà÷àò áåëåçèòå, áèõ èñêàë äà ñìå ñèãóðíè, ÷å òîé ãè å îñòàâèë - êàçà Ôðîäî. - Ãîëÿìà óòåõà ùå å äà çíàì, ÷å òîé å íåéäå ïî ïúòÿ, ïðåä íàñ èëè çàä íàñ.
- Ìîæå áè - êàçà Áúðçîõîä. - Ëè÷íî àç âÿðâàì, ÷å òîé å áèë òóê è ãî å çàïëàøâàëà îïàñíîñò. Òóê å áóøóâàë îãúí è ñåãà ñè ïðèïîìíÿì çàðåâîòî, êîåòî âèäÿõìå ïðåäè òðè íîùè â íåáåòî íà èçòîê. Ïðåäïîëàãàì, ÷å ñà ãî íàïàäíàëè íà òîçè âðúõ, íî íå çíàì êàêâî ñå å ñëó÷èëî ïîñëå. Âå÷å ãî íÿìà òóê. Ñåãà ùå òðÿáâà ñàìè äà ñå ïîãðèæèì çà ñåáå ñè è äà ïðîäúëæèì êàêòî ìîæåì êúì Ëîìèäîë.
- Äàëå÷å ëè å Ëîìèäîë? - ïîïèòà Ìåðè è ìîðíî ñå îãëåäà íàîêîëî. Îò Áóðíèÿ âðúõ ñâåòúò èçãëåæäàøå äèâ è íåîáÿòåí.
- Íå çíàì äàëè íÿêîé íÿêîãà å ìåðèë Ïúòÿ â ìèëè ïî-íàòàòúê îò „Èçîñòàâåíèÿò õàí", íà åäèí äåí ïúò èçòî÷íî îò Áðåå - îòãîâîðè Áúðçîõîä. - Åäíè êàçâàò åäíî, äðóãè äðóãî. Ñòðàíåí å òîçè ïúò è âñè÷êè ñà äîâîëíè, êîãàòî ñòèãíàò êðàÿ ìó, íåçàâèñèìî ìíîãî ëè âðåìå å ìèíàëî èëè ìàëêî. Íî çíàì êîëêî ùå ìè òðÿáâà, çà äà ãî èçìèíà ïåø, ïðè äîáðî âðåìå è áåç ïðåìåæäèÿ - äâàíàäåñåò äíè îò òóê äî Áðóèíåíñêèÿ áðîä, êúäåòî Ïúòÿò ïðåñè÷à Øóìíîñòðóéêà, èçâèðàùà îò Ëîìèäîë. Â íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé íè ÷àêà äâóñåäìè÷íî ïúòåøåñòâèå, çàùîòî íå âÿðâàì äà ìîæåì äà ìèíåì ïî Ïúòÿ.
- Äâå ñåäìèöè! - âúçêëèêíà Ôðîäî. - Ìíîãî íåùî ìîæå äà ñå ñëó÷è ïðåç òîâà âðåìå.
- Ìîæå - êèìíà Áúðçîõîä.
Òå ïîñòîÿõà ìúë÷àëèâî îò þæíàòà ñòðàíà íà âúðõà. Íà òîâà ñàìîòíî ìÿñòî Ôðîäî çà ïðúâ ïúò îñúçíà íàïúëíî êîëêî å áåçäîìåí è áåççàùèòåí. Ãîð÷èâî ñúæàëÿâàøå, ÷å ñúäáàòà íå ãî å îñòàâèëà â ëþáèìîòî è ñïîêîéíî Ãðàôñòâî. Çàãëåäà ñå íàäîëó êúì îìðàçíèÿ Ïúò, êîéòî âîäåøå íà çàïàä - êúì äîìà. Èçâåäíúæ çàáåëÿçà, ÷å äâå ÷åðíè òî÷êè áàâíî ñå äâèæàò ïî íåãî â çàïàäíà ïîñîêà, à êàòî ñå âçðÿ ïî-âíèìàòåëíî, çúðíà îùå òðè äà ïúëçÿò íàñðåùà èì îò äðóãàòà ñòðàíà. Íàäàäå âèê è ñãðàá÷è ðúêàòà íà Áúðçîõîä.
- Âèæ - êàçà òîé, ñî÷åéêè íàäîëó.
Áúðçîõîä ìèãíîâåíî ñå õâúðëè íà çåìÿòà çàä êðúãëèòå ðóèíè è äðúïíà Ôðîäî äî ñåáå ñè. Ìåðè ñå ïðîñíà êðàé òÿõ.
- Êàêâî èìà? - ïðîøåïíà òîé.
- Íå çíàì, íî ñå áîÿ îò íàé-ëîøîòî - îòâúðíà Áúðçîõîä. Òå áàâíî ïðîïúëçÿõà êúì ðúáà íà ïðúñòåíà è íàäíèêíàõà ïðåç ïðîëóêàòà ìåæäó äâà íàùúðáåíè êàìúêà. Âå÷å íå áåøå ìíîãî ñâåòëî, ÿñíîòî óòðî îòìèíàâàøå è íàõëóëèòå îò èçòîê îáëàöè ïîêðèâàõà ïðåâàëÿùîòî ñëúíöå. È òðèìàòà âèäÿõà ÷åðíèòå òî÷èöè, íî íèòî Ôðîäî, íèòî Ìåðè ìfæåõà ÿñíî äà ðàçëè÷àò î÷åðòàíèÿòà èì; è âñå ïàê íåùî èì ïîäñêàçâàøå, ÷å òàì, äàëå÷å â íèçèíàòà, ×åðíèòå êîííèöè ñå ñáèðàò íà Ïúòÿ â ïîäíîæèåòî íà õúëìà.
- Äà - êàçà Áúðçîõîä, ÷èéòî çîðúê ïîãëåä íå îñòàâÿøå ìÿñòî çà ñúìíåíèÿ. - Âðàãúò å òóê.
Áúðçî ïðîïúëçÿõà íàñòðàíè è ñå ñïóñíàõà ïî ñåâåðíèÿ ñêëîí äà ïîòúðñÿò äðóãàðèòå ñè.
Ñàì è Ïåðåãðèí íå áÿõà ñòîÿëè ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå. Òå áÿõà èçñëåäâàëè äîë÷èíêàòà è îêîëíèòå ñêëîíîâå. Íåäàëå÷å îòêðèõà áèñòúð èçâîð, à îêîëî íåãî - ñòúïêè, îñòàâåíè ïðåäè íå ïîâå÷å îò äåí-äâà. Â ñàìàòà äîë÷èíêà íàìåðèõà ïðåñíè ñëåäè îò îãúí è äðóãè îñòàíêè îò íàáúðçî ïðèãîòâåí áèâàê. Â åäèíèÿ êðàé íà íèçèíàòà èìàøå íÿêîëêî ïàäíàëè ñêàëè. Çàä òÿõ Ñàì ñå íàòúêíà íà ãðèæëèâî ïîäðåäåí çàïàñ îò ñú÷êè.
- Ïèòàì ñå äàëè ñòàðèÿò Ãàíäàëô íå å áèë òóê - êàçà òîé íà Ïèïèí. - Êîéòî è äà å îñòàâèë òåçè íåùà, èçãëåæäà, å èìàë íàìåðåíèå äà ñå âúðíå.
Áúðçîõîä æèâî ñå çàèíòåðåñóâà îò îòêðèòèÿòà èì.
- Òðÿáâàøå äà èç÷àêàì è ñàì äà èçñëåäâàì òèÿ ìåñòà! - âúçêëèêíà òîé è èçòè÷à êúì èçâîðà äà îãëåäà îòïå÷àòúöèòå.
- Òî÷íî îò òîâà ñå áîÿõ - êàçà òîé, êîãàòî ñå âúðíà. - Ñàì è Ïèïèí ñà èçïîòúïêàëè ìåêàòà ïðúñò è ñëåäèòå ñà ïîâðåäåíè è ðàçìåñåíè. Íåîòäàâíà òóê ñà èäâàëè Ñêèòàëöè. Òå ñà îñòàâèëè ñú÷êèòå. Íî èìà è íÿêîè ïî-íîâè ñëåäè, êîèòî íå ñà îò òÿõ. Ïîíå åäèí ÷îâåê ñ òåæêè áîòóøè å ñòúïâàë òóê ïðåäè äåí-äâà. Ïîíå åäèí. Íå ñúì ñèãóðåí, íî ìèñëÿ, ÷å áîòóøèòå ñà áèëè ïîâå÷å.
Òîé çàìúë÷à è ñå óíåñå â òðåâîæíè ìèñëè. Ïðåä î÷èòå íà õîáèòèòå ïðåìèíàõà êàòî âèäåíèå ×åðíèòå êîííèöè ñ ïëàùîâå è òåæêè áîòóøè. Àêî òå áÿõà îòêðèëè äîë÷èíêàòà, Áúðçîõîä òðÿáâàøå ÷àñ ïî-ñêîðî äà ãè èçâåäå îòòóê. Îòêàêòî áå ÷óë, ÷å âðàãîâåòå èì ñà íà Ïúòÿ, Ñàì îãëåæäàøå ïàäèíàòà ñ íåïðèÿçúí.
- Íå å ëè ïî-äîáðå áúðçî äà ñå ìàõíåì îòòóê, ãîñïîäèí Áúðçîõîä? - íåòúðïåëèâî çàïèòà òîé. - Âå÷å ñòàâà êúñíî, à òàÿ äóïêà íå ìè ñå íðàâè. Ñúðöåòî ìè ñå ñâèâà íÿêàê â íåÿ.
- Äà, ðàçáèðà ñå, íåçàáàâíî òðÿáâà äà ðåøèì êàêâî äà ïðàâèì - îòâúðíà Áúðçîõîä è ïîãëåäíà íàãîðå äà ïðåöåíè ÷àñà è âðåìåòî. Ïîñëå âúçäúõíà. - Å, Ñàì, è íà ìåíå íå ìè ñå íðàâè òîâà ìÿñòî, àëà íå ìè èäâà íàóì êúäå äðóãàäå áèõìå ìîãëè äà îòèäåì, ïðåäè äà ñå ìðúêíå. Òóê ïîíå ñìå óêðèòè çàñåãà, à àêî ïîòåãëèì, íàé-âåðîÿòíî ùå íè çúðíàò ñúãëåäâà÷èòå. Ìîæåì ñàìî äà ñå îòêëîíèì äàëå÷å îò ïúòÿ ñè, íà ñåâåð îò õúëìîâåòå, à òàì ìåñòíîñòòà å îòêðèòà êàòî òóê. Àêî èñêàìå äà ñå óêðèåì â ãúñòàëàöèòå íà þã, ùå òðÿáâà äà ïðåñå÷åì Ïúòÿ, à òîé å ïîä íàáëþäåíèå. Íà ìíîãî ìèëè ñåâåðíî îò Ïúòÿ ìåñòíîñòòà å ãîëà è ïóñòèííà.
- Ìîãàò ëè Êîííèöèòå äà âèæäàò - ïîïèòà Ìåðè. - Èñêàì äà êàæà, ÷å ñÿêàø èçïîëçâàò íå òîëêîâà î÷èòå, êîëêîòî íîñîâåòå ñè è ñå ìú÷àò äà íè ïîäóøàò, àêî òîâà å òî÷íàòà äóìà. Ïîíå ïðåç äåíÿ å òàêà. Íî ùîì ãè âèäÿ äîëó, òè íè íàêàðà äà çàëåãíåì, à ñåãà ðàçïðàâÿø, ÷å ùå íè çúðíàò, àêî ïîòåãëèì.
- Ïðåêàëåíî íåáðåæåí áÿõ íà âúðõà - îòãîâîðè Áúðçîõîä. - Ìíîãî èñêàõ äà îòêðèÿ çíàê îò Ãàíäàëô, íî íå áèâàøå òðèìàòà äà ñå èçêà÷âàìå è äà ñòîèì òàì òîëêîâà äúëãî. Çàùîòî ÷åðíèòå êîíå ìîãàò äà âèæäàò, à Êîííèöèòå èçïîëçâàò çà ñúãëåäâà÷è ïòèöè è õîðà, êàêòî îòêðèõìå â Áðåå. Ñàìèòå òå íå âèæäàò êàòî íàñ ñâåòëèÿ ñâÿò, íî ôèãóðèòå íè õâúðëÿò â ñúçíàíèåòî èì ñåíêè, êîèòî ñàìî îáåäíîòî ñëúíöå ìîæå äà èçòðèå, à â ìðàêà ðàçëè÷àâàò ìíîæåñòâî íåäîñòúïíè çà íàñ îáðàçè è ôîðìè - òîãàâà ñà íàé-îïàñíè. È ïî âñÿêî âðåìå íàäóøâàò æèâàòà êðúâ, íåíàâèæäàò ÿ è æàäóâàò çà íåÿ. Òå èìàò è äðóãè ñåòèâà îñâåí íþõ è çðåíèå. Íèå óñåùàìå ïðèñúñòâèåòî èì - òî ðàçòðåâîæè ñúðöàòà íè âåäíàãà ùîì äîéäîõìå, îùå ïðåäè äà ãè áÿõìå âèäåëè; òå íè óñåùàò îùå ïî-îñòðî. Îñâåí òîâà - äîáàâè òîé è ãëàñúò ìó ñå ñíèæè äî øåïîò - Ïðúñòåíúò ãè ïðèâëè÷à.
- Íÿìà ëè ñïàñåíèå? - çàïèòà Ôðîäî è îò÷àÿíî ñå îãëåäà. - Àêî ïîáÿãíà, ùå ìå âèäÿò è ùå ìå ïðåñëåäâàò! Àêî îñòàíà, ùå ãè ïðèâëåêà êúì ñåáå ñè!
Áúðçîõîä ïîëîæè ðúêà íà ðàìîòî ìó.
- Âñå îùå èìà íàäåæäà. Íå ñè ñàì. Íåêà ñìåòíåì òåçè ñú÷êè çà äîáúð çíàê. Òóê íÿìà óêðèòèå è çàêðèëà, íî îãúíÿò ùå ãè çàìåñòè. Êàêòî âñè÷êî äðóãî Ñàóðîí ìîæå äà èçïîëçâà è îãúíÿ çà çëîâåùèòå ñè öåëè, àëà Êîííèöèòå íå ãî îáè÷àò è ñå ïëàøàò îò îíèÿ, êîèòî ãî âëàäåÿò. Â ïóñòèíÿòà îãúíÿò å íàø äðóãàð.
- Ìîæå áè - ïðîìúðìîðè Ñàì. - Íî å è íàé-î÷åâèäíèÿò íà÷èí äà çàÿâèì: „Åòî íè."
Çàïàëèõà îãúí â íàé-çàêúòàíèÿ úãúë íà äîë÷èíêàòà è ïðèãîòâèõà õðàíàòà. Âå÷åðíèòå ñåíêè ñå ñïóñêàõà íàîêîëî è ñòàâàøå ñòóäåíî. Èçâåäíúæ óñåòèõà, ÷å ñà ìíîãî ãëàäíè - îò çàêóñêàòà íàñàì íå áÿõà õàïâàëè íèùè÷êî, - íî íå ñìååõà äà ñè ïîçâîëÿò íåùî ïîâå÷å îò îñêúäíà âå÷åðÿ. Ñàìî ïòèöè è çâåðîâå áðîäåõà èç îáëàñòèòå ïðåä òÿõ - ïóñòè, íåïðèâåòëèâè ìåñòà, èçîñòàâåíè îò âñè÷êè íàðîäè. Ïîíÿêîãà îòâúä õúëìîâåòå ìèíàâàõà Ñêèòàëöè, àëà òå áÿõà ìàëöèíà è íå ñïèðàõà çà äúëãî. Äðóãèòå ñòðàííèöè áÿõà ðåäêè è çëè: òðîëîâå ñå ñïóñêàõà ñåãèç-òîãèç îò ñåâåðíèòå äîëèíè íà Ìúãëèâèòå ïäàíèíè. Ñàìî ïî Ïúòÿ ñå ñðåùàõà ïúòíèöè, íàé-÷åñòî äæóäæåòà, çàáúðçàíè ïî ñâîèòå ðàáîòè, íî îò òÿõ íå ìîæåøå äà ñå î÷àêâà íèòî ïîìîù, íèòî äîáðà äóìà çà ñðåùíàòèÿ íåïîçíàò.
- Íå âèæäàì êàê ùå íè ñòèãíå õðàíàòà - êàçà Ôðîäî. - Ïðåç ïîñëåäíèòå äíè áÿõìå äîñòàòú÷íî ïåñòåëèâè, à è ñåãàøíàòà âå÷åðÿ íå å ïèùíà, íî, èçãëåæäà, ñìå èçÿëè ïîâå÷å, îòêîëêîòî òðÿáâà, ùîì íè ÷àêàò îùå äâå ñåäìèöè ïúò.
- Èç ïóùèíàêà èìà õðàíà - ïëîäîâå, êîðåíè è òðåâè, à ïðè íóæäà ìå áèâà è çà ëîâåö - êàçà Áúðçîõîä. - Íå ñå áîéòå îò ãëàä, ïðåäè äà å äîøëà çèìàòà. Íî äà ñå òúðñè äèâå÷ è ïëîäîâå, å äúëãî è óìîðèòåëðî, à íèå òðÿáâà äà áúðçàìå. Òúé ÷å çàòåãíåòå ñè êîëàíèòå è ìèñëåòå ñ íàäåæäà çà òðàïåçàòà â äîìà íà Åëðîíä!
Ñòóäúò ñå çàñèëâàøå çàåäíî ñ ïàäàùèÿ ìðàê. Íàäíè÷àéêè èçâúí äîë÷èíêàòà, ïúòíèöèòå âèæäàõà ñàìî ñèâè ðàâíèíè, áúðçî ÷åçíåùè â ñåíêèòå. Íåáåòî ãîðå îòíîâî ñå áå ïðîÿñíèëî è áàâíî ñå èçïúëâàøå ñ ïîòðåïâàùè çâåçäè. Îìîòàíè ñ âñè÷êèòå ñè äðåõè è îäåÿëà, Ôðîäî è äðóãàðèòå ìó ñå ñãóøèõà îêîëî îãúíÿ, íî Áúðçîõîä ñå çàäîâîëè ñàìî ñ ïëàùà ñè è ñåäíà ìàëêî íàñòðàíè, çàìèñëåíî ñìó÷åéêè ëóëàòà.
Çà äà ïðîãîíè ñòðàõà îò ìèñëèòå èì, êîãàòî íàñòúïè íîùòà è îãúíÿò ÿðêî çàñèÿ, òîé âçå äà èì ðàçêàçâà ïðèêàçêè. Çíàåøå áåçáðîé èñòîðèè è ëåãåíäè îò äðåâíè âðåìåíà - çà åëôè è õîðà, çà äîáðè è çëè äåëà îò Ñòàðèòå âðåìåíà. Õîáèòèòå ñå ïèòàõà ìíîãî ëè å ñòàð è îòêúäå å íàó÷èë âñè÷êè òåçè ïðåìúäðîñòè.
- Ðàçêàæè íè çà Ãèë-ãàëàä - êàçà Ìåðè èçâåäíúæ, êîãàòî òîé áå çàìúë÷àë ñëåä êðàÿ íà ïðåäàíèåòî çà åëôè÷åñêèòå êðàëñòâà. - Çíàåø ëè íåùî ïîâå÷å îò îíàÿ áàëàäà, çà êîÿòî ñïîìåíà?
- Äà, çíàì - îòâúðíà Áúðçîõîä. - È Ôðîäî çíàå, çàùîòî òàçè èñòîðèÿ ñå îòíàñÿ è äî íàñ.
Ìåðè è Ïèïèí ñå îáúðíàõà êúì Ôðîäî, êîéòî ñå âçèðàøå â îãúíÿ.
- Çíàì ñàìî ìàëêî, êîëêîòî ìè å ðàçêàçâàë Ãàíäàëô - áàâíî èçðå÷å Ôðîäî. - Ãèë-ãàëàä áèë ïîñëåäíèÿò îò âåëèêèòå åëôè÷åñêè êðàëå íà Ñðåäíàòà çåìÿ. Íà òåõíèÿ åçèê Ãèë-ãàëàä îçíà÷àâà Çâåçäåí ëú÷. Çàåäíî ñ Åëåíäèë, ïðèÿòåëÿ íà åëôèòå, òîé ïîòåãëèë êúì ñòðàíàòà...
- Íå! - ïðåêúñíà ãî Áúðçîõîä. - Ìèñëÿ, ÷å íå áèâà äà ðàçêàçâàø òàçè ïðèêàçêà ñåãà, êîãàòî ñëóãèòå íà Âðàãà ñà íàáëèçî. Àêî ñå äîáåðåì äî äîìà íà Åëðîíä, òàì ùå ìîæåòå äà ÿ ÷óåòå èçöÿëî.
- Òîãàâà ðàçêàæè íè íÿêîÿ äðóãà ëåãåíäà çà ñòàðè âðåìåíà - ïîìîëè Ñàì. - Íÿêîÿ ëåãåíäà çà åëôèòå ïðåäè çàëåçà èì. Îò äóøà æàäóâàì äà ÷óÿ îùå çà åëôèòå; ìðàêúò íè îáãðúùà òîëêîâà ïëúòíî.
- Ùå âè ðàçêàæà ëåãåíäàòà çà Òèíóâèåë - êàçà Áúðçîõîä - íàêðàòêî, çàùîòî òîâà å äúëãà ëåãåíäà ñ íåçíàåí êðàé; äíåñ íèêîé îñâåí Åëðîíä íå ÿ ïîìíè òàêà, êàêòî ñà ÿ ðàçêàçâàëè â ñòàðè âðåìåíà. Ïðåêðàñíà ëåãåíäà, ìàêàð äà å òúæíà, êàêòî âñè÷êè ëåãåíäè îò Ñðåäíàòà çåìÿ. Ìîæå áè ùå îáîäðè ñúðöàòà âè.
Òîé ïîìúë÷à, ïîñëå íå çàãîâîðè, à òèõè÷êî çàïÿ:

Ñðåä ëåñ ðàçëèñòåí äúá ãîëÿì
çåëåíè êëîíè áå ïðèâåë
è òðåïêàõà ñúñ ÷óäåí ïëàì
çâåçäè ïîä ñâîäà íà ëåñà.
Òàíöóâàøå Òèíóâèåë,
çâó÷åøå ñêðèòà ôëåéòà òàì,
ëú÷è îò çâåçäíèÿ ïðåäåë
èñêðÿõà â íåéíàòà êîñà.

Íî åòî ÷å äîéäå Áåðåí,
ïðåáðîäèë ïëàíèíè áåçáðîé,
è òðúãíà ñàì è íàòúæåí
ïî îìàãúîñàíè ìåñòà.
Ïðåç êëîíèòå íàäíèêíà òîé
è çàáåëÿçà èçóìåí
îò çëàòíè öâåòîâå ïîðîé,
îáñèïàë äèâíà êðàñîòà.

Óìîðàòà èç÷åçíà â ìèã,
ïðîòåãíà òîé ðúöå äîáðè,
íî ñàìî ëóííèÿò ñâåòëèê
ïî äëàíèòå ìó çàáëåñòÿ.
Ñúñ òàíö ñðåä ãúñòèòå ãîðè
Òèíóâèåë èçáÿãà â ìèã
è äà ñå âñëóøâà äî çîðè
ñàìîòåí ãî îñòàâè òÿ.

Òîé íåâåäíúæ äî÷ó òàêà
êàê òÿ ïðèñòúïâà â óòðèíòà,
íà àðôà ÷óâàøå çâóêà
â ïîòàéíè ãîðñêè ïåùåðè.
Äîéäå ìúãëèâà åñåíòà
è ïîä íåâèäèìà ðúêà
ñ âúçäèøêà ïàäàõà ëèñòà
ñðåä çàñêðåæåíèòå ãîðè.

Â íîùòà òîé áðîäåøå áåçñïèð,
âúðâåøå ñ ÷àñîâå íàðåä.
Áëåñòÿõà â õëàäíèÿ âñåìèð
áåçáðîèíè ëåäåíè èãëè.
À òÿ òàíöóâàøå îòïðåä
ñðåä ñòèõíàëàòà ãîðñêà øèð
è êðàé êðàêàòà é íàâðåä
èñêðÿõà ñðåáúðíè ìúãëè.

Íàïðîëåò òÿ ñå âúðíà ïàê
è ïåñåí ñâåòëà çàòðåïòÿ,
ñúáóäè òîïëèÿ þæíÿê,
äúæäà è ðó÷åÿ çâúíëèâ.
Òîé çúðíà ñëúí÷åâè öâåòÿ
êðàé íåÿ äà ðàçöúôâàò ïàê
è èìàøå åäíà ìå÷òà -
äà ïî÷íå ñ íåÿ òàíö êðàñèâ.

Ïîáÿãíà òÿ, íî ïðîåõòÿ:
Òèíóâèåë! Òèíóâèåë!
Çà ìèã ñå ñïðÿ â ãîðàòà òÿ
è òðåïíà íåéíîòî ñúðöå.
×àð ñèëàòà é áå îòíåë
è òúé ñå ñáúäíà ó÷àñòòà
íà íåæíàòà Òèíóâèåë,
áëåñòÿùà â ñèëíèòå ðúöå.

Â î÷èòå é Áåðåí ñå âçðÿ
è â ñåí÷åñòàòà é êîñà
íåáåñíèòå çâåçäè ñúçðÿ
äà òðåïêàò â ïðèçðà÷íî õîðî.

È ñðåä èñêðÿùàòà ðîñà
åëôè÷åñêàòà äúùåðÿ
îáâè ãî â ñâîÿòà êîñà,
â ïðåãðúäêèòå ñè îò ñðåáðî.

Íî òåæúê ïúò îò ó÷àñò çëà
íà òÿõ èì áåøå îòðåäåí -
ïðåç ïëàíèíè è ïðåç ìúãëà,
ïðåç êðåïîñòè è ÷åðåí ìðàê.
Àëà ñëåä ãèáåë è ñëåä ïëåí
ãè ñáðàõà ñëúí÷åâè ïîëÿ
è ñ ïåñåí, â íåèçâåñòåí äåí,
èç÷åçíàõà â ãîðàòà ïàê.

Áúðçîõîä âúçäúõíà è ïîìúë÷à, ïðåäè äà çàãîâîðè îòíîâî. - Òàçè ïåñåí - êàçà òîé - å â ñòèëà, íàðå÷åí îò åëôèòå àí-òåííàò. Íî å òðóäíî äà ñå ïðåäàäå íà Îáùèÿ åçèê íåùî ïîâå÷å îò ãðóá îòçâóê. Òÿ ðàçêàçâà êàê ñå ñðåùíàëè Áåðåí, ñèí íà Áàðàõèð, è Ëóòèåí Òèíóâèåë. Áåðåí áèë ïðîñòîñìúðòåí, à Ëóòèåí áèëà äúùåðÿ íà Òèíãîë, åëôè÷åñêè êðàë íà Ñðåäíàòà çåìÿ ïî âðåìåòî, êîãàòî ñâåòúò áèë ìëàä. Íèêîãà íå ñå áèëà ðàæäàëà ïî-ïðåêðàñíà äåâîéêà íà òîçè ñâÿò. Ïðåëåñòòà é áèëà êàòî çâåçäèòå, áëåñíàëè íàä ñåâåðíèòå ìúãëè, à ëèöåòî é ãðååëî êàòî ñëúíöå. Ïî îíîâà âðåìå íà ñåâåð, â Àíãáàíä, æèâååë Âåëèêèÿò âðàã, íà êîãîòî Ñàóðîí Ìîðäîðñêè áèë ñàìî ñëóãà. Çàïàäíèòå åëôè ñå çàâúðíàëè â Ñðåäíàòà çåìÿ è ïîâåëè âîéíà ñðåùó íåãî, çà äà ñè âúçâúðíàò Ñèëìàðèëèòå, êîèòî áèë îòêðàäíàë; â òàçè âîéíà êðàé òÿõ áèëè è ïðàäåäèòå ÷îâåøêè. Àëà Âðàãúò ãè ïîáåäèë, Áàðàõèð çàãèíàë, à Áåðåí èçáÿãàë ñðåä áåçáðîé îïàñíîñòè è ïðåç Ïëàíèíèòå íà óæàñà ñå ïðåõâúðëèë â ïîòàéíîòî êðàëñòâî íà Òèíãîë ñðåä ãîðàòà Íåëäîðåò. Òàì òîé çúðíàë êàê Ëóòèåí ïåå è òàíöóâà íà åäíà ïîëÿíêà êðàé îìàãüîñàíàòà ðåêà Åñòàëäóèí è ÿ íàðåêúë Òèíóâèåë, êîåòî íà äðåâíèÿ åçèê îçíà÷àâà ñëàâåé. Ìíîãî áåäè ãè ñïîëåòåëè ñëåä òîâà, äúëãà áèëà òÿõíàòà ðàçäÿëà. Òèíóâèåë ñïàñèëà Áåðåí îò òúìíèöèòå íà Ñàóðîí è çàåäíî ìèíàëè ïðåç õèëÿäè îïàñíîñòè, äîêàòî ñúáîðèëè Âåëèêèÿ âðàã îò òðîíà ìó è âçåëè îò æåëÿçíàòà ìó êîðîíà åäèí îò òðèòå Ñèëìàðèëà, íàé-ÿðêèÿ áåçöåíåí êàìúê, êàòî ñâàòáåí äàð îò Ëóòèåí çà íåéíèÿ áàùà Òèíãîë. Àëà íàêðàÿ Âúëêúò, êîéòî èçñêî÷èë îò ïîðòèòå íà Àíãáàíä, ïîãóáèë Áåðåí è òîé èçäúõíàë â ðúöåòå íà Òèíóâèåë. Òîãàâà òÿ èçáðàëà æèâîòà íà ïðîñòîñìúðòíèòå, çà äà ìîæå äà ãî ïîñëåäâà, è ïåñíèòå ðàçêàçâàò, ÷å òå îòíîâî ñå ñðåùíàëè îòòàòúê Ìîðåòî íà ðàçäÿëàòà, îòíîâî æèâè áðîäèëè èç çåëåíèòå ãîðè è ñåòíå îòìèíàëè çàâèíàãè îòâúä ïðåäåëèòå íà òîçè ñâÿò. Òàêà Ëóòèåí Òèíóâèåë åäèíñòâåíà îò åëôè÷åñêèÿ ðîä íàèñòèíà ñðåùíàëà ñìúðòòà è íàïóñíàëà òîçè ñâÿò, à åëôèòå èçãóáèëè îíàçè, êîÿòî íàé-ìíîãî îáè÷àëè. Íî ÷ðåç íåÿ â äðåâíè âðåìåíà ñðåä õîðàòà ñå ïîÿâèëè íàñëåäíèöè íà åëôè÷åñêèòå êðàëå. Âñå îùå ñà æèâè ïîòîìöèòå íà Ëóòèåí è ìúëâàòà íàøåïâà, ÷å íåéíèÿò ðîä íèêîãà íå ùå ïðåñúõíå. Îò òîçè ðîä å Åëðîíä Ëîìèäîëñêè. Çàùîòî îò Áåðåí è Ëóòèåí ñå ðîäèë Äèîð, íàñëåäíèêúò íà Òèíãîë; íåãîâà äúùåðÿ áèëà Áÿëàòà Åëâèíã è òÿ ñå îìúæèëà çà Åàðåíäèë, êîéòî ñúñ Ñèëìàðèëà íà ÷åëîòî ïîâåë ñâîÿ êîðàá îòâúä ìúãëèòå íà òîçè ñâÿò, â íåáåñíèòå ìîðåòà. À îò Åàðåíäèë çàïî÷âà ðîäúò íà êðàëåòå íà Íóìåíîð èëè Çàäìîðèÿ.
Äîêàòî Áúðçîõîä ãîâîðåøå, õîáèòèòå ñå âãëåæäàõà â ñòðàííîòî ìó, âúçòîðæåíî ëèöå, ñìúòíî îñâåòåíî îò ÷åðâåíèòå îòáëÿñúöè íà îãúíÿ. Î÷èòå ìó ñèÿåõà, ãëàñúò ìó áå äúëáîê è ïëúòåí. Íàä íåãî âèñåøå ÷åðíîòî çâåçäíî íåáå. Âíåçàïíî çàä ãúðáà ìó, íàä êîðîíàòà íà Áóðíèÿ âðúõ, èçãðÿ áëåäà ñâåòëèíà. Ïî÷òè ïúëíàòà ëóíà áàâíî ñå èçäèãàøå íàä çàñåí÷âàùèÿ ãè õúëì è çâåçäèòå ãîðå èçáëåäíÿõà.
Ðàçêàçúò ñâúðøè. Õîáèòèòå ñå ðàçìúðäàõà è âçåõà äà ñå ïðîòÿãàò.
- Âèæòå! - êàçà Ìåðè. - Ëóíàòà èçãðÿâà, ñòàâà êúñíî. Äðóãè âäèãíàõà î÷è è â ñúùèÿ ìèã íà ôîíà íà èçïëóâàëàòà ëóíà çúðíàõà íåùî äðåáíî è ÷åðíî íà âúðõà. Ìîæå áè ïðîñòî êàìúê èëè ñòúð÷àùà ñêàëà òúìíååøå â íåÿñíèÿ ñâåòëèê.
Ñàì è Ìåðè ñòàíàõà è ñå îòäàëå÷èõà îò îãúíÿ. Ôðîäî è Ïèïèí ñåäÿõà ìúë÷àëèâî. Áúðçîõîä íàïðåãíàòî ñå âçèðàøå â ëóííèòå ëú÷è ïî õúëìà. Âñè÷êî èçãëåæäàøå òèõî è ìèðíî, àëà ñåãà, êîãàòî ðàçêàçúò íà Áúðçîõîä áå ñâúðøèë, Ôðîäî óñåòè êàê õëàäåí óæàñ ïðîïúëçÿâà â ñúðöåòî ìó. Òîé ñå ñãóøè ïî-áëèçî äî îãúíÿ. Â òîçè ìèã Ñàì äîòúð÷à îòêúì ðúáà íà äîë÷èíêàòà.
- Íå çíàì êàêâî å - êàçà òîé, - íî èçâåäíúæ ñå óïëàøèõ. Çà íèùî íà ñâåòà íå áèõ èçëÿçúë íàâúí, óñåòèõ, ÷å íåùî ïúëçè íàãîðå ïî ñêëîíà.
- Âèäÿ ëè íåùî? - çàïèòà Ôðîäî è ñêî÷è íà êðàêà.
- Íå, ñúð. Íèùî íå âèäÿõ, íî è íå ñúì ñïèðàë äà ñå îãëåæäàì.
- Àç âèäÿõ íåùî, èëè ïîíå òàêà ìèñëÿ - êàçà Ìåðè. - Ñòîðè ìè ñå, ÷å äàëå÷å íà çàïàä, òàì, êúäåòî ëóíàòà îãðÿâà ðàâíèíèòå îòâúä ñÿíêàòà íà õúëìîâåòå, èìàøå äâå-òðè ÷åðíè ôèãóðè. Òå ñÿêàø èäâàõà íàñàì.
- Íå ñå îòäåëÿéòå îò îãúíÿ, ñòîéòå ñ ãðúá êúì íåãî! - èçâèêà Áúðçîõîä. - Ïðèãîòâåòå ñè ïî åäèí äúëúã ïðúò!
Âðåìåòî êàòî ÷å áå ñïðÿëî. Ñåäÿõà ìúë÷àëèâè è íàïðåãíàòè, îáúðíàëè ãðúá íà îãúíÿ, è ñå âçèðàõà â îáêðúæàâàùèÿ ãî ìðàê. Íèùî íå ñå ñëó÷âàøå. Íè çâóê, íè äâèæåíèå â íîùòà. Ôðîäî ñå ðàçìúðäà ñ ÷óâñòâîòî, ÷å òðÿáâà äà íàðóøè òèøèíàòà; æàäóâàøå äà çàêðåùè ñ ïúëåí ãëàñ.
- Òèõî! - ïðîøåïíà Áúðçîõîä.
- Êàêâî å òîâà? - èçïúøêà Ïèïèí â ñúùèÿ ìèã.
Òå ïî-ñêîðî óñåòèõà, îòêîëêîòî âèäÿõà íàä ðúáà íà äîë÷èíêàòà, îò ïðîòèâîïîëîæíàòà íà âúðõà ñòðàíà, äà ñå íàäèãà ñÿíêà - åäíà èëè ïîâå÷å. Íàïðåãíàõà î÷è è ñåíêèòå ñÿêàø âçåõà äà ðàñòàò. Ñêîðî âå÷å íÿìàøå ñúìíåíèå: çàñòàíàëè íà ñêëîíà, òðè-÷åòèðè âèñîêè ÷åðíè ôèãóðè ãëåäàõà íàäîëó êúì òÿõ. Òúé òúìíè áÿõà òå, ÷å ïðèëè÷àõà íà ÷åðíè äóïêè ñðåä ãúñòèÿ ìðàê. Íà Ôðîäî ìó ñå ñòîðè, ÷å äî÷óâà òèõî ñúñêàíå êàòî îò îòðîâåí äúõ, è óñåùà òúíúê, ïðîíèçâàù õëàä. Ïîñëå ñèëóåòèòå áàâíî òðúãíàõà íàïðåä.
Óæàñ îáçå Ïèïèí è Ìåðè è òå ñå ïðîñíàõà ïî î÷è. Ñàì ñå ñâè êðàé Ôðîäî. Óæàñåí ïî÷òè êîëêîòî äðóãàðèòå ñè, Ôðîäî òðåïåðåøå êàòî â òðåñêà, íî óæàñúò ìó èçâåäíúæ ñåêíà ïðè âíåçàïíîòî èçêóøåíèå äà íàäåíå Ïðúñòåíà. Æåëàíèåòî äà ñòîðè òîâà ãî îáëàäà è òîé íå ìîæåøå äà ìèñëè çà íèùî äðóãî. Íå áå çàáðàâèë íèòî Ìîãèëàòà, íèòî ïèñìîòî íà Ãàíäàëô, àëà ñÿêàø íåùî ãî çàñòàâÿøå äà ïðåíåáðåãíå ïðåäóïðåæäåíèÿòà è òîé êîïíååøå äà ìó ñå ïîääàäå. Íå îò íàäåæäàòà äà èçáÿãà èëè äà ñòîðè íåùî, áèëî òî äîáðî èëè çëî - òîé ïðîñòî óñåùàøå, ÷å òðÿáâà äà íàäåíå Ïðúñòåíà. Íå ìîæåøå äà ãîâîðè. ×óâñòâàøå, ÷å Ñàì ãî ãëåäà, ñÿêàø ðàçáèðà, ÷å ãîñïîäàðÿò ìó å â áåäà, àëà íÿìàøå ñèëè äà ñå îáúðíå êúì íåãî. Çàòâîðè î÷è è îïèòà äà ñå áîðè, íî ñúïðîòèâàòà ñòàíà íåïîíîñèìà. Íàêðàÿ òîé áàâíî èçìúêíà âåðèæêàòà è íàäÿíà Ïðúñòåíà íà ïîêàçàëåöà íà ëÿâàòà ñè ðúêà.
Âñè÷êî îñòàíà êàêòî ïðåäè, ñìúòíî è ìðà÷íî, àëà ôèãóðèòå ìèãîì ñòàíàõà óæàñÿâàùî ÿñíè. Ïîãëåäúò ìó ïðîíèêíà ïîä ÷åðíèòå èì îáâèâêè. Ïðåä íåãî èìàøå ïåò âèñîêè ñèëóåòà - äâà ñòîÿõà íà ðúáà íà äîë÷èíêàòà, òðè äðóãè ïðèáëèæàâàõà. Âúðõó áåëèòå èì ëèöà ãîðÿõà ïðîíèöàòåëíè, áåçìèëîñòíè î÷è; ïîä ïëàùîâåòå èì èìàøå äúëãè ñèâè îäåæäè, ñðåáúðíè øëåìîâå ïðèõëóïâàõà ïðîøàðåíèòå èì êîñè; â êîñòåëèâèòå ñè ðúöå ñòèñêàõà ñòîìàíåíè ìå÷îâå. Ïîãëåäèòå èì ïàäíàõà âúðõó ìó, ïðîíèçàõà ãî è òå ñå âòóðíàõà êúì íåãî. Îò÷àÿí, òîé èçìúêíà ìå÷à ñè è ìó ñå ñòîðè, ÷å îñòðèåòî ìúæäóêà ÷åðâåíèêàâî êàòî ãëàâíÿ. Äâà îò ñèëóåòèòå ñïðÿõà. Òðåòèÿò áåøå ïî-âèñîê îò äðóãèòå, äúëãàòà ìó êîñà áëåñòåøå è âúðõó øëåìà ìó èìàøå êîðîíà. Â åäíàòà ñè ðúêà äúðæåøå äúëúã ìå÷, â äðóãàòà êèíæàë; áëåäî ñèÿíèå òðåïòåøå ïî êèíæàëà è ðúêàòà, êîÿòî ãî ñòèñêàøå. Òîé ñå ñòðåëíà íàïðåä è çàìàõíà êúì Ôðîäî.
Â òîçè ìèã Ôðîäî ñå õâúðëè íà çåìÿòà è ÷ó ñîáñòâåíèÿ ñè âèê: „Î, Åëáåðåò! Ãèëòîíèåë!" Ñúùåâðåìåííî òîé óäàðè ñ ìå÷à ñè êðàêàòà íà âðàãà. Ïèñêëèâ êðÿñúê ïðîíèçà íîùòà; â ëÿâîòî ìó ðàìî ñå âïè áîëêà êàòî îòðîâíî ëåäåíî æèëî. Ãóáåéêè ñúçíàíèå, òîé çúðíà, ñÿêàø ïðåç ìúãëèâ âèõúð, Áúðçîõîä äà èçñêà÷à îò ìðàêà ñ ïëàìòÿùè ãëàâíè â äâåòå ðúöå. Ôðîäî èçòúðâà ìå÷à, ñ ïîñëåäíî óñèëèå ñâàëè Ïðúñòåíà è çäðàâî ãî ñòèñíà â äåñíèöàòà ñè.


Ãëàâà 12

ÁßÃÑÒÂÎ ÊÜÌ ÁÐÎÄÀ

Êîãàòî ñå ñâåñòè, Ôðîäî âñå îùå îò÷àÿíî ñòèñêàøå Ïðúñòåíà. Ëåæåøå êðàé áóéíî ïëàìòÿùèÿ îãúí. Òðèìàòà ìó äðóãàðè ñå áÿõà íàâåëè íàä íåãî.
- Êàêâî ñòàíà? Êúäå å áëåäèÿò êðàë? - òðåñêàâî çàïèòà òîé. Êàòî ãî ÷óõà äà ïðèêàçâà, ðàäîñòòà èì áå òîëêîâà ãîëÿìà, ÷å äúëãî íå ìîæàõà äà ìó îòãîâîðÿò, à è íå ðàçáèðàõà âúïðîñà. Íàé-ñåòíå óñïÿ äà èçêîï÷è îò Ñàì, ÷å òå íå ñà âèäåëè íèùî îñâåí ïðèáëèæàâàíåòî íà íåÿñíè òúìíè ôèãóðè. Èçâåäíúæ, çà ñâîé óæàñ, Ñàì îòêðèë, ÷å ãîñïîäàðÿò ìó å èç÷åçíàë; â òîçè ìèã êðàé íåãî ïðîôó÷àëà ÷åðíà ñÿíêà è òîé ïàäíàë. Ìíîãî îòäàëå÷å, ñÿêàø îòäúí çåìÿ, äî÷óë ãëàñà íà Ôðîäî äà êðåùè íåïîíÿòíè äóìè. Ïîâå÷å íå âèäåëè íèùî, äîêàòî íå ñå íàòúêíàëè íà áåçæèçíåíîòî òÿëî íà Ôðîäî, ïðîñíàò ïî î÷è íà òðåâàòà âúðõó ìå÷à ñè. Áúðçîõîä íàðåäèë äà ãî âäèãíàò è äà ãî ïîëîæàò êðàé îãúíÿ, ïîñëå èç÷åçíàë. Âñè÷êî òîâà ñòàíàëî ïðåäè äîñòà âðåìå.
ßâíî Ñàì îòíîâî çàïî÷âàøå äà ñå ñúìíÿâà â Áúðçîõîä, íî äîêàòî ãîâîðåõà, Ñêèòàëåöà íåíàäåéíî ñå ïîÿâè îò ñåíêèòå. Õîáèòèòå òðåïíàõà, à Ñàì èçâàäè ìå÷à ñè è çàñòàíà íàä Ôðîäî, àëà Áúðçîõîä êîëåíè÷è êðàé ðàíåíèÿ.
- Íå ñúì ×åðåí êîííèê, Ñàì - êðîòêî êàçà òîé, - íèòî ïúê òåõåí ñúþçíèê. Îïèòàõ ñå äà îòêðèÿ íàêúäå îòèâàò, íî íå âèäÿõ íèùî. Íå ìîãà äà ðàçáåðà çàùî ñè çàìèíàõà, áåç äà íè íàïàäíàò îòíîâî. È âñå ïàê ïðèñúñòâèåòî èì íå ñå óñåùà íèêúäå íàîêîëî.
Êîãàòî ÷ó ðàçêàçà íà Ôðîäî, òîé ñå ðàçòðåâîæè, ïîêëàòè ãëàâà è âúçäúõíà. Ïîñëå íàðåäè íà Ïèïèí è Ìåðè äà êèïíàò êîëêîòî ìîæå ïîâå÷å âîäà â ìàëêèòå ñè êîòëåòà è äà èçìèÿò ðàíàòà ñ íåÿ.
- Ïîääúðæàéòå äîáðå îãúíÿ è çàòîïëåòå Ôðîäî - çàðú÷à òîé. Ïîñëå ñòàíà, îòäàëå÷è ñå è êàòî ïîâèêà Ñàì, òèõè÷êî äîáàâè:
- Ìèñëÿ, ÷å ñåãà ðàçáèðàì ïî-äîáðå íåùàòà. Èçãëåæäà, âðàãîâåòå ñà áèëè ñàìî ïåòèìà. Çàùî íå ñà ñå ñúáðàëè âñè÷êè, íå çíàì; ìèñëÿ îáà÷å, ÷å íå ñà î÷àêâàëè ñúïðîòèâà. Çàñåãà ñà ñå îòòåãëèëè. Àëà ñå ñòðàõóâàì, ÷å íå ñà äàëå÷å. Íå óñïååì ëè äà ñå èçìúêíåì, ùå ñå çàâúðíàò íÿêîÿ äðóãà íîù. Òå èç÷àêâàò, çàùîòî ìèñëÿò, ÷å öåëòà èì å ïî÷òè ïîñòèãíàòà è Ïðúñòåíúò íå ìîæå äà èçáÿãà äàëå÷å. Óâè, Ñàì, òå âÿðâàò, ÷å ñà íàíåñëè íà ãîñïîäàðÿ òè ñìúðòîíîñíà ðàíà, êîÿòî ùå ãî ïîä÷èíè íà âîëÿòà èì. Ùå âèäèì! Ñàì çàäàâåíî èçõúëöà.
- Íå ñå îò÷àéâàé! - êàçà Áúðçîõîä. - Ñåãà òðÿáâà äà ìè âÿðâàø. Êàêòî íàìåêâàøå Ãàíäàëô, òâîÿò Ôðîäî ñå îêàçà çàìåñåí îò ïî-æèëàâî òåñòî, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàõ. Òîé íå çàãèíà è ìèñëÿ, ÷å ùå ñå ñúïðîòèâëÿâà íà çëàòà ñèëà íà ðàíàòà ïî-äúëãî, îòêîëêîòî î÷àêâàò âðàãîâåòå ìó. Ùå ñòîðÿ âñè÷êî, íà êîåòî ñúì ñïîñîáåí, çà äà ìó ïîìîãíà è äà ãî èçöåëÿ. Íàãëåæäàé ãî äîáðå, äîêàòî ìå íÿìà!
Òîé õóêíà íàçàä è îòíîâî èç÷åçíà â ìðàêà.
Ôðîäî ñå óíåñå â äðÿìêà, ìàêàð ÷å áîëêàòà îò ðàíàòà áàâíî ñå çàñèëâàøå è ìúðòâåøêèÿò õëàä ñå ðàçíàñÿøå îò ðàìîòî êúì ðúêàòà è ðåáðàòà ìó. Ïðèÿòåëèòå ìó áäÿõà íàä íåãî, ñãðÿâàõà ãî è ïðîìèâàõà ðàíàòà. Íîùòà îòìèíàâàøå áàâíî è ìú÷èòåëíî. Êîãàòî Áúðçîõîä íàé-ñåòíå ñå çàâúðíà, çîðàòà ñå ðàçãàðÿøå â íåáåòî è ñóìðà÷íà ñâåòëèíà èçïúëâàøå äîë÷èíêàòà.
- Âèæòå! - èçâèêà òîé è ñå íàâåäå äà âäèãíå îò çåìÿòà åäèí ÷åðåí ïëàù, êîéòî áå ëåæàë òàì, ïðèêðèò îò ìðàêà. Íà îêîëî åäèí ôóò íàä äîëíèÿ ðúá ïëàòúò áå ðàçöåïåí. - Îò óäàðà íà Ôðîäîâèÿ ìå÷ å. Áîÿ ñå, ÷å òîâà å åäèíñòâåíàòà ðàíà, êîÿòî å íàíåñúë íà ïðîòèâíèêà ñè, çàùîòî ìå÷úò ìó å öÿë, à âñÿêî îñòðèå, ïðîíèçàëî òîçè ñòðàõîâèò êðàë, ñå ðàçïàäà. Ìíîãî ïî-ïàãóáíî çà íåãî å áèëî èìåòî íà Åëáåðåò. À çà Ôðîäî ïî-ïàãóáíî å áèëî åòî òîâà!
Òîé ñå íàâåäå è âäèãíà äúëúã, òúíúê êèíæàë. Ñòîìàíàòà èçëú÷âàøå ñòóäåíî ñèÿíèå. Êîãàòî Áúðçîõîä ãî ïîâäèãíà, âñè÷êè âèäÿõà, ÷å êúì êðàÿ ðúáúò å íàùúðáåí è âúðõúò å ïðå÷óïåí. Íî ïîãëåäèòå èì ñå èçïúëíèõà ñ èçóìëåíèå, çàùîòî èçäèãíàòîòî â ïúðâèòå óòðèííè ëú÷è îñòðèå ñÿêàø ñå òîïåøå è ðàçñåéâàøå êàòî ïóøåê èç âúçäóõà, äîêàòî â ðúêàòà íà Áúðçîõîä îñòàíà ñàìî äðúæêàòà.
- Óâè! - èçâèêà òîé. - Òîçè ïðîêúëíàò êèíæàë å íàíåñúë ðàíàòà. Ìàëöèíà äíåñ ñà äîñòàòú÷íî èçêóñíè, çà äà ñå áîðÿò ñðåùó ïîäîáíè çëîâåùè îðúæèÿ. Íî ùå ñòîðÿ êàêâîòî ìîãà.
Òîé ñåäíà íà çåìÿòà, ïîëîæè äðúæêàòà íà êèíæàëà âúðõó êîëåíåòå ñè è áàâíî çàïÿ íàä íåÿ ïåñåí íà íÿêàêúâ ñòðàíåí åçèê. Ïîñëå ÿ îñòàâè íàñòðàíè, îáúðíà ñå êúì Ôðîäî è òèõî çàãîâîðè ñ äóìè, êîèòî äðóãèòå íå óñïÿõà äà ðàçáåðàò. Îò òîðáè÷êàòà íà ïîÿñà ñè èçâàäè äúëãè ëèñòà íà íÿêàêâà áèëêà.
- Íàäàëå÷å áðîäèõ äà îòêðèÿ òåçè ëèñòà - êàçà òîé. - çàùîòî òàÿ áèëêà íå ðàñòå ïî ãîëèòå õúëìîâå, à èç ãúñòàëàêà äàëå÷å íà þã îò Ïúòÿ. - Òîé ñòðè åäèí ëèñò ìåæäó ïðúñòèòå ñè è âúçäóõúò ñå èçïúëíè ñ îñòúð, áëàãîóõàíåí ìèðèñ. - Öÿëî ùàñòèå å, ÷å îòêðèõ òîâà öåëåáíî ðàñòåíèå, äîíåñåíî â Ñðåäíàòà çåìÿ îò Çàïàäíèòå õîðà. Íàðè÷àëè ñà ãî Àòåëàñ è äíåñ òî ðàñòå íàðÿäêî, ñàìî ïî ìåñòàòà, êúäåòî òå ñà îáèòàâàëè èëè ëàãåðóâàëè â äðåâíè âðåìåíà. Íà ñåâåð íå ãî ïîçíàâà íèêîé îñâåí îíèÿ, ùî áðîäÿò èç Ïóùèíàêà. Ãîëåìè ñà äîñòîéíñòâàòà ìó, àëà ïðè òàêàâà ðàíà íåãîâàòà öåëåáíà ñèëà ìîæå äà ñå îêàæå íåäîñòàòú÷íà.
Òîé ïóñíà ëèñòàòà âúâ âðÿëà âîäà è ñ îòâàðàòà ïðîìè ðàìîòî íà Ôðîäî. Îò ïàðàòà ëúõàøå îñâåæàâàù àðîìàò è çäðàâèòå óñåòèõà êàê ãè îáõâàøà óñïîêîåíèå, à óìîâåòå èì ñå ïðîÿñíÿâàò. Áèëêàòà èìàøå èçâåñòíà âëàñò è íàä ðàíàòà, çàùîòî Ôðîäî ïî÷óâñòâà êàê áîëêàòà è ëåäåíèÿò õëàä â ðåáðàòà ìó îòñëàáâàò, àëà ðúêàòà ìó ñè îñòàíà áåçæèçíåíà è òîé íå ìîæåøå äà ÿ ðàçäâèæè. Ñåãà ãîð÷èâî ñúæàëÿâàøå çà áåçóìñòâîòî ñè è ñå óïðåêâàøå çà ïðîÿâåíàòà ñëàáîñò; ðàçáèðàøå, ÷å íàäÿâàéêè Ïðúñòåíà, ñå å ïîä÷èíèë íå íà ñîáñòâåíîòî ñè æåëàíèå, à íà ïîâåëÿòà íà âðàãîâåòå. Ïèòàøå ñå äàëè ùå îñòàíå ñàêàò çà öÿë æèâîò è êàê ùå ìîãàò ñåãà äà ïðîäúëæàò ïúòóâàíåòî. ×óâñòâàøå ñå ïðåêàëåíî ñëàá, çà äà ñå äúðæè íà êðàêà.
Òî÷íî òîçè âúïðîñ îáñúæäàõà è îñòàíàëèòå. Ðåøèõà äà íàïóñíàò Áóðíèÿ âðúõ êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ñêîðî.
- Ñåãà ìèñëÿ - êàçà Áúðçîõîä, - ÷å íåïðèÿòåëÿò å íàáëþäàâàë òîâà ìÿñòî îò íÿêîëêî äíè. Àêî Ãàíäàëô èçîáùî å èäâàë òóê, ïðèíóäèëè ñà ãî äà èçáÿãà è òîé íÿìà äà ñå çàâúðíå. Âúâ âñåêè ñëó÷àé, ñëåä ñíîùíàòà àòàêà, òóê íè äåáíå ñìúðòíà çàïëàõà, ùîì ïàäíå ìðàê. Êúäåòî è äà îòèäåì, åäâà ëè ùå ñðåùíåì ïî-ãîëÿìà îïàñíîñò.
Ùîì ñå ðàçâèäåëè õóáàâî, òå ïîõàïíàõà íàáúðçî è ñúáðàõà áàãàæà. Ôðîäî íå ìîæåøå äà âúðâè, çàòîâà îñòàíàëèòå ñè ðàçïðåäåëèõà ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò òîâàðà è êà÷èõà ðàíåíèÿ íà ïîíèòî. Ïðåç ïîñëåäíèòå íÿêîëêî äíè ãîðêîòî äîáè÷å ñå áå ïîïðàâèëî êàòî ïî âúëøåáñòâî; òî âå÷å èçãëåæäàøå ïî-ÿêî è îõðàíåíî è çàïî÷âàøå äà ïðîÿâÿâà ïðèâúðçàíîñò êúì íîâèòå ñè ñòîïàíè, îñîáåíî êúì Ñàì. Êîé çíàå êîëêî ãî áå òîðìîçèë Áèë Ïàïðàòàê, òà ïúòóâàíåòî èç ïóùèíàêà äà èçãëåæäà òîëêîâà ïî-äîáðî îò ïðåäèøíèÿ ìó æèâîò.
Ïîòåãëèõà íà þã. Òîâà îçíà÷àâàøå äà ïðåñåêàò Ïúòÿ, íî íÿìàõà äðóã íà÷èí äà ñòèãíàò áúðçî äî ãîðèñòèòå îáëàñòè. À ñå íóæäàåõà îò ãîðèâî, çàùîòî Áúðçîõîä êàçâàøå, ÷å òðÿáâà äà äúðæàò Ôðîäî íà òîïëî, îñîáåíî íîùåì, êîãàòî îãúíÿò ùåøå äà èì îñèãóðè è íÿêàêâà çàêðèëà. Ïàê íåãîâà áå èäåÿòà äà ñúêðàòÿò ìàðøðóòà, êàòî ñè ñïåñòÿò îùå åäèí ãîëÿì çàâîé - èçòî÷íî îò Áóðíèÿ âðúõ Ïúòÿò ñå îòêëîíÿâàë äàëå÷å íà ñåâåð.
Áàâíî è ïðåäïàçëèâî ñå ñïóñíàõà ïî þãîçàïàäíèÿ ñêëîí íà õúëìà è ñêîðî íàáëèæèõà Ïúòÿ. Îò Êîííèöèòå íÿìàøå è ñëåäà. Íî äîêàòî áúðçàõà äà ïðåñåêàò, äî÷óõà â äàëå÷èíàòà äâà êðÿñúêà: õëàäåí ãëàñ çîâåøå è äðóã õëàäåí ãëàñ ìó îòâðúùàøå. Òðåïåðåéêè, ïúòíèöèòå ñå âòóðíàõà íàïðåä êúì ãúñòàëàêà. Íà þã ñå ñïóñêàøå äèâà, áåçïúòíà ìåñòíîñò øèðîêè áåçïëîäíè ïðîñòðàíñòâà ñå ðåäóâàõà ñ ãúñòè ãîðè÷êè îò õðàñòè è äðåáíè êðèâè äúðâåòà. Îñêúäíàòà òðåâà áå îñòðà è ñèâà; ïîâåõíàëèòå ëèñòà ñå ðîíåõà èç ãúñòàëàêà. Áàâíî è áåçðàäîñòíî áå ïúòóâàíåòî èì ñðåä òàçè óíèëà îáëàñò. Òúòðåõà ñå íàïðåä è ïî÷òè íå ïðîäóìâàõà. Ñ áîëêà íà ñúðöå Ôðîäî ãè ãëåäàøå êàê êðà÷àò êðàé íåãî ñ êëþìíàëè ãëàâè, ïðåãúðáåíè ïîä òåæêèÿ òîâàð. Äîðè Áúðçîõîä èìàøå ìîðåí è ïîñúðíàë âèä.
Îùå ïðåäè êðàÿ íà ïúðâèÿ äåí áîëêàòà íà Ôðîäî îòíîâî âçå äà ñå çàñèëâà, íî òîé ñå ïîñòàðà äà ñêðèå òîâà. Èçìèíàõà ÷åòèðè äíè áåç îñîáåíà ïðîìÿíà íàîêîëî, ñàìî Áóðíèÿò âðúõ çàä òÿõ ïîñòåïåííî ñå ñìàëÿâàøå, à íàïðåä äàëå÷íèòå ïëàíèíè êàòî ÷å ñå ìåðæåëååõà ìàëêî ïî-íàáëèçî. Àëà ñëåä îíçè äàëå÷åí êðÿñúê íå áÿõà îòêðèëè íèêàêúâ çíàê íåïðèÿòåëÿò äà å çàáåëÿçàë áÿãñòâîòî èì è äà ãè ïðåñëåäâà. Íàé-ìíîãî ñå îïàñÿâàõà îò òúìíèíàòà è íîùåì ñòîÿõà íà ñòðàæà ïî äâîéêè, î÷àêâàéêè âñåêè ìèã äà çúðíàò äåáíåùè ñåíêè â ñèâàòà íîù, ìúòíî îãðÿíà îò çàîáëà÷åíàòà ëóíà, íî íå âèæäàõà íèùî è äî÷óâàõà ñàìî âúçäèøêèòå íà ñúñóõðåíè òðåâè è ëèñòà. Íèòî âåäíúæ íå óñåòèõà ÷óâñòâîòî çà íàáëèæàâàùî çëî, êîåòî ãè áå îáõâàíàëî ïðåäè íàïàäåíèåòî â äîë÷èíêàòà. Íå ñìååõà äà âÿðâàò, ÷å Êîííèöèòå âå÷å ñà èçãóáèëè äèðèòå èì. Ìîæå áè èç÷àêâàõà, çà äà èì óñòðîÿò çàñàäà íà ïî-óäîáíî ìÿñòî?
Â êðàÿ íà ïåòèÿ äåí ñå ñïóñíàõà â åäíà øèðîêà è ïëèòêà äîëèíà è ìåñòíîñòòà îòíîâî çàïî÷íà äà ñå âúçâèøàâà. Ñåãà Áúðçîõîä ãè ïîâåäå íà ñåâåðîèçòîê è íà øåñòèÿ äåí äîñòèãíàõà êðàÿ íà äúëãîòî ïîëåãàòî íàíàãîðíèùå. Äàëå÷å ïîä òÿõ Ïúòÿò ñå âèåøå â ïîäíîæèåòî íà õúëìîâåòå, à íàäÿñíî ïîä áëåäèòå ñëúí÷åâè ëú÷è ïðîáëÿñâàõà âîäèòå íà ñèâà ðåêà. Â äàëå÷èíàòà çúðíàõà îùå åäíà ðåêà ñðåä çàáóëåíà îò ìúãëè ñêàëèñòà äîëèíà.
- Áîÿ ñå, ÷å òóê ùå òðÿáâà çà ìàëêî äà ñå âúðíåì íà Ïúòÿ - êàçà Áúðçîõîä. - Ñòèãíàõìå äî ðåêà Ñêðåæíîáëèê, íàðè÷àíà îò åëôèòå Ìèòåéòåë. Íà ñåâåð îò Ëîìèäîë òÿ èçâèðà îò Ãîëî áúðäî, êúäåòî ïî áåçïëîäíèòå êàíàðè æèâåÿò òðîëîâå, à þæíî îòòóê ñå âëèâà â Øóìíîñòðóéêà. Ïî-íàäîëó íÿêîè ÿ íàðè÷àò Ñèâòàëàç è òÿ íàèñòèíà ñòàâà ìîãúùà ðåêà, ïðåäè äà ñå âëåå â Ìîðåòî. ×àê äî èçâîðèòå é íà Ãîëî áúðäî íÿìà äðóã ïúò ïðåç íåÿ îñâåí Ïîñëåäíèÿ ìîñò, ïî êîéòî ìèíàâà Ïúòÿò.
- Êàêâà å îíàÿ äðóãà ðåêà â äàëå÷èíàòà? - çàïèòà Ìåðè.
- Òîâà å ðåêàòà Ëîìèäîë, Øóìíîñòðóéêà èëè Áðóèíåí - îòâúðíà Áúðçîõîä. - Îò Ìîñòà äî Áðóèíåíñêèÿ áðîä Ïúòÿò äúëãî ñå äâèæè â ïîäíîæèåòî íà õúëìîâåòå. Íî îùå íå ñúì ìèñëèë êàê ùå ÿ ïðåêîñèì. Âñÿêà ðåêà ïî ðåäà ñè! Èñòèíñêî ùàñòèå ùå å, àêî íà Ïîñëåäíèÿ ìîñò íå íè ÷àêà çàñàäà.
Ðàíî íà ñëåäâàùèÿ äåí òå îòíîâî ñå ñïóñíàõà êúì Ïúòÿ. Ñàì è Áúðçîõîä ìèíàõà íàïðåä, íî íå îòêðèõà ïðèçíàöè íÿêîé äà å áðîäèë íà êîí èëè ïåø. Òóê, â ñÿíêàòà íà õúëìîâåòå, áå ïðåâàëÿë äúæä. Áúðçîõîä ïðåöåíè, ÷å òîâà å áèëî ïðåäè äâà äíè è âîäàòà å èçëè÷èëà âñè÷êè ñëåäè. Äîêîëêîòî ìîæåøå äà ñúäè, îòòîãàâà íå áÿõà ìèíàâàëè êîííèöè.
Çàáúðçàõà íàïðåä ñ âñè÷êè ñèëè, êîèòî èì îñòàâàõà, è ñëåä åäíà-äâå ìèëè, â ïîäíîæèåòî íà êðàòúê, ñòðúìåí ñêëîí, ïðåä òÿõ ñå ïîÿâè Ïîñëåäíèÿò ìîñò. Ñ óæàñ î÷àêâàõà äà çúðíàò òàì äåáíåùè ÷åðíè ôèãóðè, àëà íå âèäÿõà íèùî. Áúðçîõîä ãè íàêàðà äà ñå ïðèêðèÿò â êðàéïúòíèòå øóáðàöè è îòèäå íàïðåä äà ðàçóçíàå.
Íå ñëåä äúëãî òîé äîòè÷à îáðàòíî è êàçà:
- Íå âèæäàì íèêàêâè ñëåäè îò íåïðèÿòåëÿ è ìíîãî ñå ÷óäÿ êàêâî îçíà÷àâà òîâà. Íî îòêðèõ íåùî äîñòà ñòðàííî. - Òîé ïðîòåãíà ðúêà è èì ïîêàçà áëåäîçåëåí ñêúïîöåíåí êàìúê. - Íàìåðèõ ãî â êàëòà íàñðåä Ìîñòà. Òîâà å áåðèë, åëôè÷åñêè êàìúê. Íå ìîãà äà êàæà äàëè íàðî÷íî å ñëîæåí òàì, èëè å èçòúðâàí ñëó÷àéíî, àëà ìè âäúõâà íàäåæäà. Ùå ãî ïðèåìà çà çíàê, ÷å ìîæåì äà ìèíåì ïî Ìîñòà, íî ïî-íàòàòúê íå áèõ ïîñìÿë äà îñòàíà íà Ïúòÿ, äîêàòî íå îòêðèÿ ïî-ÿñåí çíàê.
Íåçàáàâíî ïîòåãëèõà íàïðåä. Ïðåñÿêîõà Ìîñòà áåç ïðåìåæäèÿ è áåç äà ÷óÿò íèùî, îñâåí òèõèÿ ïëÿñúê íà âîäîâúðòåæèòå ïîä òðèòå øèðîêè àðêè. Åäíà ìèëÿ ïî-íàòàòúê ñòèãíàõà äî òåñåí ïðîëîì, âîäåù íà ñåâåð ïðåç ñòðúìíèòå ÷óêàðè âëÿâî îò Ïúòÿ. Áúðçîõîä çàâè íàòàì è ñêîðî ïúòíèöèòå ïîòúíàõà ñðåä ìðà÷íèòå äúðâåòà íà òàçè óñîéíà ìåñòíîñò â ïîäíîæèåòî íà íàâúñåíèòå õúëìîâå.
Õîáèòèòå áÿõà äîâîëíè, ÷å áåçïëîäíèòå ïóùèíàöè è îïàñíèÿò Ïúò îñòàâàò çàä òÿõ, àëà è òàçè îáëàñò èçãëåæäàøå çàïëàøèòåëíà è âðàæäåáíà. Êîëêîòî ïî-íàïðåä îòèâàõà, òîëêîâà ïî-âèñîêî ñå èçäèãàõà îêîëíèòå õúëìîâå. Òóê-òàì ïî âúçâèøåíèÿ è õðåáåòè çëîâåùî ñå ìÿðêàõà äðåâíè êàìåííè ñòåíè è ðàçðóøåíè êóëè. ßõíàë ïîíèòî, Ôðîäî èìàøå âðåìå äà ãëåäà íàïðåä è äà ðàçìèøëÿâà. Ïðèïîìíè ñè ðàçêàçà íà Áèëáî çà íåãîâîòî ïúòåøåñòâèå è çàïëàøèòåëíèòå êóëè ïî õúëìîâåòå ñåâåðíî îò Ïúòÿ, íåäàëå÷ îò Òðîëîâè ãîðè, êúäåòî ñå ñëó÷èëî ïúðâîòî ìó ñåðèîçíî ïðèêëþ÷åíèå. Äîñåùàøå ñå, ÷å ñåãà ñà èç ñúùàòà îáëàñò, è ñå ïèòàøå äàëè ñëó÷àéíî íÿìà äà ìèíàò ïî îíèÿ ìåñòà.
- Êîé æèâåå èç òîçè êðàé? - ïîïèòà òîé. - È êîé å èçãðàäèë òèÿ êóëè? Òðîëîâåòå ëè?
- Íå! - êàçà Áúðçîõîä. - Òðîëîâåòå íå ñòðîÿò. Íèêîé íå æèâåå èç òîçè êðàé. Â äðåâíè âðåìåíà òóê å èìàëî õîðà, àëà äíåñ íå å îñòàíàë íèêîé. Ëåãåíäèòå ðàçêàçâàò, ÷å òå ïîïàäíàëè ïîä ñÿíêàòà íà Àíãìàð è ñòàíàëè çëè. Âñè÷êè áèëè óíèùîæåíè âúâ âîéíàòà, êîÿòî äîíåñëà ãèáåëòà íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî. Íî òîâà å áèëî òîëêîâà îòäàâíà, ÷å äîðè è õúëìîâåòå ñà ãè çàáðàâèëè, ìàêàð âúðõó òèÿ çåìè îùå äà òåãíå ñÿíêà.
- Îòêúäå ñè íàó÷èë ïðåäàíèÿòà, ùîì öÿëàòà îáëàñò òúíå â çàïóñòåíèå è çàáðàâà? - ïîïèòà Ïåðåãðèí. - Çâåðîâåòå è ïòèöèòå íå ðàçêàçâàò òàêèâà ëåãåíäè.
- Íàñëåäíèöèòå íà Åëåíäèë íå çàáðàâÿò ìèíàëîòî - îòâúðíà Áúðçîõîä, - à â Ëîìèäîë ïîìíÿò ìíîãî ïîâå÷å îò îíîâà, êîåòî çíàì.
- ×åñòî ëè ïîñåùàâàø Ëîìèäîë? - çàïèòà Ôðîäî.
- Äà. Íÿêîãà æèâÿõ òàì è ïðîäúëæàâàì äà ñå âðúùàì, êîãàòî ìîãà.
Òàì å ñúðöåòî ìè, àëà íå ìè å ïèñàíî äà ñåäÿ ñðåä ïîêîé, äîðè â ïðåêðàñíèÿ äîì íà Åëðîíä.
Õúëìîâåòå çàïî÷íàõà äà ãè ïðèòèñêàò îò âñè÷êè ñòðàíè. Ðåêàòà Áðóèíåí è Ïúòÿò, âîäåù êúì íåÿ, áÿõà èç÷åçíàëè îò ïîãëåäèòå èì. Ïúòíèöèòå íàâëÿçîõà â äúëãà äîëèíà - òÿñíà, äúëáîêà, ìðà÷íà è áåçìúëâíà. Äúðâåòàòà ñúñ ñòàðè, âúçëåñòè êîðåíèùà íàäâèñâàõà ïî óðâèòå è ïîñòåïåííî ñå ñãúñòÿâàõà â áîðîâè ãîðè íàãîðå ïî ñêëîíîâåòå.
Õîáèòèòå áÿõà ìíîãî óìîðåíè. Íàïðåäâàõà áàâíî, çàùîòî òðÿáâàøå äà ïîäáèðàò ïúòÿ ñè ñðåä ïóùèíàêà, çàäðúñòåí îò ïîâàëåíè äúðâåòà è ñðóòåíè ñêàëè. Äîêîëêîòî ìîæåõà, èçáÿãâàõà äà ñå êàòåðÿò íàãîðå çàðàäè Ôðîäî, à è çàùîòî íå áå ëåñíî äà ñå îòêðèå ïúò çà èçìúêâàíå îò òåñíèíèòå. Âå÷å îò äâà äíè áðîäåõà èç òàçè îáëàñò è åòî ÷å âðåìåòî ñå ðàçâàëè. Îòêúì çàïàä çàäóõàõà íåñïèðíè âåòðîâå è âëàãàòà îò äàëå÷íèòå ìîðåòà ñå ïîñèïà êàòî ñèòåí, ïîäãèçâàù äúæä ïî ìðà÷íèòå ãëàâè íà õúëìîâåòå. Ïðèâå÷åð âñè÷êè áÿõà ìîêðè äî êîñòè è áèâàêúò èì áå óíèë, çàùîòî íå óñïÿõà äà íàêëàäàò îãúí. Íà ñëåäâàùèÿ äåí õúëìîâåòå ïðåä òÿõ ñå èçâèñÿâàõà âñå ïî-ñòðúìíî è ãè ïðèíóæäàâàõà äà ñå îòêëîíÿâàò íà ñåâåð îò öåëòà ñè. Áúðçîõîä î÷åâèäíî ñå òðåâîæåøå; âå÷å áÿõà èçìèíàëè äåñåò äíè, îòêàêòî íàïóñíàõà Áóðíèÿ âðúõ è çàïàñèòå èì ïðèâúðøâàõà. Äúæäúò ïðîäúëæàâàøå.
Ïðåíîùóâàõà íà ñêàëíà ïëîùàäêà â ïîäíîæèåòî íà îòâåñíà êàìåííà ñòåíà. Òóê èìàøå ïëèòêà ïåùåðà, ïî-ñêîðî âäëúáíàòèíà â ñêàëàòà. Ôðîäî íå ìîæåøå äà çàñïè. Ñòóäúò è âëàãàòà áÿõà çàñèëèëè áîëêàòà îò ðàíàòà ìó ïîâå÷å îò âñÿêîãà è ìúðòâåøêèÿò õëàä ïðîãîíâàøå äðÿìêàòà. Òîé ëåæåøå, êàøëÿøå, âúðòåøå ñå è áîÿçëèâî ñå âñëóøâàøå â ïîòàéíèòå íîùíè çâóöè - âÿòúðúò âèåøå â ñêàëíèòå ïóêíàòèïè, íÿêúäå ñå ëååøå âîäà, íåùî ïóêàøå è ñ âíåçàïåí ãðîõîò ñå ñèïåõà îòêúðòåíè êàìúíè. Óñåòè, ÷å ÷åðíèòå ôèãóðè èäâàò äà ãî óäóøàò, íî êîãàòî ñå íàäèãíà, âèäÿ ñàìî ãúðáà íà Áúðçîõîä, êîéòî ñåäåøå ïðèâåäåí, ïóøåøå ëóëàòà ñè è áäåøå. Îòíîâî ñè ëåãíà è ñå óíåñå â íåñïîêîéíà äðÿìêà. Ñúíóâàøå, ÷å å â ãðàäèíêàòà ñè â Ãðàôñòâîòî è ñå ðàçõîæäà ïî òðåâàòà, íî òÿ èçãëåæäàøå áëåäà è ìúãëèâà, ìíîãî ïî-íåÿñíà îò âèñîêèòå ÷åðêè ñåíêè, êîèòî íàäíè÷àõà íàä îãðàäàòà.
Íà ñóòðèíòà ñå ñúáóäè è îòêðè, ÷å äúæäúò å ñïðÿë. Îáëàöèòå âñå îùå áÿõà ãúñòè, íî âå÷å ñå ðàçêúñâàõà è ìåæäó òÿõ ïðîñâåòâàõà èâèöè áëåäîñèíüî íåáå. Âÿòúðúò îòíîâî áå îáúðíàë ïîñîêàòà ñè. Òîçè ïúò íå ïîòåãëèõà ðàíî. Âåäíàãà ñëåä ñòóäåíàòà è îñêúäíà çàêóñêà Áúðçîõîä òðúãíà íàïðåä ñàì, êàòî çàðú÷à íà îñòàíàëèòå äà íå íàïóñêàò ñêàëíèÿ çàñëîí äîêàòî íå ñå âúðíå. Ùåøå äà îïèòà äà ñå èçêà÷è íàãîðå è äà îãëåäà ðåëåôà íà ìåñòíîñòòà.
Êîãàòî ñå çàâúðíà, íîâèíèòå íå áÿõà óòåøèòåëíè. 
- Ìíîãî íà ñåâåð ñìå ñå îòêëîíèëè è ùå òðÿáâà äà íàìåðèì íà÷èí îòíîâî äà ñâúðíåì íà þã - êàçà òîé. - Àêî ïðîäúëæàâàìå òàêà, ùå ñå îçîâåì â äåðåòàòà íà Ãîëî áúðäî, äàëå÷å íà ñåâåð îò Ëîìèäîë. Àç ïî÷òè íå ïîçíàâàì îíçè êðàé, îáèòàâàí îò òðîëîâå. Ìîæå áè ùå óñïååì äà îòêðèåì ïúò ïðåç íåãî è äà çàîáèêîëèì îò ñåâåð êúì Ëîìèäîë, íî òîâà ùå íè îòíåìå ìíîãî âðåìå, çàùîòî íå çíàì ïúòÿ, à è õðàíàòà íÿìà äà íè ñòèãíå. Òúé èëè èíà÷å, òðÿáâà äà ñå äîáåðåì äî Áðóèíåíñêèÿ áðîä.
Ïðåç öåëèÿ òîçè äåí òå ñå êàòåðèõà ïî ñêàëèñòèòå ñòðúìíèíè. Ìåæäó äâà õúëìà îòêðèõà ïðîõîä, âîäåù êúì äîëèíà, ïðîñòðÿíà íà þãîèçòîê - òúêìî â æåëàíàòà ïîñîêà. Íî êúì êðàÿ íà äåíÿ íîâè âúçâèøåíèÿ ïðåïðå÷èõà ïúòÿ èì; íà íåáîñêëîíà ñå òúìíååøå ìðà÷åí õðåáåò, íàùúðáåí íà ìíîãî ìåñòà êàòî èçõàáåí òðèîí. Òðÿáâàøå äà èçáèðàò - èëè äà ñå âúðíàò, èëè äà ñå ïðåõâúðëÿò ïðåç íåãî.
Ðåøèõà äà ïðåäïðèåìàò èçêà÷âàíåòî, íî òî ñå îêàçà ìíîãî òåæêî. Íå ñëåä äúëãî Ôðîäî áå ïðèíóäåí äà íàïóñíå ñåäëîòî è äà ñå êàòåðè íàðàâíî ñ òÿõ. Äîðè è òàêà ÷åñòî ãóáåõà íàäåæäà äà èçâåäàò ïîíèòî äîãîðå, à ïîíÿêîãà, êàêòî áÿõà íàòîâàðåíè, íå íàìèðàõà ïúòåêà è çà ñåáå ñè. Êîãàòî íàé-ñåòíå èçòîùåíè äîñòèãíàõà âúðõà, áåøå ïî÷òè òúìíî. Áÿõà ñå èçêàòåðèëè â òÿñíà ñåäëîâèíà ìåæäó äâå âúçâèøåíèÿ è äîñàìè òÿõ ñêàëèòå ñå ñïóñêàõà ñòðúìíî íàäîëó. Ôðîäî ñå ïðîñíà íà çåìÿòà è îñòàíà äà ëåæè, ðàçòúðñâàí îò òðåñêà. Ëÿâàòà ìó ðúêà áåøå áåçæèçíåíà è ñÿêàø ëåäåíè íîêòè ñå âïèâàõà â ðåáðàòà è ðàìîòî ìó. Äúðâåòàòà è ñêàëèòå íàîêîëî ñå ìåðæåëååõà ïðåä ïîãëåäà ìó êàòî ïðèçðàöè.
- Íå ìîæåì äà ïðîäúëæàâàìå - êàçà Ìåðè íà Áúðçîõîä. - Ñòðàõóâàì ñå, ÷å íà Ôðîäî ìó äîéäå ìíîãî. Óæàñíî ñå òðåâîæà çà íåãî. Êàêâî äà ïðàâèì? Ìèñëèø ëè, ÷å â Ëîìèäîë ùå óñïåÿò äà ãî èçöåëÿò, àêî èçîáùî ñòèãíåì äîòàì?
- Ùå âèäèì - îòâúðíà Áúðçîõîä. - Â ïóùèíàêà íå ìîãà äà ñòîðÿ íèùî ïîâå÷å. Òúêìî çàðàäè ðàíàòà ìó òîëêîâà íàñòîÿâàì äà áúðçàìå. Íî ñúì ñúãëàñåí, ÷å òàçè âå÷åð íå ìîæåì äà ïðîäúëæèì.
- Êàêâî ìó å íà ìîÿ ãîñïîäàð? - òèõî çàïèòà Ñàì, ãëåäàéêè óìîëèòåëíî Áúðçîõîä. - Ðàíàòà ìó áåøå ìàëêà è âå÷å ñå çàòâîðè. Íà ðàìîòî íå ñå âèæäà íèùî îñâåí åäâà çàáåëåæèì ñâåòúë áåëåã.
- Ôðîäî å áèë óäàðåí ñ åäíî îò îðúæèÿòà íà Âðàãà - êàçà Áúðçîõîä - è ãî ðàçÿæäà íÿêàêâà îòðîâà èëè ìàãèÿ, ñ êîÿòî ìîåòî èçêóñòâî íå ìîæå äà ñå ñïðàâè. Íî íå ãóáè íàäåæäà, Ñàì.
Íîùòà íà âèñîêèÿ õðåáåò áå ñòóäåíà. Íàêëàäîõà ìàëúê îãúí ïîä ÷åïàòèòå êîðåíè íà åäèí ñòàð áîð, íàäâèñíàë íàä ïëèòêà ÿìà - èçãëåæäà, â ñòàðè âðåìåíà òóê áÿõà âàäèëè êàìúíè. Ñåäÿõà ñãóøåíè åäèí äî äðóã. Ëåäåí âÿòúð âååøå ïðåç ïðîõîäà è òå ÷óâàõà êàê äàëå÷å äîëó âúðõàðèòå íà äúðâåòàòà ñòåíàò è âúçäèøàò. Ôðîäî ëåæåøå â ïîëóäðÿìêà è ìó ñå ïðèâèæäàøå, ÷å íàä íåãî ñå íîñÿò áåçáðîéíè ÷åðíè êðèëå, à íà òÿõ ÿçäÿò ïðåñëåäâà÷è, êîèòî ãî äèðÿò èç âñè÷êè ïåùåðè è õðàëóïè íà õúëìîâåòå.
Óòðîòî èçãðÿ êðàñèâî è ñâåòëî, âúçäóõúò áå ÷èñò, áëåäà è ÿñíà çîðà îñèÿâàøå èçìèòîòî îò äúæäà íåáå. Ñúðöàòà èì ñå îáîäðèõà, àëà ïúòíèöèòå êîïíååõà ñëúíöåòî äà ñòîïëè âêî÷àíåíèòå èì êðàéíèöè. Ùîì ñå ðàçñúìíà, Áúðçîõîä ïîâåäå Ìåðè êúì âúçâèøåíèåòî íà èçòîê îò ïðîõîäà, çà äà îãëåäàò îêîëíîñòèòå. Ñëúíöåòî âå÷å áå èçãðÿëî è ñèÿåøå ÿðêî êîãàòî òå ñå çàâúðíàõà ñ ïî-óòåøèòåëíè íîâèíè. Ñåãà ñå äâèæåõà ïðèáëèçèòåëíî â íóæíàòà ïîñîêà. Àêî ñå ñïóñíåõà îòòàòúê õðåáåòà, ïëàíèíèòå ùÿõà äà îñòàíàò îòëÿâî. Íÿêúäå íàïðåä Áúðçîõîä îòíîâî áå çúðíàë Øóìíîñòðóéêà è çíàåøå, ÷å ìàêàð è ñêðèò, Ïúòÿò êúì Áðîäà íå å äàëå÷ îò ðåêàòà.
- Ùå òðÿáâà îòíîâî äà èçëåçåì íà Ïúòÿ - êàçà òîé. - Íÿìà íàäåæäà äà îòêðèåì ïúòåêà ïðåç òèÿ õúëìîâå. Êàêâàòî è îïàñíîñò äà íè äåáíå, ñàìî ïî Ïúòÿ ìîæåì äà ñòèãíåì äî Áðîäà.
Âåäíàãà ñëåä çàêóñêà òå îòíîâî ïîòåãëèõà. Áàâíî ñå ñïóñíàõà ïî þæíèÿ ñêëîí, ïúòÿò ñå îêàçà ìíîãî ïî-ëåê, îòêîëêîòî î÷àêâàõà - îò òàçè ñòðàíà íàíàäîëíèùåòî íå áå òîëêîâà ñòðúìíî è ñêîðî Ôðîäî ìîæåøå îòíîâî äà ÿçäè. Áåäíîòî ñòàðî ïîíè íà Áèë Ïàïðàòàê ïðîÿâÿâàøå íåïîäîçèðàí òàëàíò äà ïîäáèðà ïúòÿ è äà ñïåñòÿâà íà åçäà÷à ñè èçëèøíè òðúñêàíèÿ. Êîìïàíèÿòà îòíîâî ñå îáîäðè. Äîðè Ôðîäî ñå ÷óâñòâàøå ïî-äîáðå â óòðèííàòà ñâåòëèíà, íî îò âðåìå íà âðåìå êàòî ÷å ìúãëà çàñåí÷âàøå ïîãëåäà ìó è òîé ïðîêàðâàøå äëàí ïî î÷èòå ñè.
Ïèïèí âúðâåøå ìàëêî ïî-íàïðåä. Âíåçàïíî òîé ñå îáúðíà è èçâèêà: - Òóê èìà ïúòåêà!
Êîãàòî ãî íàñòèãíàõà, âèäÿõà, ÷å íå å ñáúðêàë: òàì ÿâíî ëè÷åøå ïúòåêà, êîÿòî ñ êðèâîëèöè ñå èçäèãàøå îò ãîðàòà ïîä òÿõ è ñå ãóáåøå êúì âúðõà íà õúëìà. Íà ìíîãî ìåñòà áå îáðàñëà ñ òðåâà èëè çàòðóïàíà îò ïàäíàëè êàìúíè è äúíåðè, àëà ñè ëè÷åøå, ÷å íÿêîãà å áèëà äîñòà îæèâåíà. Ñèëíè ðúöå ÿ áÿõà ðàç÷èñòèëè â ñòàðè âðåìåíà, òåæêè êðàêà ÿ áÿõà óòúïêàëè. Òóê-òàì âåêîâíè äúðâåòà áÿõà îòñå÷åíè èëè èçêúðòåíè, à ãîëåìè ñêàëè - ðàçáèòè èëè èçáóòàíè íàñòðàíè îò ïúòÿ.
Ïðîäúëæèõà ïî ïúòåêàòà, çàùîòî ïî íåÿ áå íàé-ëåñíî äà ñå ñïóñíàò íàäîëó, íî âúðâÿõà ïðåäïàçëèâî. Òðåâîãàòà èì íàðàñíà îùå ïîâå÷å, êîãàòî íàâëÿçîõà â ìðà÷íàòà ãîðà è ïúòåêàòà ñòàíà ïî-ðàâíà è ïî-øèðîêà. Âíåçàïíî òÿ èçëåçå îò åëîâàòà ãîðè÷êà, ñïóñíà ñå ñòðúìíî ïî ñêëîíà è ðÿçêî çàâè íàëÿâî êðàé åäèí ñêàëåí ðúá. Êîãàòî ñòèãíàõà çàâîÿ, õîáèòèòå íàäíèêíàõà çàä íåãî è âèäÿõà, ÷å ïúòåêàòà ïðîäúëæàâà ïî ðàâíà ïëîùàäêà ïîä íåâèñîêà ñêàëíà ñòåíà, îáðàñëà îòãîðå ñ äúðâåòà. Â êàìúêà çååøå âðàòà, óâèñíàëà íàêðèâî íà åäíà îò îãðîìíèòå ñè ïàíòè.
Âñè÷êè ñïðÿõà ïðåä âðàòàòà. Çàä íåÿ èìàøå ïåùåðà èëè êàìåííà çàëà, íî â ìðàêà íå ìîæåõà äà âèäÿò íèùî. Íàïúâàéêè ñ âñè÷êè ñèëè, Áúðçîõîä, Ñàì è Ìåðè óñïÿõà äà ÿ îòêðåõíàò îùå ìàëêî, ïîñëå Áúðçîõîä è Ìåðè âëÿçîõà. Íå îòèäîõà ìíîãî íàâúòðå, çàùîòî ïîäúò áå îñåÿí ñ êîêàëè è îêîëî âõîäà íå ñå âèæäàøå íèùî äðóãî îñâåí íÿêîëêî îãðîìíè ïðàçíè äåëâè è ïàð÷åòà îò ãðúíöè.
- Äà íå ìè å èìåòî Ïåðåãðèí, àêî òîâà íå å òðîëîâà ïåùåðà - çàÿâè Ïèïèí. - Èçëèçàéòå è äà ñå ìàõàìå îòòóê. Ñåãà çíàåì êîé å óòúïêàë ïúòåêàòà è êîëêîòî ïî-áúðçî èçáÿãàìå îò íåÿ, òîëêîâà ïî-äîáðå.
- Ìèñëÿ, ÷å íÿìà íóæäà - êàçà Áúðçîõîä, èçëèçàéêè íàâúí. - Äóïêàòà íåñúìíåíî å íà òðîëîâå, íî èçãëåæäà îòäàâíà èçîñòàâåíà. Íÿìà îò êàêâî äà ñå áîèì. Äà ñëåçåì âíèìàòåëíî íàäîëó è ùå âèäèì.
Ïúòåêàòà çàîáèêàëÿøå âðàòàòà è çàâèâàéêè íàäÿñíî ïî ïëîùàäêàòà, îòíîâî ñå ñïóñêàøå ïðåç ãúñòèòå ãîðè. Ïîíåæå íå èñêàøå Áúðçîõîä äà ãî ñìÿòà çà ñòðàõëèâåö, Ïèïèí èçáúðçà íàïðåä çàåäíî ñ Ìåðè. Ñëåä òÿõ Ñàì è Áúðçîõîä âúðâÿõà îò äâåòå ñòðàíè íà Ôðîäîâîòî ïîíè, çàùîòî ñåãà ïúòåêàòà áå äîñòàòú÷íî øèðîêà çà ïåòèìà õîáèòè, êðà÷åùè â ðåäèöà. Íî ïðåäè äà ñòèãíàò äàëå÷å, Ïèïèí äîòúð÷à íàçàä, ñëåäâàí îò Ìåðè. Äâàìàòà èçãëåæäàõà óæàñåíè.
- Òàì íàèñòïèíà èìà òðîëîâå - çàäàâåíî èçïúøêà Ïèïèí. - Äîëó, íà åäíà ïîëÿíêà ñðåä ãîðàòà. Çúðíàõìå ãè ïðåç äúðâåòàòà. Îãðîìíè ñà!
- Ùå èäåì äà ãè âèäèì - ðå÷å Áúðçîõîä è âäèãíà åäèí çäðàâ êëîí. Ôðîäî íå êàçà íèùî, íî Ñàì èçãëåæäàøå èçïëàøåí.
Ñëúíöåòî âå÷å ñå áå èçäèãíàëî âèñîêî è ëú÷èòå ìó õâúðëÿõà ïðåç ïîîãîëåëèòå êëîíè øèðîêè ñâåòëè ïåòíà ïî ïîëÿíàòà. Ïúòíèöèòå ñïðÿõà íàáëèçî è çàòàèëè äúõ, íàäíèêíàõà ïðåç äúðâåòàòà. Òðîëîâåòå áÿõà òàì - òðèìà îãðîìíè òðîëîâå. Åäèíèÿò ñå áå íàâåë, à äðóãèòå äâàìà ãî ãëåäàõà.
Áúðçîõîä áåçãðèæíî òðúãíà íàïðåä.
- Èçïðàâè ñå, ñòàð êàìúíàê! - ðå÷å òîé è ñòðîøè òîÿãàòà ñè â ãúðáà íà íàâåäåíèÿ òðîë.
Íèùî íå ñå ñëó÷è. Õîáèòèòå ñìàÿíî èçîõêàõà, ïîñëå äàæå Ôðîäî ñå ðàçñìÿ.
- Õóáàâà ðàáîòà! - êàçà òîé. - Çàáðàâÿìå ñåìåéíàòà ñè èñòîðèÿ. Òîâà òðÿáâà äà ñà îíèÿ òðèìàòà, èçíåíàäàíè îò Ãàíäàëô, äîêàòî ñå êàðàëè êàê å íàé-ïðàâèëíî äà ñå ñãîòâÿò òðèíàäåñåò äæóäæåòà è åäèí õîáèò.
- Íÿìàõ ñè ïðåäñòàâà, ÷å ñìå ïî òèÿ ìåñòà! - êàçà Ïèïèí. Òîé äîáðå çíàåøå èñòîðèÿòà. Áèëáî è Ôðîäî ÷åñòî ÿ ðàçêàçâàõà, íî òðÿáâàøå äà ñè ïðèçíàå, ÷å äîñåãà íå èì âÿðâàøå ìíîãî. Äîðè è â òîçè ìîìåíò ãëåäàøå êàìåííèòå òðîëîâå ñ ïîäîçðåíèå è ñå ïèòàøå äàëè íÿêàêâà ìàãèÿ íÿìà âíåçàïíî äà ãè ñúæèâè.
- Çàáðàâÿòå íå ñàìî ñåìåéíàòà ñè èñòîðèÿ, íî è âñè÷êî, êîåòî ñòå çíàåëè çà òðîëîâåòå - êàçà Áúðçîõîä. - Ïîñðåä áÿë äåí, ïîä ÿðêîòî ñëúíöå, îïèòâàòå äà ìå ñïëàøèòå ñ èçìèñëèöàòà, ÷å æèâè òðîëîâå íè ÷àêàëè íà ïîëÿíàòà! Òðÿáâàøå ïîíå äà çàáåëåæèòå, ÷å çàä óõîòî íà åäèíèÿ èìà ñòàðî ïòè÷å ãíåçäî. Òâúðäå íåîáè÷àéíî óêðàøåíèå çà æèâ òðîë.
Âñè÷êè ñå ðàçñìÿõà. Ôðîäî ñå îáîäðè - îáíàäåæäàâàøå ãî íàïîìíÿíåòî çà ïúðâîòî óñïåøíî ïðèêëþ÷åíèå íà Áèëáî. Ñëúíöåòî ãðååøå óñïîêîÿâàùî è òîïëî è ìúãëàòà ïðåä î÷èòå ìó êàòî ÷å ñå ïîðàçñåÿ.
Ñïðÿõà äà îòïî÷èíàò íà ïîëÿíêàòà è îáÿäâàõà â ñÿíêàòà íà îãðîìíèòå òðîëîâè êðàêà.
- Íÿìà ëè íÿêîé äà ïîïåå ìàëêî, äîêàòî ñëúíöåòî ãðåå? - îáàäè ñå Ìåðè, ñëåä êàòî ïîõàïíàõà. - Îò ìíîãî äíè íå ñìå ÷óëè íè ïåñåí, íè ïðèêàçêà.
- Îòêàêòî íàïóñíàõìå Áóðíèÿ âðúõ - êàçà Ôðîäî. Âñè÷êè ñå îáúðíàõà êüì íåãî.
- Íå ñå òðåâîæåòå çà ìåí! - äîáàâè òîé. - Ñåãà ìè å ìíîãî ïî-äîáðå, íî ìèñëÿ, ÷å íå áèõ ìîãúë äà ïåÿ. Ñàì ñèãóðíî ùå èçðîâè íåùî îò ïàìåòòà ñè.
- Õàéäå, Ñàì! - êàçà Ìåðè. - Â ãëàâàòà òè å ñêðèòî ìíîãî ïîâå÷å, îòêîëêîòî ïîêàçâàø.
- Íå çíàì - êàçà Ñàì. - Íî êàê ùå âè ñå õàðåñà òîâà? Íå áèõ ãî íàðåêúë ñúùèíñêà ïîåçèÿ, àêî ìå ðàçáèðàòå - ïðîñòî ìàëêî áåçñìèñëèöè. Õðóìíà ìè, êàòî ãëåäàõ òèÿ ñòàðè îáðàçè.
Òîé ñå èçïðàâè, ïðèáðà ðúöå çàä ãúðáà ñè êàòî ó÷åíèê è çàïî÷íà äà ïåå ïî åäíà ñòàðà ìåëîäèÿ.

Ñòàðèÿò òðîë íà êàìåíåí ñòîë
ãëîçãàøå êîêàë íàùúðáåí è ãîë.
Ãîäèíè íàðåä ãî ãðèçåøå îòâðåä,
÷å íÿìàøå íèéäå ìåñî.
Íè ìåñî! Íè ïðîñî!
Â ñàìîòíà áúðëîãà ñå êðèåøå òðîë
è íÿìàøå íèéäå ìåñî.

Ïî ñòðúìíèÿ ñêëîí çàäàäå ñå Òîì
è ðå÷å íà òðîëà ó÷òèâî: „Ïàðäîí!
Òîç êîêàë ëþáèì å íà ÷è÷î ìè Òèì,
äåòî âúâ ãðîáà ëåæè.
È ëåæè! È ìèæè!
Îòäàâíà íàïóñíà Òèì ðîäíèÿ äîì
è ìèñëåõ, ÷å â ãðîáà ëåæè."

Òðîëúò ðå÷å çàâ÷àñ: „Çàäèãíàõ ãî àç.
Çàùî âè å êîêàë âúâ äóïêà íà âàñ?
Ùîì áåøå óìðÿë è â òðàï ñå çàâðÿë,
çàäèãíàõ ìó òàÿ ïèùÿëêà.
Ïèùÿëêà! Äúâêàëêà!
Íåêà ñå æåðòâóâà ìàëêî çà íàñ,
çàùî ìó å òàÿ ïèùÿëêà?"

Òîì ðå÷å ñâèðåï: „Òàêâèç êàòî òåá
íå áèâà äà ìúêíàò èç ñâîÿ âåðòåï
ïèùÿë èëè âðàò îò òàòêîâ ìè áðàò;
âðúùàé ïèùÿëà âåäíàãà!
Âåäíàãà! Òîÿãà!
Ìàêàð è óìðÿë, íåêà å öÿë.
Âðúùàé ïèùÿëà âåäíàãà!"

Òðîëúò ñå õèëè: „Äðóæå ìîé ìèëè,
áèõ ïîîãëîçãàë è òâîéòå êîêèëè.
Ùîì íÿìàø àêúë è òóê ñè äîøúë,
äàé äà òå õàïíà ñåãà!
Õà òàêà! Äðúæ ñåãà!
Âå÷å íå ùà êîñòè, êîæè è æèëè;
ñ òåá ùå âå÷åðÿì ñåãà."

Òðîëúò áåøå ðåøèë, ÷å ãî å óëîâèë,
íî îòêðè, ÷å êîìàé å äúëáîêî ñãðåøèë.
Ïúðãàâ è ìëàä, Òîì ìèíà îòçàä
è ãî ðèòíà - äà ïîìíè äðóã ïúò.
Äðóã ïúò! Âñåêè ïúò!
„ß äà ãî ðèòíà, Òîì áåøå ðåøèë,
òà äà ìå ïîìíè äðóã ïúò!"

Íî ìíîãî êîðàâ, îò êàìúê ïî-çäðàâ
å òðîëúò ñúñ çúë, îòìúñòèòåëåí íðàâ.
Ðèòíèêúò ñúñ êðàê ïî êàìúêà ÿê
áå çà íåãî ñúâñåì áåçáîëåçíåí.
Áîëåçíåí! Ïîëåçåí!
È Òîì ñå çàâúðíà âúâ êúùè áîëíàâ,
÷å óäàðúò áåøå áîëåçíåí.

Îòòîãàâà å õðîì áåäíèÿò Òîì
è òúæíî êóöóêà èç ðîäíèÿ äîì.
À òðîëúò áåç ñðàì ïàê ñè å òàì
è ãëîçãà ñè êîêàëà êðàäåí.
Êðàäåí! Ãëàäåí!
Òðîëúò ñåäè íà âèñîêèÿ ñêëîí
è ãëîçãà ñè êîêàëà êðàäåí!

- Å, òîâà äà íè å çà óðîê! - ðàçñìÿ ñå Ìåðè. - Äîáðå, ÷å íå ãî óäàðè ñ ðúêà, Áúðçîõîä!
- Îòêúäå ãî íàó÷è òîâà, Ñàì? - îáàäè ñå Ïèïèí. - Íèêîãà íå ñúì ÷óâàë òèÿ äóìè.
Ñàì ïðîìúðìîðè íåùî íåÿñíî.
- Èçìèñëèë ãî å, ðàçáèðà ñå - êàçà Ôðîäî. - Ïðåç òîâà ïúòóâàíå íàó÷àâàì äîñòà íåùà çà Ñàì Ìàéòàïåð. Ïúðâî ñå îêàçà êîíñïèðàòîð, à ñåãà è êîìåíäèàíò. Òîêó-âèæ, íàêðàÿ ñòàíàë âúëøåáíèê... èëè ïúëêîâîäåö!
- Äàíî äà ãðåøèòå - êàçà Ñàì. - Íå èñêàì äà ñúì íèòî åäíîòî íèòî äðóãîòî.
Ñëåä îáÿäà òå ïðîäúëæèõà íàäîëó ïðåç ãîðàòà. Íàâÿðíî ïî ñúùèÿ ïúò áÿõà ìèíàëè ïðåäè ìíîãî ãîäèíè Ãàíäàëô, Áèëáî è äæóäæåòàòà Íÿêîëêî ìèëè ïî-íàòàòúê èçëÿçîõà íà âèñîê íàñèï íàä Ïúòÿ. Òóê Ïúòÿò îòäàâíà áå îòìèíàë òÿñíàòà äîëèíà íà Ñêðåæíîáëèê è ñåãà ëúêàòóøåøå â ïîäíîæèåòî íà õúëìîâåòå, óñòðåìåí ïðåç ãîðè è îáðàñëè ñ ïèðåí áàèðè êúì Áðîäà è ïëàíèíèòå. Ìàëêî ïî-íàäîëó ïî íàñèïà Áúðçîõîä èì ïîñî÷è åäèí êàìúê ñðåä òðåâàòà. Ìàêàð è ïîëóèçòðèòè îò âðåìåòî, âúðõó íåãî âñå îùå ëè÷àõà ðóíèòå íà äæóäæåòàòà è íÿêàêâè òàéíè çíàöè.
- Åòî! - êàçà Ìåðè. - Òîâà òðÿáâà äà å êàìúêúò, êîéòî å ïîêàçâàë êúäå ñà ñêðèëè çëàòîòî íà òðîëîâåòå. Ïèòàì ñå êîëêî ëè å îñòàíàëî îò Áèëáîâèÿ äÿë, à, Ôðîäî?
Ôðîäî ïîãëåäíà êúì êàìúêà. Êàê áè èñêàë Áèëáî äà áå äîíåñúë îò ïúòåøåñòâèåòî ñè ñàìî òîâà áåçîáèäíî ñúêðîâèùå, ñ êîåòî ÷îâåê ëåñíî ìîæåøå äà ñå ðàçäåëè!
- Íèùî - êàçà òîé. - Áèëáî ãî ðàçäàäå. Êàçâàøå ìè, ÷å íå ãî ñìÿòà çà ñâîå, ùîì èäâà îò ðúöåòå íà ðàçáîéíèöè.
Ïúòÿò ëåæåøå ñïîêîéíî ïîä äúëãèòå ñåíêè íà ðàííàòà ïðèâå÷åð. Íå ñå âèæäàõà íèêàêâè ñëåäè îò ïúòíèöè. Ñëåä êàòî íÿìàõà âúçìîæíîñò äà èçáåðàò äðóã ìàðøðóò, òå ñå ñïóñíàõà ïî íàñèïà, çàâèõà íàëÿâî è çàáúðçàõà, äîêîëêîòî èì ñòèãàõà ñèëèòå. Ñêîðî åäèí îò õúëìîâåòå çàòóëè ñâåòëèíàòà íà áúðçî çàëÿçâàùîòî ñëúíöå. Ñòóäåí âÿòúð ïîâÿ íàñðåùà èì îòêúì äàëå÷íèòå ïëàíèíè.
Áÿõà çàïî÷íàëè äà ñå îãëåæäàò çà ìÿñòî âñòðàíè îò Ïúòÿ, êúäåòî äà ëàãåðóâàò ïðåç íîùòà, êîãàòî âíåçàïåí çâóê ñìðàçè ñúðöàòà èì - íÿêúäå çàä òÿõ çàòðîïàõà êîïèòà. Îãëåäàõà ñå, íî çàâîèòå è âúçâèøåíèÿòà èì ïðå÷åõà äà âèæäàò íàäàëå÷å. Ñ öÿëàòà ñèëà íà ìîðíèòå ñè êðàêà òå ñå çàêàòåðèõà ïî ñòðúìíèÿ ñêëîí, îáðàñúë ñ ïèðåí è áîðîâèíêè, äîêàòî ñòèãíàõà äî ëåøíèêîâà ãîðè÷êà. Íàäíè÷àéêè ìåæäó õðàñòèòå, âèæäàõà íà òðèéñåòèíà ñòúïêè ïî-äîëó Ïúòÿ. ñèâ è íåÿñåí â ÷åçíåùàòà ñâåòëèíà. Êîïèòàòà íàáëèæàâàõà. Ïðåïóñêàõà áúðçî è ëåêî - òðîï-òðîï-òðîïà-òðîï. Ïîñëå èì ñå ñòîðè, ÷å ÷óâàò çâúí íà êàìáàíêè - åäâà äîëîâèì, ïðèãëóøåí, ñÿêàø âÿòúðúò ãî îòâÿâàøå. Ôðîäî íàîñòðè óøè.
- Êàòî ñëóøàì, ìàé íå ùå äà ñà ×åðíèòå êîííèöè - êàçà òîé. Õîáèòèòå ñ íàäåæäà ñå ñúãëàñèõà, íî âñå îùå ãè èçïúëâàõà ïîäîçðåíèÿ. Òîëêîâà äúëãî ñå áÿõà ñòðàõóâàëè îò ïðåñëåäâàíå, ÷å âñåêè çâóê çàä ãúðáà èì èçãëåæäàøå çëîâåù è âðàæäåáåí. Íî Áúðçîõîä ñå ïðèâåäå êúì çåìÿòà ñ ðúêà íà óõîòî è íà ëèöåòî ìó ñå èçïèñà ðàäîñò.
Íàîêîëî ïðèòúìíÿâàøå è ëèñòàòà íà õðàñòèòå òèõî øóìîëÿõà. Êàìáàíêèòå çâúíòÿõà âñå ïî-ÿñíî è ïî-áëèçî, êîïèòàòà áúðçî ïðåïóñêàõà - òðîï-òðîïà-òðîï. Èçâåäíúæ ñðåä ñåíêèòå ñå áÿëíà êîí, óñòðåìåí íàïðåä. Þçäèòå ìó èñêðÿõà è áëÿñêàõà â ìðàêà, ñÿêàø áÿõà îáñèïàíè ñúñ çâåçäè. Ïëàùúò íà åçäà÷à ñå ðàçâÿâàøå íàçàä è êà÷óëêàòà ìó áå îòìåòíàòà; ñèÿéíàòà ìó çëàòèñòà êîñà ñå äèïëåøå ïî âÿòúðà. Íà Ôðîäî ìó ñå ñòîðè, ÷å ïðåç äðåõèòå è òÿëîòî íà êîííèêà êàòî ïðåç òúíúê âîàë ñå ëåå áÿëà ñâåòëèíà.
Áúðçîõîä èçñêî÷è îò óêðèòèåòî è ñå ñïóñíà êúì Ïúòÿ, ïîäñêà÷àéêè ñ âèêîâå ïðåç ïèðåíà, íî îùå ïðåäè äà ïîìðúäíå è èçâèêà, êîííèêúò áå äðúïíàë þçäèòå è áå ñïðÿë, çàãëåäàí êúì ãúñòàëàêà, â êîéòî ñòîÿõà. Êîãàòî âèäÿ Áúðçîõîä, òîé ñêî÷è íà çåìÿòà è èçòè÷à íàñðåùà ìó ñ ðàäîñòåí çîâ:
- Àé íà âåäóè Äóíàäàí! Ìàå ãîâàíåí!
Çâúíëèâèÿò ÿñåí ãëàñ è åçèêúò, íà êîéòî ãîâîðåøå, ïðîãîíèõà âñÿêî ñúìíåíèå îò ñúðöàòà èì - åçäà÷úò áå îò íàðîäà íà åëôèòå. Íèêîè äðóãè íà áåëèÿ ñâÿò íÿìàõà òúé ïðåêðàñíè ãëàñîâå. Íî â çîâà ìó êàòî ÷å çâó÷åøå íàïðåãíàòà èëè òðåâîæíà íîòêà, à ñëåä òîâà äî÷óõà, ÷å ðàçãîâàðÿ áúðçî è íàñòîÿòåëíî ñ Áúðçîõîä.
Ñêîðî Áúðçîõîä èì ìàõíà ñ ðúêà è õîáèòèòå õóêíàõà êúì Ïúòÿ.
- Òîâà å Ãëîðôèíäåë, êîéòî æèâåå â äîìà íà Åëðîíä - êàçà òîé.
- Ïðèâåò è äîáðà ñðåùà íàé-ñåòíå! - êàçà åëôè÷åñêèÿò áðîãîðîäíèê íà Ôðîäî. - Áÿõ èçïðàòåí îò Ëîìèäîë äà òå òúðñÿ. Áîÿõìå ñå, ÷å ñè èçïàäíàë â áåäà íåéäå ïî ïúòÿ.
- Çíà÷è Ãàíäàëô å ñòèãíàë äî Ëîìèäîë? - ðàäîñòíî èçâèêà Ôðîäî.
- Íå. Êîãàòî òðúãíàõ, îùå ãî íÿìàøå, àëà òîâà áå ïðåäè äåâåò äíè - îòâúðíà Ãëîðôèíäåë. - Äî Åëðîíä äîñòèãíàõà òðåâîæíè íîâèíè. Ìîè ñðîäíèöè, ïúòóâàùè èç âàøèÿ êðàé îòâúä Áàðàíäóèí, óçíàëè, ÷å íåùàòà ñà òðúãíàëè çëå, è òóòàêñè èçïðàòèëè âåñò. Ñúîáùàâàõà, ÷å Äåâåòòå ñà íàïóñíàëè ñâúðòàëèùåòî ñè è ÷å òè ñå ëóòàø ñ âàæåí òîâàð, à íÿìà êîé äà òå âîäè, çàùîòî Ãàíäàëô íå ñå å çàâúðíàë. Äîðè â Ëîìèäîë ìàëöèíà ìîãàò îòêðèòî äà òðúãíàò ñðåùó Äåâåòòå, íî êîëêîòî èìàøå, Åëðîíä ãè èçïðàòè íà ñåâåð, çàïàä è þã. Ìèñëåõìå, ÷å ìîæå äà ñå îòêëîíèø äàëå÷ íàñòðàíè, çà äà èçáåãíåø ïîòåðÿòà è äà ñå èçãóáèø èç Ïóùèíàêà. Íà ìåíå îòðåäèõà äà ïîåìà Ïúòÿ è ïðåäè ñåäåì äíè àç ñòèãíàõ äî Ìîñòà íà Ìèòåéòåë è îñòàâèõ òàì çíàê. Òðèìà îò ñëóãèòå íà Ñàóðîí áÿõà íà Ìîñòà, íî òå îòñòúïèõà è àç ãè ïîäãîíèõ íà çàïàä. Íàòúêíàõ ñå è íà îùå äâàìà, àëà òå ïîáÿãíàõà íà þã. Îòòîãàâà òúðñÿ ñëåäèòå âè. Ïðåäè äâà äíè ãè îòêðèõ è âè ïîñëåäâàõ ïî Ìîñòà, à äíåñ çàáåëÿçàõ êúäå ñòå ñëåçëè îò õúëìîâåòå. Íî äà âúðâèì! Íÿìà âðåìå çà ïîâå÷å íîâèíè. Ùîì ñòå òóê, òðÿáâà äà ïîåìåì ðèñêîâåòå íà Ïúòÿ è äà ïðîäúëæèì. Çàä íàñ ñà ïåòèìà è êîãàòî îòêðèÿò ñëåäèòå âè ïî Ïúòÿ, ùå ïðåïóñíàò ïîäèðå íè êàòî âèõúð. À òîâà íå ñà âñè÷êè. Íå çíàì êúäå ìîãàò äà áúäàò îñòàíàëèòå ÷åòèðèìà. Áîÿ ñå, ÷å íà Áðîäà ìîæå äà íè ÷àêà çàñàäà.
Äîêàòî Ãëîðôèíäåë ãîâîðåøå, âå÷åðíèòå ñåíêè ñå ñãúñòèõà. Ôðîäî óñåòè êàê óìîðàòà ãî çàâëàäÿâà. Îòêàêòî ñëúíöåòî áå âçåëî äà çàëÿçâà, ìúãëàòà ïðåä î÷èòå ìó ñòàâàøå âñå ïî-÷åðíà è ìó ñå ñòðóâàøå, ÷å ñÿíêà ñå ñïóñêà ìåæäó íåãî è ëèöàòà íà äðóãàðèòå ìó. Áîëêàòà ïàê ãî âðúõëåòÿ, ñòàíà ìó ñòóäåíî. Òîé ñå îëþëÿ è ñå âêîï÷è â ðúêàòà íà Ñàì.
- Ìîÿò ãîñïîäàð å áîëåí è ðàíåí - ãíåâíî êàçà Ñàì. - Íå ìîæå äà ïðîäúëæè ïðåç íîùòà. Òðÿáâà ìó ïî÷èâêà.
Ãëîðôèíäåë ïîäõâàíà ïàäàùèÿ Ôðîäî, íåæíî ãî âäèãíà íà ðúöå è îãëåäà ëèöåòî ìó ñ äúëáîêà òðåâîãà.
Áúðçîõîä ðàçêàçà íàêðàòêî çà íàïàäåíèåòî ïîä Áóðíèÿ âðúõ è çà ñìúðòîíîñíèÿ êèíæàë. Òîé èçâàäè äðúæêàòà, êîÿòî áå çàïàçèë, è ÿ ïîäàäå íà åëôà. Ïîåìàéêè ÿ, Ãëîðôèíäåë ïîòðúïíà, íî âúïðåêè òîâà ñúñðåäîòî÷åíî ÿ îãëåäà.
- Çëè íåùà ñà èçïèñàíè ïî òàçè äðúæêà, ìàêàð ÷å âàøèòå î÷è íàâÿðíî íå ìîãàò äà ãè âèäÿò - êàçà òîé. - Çàïàçè ÿ, Àðàãîðí, äîêàòî ñòèãíåì äî äîìà íà Åëðîíä! Íî âíèìàâàé è ÿ äîêîñâàé êîëêîòî ìîæåø ïî-ðÿäêî! Óâè! Íå å ïî ñèëèòå ìè äà èçëåêóâàì ðàíèòå îò òîâà îðúæèå. Ùå ñòîðÿ êàêâîòî ìîãà... íî ñåãà îùå ïîâå÷å íàñòîÿâàì äà áúðçàìå áåç ïî÷èâêà.
Òîé âíèìàòåëíî îïèïà ðàíàòà íà Ôðîäî è ëèöåòî ìó ñòàíà îùå ïî-ñåðèîçíî, ñÿêàø ãî òðåâîæåøå îíîâà, êîåòî áå óçíàë. Íî Ôðîäî óñåòè, ÷å ñòóäúò â ðåáðàòà è ðúêàòà ìó îòñëàáâà; ìàëêî òîïëèíêà ïðîïúëçÿ ïî ðàìîòî êúì êèòêàòà ìó è áîëêàòà ñòàíà ïî-ïîíîñèìà. Âå÷åðíèÿò ïîëóìðàê íàîêîëî ñÿêàø ïðîñâåòëÿ, êàòî ÷å ñå áå îòòåãëèë îáëàê. Îòíîâî âèæäàøå ÿñíî ëèöàòà íà ïðèÿòåëèòå ñè è â äóøàòà ìó ñå çàâúðíà ìúíè÷êî íàäåæäà è ñèëà.
- Ùå ÿçäèø ìîÿ êîí - êàçà Ãëîðôèíäåë. - Ùå ñêúñÿ ñòðåìåíàòà äî ðúáà íà ñåäëîòî è ùå òðÿáâà äà ñåäèø êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ñòåãíàòî. Íî íå ñå áîé - ìîÿò êîí íå ùå èçòúðâå åçäà÷à, êîéòî ñúì ìó íàðåäèë äà íîñè. Ñòúïêàòà ìó å ëåêà è ïëàâíà, à àêî íàáëèæè îïàñíîñò, òîé ùå òå îòíåñå ñ òàêàâà ñêîðîñò, ÷å äîðè è ÷åðíèòå âèõðîãîíè íà Âðàãà íå ùå ìîãàò äà ñå ìåðÿò ñ íåãî.
- Íå, íÿìà äà ìå îòíåñå! - êàçà Ôðîäî. - Íÿìà äà ãî ÿçäÿ, àêî òîâà îçíà÷àâà äà èçáÿãàì â Ëîìèäîë èëè íåéäå äðóãàäå, èçîñòàâÿéêè äðóãàðèòå ñè â áåäà.
Ãëîðôèíäåë ñå óñìèõíà.
- Ìíîãî ñå ñúìíÿâàì äàëè òâîèòå ïðèÿòåëè ùÿõà äà èçïàäíàò â áåäà, àêî òè íå áåøå ñ òÿõ! Ìèñëÿ, ÷å ïîòåðÿòà ùå ñå ñïóñíå ïîäèð òåá è ùå íè îñòàâè íà ìèðà. Èìåííî òè, Ôðîäî, ñúñ ñâîÿ òîâàð íè ïîäëàãàø íà çàïëàõà.
Ôðîäî íÿìàøå êàêâî äà îòãîâîðè íà òîâà è ñêëîíè äà ÿçäè áåëèÿ êîí íà Ãëîðôèíäåë. Îñòàíàëèòå ïðåõâúðëèõà ãîëÿìà ÷àñò îò òîâàðà ñè âúðõó ïîíèòî, òúé ÷å ñåãà êðà÷åõà ïî-ëåêî è èçâåñòíî âðåìå íàïðåäâàõà äîáðå, àëà çà õîáèòèòå áå òðóäíî äà ñå ìåðÿò ñ áúðçàòà, íåóìîðíà ñòúïêà íà åëôà. Òîé ãè âîäåøå âñå íàïðåä è íàïðåä ñðåä ìðàêà íà òåæêàòà îáëà÷íà íîù. Íÿìàøå íèòî çâåçäè, íèòî ëóíà. Åäâà ïðèçîðè Ãëîðôèíäåë èì ðàçðåøè äà ñïðàò. Ïî òîâà âðåìå Ïèïèí, Ìåðè è Ñàì âå÷å ñå ïðåïúâàõà, çàñïèâàéêè íà êðàê; ïðåãúðáåíèòå ðàìåíå íà Áúðçîõîä èçäàâàõà, ÷å äîðè è òîé å èçòîùåí. Ôðîäî ñå êðåïåøå íà êîíÿ êàòî â êîøìàðåí ñúí.
Ïðîñíàõà ñå ñðåä ïèðåíà íà íÿêîëêî ÿðäà âñòðàíè îò Ïúòÿ è òóòàêñè çàñïàõà. Êàòî ÷å åäâà áÿõà çàòâîðèëè î÷è, êîãàòî Ãëîðôèíäåë, êîéòî áå îñòàíàë íà ñòðàæà, äîêàòî ñïÿò, ãè ñúáóäè îòíîâî. Ñëúíöåòî âå÷å ñå áå èçäèãíàäî âèñîêî è íîùíèòå îáëàöè è ìúãëè áÿõà èç÷åçíàëè.
- Èçïèéòå òîâà! - êàçà Ãëîðôèíäåë è ñèïà íà âñåêèãî ïî ìàëêî òå÷íîñò îò èíêðóñòèðàíà ñúñ ñðåáðî êîæåíà ìàíåðêà.
Ïèòèåòî áåøå áèñòðî êàòî èçâîðíà âîäà, íÿìàøå âêóñ è íèòî õëàäíååøå, íèòî çàòîïëÿøå óñòàòà, àëà ùîì ãî èçïèõà, óñåòèõà â êðàéíèöèòå ñè ïðèëèâ íà ñèëà è ïúðãàâèíà. Ñëåä òàçè âëàãà êîðàâèÿò õëÿá è ñóøåíèòå ïëîäîâå (ñàìî òîâà èì îñòàâàøå) ñÿêàø ãè çàñèòèõà ïîâå÷å îò íàé-õóáàâèòå çàêóñêè íà Ãðàôñòâîòî.
Êîãàòî îòíîâî ïîåõà Ïúòÿ, áÿõà ïî÷èâàëè ïî-ìàëêî îò ïåò ÷àñà. Ãëîðôèíäåë íåïðåêúñíàòî ãè ïîäêàíÿøå äà áúðçàò è ïðåç öåëèÿ äíåâåí ïðåõîä ðàçðåøè ñàìî äâå êðàòêè ïî÷èâêè. Òàêà äî ñòúìâàíå ïðåîäîëÿõà ïî÷òè äâàäåñåò ìèëè è ñòèãíàõà äî ìÿñòîòî, êúäåòî Ïúòÿò çàâèâàøå íàäÿñíî è ñå ñïóñêàøå ïðàâî êúì Áðóèíåí â äúíîòî íà äîëèíàòà. Çàñåãà õîáèòèòå íå óñåùàõà íèêàêúâ ïðèçíàê çà ïîòåðÿ, íî êîãàòî èçîñòàâàõà, Ãëîðôèíäåë ÷åñòî ñïèðàøå, îñëóøâàøå ñå è ëèöåòî ìó òðåâîæíî ïîìðúêâàøå. Åäèí-äâà ïúòè òîé çàãîâîðè ñ Áúðçîõîä íà åëôè÷åñêè åçèê.
Íî êîëêîòî è òðåâîæíè äà áÿõà âîäà÷èòå èì, õîáèòèòå ÿâíî íå ìîæåõà äà ïðîäúëæàò íàïðåä òàçè âå÷åð. Çàìàÿíè îò óìîðà, òå ñå ïðåïúâàõà è íå ìîæåõà äà ìèñëÿò çà íèùî äðóãî îñâåí çà íîçåòå ñè. Áîëêàòà íà Ôðîäî áå ñòàíàëà äâîéíî ïî-ñèëíà è ïðåç öåëèÿ äåí ïðåäìåòèòå íàîêîëî èçáëåäíÿâàõà êàòî ïðèçðà÷íî ñèâè ñåêêè. Òîé ïî÷òè ñ ðàäîñò ïîñðåùíà ïàäàíåòî íà íîùòà, çàùîòî ñåãà ñâåòúò íå èçãëåæäàïå òúé áëåä è ïóñò.
Õîáèòèòå âñå îùå áÿõà óìîðåíè, êîãàòî ðàíî íà ñëåäâàùàòà ñóòðèí ïîòåãëèõà îòíîâî. Äî Áðîäà îñòàâàøå îùå ìíîãî ìàëêî è òå êóöóêàõà íàïðåä êàêòî ìîæåõà.
- Îïàñíîñòòà íè ùå å íàé-ãîëÿìà, òî÷íî ïðåäè äà ñòèãíåì äî ðåêàòà - êàçà Ãëîðôèíäåë, - çàùîòî ñúðöåòî ìè ïîäñêàçâà, ÷å ñåãà ïîòåðÿòà áúðçà ñëåä íàñ, à äðóãà çàïëàõà ìîæå äà äåáíå êðàé Áðîäà.
Ïúòÿò ïðîäúëæàâàøå äà ñå ñïóñêà íàäîëó. Ñåãà îò äâåòå ìó ñòðàíè ðàñòåøå ãúñòà òðåâà è êîãàòî ìîæåõà, õîáèòèòå êðà÷åõà èç íåÿ, çà äà îáëåê÷àò ìîðíèòå ñè êðàêà. Êúñíî ñëåäîáåä ñòèãíàõà äî ìÿñòî, êúäåòî Ïúòÿò èçâåäíúæ íàâëèçàøå â ãúñòàòà ñÿíêà íà âèñîêè áîðîâå è ïîñëå ïîòúâàøå â äúëáîê ïðîõîä ñúñ ñòðúìíè ñòåíè îò âëàæåí ÷åðâåí êàìúê. Âòóðíàõà ñå íàïðåä, íàîêîëî ñå ðàçíåñå åõî è ñÿêàø ìíîæåñòâî êðàêà çàòðîïàõà ïîäèð òÿõ. Âíåçàïíî êðàÿò íà òóíåëà ñå ïîÿâè êàòî ñâåòëà ïîðòà è Ïúòÿò îòíîâî èçëåçå íà îòêðèòî. Òóê ñòðúìíîòî íàäîëíèùå ñâúðøâàøå è òå âèäÿõà ïðåä ñåáå ñè îêîëî åäíà ìèëÿ ãëàäúê áðÿã, à çàä íåãî - Ëîìèäîëñêèÿ áðîä. Îò äðóãàòà ñòðàíà èìàøå ñòðúìåí êàôÿâ ñêëîí, ïî êîéòî ñå âèåøå ïúòåêà, à ïî-íàòàòúê, áèëî ñëåä áèëî, âðúõ ñëåä âðúõ, â èçáëåäíÿâàùîòî íåáå ñå èçäèãàõà âèñîêèòå ïëàíèíè.
Â ïðîõîäà çàä òÿõ âñå îùå ñå íîñåøå åõî îò ñòúïêè, íàäèãàøå ñå ñòðåìèòåëåí òúòåí, êàòî ÷å âÿòúð áå íàëåòÿë â êîðîíèòå íà áîðîâåòå. Çà ìèã Ãëîðôèíäåë ñå îáúðíà è ñå îñëóøà, ïîñëå ñ âèê ñå õâúðëè íàïðåä.
- Áÿãàéòå! - èçêðåùÿ òîé. - Áÿãàéòå! Âðàãúò íè íàñòèãà! 
Áåëèÿò êîí ïðåïóñíà ñ ìîùåí ñêîê, õîáèòèòå ñå âòóðíàõà ïî íàäîëíèùåòî. Ïîñëåäíè òè÷àõà Ãëîðôèíäåë è Áúðçîõîä. Åäâà áÿõà ñòèãíàëè äî ñðåäàòà íà ðàâíèíàòà, êîãàòî èçâåäíúæ ñå ðàçíåñå òðîïîò íà ãàëîïèðàùè êîíå. Îò ïðîñåêàòà ìåæäó äúðâåòàòà, êîÿòî òîêó-ùî áÿõà íàïóñíàëè, èçñêî÷è ×åðåí êîííèê. Òîé äðúïíà þçäèòå è ñïðÿ, îëþëÿâàéêè ñå íà ñåäëîòî. Ïîñëåäâà ãî äðóã, ñåòíå îùå åäèí è îùå äâàìà.
- Ïðåïóñêàé íàïðåä! Ïðåïóñêàé! - èçâèêà Ãëîðôèíäåë íà Ôðîäî. Îáõâàíàò îò ñòðàííî êîëåáàíèå, õîáèòúò íå ñå ïîä÷èíè âåäíàãà. Òîé çàáàâè õîäà íà êîíÿ, îáúðíà ñå è ïîãëåäíà íàçàä. ×åðíè è ìàñèâíè, êàòî çàïëàøèòåëíè ñòàòóè íà õúëì, Êîííèöèòå ñåäÿõà âúðõó îãðîìíèòå ñè æðåáöè, à ãîðèòå è öÿëàòà îáëàñò çàä òÿõ ÷åçíåõà êàòî â ìúãëà. Âíåçàïíî ñúðöåòî ìó óñåòè, ÷å òå áåçìúëâíî ìó ïîâåëÿâàò äà ÷àêà. Ïîñëå ñòðàõúò è îìðàçàòà èçâåäíúæ èçáóõíàõà â íåãî. Ðúêàòà ìó îòïóñíà þçäàòà, ñãðàá÷è äðúæêàòà íà ìå÷à è ãî èçòåãëè ñðåä ÷åðâåí ïðîáëÿñúê.
- Ïðåïóñêàé! Ïðåïóñêàé! - âèêàøå Ãëîðôèíäåë, ïîñëå âèñîêî è çâúíêî ïðèçîâà êîíÿ íà åëôè÷åñêè åçèê: - Íîðî ëèì, íîðî ëèì, Àñôàëîò!
Òóòàêñè áåëèÿò êîí ñå õâúðëè íàïðåä è âèõðåíî ñå ïîíåñå ïî ïîñëåäíèÿ îòðÿçúê îò Ïúòÿ. Â ñúùèÿ ìèã ÷åðíèòå êîíå ñå ñïóñíàõà íàäîëó ïîäèð íåãî è Êîííèöèòå íàäàäîõà îíçè ñòðàõîòåí âèê, êîéòî Ôðîäî áå ÷óë äà èçïúëâà ñúñ ñòðàõ ãîðèòå â äàëå÷íàòà Èçòî÷íà îêîëèÿ. Äðóã âèê èì îòâúðíà è çà óæàñ íà Ôðîäî è äðóãàðèòå ìó èçìåæäó äúðâåòàòà è ñêàëèòå îòëÿâî èçëåòÿõà îùå ÷åòèðèìà Êîííèöè. Äâàìà ÿçäåõà êúì Ôðîäî, äðóãè äâàìà áåçóìíî ïðåïóñêàõà êúì Áðîäà, çà äà îòðåæàò ïúòÿ ìó çà áÿãñòâî. Ñòîðè ìó ñå, ÷å òå ëåòÿò êàòî âÿòúð è ñòàâàò âñå ïî-îãðîìíè è ïî-÷åðíè, äîêàòî ïðèáëèæàâàò êúì íåãî.
Çà ìèã Ôðîäî ñå îçúðíà ïðåç ðàìî. Âå÷å íå âèæäàøå äðóãàðèòå ñè. Êîííèöèòå îòçàä èçîñòàâàõà - äîðè îãðîìíèòå èì æðåáöè íå ìîæåõà äà ñå ìåðÿò ïî áúðçèíà ñ áåëèÿ åëôè÷åñêè êîí íà Ãëîðôèíäåë. Îòíîâî ïîãëåäíà íàïðåä è íàäåæäàòà ìó ïîñúðíà. Êàòî ÷å íÿìàøå øàíñ äà ñòèãíå äî Áðîäà, ïðåäè ÷åòèðèìàòà îò çàñàäàòà äà ïðåñåêàò ïúòÿ ìó. Ñåãà ãè âèæäàøå ÿñíî - òå ñÿêàø áÿõà çàõâúðëèëè êà÷óëêèòå è ÷åðíèòå ïëàùîâå è áÿõà îáëå÷åíè â áåëè è ñèâè îäåæäè. Ñ ãîëè ìå÷îâå â áëåäèòå ñè ðúöå, ñ øëåìîâå íà ãëàâèòå, òå ãî çîâÿõà ñ áåçïîùàäíè ãëàñîâå è â î÷èòå èì ïëàìòåøå ñòóäåí îãúí.
Ñòðàõúò èçïúëíè Ôðîäî. Òîé âå÷å íå ìèñëåøå çà ìå÷à ñè. Íå èçäàäå íèòî âèê. Çàòâîðè î÷è è ñå âêîï÷è â ãðèâàòà íà êîíÿ. Âÿòúðúò ñâèñòåøå â óøèòå ìó, êàìáàíêèòå ïî ñáðóÿòà çâúíòÿõà äèâî è ïðîíèçèòåëíî. Ìúðòâåøêè ëåäåí äúõ ãî ïðîáîäå êàòî êîïèå, äîêàòî â ñåòåí îò÷àÿí ãàëîï, êàòî ëóìíàë áÿë ïëàìúê, åëôè÷åñêèÿò êîí ñå óñòðåìè ñÿêàø ñ êðèëå è ìèíà ïîä íîñà íà ÷åëíèÿ Êîííèê.
Ôðîäî ÷ó ïëÿñúê íà âîäà. Òÿ ñå ïåíåøå îêîëî êðàêàòà ìó. Óñåòè êàê ñ áúðç, ìîùåí íàïúí êîíÿò ñå èçìúêíà îò ðåêàòà è ñå èçêàòåðè ïî êàìåíèñòàòà ïúòåêà. Èçêà÷âàøå ñå ïî ñòðúìíèÿ áðÿã. Áåøå îòâúä Áðîäà.
Íî ïðåñëåäâà÷èòå áÿõà ïî ïåòèòå ìó. Íà âúðõà íà ñêëîíà êîíÿò ñïðÿ è ñå îáúðíà ñ ÿðîñòíî öâèëåíå. Äîëó, êðàé âîäàòà, ñòîÿõà Äåâåòèìàòà Êîííèöè è Ôðîäî èçòðúïíà ïðåä çàïëàõàòà íà âäèãíàòèòå èì ëèöà. Íå çíàåøå êàêâî áè èì ïîïðå÷èëî äà ïðåñåêàò ñúùî òúé ëåñíî, êàêòî áå ïðåñÿêúë òîé, à ÷óâñòâàøå, ÷å ìèíàò ëè Êîííèöèòå ðåêàòà, áè áèëî áåçñìèñëåíî äà îïèòâà äà áÿãà ïî äúëãàòà, íåñèãóðíà ïúòåêà îò Áðîäà äî ãðàíèöèòå íà Ëîìèäîë. Âúâ âñåêè ñëó÷àé óñåùàøå, ÷å âëàñòíî ìó ïîâåëÿâàò äà ñïðå. Îìðàçàòà îòíîâî ñå íàäèãíà â íåãî, íî òîé âå÷å íÿìàøå ñèëè äà ñå áîðè.
Âíåçàïíî íàé-ïðåäíèÿò Êîííèê ïðèøïîðè êîíÿ ñè. Æèâîòíîòî äîêîñíà âîäàòà ñ êîïèòî è ñå îòäðúïíà. Ñ îãðîìíî óñèëèå Ôðîäî ñå èçïðàâè â ñåäëîòî è ðàçìàõà ìå÷à ñè.
- Âúðâåòå ñè! - èçâèêà òîé. - Âúðâåòå ñè â ñòðàíàòà Ìîðäîð è íå ìå ïðåñëåäâàéòå ïîâå÷å!
Äîðè â ñîáñòâåíèòå ìó óøè âèêúò ïðîçâó÷à ñëàá è ïèñêëèâ. Êîííèöèòå ñïðÿõà, àëà Ôðîäî íÿìàøå ìîãúùåñòâîòî íà Áîìáàäèë. Âðàãîâåòå ìó ñå ðàçñìÿõà ñ äðåçãàâ, âëåäåíÿâàù êèêîò.
- Âúðíè ñå! Âúðíè ñå! - çîâÿõà òå. - Â Ìîðäîð ùå òå îòâåäåì!
- Âúðâåòå ñè! - ïðîøåïíà òîé.
- Ïðúñòåíúò! Ïðúñòåíúò! - çàêðåùÿõà òå ñ ìúðòâåøêè ãëàñîâå è âîäà÷úò èì íåçàáàâíî ïðèøïîðè êîíÿ ñè ïðåç âîäàòà, ñëåäâàí ïëúòíî îò äâàìèíà äðóãè.
- Êúëíà ñå â Åëáåðåò è Ïðåêðàñíàòà Ëóòèåí - èçðå÷å Ôðîäî ñúñ ñåòíî óñèëèå è âäèãíà ìå÷à ñè, - íå ùå ïîëó÷èòå íèòî Ïðúñòåíà, íèòî ìåíå!
Òîãàâà âîäà÷úò, êîéòî âå÷å áå íàñðåä Áðîäà, çàïëàøèòåëíî ñå èçïðàâè íà ñòðåìåíàòà è âäèãíà ðúêà. Ôðîäî îíåìÿ. Óñåòè êàê åçèêúò ìó çàëåïâà çà óñòàòà è ñúðöåòî ìó áÿñíî óäðÿ â ãúðäèòå. Ìå÷úò ñå ñòðîøè è ïàäíà îò òðåïåðåùàòà ìó ðúêà. Åëôè÷åñêèÿò æðåáåö ñå äúðïàøå è ïðúõòåøå. Îùå ìèã, è ïúðâèÿò ÷åðåí êîí ùåøå äà ñòúïè íà áðåãà.
Â òîçè ìîìåíò ñå ðàçäàäå ðåâ è òúòåí íà áóðíè òàëàçè, òúðêàëÿùè áåçáðîé ñêàëè. Ôðîäî ñìúòíî âèäÿ êàê äîëó ðåêàòà ñå íàäèãíà è ïî òå÷åíèåòî ñå ñïóñíà êîííèöà îò ïåíåñòè âúëíè. Ñòîðè ìó ñå, ÷å áåëè ïëàìúöè òðåïòÿò ïî ãðåáåíèòå èì è îùå ìó ñå ïðèâèäÿ, ÷å ñðåä âîäàòà ñå íîñÿò áåëè åçäà÷è íà áåëè êîíå ñ ðàçâåíè ãðèâè. Òðèìàòà Êîííèöè, êîèòî âñå îùå ñòîÿõà ñðåä Áðîäà, áÿõà ñìàçàíè - èç÷åçíàõà. Ïîãðåáàíè ìèãîì ïîä ãíåâíàòà ïÿíà. Çàäíèòå îòñòúïèõà ñ óæàñ.
Ñ ïîñëåäíèòå ñè èñêðèöè ñúçíàíèå Ôðîäî äî÷ó âèêîâå è îòâúä Êîííèöèòå, êîèòî ñå êîëåáàåõà íà áðåãà, ñÿêàø çúðíà ñèÿéíà ôèãóðà îò áÿëà ñâåòëèíà; ïîäèð íåÿ òè÷àõà äðåáíè ñåí÷åñòè ôèãóðêè, ðàçìàõàëè ïëàìúöè, êîèòî ãðååõà ñ ÷åðâåíî çàðåâî ñðåä ñèâàòà ìúãëà, ïàäàùà íàä ñâåòà.
Îáåçóìåëè îò óæàñ, ÷åðíèòå êîíå ñå õâúðëèõà ñ åçäà÷èòå ñè â ðàçáóíåíèòå òàëàçè. Ïðîíèçèòåëíèòå èì êðÿñúöè ïîòúíàõà ñðåä ãðîõîòà íà ðåêàòà, êîÿòî ãè ïîíåñå íàäîëó. Ïîñëå Ôðîäî óñåòè, ÷å ïàäà, ãðîõîòúò è õàîñúò ñÿêàø ñå íàäèãíàõà è ãî ïîãúëíàõà çàåäíî ñ âðàãîâåòå.. Íå âèäÿ è íå ÷ó íèùî ïîâå÷å.



ÊÍÈÃÀ ÂÒÎÐÀ


Ãëàâà 1

ÌÍÎÃÎÁÐÎÉÍÈ ÑÐÅÙÈ

Ôðîäî ñå ñúáóäè è îòêðè, ÷å ëåæè â ïîñòåëÿ. Îòíà÷àëî ïîìèñëè, ÷å ñå å óñïàë ñëåä äúëúã è íåïðèÿòåí ñúí, êîéòî îùå âèòàåøå ñìúòíî â ñúçíàíèåòî ìó. Èëè áå ïðåêàðàë áîëåñò? Íå áåøå âèæäàë òàâàí êàòî â òàçè ñòàÿ - ïëîñúê, ñ òúìíè ãðåäè, öåëèòå â èçÿùíà äúðâîðåçáà. Ôðîäî ïîëåæà îùå ìàëêî, çàãëåäàí â ñëúí÷åâèòå ïåòíà ïî ñòåíàòà. Îòäàëå÷å äîëèòàøå øóìúò íà âîäîïàä.
- Êúäå ñúì è êîëêî ëè å ÷àñúò? - èçðå÷å òîé êúì òàâàíà.
- Â äîìà íà Åëðîíä è å òî÷íî äåñåò ñóòðèíòà - îòâúðíà íå÷èé ãëàñ. - Ñóòðèíòà íà äâàäåñåò è ÷åòâúðòè îêòîìâðè, àêî èñêàø äà çíàåø.
- Ãàíäàëô! - èçâèêà Ôðîäî è ñå íàäèãíà íà ïîñòåëÿòà. Ñòàðèÿò âúëøåáíèê ñåäåøå íà ñòîë êðàé îòâîðåíèÿ ïðîçîðåö.
- Äà - êàçà òîé, - òóê ñúì. Èìàø êúñìåò, ÷å è òè ñè òóê ñëåä âñè÷êè ãëóïîñòè, êîèòî èçâúðøè, îòêàêòî íàïóñíà äîìà ñè. Ôðîäî îòíîâî ñè ëåãíà. ×óâñòâàøå ñå òúé áëàæåí è ñïîêîåí, ÷å íå ìó ñå ñïîðåøå, ïúê è íå âÿðâàøå äà íàäâèå â ñïîðà. Ñåãà áå ñúâñåì áóäåí è ñïîìåíèòå çà ïúòåøåñòâèåòî ñå çàâðúùàõà: ïàãóáíèÿò „ïðÿê ïúò" ïðåç Ñòàðàòà ãîðà, „ñëó÷àéíîñòòà" â „Ñêîêëèâîòî ïîíè", áåçóìèåòî äà íàäåíå Ïðúñòåíà â äîë÷èíêàòà ïîä Áóðíèÿ âðúõ. Äîêàòî ñè ìèñëåøå çà âñè÷êî òîâà è íàïðàçíî ñå ìú÷åøå äà èçìúêíå îò ïàìåòòà ñè êàê å ïðèñòèãíàë â Ëîìèäîë, â ñòàÿòà íàñòàíà òèøèíà, íàðóøàâàíà ñàìî îò òèõîòî ïóõòåíå íà ëóëàòà íà Ãàíäàëô, êîéòî ïóñêàøå ïðåç ïðîçîðåöà áåëè êîëåëöà äèì.
- Êúäå å Ñàì? - çàïèòà íàé-ñåòíå Ôðîäî. - È äîáðå ëè ñà äðóãèòå?
- Äà, âñè÷êè ñà æèâè è çäðàâè - îòãîâîðè Ãàíäàëô. - Ñàì ñòîÿ òóê äîïðåäè ïîëîâèí ÷àñ, íî ãî ïðàòèõ äà ñè ïî÷èíå ìàëêî.
- Êàêâî ñòàíà íà Áðîäà? Âñè÷êî ìè èçãëåæäàøå òîëêîâà íåÿñíî. È äîñåãà åäâà-åäâà ñè ãî ïðèïîìíÿì.
- Äà, òàêà áåøå. Òè áå çàïî÷íàë äà ÷åçíåø. Ðàíàòà íàé-ïîñëå òå íàäâèâàøå. Îùå íÿêîëêî ÷àñà - è íèùî íå ìîæåøå äà òè ïîìîãíå. Íî â òåáå èìà ñèëèöà, ñêúïè ìè õîáèòå! È â Ìîãèëàòà ÿ ïîêàçà. Òîãàâà âñè÷êî âèñåøå íà êîñúì - íàâÿðíî íå å èìàëî ïî-îïàñåí ìèã. Æàëêî, ÷å íå óñïÿ äà ñå óäúðæèø íà Áóðíèÿ âðúõ.
- Èçãëåæäà, âå÷å çíàåø äîñòà íåùà - êàçà Ôðîäî. - Íå áÿõ ãîâîðèë ñ îñòàíàëèòå çà Ìîãèëàòà. Îòíà÷àëî áåøå ìíîãî ñòðàøíî, à ïîñëå ñè èìàõìå äðóãè ãðèæè. Îòêúäå íàó÷è?
- Òè ÷åñòî ãîâîðåøå íàñúí, Ôðîäî - íåæíî êàçà Ãàíäàëô - è çà ìåí íå áåøå òðóäíî äà ðàç÷åòà ìèñëèòå è ñïîìåíèòå òè. Íå áîé ñå! Ïðåäè ìàëêî ñå ïîøåãóâàõ, êàòî êàçàõ „ãëóïîñòè". Ìèñëÿ ñàìî õóáàâè íåùà çà òåá... è çà äðóãèòå. Íå å ìàëúê ïîäâèã ïðåç òàêèâà îïàñíîñòè äà ñòèãíåø òîëêîâà äàëå÷ è âñå îùå äà íîñèø Ïðúñòåíà.
- Íèêîãà íÿìàøå äà óñïååì, àêî íå áåøå Áúðçîõîä - êàçà Ôðîäî. - Íî òè íè ëèïñâàøå. Íå çíàåõ êàêâî äà ïðàâÿ áåç òåá.
- Çàäúðæàõà ìå - êàçà Ãàíäàëô - è òîâà åäâà íå òå ïîãóáè. Àëà ñåãà íå ñúì ñèãóðåí - ìîæå è äà å áèëî çà äîáðî.
- Ùå ìè ñå äà ðàçêàæåø êàêâî ñå ñëó÷è!
- Âñè÷êî ñ âðåìåòî ñè! Ïî çàïîâåä íà Åëðîíä äíåñ íå áèâà äà ïðèêàçâàø è äà ñå òðåâîæèø çà íèùî.
- Íî ðàçãîâîðúò ùå ìè ïîïðå÷è äà ìèñëÿ è äà ñå òðåâîæà, êîåòî å îùå ïî-èçìîðèòåëíî - âúçðàçè Ôðîäî. - Âå÷å ñúì ñúâñåì áóäåí è ñè ïðèïîìíÿì òîëêîâà ìíîãî íåùà, êîèòî ñå íóæäàÿò îò îáÿñíåíèå. Çàùî ñå çàáàâè? Ïîíå òîâà òðÿáâà äà ìè êàæåø.
- Ñêîðî ùå ÷óåø âñè÷êî, êîåòî èñêàø äà óçíàåø - êàçà Ãàíäàëô. - Ñúâåòúò ùå çàñåäàâà âåäíàãà ùîì îçäðàâååø. Çàñåãà ùå òè êàæà ñàìî, ÷å áÿõ ïëåíåí.
- Òè? - âúçêëèêíà Ôðîäî.
- Äà, àç, Ãàíäàëô Ñèâèÿ - òúðæåñòâåíî èçðå÷å âúëøåáíèêúò. - Ìíîãî ñèëè èìà íà òîçè ñâÿò, äîáðè è çëè. Íÿêîè ñà ïî-ìîãúùè îò ìåí. Ñ äðóãè îùå íå ñúì ñå ìåðèë. Íî ÷àñúò ìè èäâà. Âëàñòåëèíúò íà Ìîðãóë è ×åðíèòå ìó êîííèöè èçëÿçîõà îò ìðàêà. Ãîòâè ñå âîéíà!
- Çíà÷è òè ñè çíàåë çà ×åðíèòå êîííèöè... îùå ïðåäè äà ãè ñðåùíà?
- Äà, çíàåõ. Âñúùíîñò âåäíúæ òè ñïîìåíàõ çà òÿõ, çàùîòî ×åðíèòå êîííèöè ñà Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà, Äåâåòòå Ñëóãè íà Âëàñòåëèíà íà Ïðúñòåíèòå. Íî íå çíàåõ, ÷å ïàê ñà ñå ïîÿâèëè, èíà÷å íåçàáàâíî ùÿõ äà èçáÿãàì çàåäíî ñ òåá. ×óõ çà òÿõ åäâà ñëåä êàòî òå íàïóñíàõ ïðåç þíè, àëà ùå îòëîæà òîçè ðàçêàç. Çàñåãà Àðàãîðí íè ñïàñè îò áåäàòà.
- Äà - êàçà Ôðîäî, - Áúðçîõîä íè ñïàñè. È âñå ïàê îòíà÷àëî ñå áîÿõ îò íåãî. Ìèñëÿ, ÷å Ñàì òàêà è íå ìó ïîâÿðâà äîêðàé, ïîíå äîêàòî íå ñðåùíàõìå Ãëîðôèíäåë.
- ×óõ âñè÷êî çà Ñàì - óñìèõíà ñå Ãàíäàëô. - Òîé âå÷å íå ñå ñúìíÿâà.
- Ðàäâàì ñå - êàçà Ôðîäî. - Çàùîòî ìíîãî îáèêíàõ Áúðçîõîä. Å, îáèêíàõ íå å íàé-òî÷íàòà äóìà. Èñêàì äà êàæà, ÷å ìè å ñêúï, ìàêàð äà å åäèí òàêúâ îñîáåí è ïîíÿêîãà ñóðîâ. Âñúùíîñò ÷åñòî ìè íàïîìíÿ çà òåá. Íå çíàåõ, ÷å ñðåä Ãîëåìèòå õîðà èìà òàêèâà. Ìèñëåõ... ìèñëåõ, ÷å òå ñà ñè ïðîñòî ãîëåìè è äîñòà ãëóïàâè - äîáðîäóøíè è ãëóïàâè êàòî Ìàæèðåïåé èëè ãëóïàâè è ïîðî÷íè êàòî Áèë Ïàïðàòàê. Íî íèå â Ãðàôñòâîòî íå çíàåì ìíîãî çà Ãîëåìèòå õîðà, îñâåí ìîæå áè çà òèÿ îò Áðåå.
- Äîðè è çà òÿõ íå çíàåòå ìíîãî, ùîì ìèñëèø ñòàðèÿ Ïèâîëåé çà ãëóïàê - êàçà Ãàíäàëô. - Â ñâîèòå ðàáîòè òîé å òâúðäå ìúäúð. Âÿðíî, ìèñëè ïî-ìàëêî è ïî-áàâíî, îòêîëêîòî ïðèêàçâà, íî äàé ìó âðåìå - ùå âèäè è ïðåç òóõëåíà ñòåíà (êàêòî êàçâàò â Áðåå). Àëà ìàëöèíà ñà îñòàíàëè â Ñðåäíàòà çåìÿ êàòî Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí. Ðîäúò íà Çàäìîðñêèòå êðàëå å êúì ñâîÿ êðàé. Ìîæå áè òàçè Âîèíà çà Ïðúñòåíà ùå å ïîñëåäíîòî èì ïðèêëþ÷åíèå.
- Íàèñòèíà ëè èñêàø äà êàæåø, ÷å Áúðçîõîä å îò íàðîäà íà äðåâíèòå Êðàëå? - ó÷óäè ñå Ôðîäî. - Ìèñëåõ, ÷å òå îòäàâíà ñà èç÷åçíàëè. Ñìÿòàõ ãî ïðîñòî çà Ñêèòàëåö.
- Ïðîñòî Ñêèòàëåö! - âúçêëèêíà Ãàíäàëô. - Ñêúïè ìè Ôðîäî, òà íàëè Ñêèòàëöèòå ñà òî÷íî òîâà - ïîñëåäíèòå ñåâåðíè ïîòîìöè íà âåëèêèÿ íàðîä íà Çàïàäíèòå õîðà. Òå ñà ìè ïîìàãàëè ïðåäè, à è â èäíèòå äíè ùå ñå íóæäàÿ îò ïîìîùòà èì, çàùîòî ñòèãíàõìå äî Ëîìèäîë, íî Ïðúñòåíúò îùå íå å â áåçîïàñíîñò.
- Ñèãóðíî å òúé - êàçà Ôðîäî. - Íî äîñåãà åäèíñòâåíàòà ìè ìèñúë áåøå êàê äà ñòèãíà äîòóê, äàíî íå ñå íàëîæè äà ïðîäúëæà. Òîëêîâà å ïðèÿòíî ïðîñòî äà ñè ïî÷èâàì. Ïðåæèâÿõ öÿë ìåñåö èçãíàíèå è ïðèêëþ÷åíèÿ è ñìÿòàì òîâà çà ïðåäîñòàòú÷íî.
Òîé çàìúë÷à è ïðèòâîðè î÷è. Ñëåä ìàëêî çàãîâîðè îòíîâî:
- Ïðåñìÿòàõ íàóì è íå ìè èçëèçàò äíèòå äî äâàäåñåò è ÷åòâúðòè îêòîìâðè. Áè òðÿáâàëî äà å äâàäåñåò è ïúðâè. Ìèñëÿ, ÷å äîñòèãíàõìå Áðîäà íà äâàäåñåòè.
- Âçå äà ïðèêàçâàø è äà ïðåñìÿòàø ïîâå÷å, îòêîëêîòî òè ñå ïîëàãà - êàçà Ãàíäàëô. - Êàê ñà ðåáðàòà è ðàìîòî?
- Íå çíàì - îòãîâîðè Ôðîäî. - Èçîáùî íå ãè óñåùàì. Òîâà âå÷å å ïî-äîáðå, íî... - òîé íàïðàâè óñèëèå - ïàê ìîãà äà ïîðàçìúðäàì ðúêà. Äà, ñúæèâÿâà ñå. Íå å ñòóäåíà - äîáàâè, äîêîñâàéêè ñ äåñíèöà ëÿâàòà ñè ðúêà.
- Äîáðå! - êàçà Ãàíäàëô. - Áúðçî ñå âúçñòàíîâÿâà. Ñêîðî ïàê ùå ñè çäðàâ. Åëðîíä òå èçëåêóâà - îòêàêòî òå äîíåñîõà òóê, òîé äíè è íîùè ñå ãðèæåøå çà òåá.
- Äíè? - óäèâè ñå Ôðîäî.
- Å, ÷åòèðè íîùè è òðè äíè, àêî òðÿáâà äà áúäà òî÷åí. Åëôèòå òå äîíåñîõà îò Áðîäà âå÷åðòà íà äâàäåñåòè è òàì òè ñå ãóáè ñìåòêàòà. Óæàñíî ñå òðåâîæåõìå, à Ñàì äåíîíîùíî ñåäåøå êðàé òåá è ñå îòäåëÿøå ñàìî êîãàòî ãî ïðàùàõà äà îòíåñå íÿêîå ñúîáùåíèå. Åëðîíä å îïèòåí öåëèòåë, íî îðúæèÿòà íà Âðàãà ñà ñìúðòîíîñíè. Ïðàâî äà ñè êàæà, àç ïî÷òè íå ñå íàäÿâàõ, ïîäîçèðàõ, ÷å â çàðàñíàëàòà ðàíà å îñòàíàëî ïàð÷å îò îñòðèåòî. Íî íå ìîæàõà äà ãî îòêðèÿò ÷àê äî ìèíàëàòà íîù. Òîãàâà Åëðîíä èçâàäè îòëîìúêà. Òîé áå ïîòúíàë äúëáîêî è ïðîäúëæàâàøå äà ñå çàáèâà íàâúòðå.
Ôðîäî ïîòðúïíà, ïðèïîìíÿéêè ñè æåñòîêèÿ êèíæàë ñ íàùúðáåíî îñòðèå, êîåòî áå èç÷åçíàëî â ðúöåòå íà Áúðçîõîä.
- Íå ñå ïëàøè! - êàçà Ãàíäàëô. - Âå÷å ãî íÿìà. Ñòîïè ñå. À õîáèòèòå, èçãëåæäà, ÷åçíàò òâúðäå íåîõîòíî. Ïîçíàâàì ìîãúùè âîèíè îò Ãîëåìèÿ íàðîä, íî ìíîçèíà îò òÿõ áúðçî áèõà ãðîõíàëè îò òîçè îòëîìúê, êîéòî ñè íîñèë ñåäåìíàäåñåò äíè.
- Êàêâî ùÿõà äà ìè ñòîðÿò? - çàïèòà Ôðîäî. - Êàêâî ñå îïèòâàõà äà íàïðàâÿò Êîííèöèòå?
- Îïèòâàëè ñà ñå äà ïðîíèæàò ñúðöåòî òè ñ Ìîðãóëñêè êèíæàë êîéòî äà îñòàíå â ðàíàòà. Àêî áÿõà óñïåëè, ùåøå äà ñòàíåø êàòî òÿõ, íî ïî-ñëàá è ïîêîðåí. Ùåøå äà ñå ïðåâúðíåø â ïðèçðàê, ïîäâëàñòåí íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë, à òîé ùåøå äà òå èçìú÷âà çà òîâà, ÷å ñè èñêàë äà çàäúðæèø Ïðúñòåíà ìó, àêî èçîáùî èìà ïî-ãîëÿìà ìúêà îò òàçè äà ñè ëèøåí îò íåãî è äà ãî âèæäàø íà ðúêàòà ìó.
- Ñëàâà áîãó, ÷å íå ñúì îñúçíàâàë òàçè ñòðàõîâèòà îïàñíîñò! - åäâà èçðå÷å Ôðîäî. - Ðàçáèðà ñå, áÿõ èçïëàøåí äî ñìúðò, íî àêî çíàåõ ïîâå÷å, íå áèõ ïîñìÿë è äà ïîìðúäíà. Öÿëî ÷óäî å, ÷å ñå îòúðâàõ!
- Äà, êúñìåòúò èëè ñúäáàòà òè ïîìîãíàõà - êàçà Ãàíäàëô, - äà íå ãîâîðèì çà õðàáðîñòòà. Ñúðöåòî òè å îñòàíàëî íåçàñåãíàòî, ñàìî ðàìîòî òè å áèëî ïðîíèçàíî; è òîâà å, çàùîòî ñå áîðè äîêðàé. Íî îïàñíîñòòà å áèëà ñúâñåì áëèçêî. Íàé-ñåðèîçíàòà çàïëàõà òå å äåáíåëà, äîêàòî ñè íîñåë Ïðúñòåíà, çàùîòî òîãàâà òè ñàìèÿò íàïîëîâèíà ñè âëèçàë â ïðèçðà÷íèÿ ñâÿò è òå ñà ìîæåëè äà òå ñãðàá÷àò. Òè ñè ãè âèæäàë è òå ñúùî ñà òå âèæäàëè.
- Çíàì - êàçà Ôðîäî. - Ãëåäêàòà áåøå ñòðàøíà. Íî çàùî ìîæåì äà âèæäàìå êîíåòå èì?
- Çàùîòî ñà èñòèíñêè êîíå, êàêòî è ÷åðíèòå ìàíòèè ñà èñòèíñêè îäåæäè, êîèòî òå íîñÿò, êîãàòî èìàò ðàáîòà ñ æèâèòå, çà äà ïðèäàäàò ôîðìà íà íåáèòèåòî ñè.
- Çàùî òîãàâà ÷åðíèòå êîíå òúðïÿò ïîäîáíè åçäà÷è? Âñè÷êè äðóãè æèâîòíè èçïàäàò â óæàñ ïðè ïðèáëèæàâàíåòî èì, äîðè è åëôè÷åñêèÿò êîí íà Ãëîðôèíäåë. Êó÷åòàòà âèÿò, ãúñêèòå êðÿêàò ñðåùó òÿõ.
- Çàùîòî òèÿ êîíå ñà ðîäåíè è îòãëåäàíè çà ñëóæáà íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë â Ìîðäîð. Íå âñè÷êè íåãîâè ñëóãè è ðîáè ñà ïðèçðàöè. Èìà îðêè è òðîëîâå, èìà óàðãè è âúðêîëàöè; èìàøå è âñå îùå èìà ìíîãî õîðà, âîèíè è êðàëå, êîèòî êðà÷àò æèâè ïîä ñëúíöåòî è âñå ïàê ñà â íåãîâà âëàñò. È áðîÿò èì íàðàñòâà äåí ñëåä äåí. 
- À Ëîìèäîë è åëôèòå? Çàïàçåí ëè å Ëîìèäîë?
- Äà, çàñåãà, äîêàòî âñè÷êì äðóãè íå áúäàò ïîêîðåíè. Åëôèòå ìîæå äà ñå áîÿò îò Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë, ìîæå äà áÿãàò îò íåãî, íî âå÷å íèêîãà íå ùå ãî ïîñëóøàò, íèòî ùå ìó ñå ïîêîðÿò. À òóê, â Ëîìèäîë, îùå æèâåÿò íÿêîè îò íàé-îïàñíèòå ìó íåïðèÿòåëè - åëôè÷åñêèòå ìúäðåöè, âëàäåòåëèòå íà äàëå÷íèÿ çàäìîðñêè Åëäàð. Òå íå ñå ñòðàõóâàò îò Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà, çàùîòî, êîéòî å áèë â Áëàæåíîòî öàðñòâî, æèâåå åäíîâðåìåííî è â äâàòà ñâÿòà è èìà âåëèêà ñèëà êàêòî ñðåùó Çðèìîòî, òàêà è ñðåùó Íåçðèìîòî.
- Ñòîðè ìè ñå, ÷å âèäÿõ ñèÿéíà áÿëà ôèãóðà, êîÿòî íå ÷åçíåøå êàòî äðóãèòå. Ãëîðôèíäåë ëè áåøå òîâà?
- Äà, çà ìèã ñè ãî âèäÿë òàêúâ, êàêúâòî å îòâúä - åäèí îò ìîãúùèòå ðèöàðè ñðåä Ïúðâîðîäíèòå. Òîé å åëôè÷åñêè âëàäåòåë îò êðàëñêî ïîòåêëî. Â Ëîìèäîë íàèñòèíà èìà ñèëè, êîèòî ìîãàò çà äúëãî äà îòáëúñíàò ìîãúùåñòâîòî íà Ìîðäîð; è íà äðóãè ìåñòà ñå å ñúõðàíèëà äðåâíàòà ìîù. Â Ãðàôñòâîòî ñúùî èìà ñèëà, ìàêàð è ïî-äðóãà. Íî àêî ñúáèòèÿòà ïðîäúëæàâàò ïî ñúùèÿ íà÷èí, ñêîðî âñè÷êè ïîäîáíè ìåñòà ùå ñå ïðåâúðíàò â îáñàäåíè îñòðîâ÷åòà. Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë å ñáðàë âñè÷êèòå ñè ñèëè. È âñå ïàê - äîáàâè òîé, êàòî ñå èçïðàâè èçâåäíúæ è âèðíà áðàäàòà ñè, èçïúíàòà è òâúðäà êàòî òåëåíà ÷åòêà, - òðÿáâà äà çàïàçèì ñìåëîñò. Òè ñêîðî ùå îçäðàâååø, àêî íå òå ïîáîëåÿ îò ïðèêàçêè. Ñåãà ñè â Ëîìèäîë è íÿìà îò êàêâî äà ñå ñòðàõóâàø.
- Íå ìè å îñòàíàëà íèêàêâà ñìåëîñò çà çàïàçâàíå - îòâúðíà Ôðîäî, - íî ñåãà íå ìå å ñòðàõ. Ñàìî ìè îòãîâîðè íà òîâà, çà êîåòî òå ïèòàì - êàê ñà ïðèÿòåëèòå ìè è êàê ñâúðøè âñè÷êî ïðè Áðîäà, - è ùå áúäà íàïúëíî äîâîëåí. À ïîñëå ìèñëÿ, ÷å ïàê ùå ïîäðåìíà, íî íå áèõ ìîãúë äà çàòâîðÿ î÷è, äîêàòî íå äîâúðøèø èñòîðèÿòà.
Ãàíäàëô ïðèäúðïà ñòîëà ñè êúì ëåãëîòî è âíèìàòåëíî îãëåäà Ôðîäî. Áóçèòå ìó îòíîâî áÿõà ïîðóìåíåëè, ÿñíèòå ìó î÷è áÿõà ñúâñåì áóäíè è æèâè. Òîé ñå óñìèõâàøå è èçãëåæäàøå ïî÷òè ñúâñåì íàðåä. Íî ïîãëåäúò íà âúëøåáíèêà óñåùàøå â íåãî åäíà äîëîâèìà ïðîìÿíà, êàòî ÷å ïðîñòî íàìåê çà ïðîçðà÷íîñò, îñîáåíî â ëÿâàòà ðúêà, îòïóñíàòà íàä çàâèâêàòà.
„Òàêà è òðÿáâàøå äà ñå î÷àêâà - êàçà ñè Ãàíäàëô. - Òîé îùå íå å ìèíàë è ïîëîâèíàòà, à äîðè Åëðîíä íå ìîæå äà ïðåäñêàæå äîêúäå ùå ñòèãíå íàêðàÿ. Ìèñëÿ, ÷å íå äî çëî. Çà îíèÿ, êîèòî çíàÿò äà âèæäàò, ìîæå áè ùå ñå ïðåâúðíå â ÷àøà, èçïúëíåíà ñ áèñòðà ñâåòëèíà."
- Èçãëåæäàø âåëèêîëåïíî - èçðå÷å òîé. - Ùå ðèñêóâàì äà òè ïîðàçêàæà íåùè÷êî, áåç äà ïèòàì Åëðîíä. Íî ïîìíè, ñúâñåì íàêðàòêî è ïîñëå òðÿáâà ïàê äà ñïèø. Åòî êàêâî ñå å ñëó÷èëî, äîêîëêîòî óñïÿõ äà ðàçáåðà. Âåäíàãà ùîì ïîáÿãíà, ×åðíèòå êîííèöè ñå ñïóñíàõà ïðàâî ïîäèð òåá. Òå ïîâå÷å íå ñå íóæäàåõà îò âîäà÷åñòâîòî íà êîíåòå ñè - òè âå÷å ñòîåøå íà ïðàãà íà òåõíèÿ ñâÿò è áå ñòàíàë âèäèì çà òÿõ. À è Ïðúñòåíúò ãè ïðèâëè÷àøå. Ïðèÿòåëèòå òè îòñêî÷èõà îò ïúòÿ, çà äà íå áúäàò ïðåãàçåíè. Òå çíàåõà, ÷å àêî áåëèÿò êîí íå óñïåå, íèùî íå ùå ìîæå äà òå ñïàñè. Êîííèöèòå áÿõà ïðåêàëåíî áúðçè è ïðåêàëåíî ìíîãî, çà äà ãè ñïðàò. Ñïåøåíè, äîðè Ãëîðôèíäåë è Àðàãîðí íå áèõà óñòîÿëè ïðîòèâ Äåâåòòå åäíîâðåìåííî. Êîãàòî Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà ïðîôó÷àõà êðàé òÿõ, äðóãàðèòå òè èçòè÷àõà ïîäèðå èì. Áëèçî äî Áðîäà èìà êðàéïúòíà äîë÷èíêà, çàêúòàíà çàä íÿêîëêî íåäîðàñëè äðúâ÷åòà. Òàì òå áúðçî íàêëàäîõà îãúí, çàùîòî Ãëîðôèíäåë çíàåøå, ÷å àêî Êîííèöèòå îïèòàò äà ïðåñåêàò ðåêàòà, îòãîðå ùå ñå ñïóñíå ïîðîé è òîãàâà ùå òðÿáâà äà ñå ïðåáîðè ñ îíèÿ, êîèòî ñà îñòàíàëè íà îòñàìíèÿ áðÿã. Â ìèãà, êîãàòî çàïî÷íà ïîðîÿò, òîé ñå õâúðëè íàïðåä, ïîñëåäâàí îò Àðàãîðí è îñòàíàëèòå ñ ïëàìòÿùè ãëàâíè â ðúöåòå. Ïðèòèñíàòè ìåæäó îãúí è âîäà, âèæäàéêè åëôè÷åñêè âëàäåòåë â öåëèÿ ìó ãíÿâ, òå èçïàäíàõà â óæàñ, à êîíåòå èì îáåçóìÿõà. Ïúðâèÿò íàïîð íà ïîðîÿ îòíåñå òðèìà, êîíåòå íà îñòàíàëèòå ñå õâúðëèõà ñ åçäà÷èòå ñè âúâ âîäàòà è ïîòúíàõà ñðåä âúëíèòå.
- È òîâà ëè å êðàÿò íà ×åðíèòå êîííèöè? - çàïèòà Ôðîäî.
- Íå - êàçà Ãàíäàëô. - Êîíåòå èì íàâÿðíî ñà çàãèíàëè, à áåç òÿõ òå ñà êàòî ñàêàòè. Íî Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà íå çàãèâàò òúé ëåñíî. Çàñåãà îáà÷å ìîæåì äà íå ñå áîèì îò òÿõ. Ñëåä êàòî ïîðîÿò îòìèíà, äðóãàðèòå òè ïðåñÿêîõà ðåêàòà è ãîðå íà áðåãà òå îòêðèõà äà ëåæèø ïî î÷è âúðõó ïðå÷óïåíèÿ ñè ìå÷. Êîíÿò ñòîåøå íà ñòðàæà êðàé òåá. Òè áåøå áëåä è ñòóäåí è òå ñå áîÿõà, ÷å òå å çàñòèãíàëà ñìúðòòà èëè íåùî ïî-ëîøî. Åëôèòå íà Åëðîíä ãè ñðåùíàõà, äîêàòî áàâíî òå íîñåõà êúì Ëîìèäîë.
- Êîé îòïðèùè ïîðîÿ? - çàïèòà Ôðîäî.
- Åëðîíä ïîâåëè òàêà - îòãîâîðè Ãàíäàëô. - Ðåêàòà â òàçè äîëèíà å ïîä íåãîâî âëàäè÷åñòâî è ãíåâíî ñå íàäèãà, êîãàòî ìó ñå íàëîæè äà ïðåãðàäè Áðîäà. Ùîì ïðåäâîäèòåëÿò íà ×åðíèòå êîííèöè íàâëåçå âúâ âîäàòà, ïîðîÿò ñå ðàçâèõðè. È àêî ìè ïîçâîëèø äà êàæà, àç ñúùî äîáàâèõ íÿêîëêî ëè÷íè ùðèõà - ìîæå áè íå ñè çàáåëÿçàë, íî íÿêîè îò âúëíèòå áÿõà ïðèåëè ôîðìàòà íà îãðîìíè áåëè êîíå ñúñ ñèÿéíè áåëè åçäà÷è, òúðêàëÿõà ñå áåçáðîé ñêúðöàùè ñêàëè. Çà ìèã ñå èçïëàøèõ, ÷å íå ùå ìîæåì äà óäúðæèì ÿðîñòòà íà ïîðîÿ è òîé ùå âè îòíåñå. Ìîãúùè ñà âîäèòå, ñëèçàùè îò ñíåãîâåòå íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè.
- Äà, ñåãà ñè ñïîìíÿì âñè÷êî, è îíçè ñòðàõîòåí ãðîõîò - êàçà Ôðîäî. - Ìèñëåõ, ÷å ïîòúâàì çàåäíî ñ ïðèÿòåëèòå è âðàãîâåòå ñè. Íî ñåãà ìå â áåçîïàñíîñò!
Ãàíäàëô ñòðåëíà ñ ïîãëåä Ôðîäî, íî òîé áå ïðèòâîðèë î÷è.
- Äà, çàñåãà âñè÷êè ñìå â áåçîïàñíîñò. Ñêîðî ùå îçíàìåíóâàìå ïîáåäàòà ïðè Áðóèíåíñêèÿ áðîä ñ ïðàçíèê è ïèðøåñòâî è âèå ùå ñåäèòå íà ïî÷åòíèòå ìåñòà.
- Âåëèêîëåïíî! - êàçà Ôðîäî. - ×óäåñíî å, ÷å Åëðîíä, Ãëîðôèíäåë è äðóãè âåëèêè âëàäåòåëè, äà íå ãîâîðèì çà Áúðçîõîä, ïîëàãàò òîëêîâà ìíîãî óñèëèÿ è ñà òúé ëþáåçíè ñ ìåí.
- Å, çà òîâà èìà ìíîãî ïðè÷èíè - óñìèõíà ñå Ãàíäàëô. - Åäíàòà ñúì àç. Ïðúñòåíúò å äðóãàòà - òè ñè Íîñèòåë íà Ïðúñòåíà. Îñâåí òîâà ñè íàñëåäíèê íà Áèëáî, Îòêðèâàòåëÿ íà Ïðúñòåíà.
- Ñêúïèÿò Áèëáî! - ñúíëèâî ïðîìúðìîðè Ôðîäî. - ×óäíî êúäå ëè ñåãà. Êàê ìè ñå èñêà äà å òóê è äà ÷óå âñè÷êè òèÿ èñòîðèè. Èìàøå äà ñìåå. Ïðåñêî÷è êðàâàòà Ëóíàòà! È áåäíèÿò ñòàð òðîë! È òîé áúðçî çàñïà.
Ñåãà Ôðîäî áå âúí îò îïàñíîñò â Ïîñëåäíèÿ óþòåí äîì íà èçòîê îò ìîðåòî. Êàêòî ðàçêàçâàøå íÿêîãà Áèëáî, òîâà áå „ñúâúðøåí äîì, êàêâîòî è äà æåëàåø - õðàíà, ñúí, ïðèêàçêè, ïåñíè, ïðîñòî äà ñåäèø è äà ñè ìèñëèø èëè ñ óäîâîëñòâèå äà ñìåñèø âñè÷êî òîâà". Ñàìèÿò ïðåñòîé òóê áå ëå÷åíèå îò óìîðà, ñòðàõ è ïå÷àë.
Ïðèâå÷åð Ôðîäî îòíîâî ñå ñúáóäè è îòêðè, ÷å âå÷å íå ñå íóæäàå îò ïî÷èâêà èëè ñúí, à å íàñòðîåí çà ÿäåíå è ïèåíå, âåðîÿòíî è çà ïåñíè è ïðèêàçêè ñëåä òîâà. Ñòàíà îò ëåãëîòî è îòêðè, ÷å ðúêàòà âå÷å ìó ñå ïîä÷èíÿâà ïî÷òè êàêòî ïðåäè. Íàìåðè ïðèãîòâåíè ÷èñòè äðåõè îò çåëåíî ñóêíî, êîèòî ìó ñòîÿõà ïðåâúçõîäíî. Ïîãëåæäàéêè â îãëåäàëîòî, ñ èçíåíàäà çàáåëÿçà ìíîãî ïî-òúíêî îòðàæåíèå, îòêîëêîòî ñè ñïîìíÿøå - òî óäèâèòåëíî íàïîìíÿøå ìëàäèÿ ïëåìåííèê íà Áèëáî, êîéòî ÷åñòè÷êî áðîäåøå ñ ÷è÷î ñè èç Ãðàôñòâîòî, àëà î÷èòå ìó ãëåäàõà çàìèñëåíî.
- Äà, çúðíàë ñè òóé-îíóé, îòêàêòî çà ïîñëåäåí ïúò íàäíè÷àøå ïðåç îãëåäàëîòî - êàçà òîé íà îòðàæåíèåòî ñè. - Íî ñåãà íàïðåä êúì âåñåëáàòà!
Òîé ñå ïðîòåãíà è çàïîäñâèðêâà. Â òîçè ìèã íà âðàòàòà ñå ïî÷óêà è âëåçå Ñàì. Òîé èçòè÷à êúì Ôðîäî è äîêîñíà ëÿâàòà ìó ðúêà íåëîâêî è ñâåíëèâî. Ñòèñíà ÿ ëåêî, ïîñëå ñå èç÷åðâè è áúðçî ñå îáúðíà íàñòðàíè.
- Çäðàñòè, Ñàì! - êàçà Ôðîäî.
- Òîïëà å! - êàçà Ñàì. - Ðúêàòà âè, èñêàì äà êàæà, ãîñïîäèí Ôðîäî. Òîëêîâà ñòóäåíà áåøå ïðåç äúëãèòå íîùè. Íî ñëàâíî ñâèðåòå, ôàíôàðè! - Òîé ñå çàâúðòÿ è çàòàíöóâà ñ áëåñíàëè î÷è. - Êîëêî å õóáàâî, ÷å âè âèæäàì íà êðàê è ñúâñåì êàêòî ïðåäè, ñúð! Ãàíäàëô ìå ïîìîëè äà äîéäà è äà âè âèäÿ äàëè ñòå ãîòîâ äà ñëåçåòå, à àç ïîìèñëèõ, ÷å ñå øåãóâà.
- Ãîòîâ ñúì - êàçà Ôðîäî. - Äà âúðâèì äà ïîòúðñèì îñòàíàëèòå!
- Àç ìîãà äà âè îòâåäà ïðè òÿõ, ñúð - êàçà Ñàì. - Ãîëÿìà å òàÿ êúùà è ìíîãî ÷óäíîâàòà. Âñå èìà êàêâî äà îòêðèåø è íèêîãà íå çíàåø êàêâî ùå çúðíåø çàä úãúëà. È åëôè, ñúð! Åëôè òóê, åëôè òàì! Íÿêîè êàòî êðàëå, ñòðàõîâèòè è ïðåêðàñíè; äðóãè âåñåëè êàòî äåöà. Àìè ìóçèêàòà, àìè ïåñíèòå... íå ÷å ñúì èìàë ìíîãî âðåìå èëè íàñòðîåíèå çà ñëóøàíå, îòêàêòî ïðèñòèãíàõìå. Íî âå÷å ïîîïîçíàõ òóêàøíèòå îáè÷àè.
- Çíàì ñ êàêâî ñè áèë çàåò, Ñàì - êàçà Ôðîäî è ñòèñíà ðúêàòà ìó.
- Íî òàçè âå÷åð ùå ñå âåñåëèø è ùå ñëóøàø êîëêîòî òè ñúðöå æåëàå. Õàéäå, âîäè ìå èç òîÿ ëàáèðèíò!
Ñàì ãî ïîâåäå ïðåç íÿêîëêî ãàëåðèè, ïîñëå ñå ñïóñíàõà ïî äúëãî ñòúëáèùå è èçëÿçîõà ñðåä âèñîêà ãðàäèíà íàä ñòðúìíèÿ ðå÷åí áðÿã. Çàâàðèõà ïðèÿòåëèòå ñè, ñåäíàëè ïîä åäíà êîëîíàäà îòêúì èçòî÷íàòà ñòðàíà íà äîìà. Â äîëèíàòà ñå áÿõà ñïóñíàëè ñåíêè, íî ãîðå, ïî äàëå÷íèòå ïëàíèíñêè âúðõàðè, îùå ãðååøå ñâåòëèíà. Âúçäóõúò áå òîïúë. Íàîêîëî îòåêâàøå øóìúò íà âîäîïàäà è ëåêèÿò àðîìàò íà äúðâåòà è öâåòÿ èçïúëâàøå âå÷åðòà, ñÿêàø ëÿòîòî îùå íå áå íàïóñíàëî ãðàäèíèòå íà Åëðîíä.
- Óðà! - âèêíà Ïèïèí è ñêî÷è íà êðàêà. - Åòî ãî áëàãîðîäíèÿ íè áðàòîâ÷åä! Äàéòå ïúò íà Ôðîäî, Âëàñòåëèíà íà Ïðúñòåíà!
- Øøø! - èçðå÷å Ãàíäàëô îòêúì ñåíêèòå â äúíîòî íà êîëîíàäàòà. - Çëîòî íå èäâà â òàçè äîëèíà, íî âñå åäíî, íå áèâà äà ãî ñïîìåíàâàìå. Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíà íå å Ôðîäî, à âëàäåòåëÿò íà ×åðíàòà Ìîðäîðñêà êóëà, ÷èÿòî ìîù îòíîâî ñå ðàçñòèëà íàä ñâåòà! Íèå ñìå â êðåïîñò. Íàâúí ñå ñìðà÷àâà.
- Ãàíäàëô ãè ïðèêàçâà âñå òàêèâà âåñåëè íåùà - êàçà Ïèïèí. - Òîé ìèñëè, ÷å òðÿáâà äà ñå äúðæà ïðèëè÷íî. Íî íÿêàê ñè å íåâúçìîæíî íà òàêîâà ìÿñòî äà áúäåø ìðà÷åí è óãíåòåí. Èìàì ÷óâñòâîòî, ÷å áèõ çàïÿë, àêî çíàåõ ïîäõîäÿùà ïåñåí.
- È íà ìåíå ìè ñå ïåå - ðàçñìÿ ñå Ôðîäî. - Ìàêàð ÷å çàñåãà ïîâå÷å ìå âëåêàò ÿäåíåòî è ïèåíåòî!
- Ëåñíà ðàáîòà - êàçà Ïèïèí. - Òè ïðîÿâÿâàø îáè÷àéíèÿ ñè òàëàíò äà èäâàø òúêìî íàâðåìå çà òðàïåçàòà.
- È òî êàêâà òðàïåçà! - îáàäè ñå Ìåðè. - Ïèðøåñòâî! Ïîäãîòîâêàòà çàïî÷íà âåäíàãà ùîì Ãàíäàëô îáÿâè, ÷å ñè îçäðàâÿë.
Ïðåäè äà ñå äîèçêàæå, çâúí íà êàìáàíêè ãè ïðèçîâà êúì çàëàòà.
Ãîëÿìàòà çàëà â äîìà íà Åëðîíä áå èçïúëíåíà ñ íàðîä - ïðåäèìíî åëôè, ìàêàð ÷å èìàøå è íåêîëöèíà äðóãè ãîñòè. Êàêòî ïîâåëÿâàøå îáè÷àÿò, Åëðîíä ñåäåøå íà òðîí, íà÷åëî íà èçäèãíàòàòà âúðõó ïëàòôîðìè äúëãà ìàñà; îò åäíàòà ìó ñòðàíà áåøå Ãëîðôèíäåë, îò äðóãàòà - Ãàíäàëô.
Ôðîäî ãè ãëåäàøå óäèâåí, çàùîòî íèêîãà ïðåäè íå áå âèæäàë Åëðîíä, çà êîãîòî ðàçêàçâàõà òîëêîâà ìíîãî ïðèêàçêè, à ñåäíàëè îòäÿñíî è îòëÿâî, Ãëîðôèíäåë è äîðè Ãàíäàëô, êîãîòî ìèñëåøå, ÷å ïîçíàâà äîáðå, ñå ðàçêðèâàõà êàòî äîñòîéíè è ìîãúùè âëàäåòåëè.
Ãàíäàëô áå ïî-íèñúê îò äðóãèòå äâàìà, íî äúëãàòà áÿëà êîñà, áóéíàòà ñðåáðèñòà áðàäà è øèðîêèòå ïëåùè ãî óïîäîáÿâàõà íà ìúäúð êðàë îò äðåâíèòå ëåãåíäè. Ïîä îãðîìíèòå ñíåæíîáåëè âåæäè òúìíèòå ìó î÷è òëååõà ñðåä ñòàð÷åñêîòî ëèöå êàòî âúãëåíè, ãîòîâè äà ëóìíàò âñåêö ìèã.
Ãëîðôèíäåë áå âèñîê è ñòðîåí, êîñàòà ìó áå ñèÿéíî çëàòíà, ëèöåòî ìó - ïðåêðàñíî, ìëàäî, áåçñòðàøíî è ðàäîñòíî; ñâåòëèòå ìó î÷è áÿõà ïðîíèöàòåëíè, à ãëàñúò ìó çâó÷åøå êàòî ìóçèêà; ìúäðîñò ñå êðèåøå â ÷åëîòî ìó è ñèëà â äåñíèöàòà ìó.
Ëèöåòî íà Åëðîíä íÿìàøå âúçðàñò, íå áå íè ñòàðî, íè ìëàäî, àëà ïî íåãî áå èçïèñàíà ïàìåòòà çà áåçáðîé ùàñòëèâè è ñêðúáíè íåùà, êîñàòà ìó áå òúìíà êàòî ïàäàùèÿ çäðà÷ è ÿ îïàñâàøå ñðåáúðåí îáðú÷; î÷èòå ìó áÿõà ñèâè êàòî ÿñíà ïðèâå÷åð è ñâåòëèíàòà â òÿõ áå êàòî çâåçäåí ëú÷. Äðåâåí èçãëåæäàòå òîé, êàòî êðàë, ñáðàë â êîðîíàòà ñè áåçáðîé çåìè, è âñå ïàê ìîãúù êàòî îïèòåí âîèí â ðàçöâåòà íà ñèëèòå ñè. Òîé áå Âëàäåòåëÿò íà Ëîìèäîë, âñåñèëåí ñðåä åëôè è õîðà.
Ïî ñðåäàòà íà ìàñàòà, êðàé ïîêðèòàòà ñ ãîáëåíè ñòåíà, èìàøå ñòîë ïîä áàëäàõèí è íà íåãî ñåäåøå äàìà - òúé ïðåëåñòíà çà âçîðà è òúé ðàâíà íà Åëðîíä â æåíñêàòà ñè õóáîñò, òà Ôðîäî ñå äîñåòè, ÷å òÿ òðÿáâà äà å îò íàé-áëèçêèòå ìó ðîäíèíè. Ìëàäà áå òÿ è âñå ïàê äðåâíà. Ñëàíàòà íà ãîäèíèòå íå áå äîêîñíàëà ÷åðíèòå é ïëèòêè, ãëàäêè è èçÿùíè áÿõà áåëèòå é ðúöå è âåäðîòî ëèöå, çâåçäíà ñâåòëèíà èñêðåøå â ñèÿéíèòå é î÷è ñèâè êàòî áåçîáëà÷íà íîù è âñå ïàê èçãëåæäàøå öàðñòâåíà. Ìúäðîñò è ïîçíàíèå ñå êðèåõà âúâ âçîðà é, ñÿêàø áå ïîçíàëà ìíîãî îò òîâà, ùî íîñÿò ãîäèíèòå. Ñðåáúðíà äàíòåëåíà øàï÷èöà, îáøèòà ñ èñêðÿùè áåëè ïåðëè, ïîêðèâàøå êîñèòå é, íî ïî ìåêîòî ñèâî îäåÿíèå íÿìàøå íèêàêâè óêðàøåíèÿ îñâåí êîëàí îò ñðåáúðíè ëèñòà.
Òàêàâà âèäÿ Ôðîäî îíàçè, êîÿòî ìàëöèíà ïðîñòîñìúðòíè áÿõà âèæäàëè - Àðâåí, äúùåðÿ íà Åëðîíä, â êîÿòî, òâúðäÿõà, îáëèêúò íà Ëóòèåí ñå áèë çàâúðíàë îòíîâî íà ñâåòà è ÿ íàðè÷àõà Óíäîìèåë, çàùîòî áå Çâåçäàòà Âå÷åðíèöà íà ñâîÿ íàðîä. Äúëãî áå ïðåêàðàëà òÿ â ñòðàíàòà íà ìàé÷èíèÿ ñè ðîä, â Ëîðèåí îòâúä ïëàíèíèòå, è åäâà íàñêîðî ñå áå çàâúðíàëà â áàùèíèÿ ñè äîì â Ëîìèäîë. Íî áðàòÿòà é Åëàäàí è Åëðîõèð áÿõà çàìèíàëè íà ïîõîä - òå íå çàáðàâÿõà ìúêèòå íà ìàéêà ñè â áúðëîãèòå íà îðêèòå è ÷åñòî ïîòåãëÿõà íàäàëå÷ ñúñ Ñåâåðíèòå Ñêèòàëöè.
Ôðîäî íèêîãà íå áå âèæäàë, íèòî ñè áå ïðåäñòàâÿë, ÷å ìîæå äà èìà òîëêîâà ïðåêðàñíî ñúùåñòâî, è áå åäíîâðåìåííî èçíåíàäàí è ñìóòåí, êîãàòî îòêðè, ÷å ìó å îòðåäåíî ìÿñòî íà ìàñàòà íà Åëðîèä, ñðåä òîçè âúçâèøåí è êðàñèâ íàðîä. Ìàêàð íà óäîáíèÿ ñòîë äà áÿõà ïîäëîæåíè íÿêîëêî âúçãëàâíè÷êè, òîé ñå ÷óâñòâàøå äðåáåí è ñúâñåì íå íà ìÿñòî, àëà òîâà ÷óâñòâî áúðçî îòìèíà. Ïèðøåñòâîòî áå âåñåëî, à õðàíàòà - ïðåäîñòàòú÷íà çà âúë÷èÿ ìó ãëàä. Íåìàëêî âðåìå ìèíà, ïðåäè îòíîâî äà ñå îãëåäà èëè ïðîñòî äà ñå îáúðíå êúì ñúñåäèòå ñè.
Íàé-íàïðåä ïîòúðñè ñ ïîãëåä ïðèÿòåëèòå ñè. Ñàì áå ïîìîëèë äà ìó ðàçðåøàò äà îáñëóæâà ãîñïîäàðÿ ñè, íî áå ïîëó÷èë îòãîâîðà, ÷å òîçè ïúò å ïî÷åòåí ãîñò. Ñåãà Ôðîäî ãî çàáåëÿçà, ñåäíàë ñ Ïèïèí è Ìåðè â ãîðíèÿ êðàé íà åäíà îò ñòðàíè÷íèòå ìàñè, áëèçî äî ïîäèóìà. Áúðçîõîä íå ñå ìÿðêàøå íèêúäå.
Îòäÿñíî íà Ôðîäî ñåäåøå áîãàòî îáëå÷åíî äæóäæå ñ âàæåí âèä. Äúëãàòà ìó ðàçäâîåíà áðàäà áå ïî÷òè òîëêîâà áÿëà, êîëêîòî ñíåæíîáÿëîòî ïëàòíî íà äðåõèòå ìó. Èìàøå ñðåáúðåí ïîÿñ è íà âðàòà ìó âèñåøå ñðåáúðíà âåðèãà, ïîêðèòà ñ äèàìàíòè. Çà äà ãî ðàçãëåäà ïî-äîáðå, Ôðîäî ñïðÿ äà ñå õðàíè.
- Äîáðå äîøúë è äîáðà ñðåùà! - îáúðíà ñå äæóäæåòî êúì íåãî. Ïîñëå ñòàíà è ñå ïîêëîíè - Ãëîèí, íà òâîèòå óñëóãè - èçðå÷å òî è ñå ïîêëîíè îùå ïî-íèñêî.
- Ôðîäî Òîðáèíñ, â óñëóãà ïà òåáå è öåëèÿ òè ðîä - ó÷òèâî îòâúðíà Ôðîäî, êàòî ñå íàäèãíà èçíåíàäàíî è ðàçïðúñíà âúçãëàâíè÷êèòå. - Ïðàâèëíî ëè ðàçáèðàì, ÷å òè ñè îíçè Ãëîèí, åäèí îò äâàíàäåñåòòå ñïúòíèöè íà âåëèêèÿ Òîðèí Äúáîùèò?
- Ñúâúðøåíî ïðàâèëíî - îòãîâîðè äæóäæåòî, ñúáðà âúçãëàâíè÷êèòå è ëþáåçíî ïîìîãíà íà Ôðîäî äà ñå íàñòàíè íà ñòîëà. - À àç íå ïèòàì, çàùîòî âå÷å ìè êàçàõà, ÷å òè ñè ðîäíèíàòà è ïðèåìíèÿò íàñëåäíèê íà íàøèÿ ïðîñëàâåí ïðèÿòåë Áèëáî. Ïîçâîëè ìè äà òå ïîçäðàâÿ ïî ñëó÷àé îçäðàâÿâàíåòî.
- Ñúðäå÷íî áëàãîäàðÿ - êàçà Ôðîäî.
- Êàêòî ÷óõ, ïðåæèâÿë ñè ìíîãî ñòðàííè ïðèêëþ÷åíèÿ - êàçà Ãëîèí. - Ïèòàì ñå è íåäîóìÿâàì êàêâî å òëàñíàëî ÷åòèðèìà õîáèòè íà òîëêîâà äúëãî ïúòåøåñòâèå. Òàêîâà ÷óäî íå ñå ïîìíè, îòêàêòî Áèëáî ïîòåãëè ñ íàñ. Íî ìîæå áè íå òðÿáâà äà ïðåêàëÿâàì ñ ðàçïèòâàíåòî, ñëåä êàòî Åëðîíä è Ãàíäàëô íå èçãëåæäàò ðàçïîëîæåíè äà ãîâîðÿò çà òîâà?
- Ñìÿòàì, ÷å ïîíå çàñåãà ùå îñòàâèì òàçè òåìà íàñòðàíà - ó÷òèâî êàòî Ôðîäî. Äîñåùàøå ñå, ÷å äîðè â äîìà íà Åëðîíä âúïðîñèòå îêîëî Ïðúñòåíà íå ñà çà ïðàçíè ðàçãîâîðè; è âúâ âñåêè ñëó÷àé èñêàøå ïîíå çà êðàòêî äà çàáðàâè ïðåìåæäèÿòà ñè. - Íî àç ñúùî ñúì ëþáîïèòåí - äîáàâè òîé - äà óçíàÿ êàêâî å äîâåëî òîëêîâà âàæíî äæóäæå òúé äàëå÷å îò Ñàìîòíàòà ïëàíèíà.
Ãëîèí ñå âãëåäà â íåãî.
- Àêî îùå íå ñè ÷óë, ìèñëÿ, ÷å è ñ òîâà å ïî-äîáðå äà èç÷àêàìå. Âÿðâàì, ÷å íå ñëåä äúëãî âëàäåòåëÿò Åëðîíä ùå íè ñâèêà è òîãàâà âñè÷êè ùå ÷óåì òâúðäå âàæíè íîâèíè. Íî èìàìå îùå ìíîãî äà ñè êàæåì.
Äâàìàòà ðàçãîâàðÿõà äî êðàÿ íà âå÷åðÿòà, íî Ôðîäî ïîâå÷å ñëóøàøå, îòêîëêîòî ïðèêàçâàøå; êàòî ñå èçêëþ÷è Ïðúñòåíúò, íîâèíèòå îò Ãðàôñòâîòî èçãëåæäàõà äðåáíè, äàëå÷íè è íåçíà÷èòåëíè, äîêàòî Ãëîèí èìàøå êàêâî äà êàæå çà ñúáèòèÿòà èç ñåâåðíèòå îáëàñòè íà Äèâèòå çåìè. Ôðîäî óçíà, ÷å ñåãà Ãðèìáåîðí Ñòàðè, ñèí íà Áåîðí, å çàñòàíàë íà÷åëî íà ìíîæåñòâî ÿêè ìúæå è íèòî îðê, íèòî âúëê äðúçâà äà ïðèïàðè â çåìèòå èì ìåæäó ïëàíèíèòå è Ìðàêîëåñ.
- Âñúùíîñò - êàçà Ãëîèí, - àêî íå áÿõà Áåîðíèíãèòå, ïúòóâàíåòî îò Äåéë äî Ëîìèäîë îòäàâíà áè ñòàíàëî íåâúçìîæíî. Òèÿ õðàáðè ìúæå óäúðæàò îòêðèòè Âèñîêèÿ ïðîõîä è Ðàâíîñêàëñêèÿ áðîä. Íî ñúáèðàò âèñîêè òàêñè îò ïúòíèöèòå - äîáàâè òîé, êëàòåéêè ãëàâà - è êàòî íÿêîãàøíèÿ Áåîðí íå îáè÷àò òâúðäå äæóäæåòàòà. Âñå ïàê ñà íàäåæäíè, à òîâà íå å ìàëêî â íàøå âðåìå. Íèéäå õîðàòà íå ñà òúé äðóæåëþáíè êúì íàñ, êàêòî â Äåéë. Äîáúð íàðîä ñà Áàðäèíãèòå. Óïðàâëÿâà ãè âíóêúò íà Áàðä Ñòðåëåöà - Áðàíä, ñèí íà Áàéí, ñèí íà Áàðä. Òîé å ñèëåí êðàë è âëàäåíèÿòà ìó äíåñ ñå ïðîñòèðàò äàëå÷å íà þã è èçòîê îò Åñãàðîò.
- À êàêâî ñòàâà ñ òâîÿ íàðîä? - çàïèòà Ôðîäî.
- Ìíîãî èìà çà êàçâàíå, è äîáðî, è çëî - êàçà Ãëîèí, - íî ïðåäèìíî äîáðî: çàñåãà íè âúðâè, ìàêàð ÷å ñÿíêàòà íà òèÿ âðåìåíà íå îòìèíà è íàñ. Ñ óäîâîëñòâèå ùå òè ðàçêàæà, àêî íàèñòèíà æåëàåø äà ÷óåø çà íàøèòå äåëà. Íî àêî ñå óìîðèø, ïðåêúñíè ìå! Êàêòî êàçâà ïîãîâîðêàòà, çàãîâîðè ëè äæóäæå çà äåëàòà ñè, ïðèêàçêèòå ìó êðàé íÿìàò.
È ñ òåçè äóìè Ãëîèí ïîäõâàíà äúëãî îïèñàíèå íà äåëàòà â Êðàëñòâîòî íà Äæóäæåòàòà. Òîé áå î÷àðîâàí, ÷å å íàìåðèë òúé ëþáåçåí ñëóøàòåë - Ôðîäî íå ïðîÿâÿâàøå íèêàêâà óìîðà è íå ñå îïèòâàøå äà ïðîìåíè òåìàòà, ìàêàð ÷å, ÷åñòíî êàçàíî, ñêîðî ñå îáúðêà ñðåä ñòðàííèòå èìåíà íà õîðà è ìåñòà, çà êîèòî íèêîãà ïðåäè íå áå ÷óâàë. Ñ èíòåðåñ îáà÷å, óçíà, ÷å Äàèí âñå îùå å Êðàë ïîä Ïëàíèíàòà - ñòàð (íàâúðøèë áå äâåñòà è ïåòäåñåò ãîäèíè), ïî÷èòàí è áàñíîñëîâíî áîãàò. Îò äåñåòòå ìó ñïúòíèöè, îöåëåëè â Áèòêàòà íà Ïåòòå àðìèè, ñåäìèíà îùå áÿõà ñ íåãî: Äóàëèí, Ãëîèí, Äîðè, Íîðè, Áèôóð, Áîôóð è Áîìáóð. Áîìáóð áèë òîëêîâà íàäåáåëÿë, ÷å âå÷å íå ìîæåë ñàì äà ñå ïðèäâèæè îò ëåãëîòî äî ìàñàòà è òðÿáâàëî äà ãî ïîâäèãàò øåñò ìëàäè äæóäæåòà.
- À êàêâî ñòàíà ñ Áàëèí, Îðè è Îèí? - ïîïèòà Ôðîäî. Ëèöåòî íà Ãëîèí ïîìðúêíà.
- Íå çíàì - îòâúðíà òîé. - Ãëàâíî çàðàäè Áàëèí äîéäîõ äà ïîèñêàì ñúâåò îò òèÿ, ùî îáèòàâàò Ëîìèäîë. Íî íåêà ãîâîðèì çà ïî-âåñåëè íåùà òàçè âå÷åð!
È Ãëîèí çàãîâîðè çà äåëàòà íà ñâîÿ íàðîä, îïèñâàéêè íà Ôðîäî âåëèêèÿ òðóä â Äåéë è ïîä Ïëàíèíàòà.
- Äîáðå ñå ñïðàâÿìå - êàçà òîé. - Íî â êîâàøêîòî èçêóñòâî íå ìîæåì äà ñå ìåðèì ñ íàøèòå ïðàäåäè, ÷èèòî òàéíè ñà èçãóáåíè çàâèíàãè. Êîâåì ÿêè áðîíè è îñòðè ìå÷îâå, àëà íèêîãà íàøà ðèçíèöà èëè ìå÷ íå ùå ñå ñðàâíÿò ñúñ ñúòâîðåíîòî, ïðåäè äà äîéäå äðàêîíúò. Ñàìî â ãðàäåæà è â ìèíüîðñêîòî äåëî ñìå íàäìèíàëè äðåâíèòå âðåìåíà. Áè òðÿáâàëî äà âèäèø êàíàëèòå íà Äåéë, Ôðîäî, è ïëàíèíèòå, è åçåðàòà! Áè òðÿáâàëî äà âèäèø ïúòèùàòà, ïîêðèòè ñ ìíîãîöâåòíè ïëî÷è! È çàëèòå, è ïîäçåìíèòå óëèöè ñúñ ñâîäîâå, èçâàÿíè êàòî äúðâåòà; è òåðàñèòå, è êóëèòå ïî õðåáåòèòå íà Ïëàíèíàòà! Òîãàâà áè ðàçáðàë, ÷å íå ñìå ñòîÿëè ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå.
- Ùå äîéäà è ùå ãè âèäÿ, àêî ìîãà - êàçà Ôðîäî. - Êîëêî áè ñå èçíåíàäàë Áèëáî, àêî âèäåøå âñè÷êè òèÿ ïðîìåíè â Îïóñòîøåíèåòî íà Ñìîã!
Ãëîèí ãî ïîãëåäíà ñ óñìèâêà.
- Òè ìíîãî îáè÷àø Áèëáî, íàëè? - çàïèòà òîé.
- Äà - îòãîâîðè Ôðîäî. - Áèõ ñå îòêàçàë îò âñè÷êè êóëè è ïàëàòè íà ñâåòà, ñòèãà ñàìî äà ìîãà äà ãî âèäÿ.
Íàé-ñåòíå ïèðøåñòâîòî ïðèâúðøè. Åëðîíä è Àðâåí ñå íàäèãíàõà è ñå îòäàëå÷èõà ïðåç çàëàòà, îñòàíàëèòå ãè ïîñëåäâàõà ïî îïðåäåëåíèÿ ðåä. Âðàòèòå ñå ðàçòâîðèõà, øåñòâèåòî ìèíà ïî øèðîêà ãàëåðèÿ, ïîñëå ïðåç îùå åäíà âðàòà è äîñòèãíà íîâà çàëà. Â íåÿ íÿìàøå ìàñè, íî â îãðîìíàòà êàìèíà ìåæäó äâå èçÿùíè êîëîíè ïëàìòåøå áóåí îãúí. Ôðîäî îòêðè, ÷å êðà÷è äî Ãàíäàëô.
- Òîâà å Çàëàòà íà Îãúíÿ - êàçà âúëøåáíèêúò. - Òóê ùå ÷óåø ìíîãî ïåñíè è ïðèêàçêè... àêî ñå óäúðæèø äà íå çàñïèø. Íî èçâúí ïðàçíè÷íèòå äíè òÿ å ïóñòà è òèõà è òóê èäâàò îíèÿ, êîèòî òúðñÿò ïîêîé çà ðàçìèñúë. Ïðåç öÿëàòà ãîäèíà â êàìèíàòà ãîðè îãúí, íî ïî÷òè íÿìà äðóãî îñâåòëåíèå.
Äîêàòî Åëðîíä âëèçàøå è êðà÷åøå êúì ïðèãîòâåíîòî çà íåãî êðåñëî, åëôè÷åñêèòå ìåíåñòðåëè çàñâèðèõà íåæíà ìåëîäèÿ. Çàëàòà áàâíî ñå èçïúëíè ñ íàðîä è Ôðîäî ñ íàñëàäà ñå çàãëåäà â ìíîæåñòâîòî ëèöà íàîêîëî; çëàòèñòàòà ñâåòëèíà íà îãúíÿ èãðàåøå ïî òÿõ è áëåùóêàøå â êîñèòå èì. Âíåçàïíî çàáåëÿçà íåäàëå÷ îò äðóãèÿ êðàé íà êàìèíàòà äðåáíà òúìíà ôèãóðêà, ñåäíàëà íà òàáóðåòêà è îïðÿëà ãðúá íà êîëîíàòà. Íà ïîäà êðàé íåÿ èìàøå ÷àøêà è êúøåé õëÿá. Ôðîäî ñå çàïèòà äàëè òîâà íå å áîëíèê (àêî èçîáùî íÿêîé ìîæåøå äà ñå ðàçáîëåå â Ëîìèäîë), êîéòî íå å ìîãúë äà äîéäå íà ïðàçíèêà. Ãëàâàòà íà ñúùåñòâîòî áå êëþìíàëà êàòî â äðÿìêà íà ãúðäèòå è êðàÿò íà òúìíàòà íàìåòêà áå çàêðèë ëèöåòî ìó. Åëðîíä ñå ïðèáëèæè è çàñòàíà êðàé áåçìúëâíàòà ôèãóðà.
- Ñúáóäè ñå, ìîé ìàëêè ìàåñòðî - óñìèõíàòî êàçà òîé. È êàòî ñå îáúðíà, êèìíà íà Ôðîäî. - Íàé-ïîñëå íàñòàíà ÷àñúò, çà êîéòî ìå÷òàåøå, Ôðîäî. Åòî åäèí ïðèÿòåë, êîéòî äúëãî òè ëèïñâàøå.
Òúìíàòà ôèãóðêà íàäèãíà ãëàâà è îòêðè ëèöåòî ñè.
- Áèëáî! - èçâèêà Ôðîäî, ðàçïîçíàâàéêè âíåçàïíî òîâà ëèöå, è ñå õâúðëè íàïðåä.
- Õåé, Ôðîäî, ìîì÷åòî ìè! - îòâúðíà Áèëáî. - Çíà÷è íàé-ñåòíå ñå äîáðà äîòóê. Íàäÿâàõ ñå, ÷å ùå óñïååø. Äîáðå, äîáðå! Çíà÷è, êàêòî ÷óâàì, öÿëîòî ïðàçíåíñòâî áèëî â òâîÿ ÷åñò. Ïðèÿòíî òè áåøå íàäÿâàì ñå?
- Çàùî íå äîéäå òàì? - èçâèêà Ôðîäî. - È çàùî íå ìè ïîçâîëèõà äà òå âèäÿ äîñåãà?
- Çàùîòî ñïåøå. Àç òå ãëåäàõ êîëêîòî ñè èñêàõ. Âñåêè äåí ñåäÿõ ñúñ Ñàì êðàé ëåãëîòî òè. À êîëêîòî äî ïðàçíèêà, âå÷å íå ñè ïàäàì ìíîãî ïî òàêèâà ðàáîòè. Èìàõ äðóãà çàäà÷à.
- Êàêâî ïðàâåøå?
- Àìè ñåäÿõ è ñè ìèñëåõ. Íàïîñëåäúê âñå ñ òîâà ñå çàíèìàâàì, à ïúê òóê ïî ïðàâèëî å íàé-ïîäõîäÿùîòî ìÿñòî. Ñúáóäè ñå, õàéäå äå! - äîáàâè òîé è íàìèãíà íà Åëðîíä. Î÷èòå ìó áëåùóêàõà è Ôðîäî íå çàáåëÿçà è ñëåäà îò ñúí â òÿõ. - Ñúáóäè ñå! Íå ñïÿõ, áëàãîðîäíè Åëðîíäå. Àêî èñêàø äà çíàåø, ïðåêàëåíî ðàíî èçëÿçîõòå îò ïèðøåñòâîòî ñè è íàðóøèõòå ïîêîÿ ìè - òúêìî ñú÷èíÿâàõ ïåñåí. Áÿõ ñå çàïúíàë íà åäèí-äâà ðåäà è ìèñëåõ íàä òÿõ, íî ñåãà íå âÿðâàì èçîáùî äà ãè îïðàâÿ. Òàêà öå ñå ðàçïååòå, ÷å ùå ìè èçäóõàòå âñè÷êè ìèñëè îò ãëàâàòà. Ùå òðÿáâà äà îòêðèÿ ìîÿ ïðèÿòåë Äóíàäàí äà ìè ïîìîãíå. Êúäå å òîé?
- Ùå ãî íàìåðèì - ðàçñìÿ ñå Åëðîíä. - Òîãàâà äâàìàòà ùå ñå îòòåãëèòå â íÿêîå úãúë÷å äà äîâúðøèòå ðàáîòàòà è ïðåäè êðàÿ íà âåñåëáàòà ùå ìîæåì äà ÿ ÷óåì è îöåíèì.
Èçïðàòèõà âåñòîíîñöè äà íàìåðÿò Áèëáîâèÿ ïðèÿòåë, ìàêàð íèêîé äà íå çíàåøå êúäå å è çàùî íå å äîøúë íà ïèðøåñòâîòî.
Ìåæäóâðåìåííî Ôðîäî è Áèëáî ñåäÿõà åäèí äî äðóã, à ñêîðî è Ñàì äîòè÷à è ñå íàñòàíè êðàé òÿõ. Ðàçãîâàðÿõà òèõè÷êî, çàáðàâèëè çà âåñåëèåòî è ìóçèêàòà íàîêîëî. Áèëáî íÿìàøå êîé çíàå êàêâî äà ðàçêàæå çà ñåáå ñè. Êîãàòî íàïóñíàë Õîáèòîâî, òîé äúëãî áðîäèë áåçöåëíî ïî Ïúòÿ, èç îêîëíèòå îáëàñòè, íî ïðåç öÿëîòî âðåìå íåóñåòíî ñå íàñî÷âàë êúì Ëîìèäîë.
- Ñòèãíàõ äîòóê áåç ìíîãî ïðåìåæäèÿ - êàçà òîé - è ñëåä êàòî ñè îòïî÷èíàõ, ïðîäúëæèõ ñ äæóäæåòàòà êúì Äåéë - ìîåòî ïîñëåäíî ïúòåøåñòâèå. Âå÷å íÿìà äà ïúòóâàì. Ñòàðèÿò Áàëèí áåøå çàìèíàë íàíÿêúäå. Òîãàâà ñå âúðíàõ òóê è òóê ñè îñòàíàõ. Ïîñâúðøèõ òóé-îíóé. Íàïèñàõ îùå ìàëêî îò êíèãàòà ñè. È, ðàçáèðà ñå, ñú÷èíÿâàì íîâè ïåñíè. Ïåÿò ãè ïîíÿêîãà - ìèñëÿ, ÷å ñàìî çà äà ìè äîñòàâÿò óäîâîëñòâèå; çà äðóãî, ðàçáèðà ñå, íå ñà äîñòàòú÷íî õóáàâè çà Ëîìèäîë. À îñâåí òîâà ñëóøàì è ìèñëÿ. Òóê âðåìåòî ñÿêàø å ñïðÿëî. Îáùî âçåòî, çàáåëåæèòåëíî ìÿñòî. ×óâàì íàé-ðàçëè÷íè íîâèíè, îò ìåñòàòà îòâúä ïëàíèíèòå è îò Þãà, íî ïî÷òè íèùî íå èäâà îò Ãðàôñòâîòî. Ðàçáèðà ñå, ÷óõ çà Ïðúñòåíà. Ãàíäàëô ÷åñòî íàìèíàâàøå íàñàì. Íå ÷å ìè êàçà êîé çíàå êàêâî, ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè å ñòàíàë ïî-çàòâîðåí îò êîãàòî è äà áèëî. Äóíàäàí ìè ðàçêàçâàøå ïîâå÷å. Ïðåäñòàâè ñè ñàìî, ìîÿò ïðúñòåí äà ïðåäèçâèêà òàêàâà áúðêîòèÿ! Æàëêî, ÷å Ãàíäàëô íå îòêðè ïî-ðàíî êàê ñòîÿò íåùàòà. Îòäàâíà ìîæåøå äà ñúì ãî äîíåñúë òóê áåç òîëêîâà ðàçïðàâèè. Íà íÿêîëêî ïúòè ñè ìèñëåõ äà ñå âúðíà â Õîáèòîâî çà íåãî, íî ñòàðåÿ, ïúê è òå íå ìå ïóñêàõà - Ãàíäàëô è Åëðîíä, èñêàì äà êàæà. Êîìàé ñìÿòàõà, ÷å Âðàãúò ìå òúðñè ïîä äúðâî è êàìúê è àêî ìå ñïèïà äà êóöóêàì èç Ïóùèíàêà, ùå ìå íàïðàâè íà ìàò è ìàñêàðà. À ïúê Ãàíäàëô ðå÷å: „Ïðúñòåíúò âå÷å å â äðóãè ðúöå, Áèëáî. Íèòî çà òåá, íèòî çà îñòàíàëèòå ùå å äîáðå, àêî ïàê îïèòàø äà ñè èìàø ðàáîòà ñ íåãî." ×óäàòà áåëåæêà, àìà êàêâî äðóãî äà î÷àêâàø îò Ãàíäàëô. Òîé îáà÷å êàçâàøå, ÷å òå íàãëåæäà, çàòîâà îñòàâèõ íåùàòà äà ñè âúðâÿò ïî ðåäà. Ñòðàøíî ñå ðàäâàì, ÷å òå âèæäàì æèâ è çäðàâ.
Òîé ïîìúë÷à, îãëåäà Ôðîäî ñ ïîäîçðåíèå è ïðîøåïíà:
- Íîñèø ëè ãî ñåãà? Êàêâî äà ïðàâÿ, ëþáîïèòåí ñúì, íàëè ðàçáèðàø, ñëåä âñè÷êî, êîåòî ÷óõ. Ìíîãî ìè ñå ùå ñàìî äà ãî çúðíà ïàê çà ìúíè÷êî.
- Äà, íîñÿ ãî - îòãîâîðè Ôðîäî, óñåùàéêè ñòðàííà íåîõîòà. - Âñå ñúùèÿò ñè å, êàêòî âèíàãè.
- Äîáðå äå, èñêàì ñàìî çà ìèã äà ãî âèäÿ - íàñòîÿ Áèëáî.
Êîãàòî ñå îáëè÷àøå, Ôðîäî áå îòêðèë, ÷å ïî âðåìå íà ñúíÿ Ïðúñòåíúò å áèë çàêà÷åí íà âðàòà ìó ñ íîâà âåðèãà - ëåêà, íî çäðàâà. Áàâíî ãî èçâàäè. Áèëáî ïðîòåãíà ðúêà. Íî Ôðîäî áúðçî äðúïíà Ïðúñòåíà. Ñ áîëêà è èçóìëåíèå òîé îòêðè, ÷å âå÷å íå ãëåäà Áèëáî; ñÿêàø ñÿíêà áå ïàäíàëà ïîìåæäó èì è ïðåç íåÿ ñå âèæäàøå äðåáíî, ñáðú÷êàíî ñúùåñòâî ñ àë÷íî ëèöå è êîñòåëèâè òðåïåðåùè ðúöå. Ãîòîâ áå äà ãî óäàðè.
Ìóçèêàòà è ïåñíèòå îêîëî òÿõ êàòî ÷å ñåêíàõà è íàñòàíà òèøèíà. Áèëáî áúðçî ñå âçðÿ â ëèöåòî íà Ôðîäî è ïðîêàðà ðúêà ïî î÷èòå ñè.
- Ñåãà ðàçáèðàì - èçðå÷å òîé. - Ìàõíè ãî! Ñúæàëÿâàì - ñúæàëÿâàì, ÷å íà òåá ñå å ïàäíàëî òîâà áðåìå, ñúæàëÿâàì çà âñè÷êî. Íÿìàò ëè êðàé ïðèêëþ÷åíèÿòà? Íàâÿðíî íå. Âñå íÿêîé äðóã òðÿáâà äà ïðîäúëæè èñòîðèÿòà. Å, êàêâî äà ñå ïðàâè. Ïèòàì ñå, èìà ëè ñìèñúë äà ñå ìú÷à äà äîâúðøà êíèãàòà ñè? Íî äà íå ìèñëèì çà òîâà ñåãà... äàé äà ÷óåì èñòèíñêè íîâèíè! Ðàçêàæè ìè âñè÷êî çà Ãðàôñòâîòî!
Ôðîäî ñêðè Ïðúñòåíà è ñÿíêàòà îòìèíà, îñòàâÿéêè ñàìî îòêúñëå÷åí ñïîìåí. Ñâåòëèíèòå è ìåëîäèèòå íà Ëîìèäîë îòíîâî ãè îáãúðíàõà. Áèëáî ñå óñìèõíà è ùàñòëèâî ñå ðàçñìÿ. È íàé-íåçíà÷èòåëíàòà íîâèíà îò Ãðàôñòâîòî, êîÿòî ìîæåøå äà ñúîáùè Ôðîäî - òóê-òàì ïîäïîìàãàí è ïîïðàâÿí îò Ñàì, ñå ïîñðåùàøå ñ îãðîìåí èíòåðåñ, îò îòñè÷àíåòî íà íàé-äðåáíîòî äúðâî äî ïîñëåäíàòà äåòñêà ëóäîðèÿ â Õîáèòîâî. Òúé äúëãî ñå áÿõà óâëåêëè â äåëàòà íà ×åòèðèòå îêîëèè, ÷å íå çàáåëÿçàõà ïðèñòèãàíåòî íà åäèí ìúæ, îáëå÷åí â òúìíîçåëåíî ñóêíî. Òîé äúëãî ñòîÿ óñìèõíàò íàä òÿõ.
Èçâåäíúæ Áèëáî âäèãíà î÷è.
- À, åòî òå íàé-ñåòíå, Äóíàäàí! - ïðîâèêíà ñå òîé.
- Áúðçîõîä! - âúçêëèêíà Ôðîäî. - Èçãëåæäà, èìàø äîñòà èìåíà.
- Å, àç ïúê äîñåãà íå áÿõ ÷óâàë èìåòî Áúðçîõîä - êàçà Áèëáî. - Çàùî ãî íàðè÷àø òàêà?
- Òàêà ìå íàðè÷àò â Áðåå - ðàçñìÿ ñå Áúðçîõîä - è òàêà ìå çàïîçíàõà ñ íåãî.
- À òè çàùî ãî íàðè÷àø Äóíàäàí? - çàïèòà Ôðîäî.
- Òóê ÷åñòî ãî íàðè÷àò òàêà - êàçà Áèëáî. - Íî ìèñëåõ, ÷å çíàåø åëôè÷åñêè åçèê äîñòàòú÷íî äîáðå, çà äà ðàçáåðåø ïîíå òîâà: äóí-àäàí - Çàïàäåí ìúæ, Íóìåíîðåö. Íî ñåãà íå å âðåìå çà óðîöè! - Òîé ñå îáúðíà êúì Áúðçîõîä: - Êúäå áåøå, ïðèÿòåëþ? Çàùî íå ñè ïðèñúñòâàë íà ïðàçíèêà? Ëåéäè Àðâåí å áèëà òàì.
Áúðçîõîä çàìèñëåíî ïîãëåäíà Áèëáî.
- Çíàì - êàçà òîé. - Íî àç ÷åñòî îòëàãàì âåñåëáàòà. Åëàäàí è Åëðîõèð íåíàäåéíî ñå çàâúðíàõà îò Ïóùèíàêà ñ âåñòè, êîèòî èñêàõ äà èçñëóøàì íåçàáàâíî.
- Å, äîáðå, ñêúïî ìîì÷å - êàçà Áèëáî, - ñåãà, êàòî ñè èçñëóøàë íîâèíèòå, íå ìîæåø ëè äà ìè îòäåëèø íÿêîÿ ìèíóòêà? Èìàì ñïåøíà íóæäà îò ïîìîùòà òè. Åëðîíä êàçâà, ÷å òðÿáâà äà äîâúðøà òàÿ ìîÿ ïåñåí äî êðàÿ íà âå÷åðòà, à ïúê ñúì çàêúñàë. Äàé äà ñå îòòåãëèì â íÿêîå úãúë÷å è äà ÿ ïîèçãëàäèì!
Áúðçîõîä ñå óñìèõíà.
- Õàéäå, ùîì å òúé! - êàçà òîé. - Åëà äà ÿ ÷óÿ!
Çà èçâåñòíî âðåìå Ôðîäî îñòàíà ñàìè÷úê, çàùîòî Ñàì áå çàñïàë. ×óâñòâàøå ñå íÿêàê èçîñòàâåí, ìàêàð ÷å îò âñè÷êè ñòðàíè ãî îáêðúæàâàõà îáèòàòåëèòå íà Ëîìèäîë. Íî òå ìúë÷àõà, óâëå÷åíè â ìåëîäèÿòà íà ãëàñîâåòå è èíñòðóìåíòèòå, è íå îáðúùàõà âíèìàíèå íà íèùî äðóãî. Ôðîäî ñúùî ñå çàñëóøà.
Ïðåëåñòòà íà ìåëîäèÿòà è ïðåïëåòåíèòå åëôè÷åñêè äóìè, ìàêàð ïî÷òè äà íå ãè ðàçáèðàøå, ãî î÷àðîâàõà ìèãîì, ùîì ñå âñëóøà. Ñëîâàòà åäâà ëè íå ïðèäîáèâàõà ôîðìà è ïðåä íåãî ñå ðàçêðèâàõà âèäåíèÿ íà äàëå÷íè ñòðàíè è íåçåìíè êðàñîòè, êàêâèòî íèêîãà íå ñè áå ïðåäñòàâÿë. Îñâåòåíàòà îò îãúíÿ çàëà ñå ïðåâúðíà â çëàòíà ìúãëà íàä ïåíåñòè ìîðåòà, âúçäèøàùè êðàé ãðàíèöèòå íà ñâåòà. Ñåòíå ìàãèÿòà âñå ïî-ñèëíî çàïî÷íà äà ñå ïðåëèâà â ïðåêðàñåí ñúí, äîêàòî ìó ñå ñòîðè, ÷å ãî çàëèâà áåçêðàéíà ðåêà, ïðèäîøëà îò çëàòî è ñðåáðî, ïðåêàëåíî íåîáÿòíà â î÷åðòàíèÿòà ñè, çà äà áúäå ðàçáðàíà; òÿ ñòàíà ÷àñò îò òðúïíåùèÿ âúçäóõ íàîêîëî, ïðîïè öÿëîòî ìó ñúùåñòâî è ãî ïîâëå÷å êúì äúëáèíèòå. Ïîä ñèÿéíàòà é òåæåñò òîé áúðçî ïîòúíà êúì äàëå÷íîòî öàðñòâî íà ñúíèùàòà.
Äúëãî áðîäè òàì è ìó ñå ïðèâèæäàøå ìóçèêà, êîÿòî èçâåäíúæ ñå ïðåâðúùà â áúëáóêàù ïîòîê, ïîñëå â ãëàñ. Ñÿêàø ãëàñúò íà Áèëáî íàïÿâàøå ñòèõîâå. Äóìèòå äîëèòàõà - îòíà÷àëî åäâà äîëîâèìè, ñåòíå âñå ïî-ÿñíè:

Æèâååøå âúâ Àðâåíèéí
ìîðÿêúò ñìåë Åàðåíäèë;
çà ñâîÿ êîðàá çäðàâ è ëåê
òîé âçå äúðâî îò Íèìáðåòèë;
èçâàÿ ñðåáúðåí ôåíåð
è ÿñíè ñðåáúðíè ïëàòíà,
íîñúò áå êàòî ëåáåä áÿë
ñúñ çíàìåíà îò ñâåòëèíà.

Êàòî ïðîñëàâåí äðåâåí êðàë
â äîñïåõè ñå îáëå÷å òîé;
èçïèñà ñ ðóíè ñâîÿ ùèò,
çà äà ãî îõðàíÿâà â áîé;
â êîë÷àí - ñòðåëè îò àáàíîñ,
ëúêà ìó áå îò äðàêîí ðîã;
âçå íîæíèöà îò õàëöåäîí
è áÿë íàãðúäíèê îò ñðåáðî,
îêè÷åí ñ ÷óäåí èçóìðóä;
ñòîìàíåí áåøå ìå÷úò ñìåë,
à øëåìúò áåøå îò åëìàç
ñ ïåðî îò ãîðäèÿ îðåë.

Èç îìàãüîñàíèÿ ïúò
çâåçäèòå ãëåäàõà ñàìè
êàê òîé ñå ëóòà íàäàëå÷
îò ïðîñòîñìúðòíèòå çåìè.
Îò ñêúðöàùèÿ Ëåäåí êëèí,
ãäå äðåìÿò õúëìè â ìðàê è ëåä,
îò æàð è ïëàìíàë ïóùèíàê
âúçâè è ïàê ïîäå íàïðåä,
çàëóòàí èç áåççâåçäíà øèð,
Íîùòà íà Íèùîòî äîïðÿ
è ìèíà, è íè ëú÷, íè çðàê,
íè áðÿã ñèÿåí òîé ñúçðÿ.
Ïîâÿõà ãíåâíè âåòðîâå
ñðåä áóðíà ïåíåñòà òúìà 
è ñå îáúðíà òîé ñëîìåí
íàçàä, íà èçòîê, êúì äîìà.

Ïðè íåãî äîëåòÿ Åëâèíã
è îãúí áëåñíà â ìðàêà òàì;
ïî-ÿðêî ëóìíà îò åëìàç
íà îãúðëèöàòà é ïëàì.
Ñ âåíåö îò æèâà ñâåòëèíà
êîñèòå ìó îêè÷è òÿ;
ñúñ Ñèëìàðèëà íà ÷åëî
òîé ïàê âúçâè; è ñðåä íîùòà
îòâúä Ìîðåòî, â Äðóãîñâÿò
ñòðàõîòåí âèõúð ñå èçâè,
ïîâÿë ìîãúù îò Òàðìåíåë;
òàì, äåòî ñìúðòåí íå âúðâè,
ïîíåñå ãî ñ ïðîíèçâàù äúõ
êàòî ñìúðòòà; è ïðåç ñóìðàê
ïî èçîñòàâåíè ìîðÿ
íà çàïàä òîé îòìèíà ïàê.

È êóðñ ïðåç Âå÷íîíîù èçáðà
ïî ÷åðíè, ñòåíåùè âúëíè,
òàì, ãäå ïîòúíàë áå ñâåòúò,
ïðåäè äà ïî÷íàò íàøòå Äíè,
äîðäåòî ÷ó ïî ïåðëåí áðÿã
êàê ïåå ìîðñêèÿò òàëàç
íàêðàé ñâåòà ñðåä òèõ ïðèáîé
îò æúëòî çëàòî è åëìàç.
Âèäÿ áåçìúëâíà Ïëàíèíà,
êúäåòî íå áëåñòè çîðà
íàä Âàëèíîð, è Åëäàìàð
îòâúä ìîðåòàòà ñúçðÿ.
Ñêèòàëåö, áÿãàù îò íîùòà,
â áÿë çàëèâ íàé-ïîäèð äîéäå -
â çåëåí, ïðåêðàñåí Åëôîäîì,
ãäå ÷èñò å âúçäóõúò è ãäå
áëåñòÿò ïîä Õúëìà Èëìàðèí
ñðåä äîëèíàòà îò ñðåáðî
ïðîçðà÷íè êóëè â Òèðèîí
íàä Ñåí÷åñòîòî åçåðî.

Òàì ñïðÿ; è çëàòíè àðôè â äàð
ïîäíåñîõà ìó íà÷àñà,
äîñòîéíè äðåâíè ìúäðåöè
ðàçêàçâàõà ìó ÷óäåñà.
Ñ âîäà÷è - ñåäåì ñâåòëèíè,
âúâ áÿë åëôè÷åñêè êîñòþì,
íàïðåä ïðåç Êàëàñèðèàí
òîé òðúãíà ïî çàáðàâåí äðóì.
Ïðåêðà÷è â âå÷íèÿ ÷åðòîã,
ãäå âðåìåòî å êàòî äèì
è Äðåâíèÿò Âëàäåòåë áäè
íàä Ïëàíèíàòà, â Èëìàðèí;
çà åëôèòå, çà õîðñêè ðîä
äî÷ó íåçíàéíè äóìè òàì,
ñúçðÿ îòâúäíèòå íåùà,
íàâåêè çàáðàíåíè òàì.

Ñãðàäèõà êîðàá îò ìèòðèë
è îò åëôè÷åñêî ñòúêëî
ñúñ áëÿñêàâ íîñ; íî áåç ïëàòíà
è áåç ïîòåãíàòî ãðåáëî:
áå Ñèëìàðèëúò çà ôåíåð
è ôëàã îò æèâ è ÿðúê ïëàì
ñàìà ìó ñëîæè Åëáåðåò,
çàùîòî òÿ äîéäå íàòàì,
ñ êðèëå áåçñìúðòíè ãî äàðè
è ñ ó÷àñò ãî äàðè åäíà:
ïðåç íåáîñâîäà óñòðåìåí
äà ñëåäâà Ñëúíöå è Ëóíà.

Îò Âå÷íèÿ ÷óòîâåí õúëì,
ãäå ïåÿò ñðåáúðíè ÷åøìè
îòâúä Âåëèêàòà ñòåíà,
òîé êàòî ëú÷ ñå óñòðåìè.
Àëà âúçâè Íàêðàé Ñâåòà
è ñå çàâúðíà, çàêîïíÿë
çà ðîäåí äîì ñðåä ìðàêà ÷åð;
êàòî Çîðíèöà çàïëàìòÿë
íàäõâúðëè ñèâèòå ìúãëè
ïðåä Ñëúíöåòî äà çàñèÿé -
âúëøåáñòâî â ðàííèòå çîðè
äàëå÷ íàä Ñåâåðíèÿ êðàé.

Îòìèíà Ñðåäíàòà çåìÿ
è ÷ó êàê ñìúðòíèòå æåíè
è äåâè-åëôè ñòåíàò â ñêðúá
â Ãîäèíè äðåâíè, â äðåâíè äíè.
Íî ó÷àñòòà ìó ïîâåëè
ïîäèð Ëóíàòà â âå÷åí áÿã
áåçêðàé äà ïëóâà, áåç äà ñïðå
íà òóêàøíèÿ ñìúðòåí áðÿã;
íàâåêè ïðàòåíèê íà ïúò
áåç îòäèõ â íîùíèÿ ïðîñòîð
äà íîñè ñâåòëèÿ ñè ôàð -
Çàäìîðñêè âå÷åí Ïëàìîòâîð.

Ïåñåíòà ñâúðøè. Ôðîäî îòâîðè î÷è è âèäÿ, ÷å Áèëáî ñåäè íà òàáóðåòêàòà ñè ñðåä êðúã îò óñìèõíàòè è ðúêîïëÿñêàùè ñëóøàòåëè.
- À ñåãà ùå å äîáðå äà ÿ ÷óåì ïàê - êàçà åäèí îò åëôèòå. Áèëáî ñòàíà è ñå ïîêëîíè.
- Ïîëàñêàí ñúì, Ëèíäèð. Íî áè áèëî ïðåêàëåíî óìîðèòåëíî äà ïîâòîðÿ âñè÷êî.
- Çà òåáå åäâà ëè - ðàçñìÿõà ñå åëôèòå. - Íàëè çíàåø, ÷å íèêîãà íå ñå èçìîðÿâàø äà äåêëàìèðàø ñîáñòâåíèòå ñè ñòèõîâå. Íàèñòèíà íå ìîæåì äà îòãîâîðèì íà âúïðîñà òè îò ïúðâî ïðîñëóøâàíå!
- Êàêâî! - ïðîâèêíà ñå Áèëáî. - Íå ìîæåòå äà ïîçíàåòå êîè ÷àñòè ñà ìîè è êîè íà Äóíàäàí?
- Íå íè å ëåñíî äà âèäèì ðàçëèêàòà ìåæäó äâàìà ïðîñòîñìúðòíè - êàçà åëôúò.
- Ãëóïîñòè, Ëèíäèð - èçñóìòÿ Áèëáî. - Àêî íå ìîæåø äà ðàçëè÷èø ÷îâåêà îò õîáèòà, çíà÷è ïðåöåíêàòà òè å ïî-ñëàáà, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàõ. Òà òå ñå ðàçëè÷àâàò êàòî ãðàõà îò ÿáúëêèòå.
- Ìîæå áè. Çà îâöàòà íåñúìíåíî âñè÷êè îâöå ñà ðàçëè÷íè - ðàçñìÿ ñå Ëèíäèð. - Èëè çà îâ÷àðÿ. Íî íèå íå ñìå èçó÷àâàëè ïðîñòîñìúðòíèòå. Äðóãè ñà íàøèòå äåëà.
- Íÿìà äà ñïîðÿ ñ òåá - ðå÷å Áèëáî. - Äîñïà ìè ñå ñëåä òîëêîâà ìóçèêà è ïåñíè. Îñòàâÿì òè äà ñå äîñåòèø, àêî èñêàø. Òîé ñòàíà, ïðèáëèæè ñå äî Ôðîäî è òèõè÷êî êàçà:
- Å, è òîâà ìèíà. Ïðèå ñå ïî-äîáðå, îòêîëêîòî î÷àêâàõ. Ðÿäêî ìå ìîëÿò äà ïîâòîðÿ îòíà÷àëî. À òè êàêâî ùå êàæåø ïî âúïðîñà?
- Íå áèõ è îïèòâàë äà îòãàòíà - îòâúðíà Ôðîäî ñ óñìèâêà.
- Íå ñå ìú÷è - êàçà Áèëáî. - Âñúùíîñò âñè÷êî áåøå ìîå. Îñâåí äåòî Àðàãîðí íàñòîÿ äà âìúêíà çåëåí ñêúïîöåíåí êàìúê. Èçãëåæäà, ñìÿòàøå òîâà çà âàæíî. Íå çíàì çàùî. À èíà÷å ÿâíî ìèñëåøå, ÷å ñè íàäñêà÷àì ñÿíêàòà, è çàÿâè, ÷å àêî èìàì íàõàëñòâîòî äà ñú÷èíÿâàì ñòèõîâå çà Åàðåíäèë â äîìà íà Åëðîíä, òî ñè å ìîÿ ðàáîòà. Ñèãóðíî å ïðàâ.
- Íå çíàì - êàçà Ôðîäî. - Íå ìîãà äà ãî îáÿñíÿ, íî âñè÷êî ìè ñå ñòîðè íÿêàê ïîäõîäÿùî. Â ïðîñúíèöà òå ÷óõ äà çàïî÷âàø è ïåñåíòà êàòî ÷å ïðîäúëæè íåùî, êîåòî áÿõ ñúíóâàë. Ïî÷òè äî êðàÿ íå ðàçáðàõ, ÷å òîâà íàèñòèíà å òâîÿò ãëàñ.
- Äîäåòî ïîñâèêíåø, òðóäíè÷êî ùå ñå óäúðæèø äà íå çàñïèø òóê - êàçà Áèëáî. - Íå ÷å õîáèòèòå íÿêîãà ùå ïðèäîáèÿò äîêðàé åëôè÷åñêàòà æàæäà çà ìóçèêà, ïîåçèÿ è ïðèêàçêè. Òå ñÿêàø ãè îáè÷àò êîëêîòî è õðàíàòà, ÷å è ïîâå÷å. Ñåãà ùå ïðîäúëæàò îùå ìíîãî âðñìå. Êàêâî ùå ðå÷åø, àêî ñå èçìúêíåì äà ïîáúáðèì íÿêúäå íà ñïîêîéñòâèå?
- Ìîæå ëè?
- Ðàçáèðà ñå. Òîâà íå å ðàáîòà, à âåñåëáà. Âëèçàé è èçëèçàé êàêòî ñè ùåø, ñòèãà äà íå âäèãàø øóì.
Ñòàíàõà, òèõè÷êî ñå îòäðúïíàõà â ñÿíêàòà è òðúãíàõà êúì âðàòàòà. Îñòàâèõà Ñàì, äúëáîêî çàñïàë ñ óñìèâêà íà ëèöåòî. Âúïðåêè ðàäîñòòà îò ñðåùàòà ñ Áèëáî ñúðöåòî íà Ôðîäî ñå ñâè îò ñúæàëåïèå, êîãàòî íàïóñíàõà Çàëàòà íà Îãúíÿ. Äîêàòî ïðåêðà÷âàõà ïðàãà, ñå èçâèñè ïåñåíòà íà ñàìîòåí ÿñåí ãëàñ:

À Åëáåðåò Ãèëòîíèåë,
ñèëèâðåí ïåííà ìèðèåë
î ìåíåë àãëàð åëåíàò!
Íà-÷åðåä ïàëàí-äèðèåë
î ãàëàäðåìèí åííîðàò,
Ôàíóèëîñ, ëå ëèííàòîí
íåô åàð, ñè íåô åàðîí!

Çà ìèã Ôðîäî ñïðÿ è ñå îçúðíà. Åëðîíä ñåäåøå â êðåñëîòî ñè è îãúíÿò îãðÿâàøå ëèöåòî ìó êàòî ëÿòíî ñëúíöå ñðåä äúðâåòàòà. Äî íåãî ñåäåøå Ëåéäè Àðâåí. Çà ñâîÿ èçíåíàäà Ôðîäî âèäÿ, ÷å Àðàãîðí ñòîè êðàé íåÿ; òúìíèÿò ìó ïëàù áå îòìåòíàò íàçàä, òîé ñÿêàø áå îáëå÷åí â åëôè÷åñêà ðèçíèöà è íà ãúðäèòå ìó ñèÿåøå çâåçäà. Äâàìàòà ðàçãîâàðÿõà, ïîñëå èçâåäíúæ íà Ôðîäî ìó ñå ñòîðè, ÷å Àðâåí ñå îáúðíà êúì íåãî è äàëå÷íàòà ñâåòëèíà íà î÷èòå é ïðîíèçà ñúðöåòî ìó.
Îìàãüîñàí, òîé íå ïîìðúäâàøå, à ñëàäêèòå ñðè÷êè íà åëôè÷åñêàòà ïåñåí ñå ëååõà êàòî ÿñíè åëìàçè îò ïîäáðàíè äóìè è ìåëîäèÿ.
- Òîâà å ïåñåí çà Åëáåðåò - êàçà Áèëáî. - Òàçè âå÷åð ùå ÿ ïåÿò îùå ìíîãî ïúòè çàåäíî ñ äðóãè ïåñíè îò Áëàæåíîòî öàðñòâî. Åëà!
È òîé îòâåäå Ôðîäî â ñòàè÷êàòà ñè. Ïðîçîðöèòå é ãëåäàõà íà þã, êúì ãðàäèíàòà è êúì äåôèëåòî íà Áðóèíåí. Çàñåäÿõà ñå, óâëå÷åíè â òèõ ðàçãîâîð è çàãëåäàíè ïðåç ñòúêëàòà êúì ÿðêèòå çâåçäè íàä ñòðúìíèòå ãîðèñòè ñêëîíîâå. Ïîâå÷å íå ñïîìåíàõà äðåáíèòå íîâèíè îò äàëå÷íîòî Ãðàôñòâî, íèòî îáãðúùàùèòå ãè ìðà÷íè ñåíêè è çàïëàõè; ðàçãîâàðÿõà çà ïðåêðàñíèòå íåùà, êîèòî áÿõà âèæäàëè çàåäíî - çà åëôè, çà çâåçäè, çà äúðâåòà è çà êðîòêèÿ çëàòåí çàëåç íà ãîäèíàòà ñðåä äúáðàâèòå.
Íàé-ñåòíå íà âðàòàòà ñå ïî÷óêà.
- Ïðîùàâàéòå - ðå÷å Ñàì, ïîäàâàéêè ãëàâà, - àìà òúêìî ñå ÷óäåõ äàëè íÿìà äà èñêàòå íåùî.
- È òè äà ïðîùàâàø, Ñàì Ìàéòàïåð - îòãîâîðè Áèëáî. - Ñèãóðíî èñêàø äà êàæåø, ÷å å âðåìå ãîñïîäàðÿò òè äà ñè ëÿãà.
- Å, ñúð, ÷óõ, ÷å Ñúâåòúò å óòðå ðàíî, à ïúê òîé åäâà äíåñ ñå âäèãíà îò ëåãëîòî.
- Ñúâúðøåíî âÿðíî, Ñàì - ðàçñìÿ ñå Áèëáî. - Áÿãàé äà êàæåø íà Ãàíäàëô, ÷å ñè å ëåãíàë. Ëåêà íîù, Ôðîäî! Æèâ äà ñè, òîëêîâà å õóáàâî, ÷å òå âèäÿõ îòíîâî! Êîé êàêâîòî ùå äà êàçâà, íî ñòàíå ëè äóìà çà èñòèíñêè, õóáàâ ðàçãîâîð, íÿìà äðóãè êàòî õîáèòèòå. Ñòàðåÿ, ìíîãî ñòàðåÿ è ïî÷âàì äà ñå ïèòàì äàëè ùå äîæèâåÿ äà âèäÿ òâîèòå ãëàâè îò íàøàòà èñòîðèÿ. Ëåêà íîù! Ìèñëÿ, ÷å ùå ñå ïîðàçõîäÿ èç ãðàäèíàòà äà ïîãëåäàì çâåçäèòå íà Åëáåðåò. Ïðèÿòíè ñúíèùà!


Ãëàâà 2

ÑÚÂÅÒÚÒ ÍÀ ÅËÐÎÍÄ

Ðàíî íà ñëåäâàùèÿ äåí Ôðîäî ñå ñúáóäè áîäúð è îòïî÷èíàë. Ðàçõîäè ñå ïî òåðàñèòå íàä øóìíîòî òå÷åíèå íà Áðóèíåí, ãëåäàéêè êàê áëåäîòî, õëàäíî ñëúíöå èçãðÿâà íàä äàëå÷íèòå ïëàíèíè è êîñèòå ìó ëú÷è ïðîíèçâàò òúíêàòà ñðåáðèñòà ìúãëà; â ïîæúëòåëèòå ëèñòà áëåùóêàøå ðîñà è ïî âñåêè õðàñò èñêðÿõà âîàëèòå íà åñåííèòå ïàÿæèíè. Ñàì êðà÷åøå äî íåãî, áåç äà êàæå íèùî, ñàìî âäèøâàøå äúëáîêî è ñåãèç-òîãèç ñå îçúðòàøå ñúñ ñìàÿíè î÷è êúì âåëè÷åñòâåíèòå âúðõîâå íà èçòîê. Ñíåãúò ñå áåëååøå ïî òÿõ.
Íà èçäÿëàíà îò êàìúê ñêàìåéêà êðàé åäèí çàâîé íà àëåÿòà çàâàðèõà Ãàíäàëô è Áèëáî, óâëå÷åíè â ðàçãîâîð.
- Õåé! Äîáðî óòðî - êàçà Áèëáî. - Ãîòîâ ëè ñè çà Âåëèêèÿ ñúâåò?
- Ãîòîâ ñúì çà âñè÷êî - îòâúðíà Ôðîäî. - Íî íàé-ìíîãî ìè ñå èñêà äíåñ äà òðúãíà íà äúëãà ðàçõîäêà èç äîëèíàòà. Áèõ èñêàë äà ñòèãíà äî îíèÿ áîðîâè ãîðè. - È òîé ïîñî÷è íàãîðå, êúì äàëå÷íèòå ñåâåðíè ñêëîíîâå íà Ëîìèäîë.
- Ïî-íàòàòúê ìîæå è äà òè ñå óäàäå ñëó÷àé - êàçà Ãàíäàëô. - Íî çàñåãà íå ìîæåì äà êðîèì ïëàíîâå. Ìíîãî èìà äà ñå èçñëóøà è äà ñå ðåøè äíåñ.
Äîêàòî ðàçãîâàðÿõà, âíåçàïíî ñå ðàçíåñå çâúíúê êàìáàíåí óäàð.
- Òîâà å ïîêàíàòà çà Ñúâåòà íà Åëðîíä - âúçêëèêíà Ãàíäàëô. - Õàéäå, èäâàé! Êàíåíè ñòå äâàìàòà ñ Áèëáî.
Ôðîäî è Áèëáî áúðçî ïîñëåäâàõà âúëøåáíèêà ïî ëúêàòóøíàòà àëåÿ êúì äîìà; çàä òÿõ, íåêàíåí è âðåìåííî çàáðàâåí, ïðèïêàøå Ñàì.
Ãàíäàëô ãè âîäåøå êúì êîëîíàäàòà, êúäåòî ïðåäíàòà âå÷åð Ôðîäî áå íàìåðèë ïðèÿòåëèòå ñè. Ñåãà â äîëèíàòà ãðååõà ëú÷èòå íà ÿñíîòî åñåííî óòðî. Îòêúì ïåíëèâîòî ðå÷íî êîðèòî äîëèòàøå øóìúò íà áúðçèòå âîäè. Ïòèöèòå ïååõà, ìèð è ïîêîé èçïúëâàõà ìåñòíîñòòà. Îïàñíîòî áÿãñòâî è ñëóõîâåòå çà ïðèèæäàùèÿ ìðàê âúâ âúíøíèÿ ñâÿò âå÷å ñå ïðåâðúùàõà çà Ôðîäî â äàëå÷íè ñïîìåíè îò íåñïîêîåí ñúí; àëà êîãàòî âëÿçîõà, êúì òÿõ ñå îáúðíàõà ñåðèîçíè, íàïðåãíàòè ëèöà.
Òóê áå Åëðîíä è îùå íåêîëöèíà ñåäÿõà ìúë÷àëèâî êðàé íåãî. Ôðî¬äî âèäÿ Ãëîðôèíäåë è Ãëîèí; â åäèí ñàìîòåí úãúë ñåäåøå Áúðçîõîä, îòíîâî îáëå÷åí âúâ âåõòèòå ñè ïúòíè äðåõè. Åëðîíä ïîêàíè Ôðîäî äî ñåáå ñè è ãî ïðåäñòàâè íà ïðèñúñòâàùèòå ñ äóìèòå:
- Òîâà, ïðèÿòåëè ìîè, å õîáèòúò Ôðîäî, ñèí íà Äðîãî. Ìàëöèíà ñà ìèíàâàëè ïðåç ïî-ãîëåìè çàïëàõè ñ ïî-âàæíà ìèñèÿ.
Ïîñëå òîé ïîñî÷è è íàçîâà îíèÿ, ñ êîèòî Ôðîäî îùå íå ñå áå ñðåùàë. Äî Ãëîèí ñåäåøå ïî-ìëàäî äæóäæå - ñèíúò ìó Ãèìëè. Êðàé Ãëîð¬ôèíäåë èìàøå îùå íåêîëöèíà ñúâåòíèöè îò äîìà íà Åëðîíä, íà÷åëî ñ Åðåñòîð; à çàåäíî ñ íåãî áå è Ãàëäîð, åëô îò Ñèâèòå çàëèâè, äîøúë ñúñ çàðúêà îò Êèðäàí Êîðàáîñòðîèòåëÿ. Èìàøå è åäèí ñòðàíåí åëô, îáëå÷åí â çåëåíî è êàôÿâî - Ëåãîëàñ, ïðàòåíèê íà áàùà ñè Òðàíäóèë, Êðàë íà åëôèòå îò Ñåâåðåí Ìðàêîëåñ. À ìàëêî íàñòðàíè ñåäåøå âèñîê òúìíîêîñ è ñèâîîê ìúæ ñ ïðåêðàñíî áëàãîðîäíî ëèöå è ãîðä è òâúðä ïîãëåä. Òîé íîñåøå ïëàù è áîòóøè êàòî çà ìíîãîäíåâíà åçäà; è íàèñòèíà, ìàêàð îäåæäèòå ìó äà áÿõà ñêúïè è ïëàùúò ïîäïëàòåí ñ êîæè, äúëãîòî ïúòóâàíå áå îñòàâèëî ñëåäè ïî òÿõ. Íà âðàòà ìó âèñåøå ñðåáúðíà âåðèãà ñ åäèí-åäèíñòâåí áÿë êàìúê; êúäðèöèòå ìó áÿõà ïîäðÿçàíè íàä ðàìåíåòå. Íà êîëåíåòå ìó ëåæåøå îãðîìåí, èíêðóñòèðàí ñúñ ñðåáðî ðîã ñ äúëúã ïðåçðàìåí ðåìúê. Ìúæúò èçãëåäà Ôðîäî è Áèëáî ñ âíåçàïíà èçíåíàäà.
- Òîâà - êàçà Åëðîíä, îáðúùàéêè ñå êúì Ãàíäàëô - å Áîðîìèð, ÷îâåê íà Þãà. Òîé ïðèñòèãíà ïðèçîðè äà òúðñè ñúâåò. Ïîìîëèõ ãî äà ïðèñúñòâà, çàùîòî òóê ùå ïîëó÷è îòãîâîð íà âúïðîñèòå ñè.
Íå âñè÷êî èçðå÷åíî è îáñúæäàíî íà Ñúâåòà ñå íóæäàå îò îïèñàíèå. Ìíîãî áå ãîâîðåíî çà ñúáèòèÿòà èç âúíøíèÿ ñâÿò, îñîáåíî èç Þãà è èç äèâèòå çåìè èçòî÷íî îò ïëàíèíèòå. Ôðîäî âå÷å áå ÷óë äîñòà ñëóõîâå çà òèÿ ñúáèòèÿ, íî ðàçêàçúò íà Ãëîèí áå íîâ çà íåãî è êîãàòî äæóäæåòî çàãîâîðè, òîé çàñëóøà âíèìàòåëíî. Îêàçâàøå ñå, ÷å äæóäæåòàòà îò Ñàìîòíàòà ïëàíèíà ñà îáõâàíàòè îò òðåâîãà ñðåä âåëèêîëåïíèòå ïëîäîâå íà ñâîÿ òðóä.
- Âå÷å ìíîãî ãîäèíè îòìèíàõà - êàçà Ãëîèí, - îòêàêòî ñÿíêàòà íà áåçïîêîéñòâîòî ñå ñïóñíà íàä íàøèÿ íàðîä. Îòêà÷àëî íå óñåòèõìå îòêúäå èäå òÿ. Òàéíî ñå ðàçíåñå øåïîò - òîé òâúðäåøå, ÷å íèå ñå ñâèðàìå íàòÿñíî, à øèðîêèÿò ñâÿò êðèå áåçáðîé áîãàòñòâà è âåëè÷èå. Íÿêîè çàãîâîðèõà çà Ìîðèÿ - ìîãúùî äåëî íà äåäèòå íè, íàðè÷àíî íà íàøèÿ åçèê Õàçàä-äóì; çàÿâÿâàõà, ÷å íàé-ñåòíå ñìå äîñòàòú÷íî ìîãúùè è ìíîãîáðîéíè, çà äà ñå çàâúðíåì.
Ãëîèí âúçäúõíà.
- Ìîðèÿ! Ìîðèÿ! ×óäî íà Ñåâåðíèÿ ñâÿò! Ïðåêàëåíî äúëáîêî êîïàõìå íèå òàì è ðàçáóäèõìå áåçèìåííèÿ óæàñ. Îòäàâíà ëåæàõà ïóñòè ïðîñòîðíèòå ïîäçåìíè çàìúöè ñëåä áÿãñòâîòî íà ÷åäàòà íà Äóðèí. Íî ñåãà íèå îòíîâî çàãîâîðèõìå çà òÿõ ñ êîïíåæ, àëà è ñúñ ñòðàõ, çàùîòî ìíîãî êðàëå áÿõà öàðóâàëè îòòîãàâà è íè åäíî äæóäæå íå áå äðúçíàëî äà ïðåêðà÷è ïîðòèòå íà Õàçàä-äóì îñâåí åäèíñòâåí Òðîð, à òîé çàãèíà. Íàé-ñåòíå îáà÷å Áàëèí ñå âñëóøà â øåïîòà è ðåøè äà çàìèíå; è ìàêàð Äàéí äà íå áå äàë ðàçðåøåíèå, òîé âçå ñúñ ñåáå ñè Îðè, Îèí è ìíîçèíà îò íàøèÿ íàðîä è ïîòåãëè íà þã. Òîâà áå ïðåäè òðèäåñåò ãîäèíè. Èçâåñ¬òíî âðåìå ïîëó÷àâàõìå íîâèíè è òå èçãëåæäàõà äîáðè: âåñòèòå ðàçêàçâàõà, ÷å Ìîðèÿ å îâëàäÿíà è â íåÿ çàïî÷âàò âåëèêè äåëà. Ïîñëå íàñòúïè ìúë÷àíèå è äî äíåñ îò Ìîðèÿ íÿìà íèêàêâà âåñò. È åòî ÷å ïðåäè îêîëî ãîäèíà ïðè Äàéí ñå ÿâè ïðàòåíèê, àëà íå îò Ìîðèÿ - îò Ìîðäîð äîéäå êîííèê â íîùòà è ïðèçîâà Äàéí ïðè ïîðòàòà. Âëàäåòåëÿò Ñàóðîí Áåëèÿ, ðå÷å òîé, áèë âúçæåëàë íàøàòà äðóæáà. Ùÿë äà ñå îòïëàòè ñ ïðúñòåíè çà íåÿ, êàêòî â äðåâíîñòòà. È ñðî÷íî èñêàë äà óçíàå âñè÷êî çà õîáèòèòå, ùî çà íàðîä ñà òå è êúäå îáèòàâàò. „Çàùîòî Ñàóðîí çíàå - äîáàâè òîé, - ÷å íÿêîãà ñòå ïîçíàâàëè åäèí îò òÿõ." Òîâà äúëáîêî íè ñìóòè è íèå íå îòãîâîðèõìå. Òîãàâà ñâèðåïèÿò ìó ãëàñ îìåêíà è àêî ìîæåøå, òîé äîðè áè ãî íàïðàâèë ñëàäúê êàòî ìåä. „Â äðåáåí çíàê íà íàøàòà äðóæáà Ñàóðîí èñêà ñàìî åäíî - ðå÷å òîé, - äà íàìåðèòå îíçè êðàäåö (òàêèâà áÿõà ñëîâàòà ìó) è ñ äîáðî èëè ñúñ çëî äà èçòðúãíåòå îò íåãî íàé-äðåáíèÿ îò ïðúñòåíèòå, åäíî íèùîæíî ïðúñòåí÷å, êîåòî íÿêîãà å îòêðàäíàë. Òî å äðåáîëèÿ, ïðèùÿâêà íà Ñàóðîí, àëà è çàëîã çà äîáðàòà âè âîëÿ. Íàìåðåòå ãî è òðèòå ïðúñòåíà, ïðèòåæàâàíè íÿêîãà îò âëàäåòåëèòå íà äæóäæåòàòà, ùå ñå çàâúðíàò ïðè âàñ, à öàðñòâîòî Ìîðèÿ ùå áúäå âàøå íàâåêè. Èçäèðåòå ñàìî âåñòè çà êðàäåöà - æèâ ëè å îùå è êúäå å - è ùå ïîëó÷èòå ùåäðà íàãðàäà è âå÷íàòà äðóæáà íà Âëàäåòåëÿ. Îòêàæåòå - è íåùàòà ùå òðúãíàò çëå. Îòêàçâàòå ëè?" Ïðè òåçè äóìè äúõúò ìó èçñúñêà êàòî çìèÿ è âñè÷êè íàîêîëî èçòðúïíàõà, àëà Äàéí ðå÷å: „Íè äà îòâðúùàì àç, íè íå. Òðÿáâà äà îáìèñëÿ ùî çíà÷è òîâà ïîñëàíèå è ùî êðèå ïîä ïðåêðàñíèòå ñè îäåæäè." - „Ìèñëè äîáðå, íî íå ñå áàâè ìíîãî" - çàðú÷à îíçè. „Àç îïðåäåëÿì âðåìåòî íà ðàçìèñëèòå ñè" - îòâúðíà Äàéí. „Çàñåãà" - ðå÷å ïðàòåíèêúò è ïðåïóñíà â ìðàêà. È íàòåæàõà îò îíàçè íîù ñúðöàòà íà íàøèòå âîæäîâå. È áåç ëþòèÿ ãëàñ íà âåñòîíîñåöà áèõìå ðàçáðàëè, ÷å çàïëàõà è ëóêàâñòâî ñå êðèÿò â ñëîâàòà ìó; çàùîòî âå÷å çíàåõìå, ÷å ñèëàòà, íàâëÿçëà îòíîâî â Ìîðäîð, íå ñå å ïðîìåíèëà, à îòêðàé âðåìå òÿ âèíàãè íè å ïðåäàâàëà. Íà äâà ïúòè ñå çàâúðíà ïðàòåíèêúò è äâàòà ïúòè ñè çàìèíà áåç îòãîâîð. Òðåòèÿò è ïîñëåäåí ïúò, êàçâà òîé, ùÿë äà äîéäå ñêîðî, ïðåäè êðàÿ íà ãîäèíàòà. È çàòîâà íàé-ñåòíå Äàéí ìå èçïðàòè äà ïðåäóïðåäÿ Áèëáî, ÷å Âðàãúò ãî òúðñè, è äà ðàçáåðà, àêî ìîãà, çàùî òîëêîâà æåëàå òîçè ïðúñòåí, íàé-íèùîæíèÿ îò âñè÷êè. À ñúùî è äà èçìîëÿ ñúâåò îò Åëðîíä, çàùîòî ñÿíêàòà ðàñòå è íàáëèæàâà. Îòêðèõìå, ÷å ïðàòåíèöè ñà èäâàëè è ïðè êðàë Áðàíä â Äåéë è òîé ñå áîè. Ñòðàõóâàìå ñå, ÷å ìîæå äà íå èçäúðæè. Âîéíàòà âå÷å å íàäâèñíàëà íàä èçòî÷íèòå ìó ãðàíèöè. Àêî íå îòãîâîðèì, Âðàãúò ìîæå äà ïðàòè ïîäâëàñòíèòå ñè õîðà íà ùóðì ñðåùó êðàë Áðàíä è Äàéí.
- Äîáðå ñè ñòîðèë, ÷å äîéäå - êàçà Åëðîíä. - Äíåñ ùå ÷óåø âñè÷êî íåîáõîäèìî, çà äà ðàçáåðåòå öåëòà íà Âðàãà. Íÿìàìå äðóã èçáîð îñâåí ñúïðîòèâàòà - ñúñ èëè áåç íàäåæäà. Àëà íå ùå áúäåòå ñàìè. Ùå óçíàåòå, ÷å âàøàòà áåäà å ñàìî ÷àñò îò áåäàòà íà öåëèÿ çàïàäåí ñâÿò. Ïðúñòåíúò! Ùî äà ñòîðèì ñ Ïðúñòåíà, íàé-íèùîæíèÿ îò ïðúñòåíèòå, äðåáíàòà ïðèùÿâêà íà Ñàóðîí? Ñ íåãî ùå òðÿáâà äà ðåøèì ñúäáàòà ñè. Òîâà å öåëòà, çà êîÿòî ñòå ñáðàíè òóê. Ñáðàíè, êàçâàì, ìàêàð äà íå ñúì âè ñáèðàë, ñòðàííèöè îò äàëå÷íè çåìè. Ñÿêàø ñëó÷àéíî äîéäîõòå è ñå ñðåùíàõòå òóê òúêìî â òîçè ñúäáîâåí ÷àñ. È âñå ïàê íå å òúé. Âÿðâàéòå ïî-ñêîðî, ÷å òàêà å áèëî ïèñàíî - íå äðóãè, à íèå, êîèòî ñåäèì òóê, äà ïîäèðèì ñïàñåíèå îò ãèáåëòà íà ñâåòà. È òúé, ñåãà îòêðèòî ùå áúäå èçðå÷åíî îíîâà, ùî äî äíåñ áå óêðèòî îò âñè÷êè îñâåí ìàëöèíà èçáðàíè. Çà äà ðàçáåðåòå îïàñíîñòòà, íàé-íàïðåä ùå ðàçêàæåì Èñòîðèÿòà íà Ïðúñòåíà îò íà÷àëîòî äî íàøè äíè. È àç ùå çàïî÷íà òàçè èñòîðèÿ, íî äðóã ùå ÿ çàâúðøè.
È âñè÷êè ñëóøàõà êàê Åëðîíä ðàçêàçâà ñ ÿñåí ãëàñ çà Ñàóðîí è Âñåâëàñòíèòå Ïðúñòåíè, èçêîâàíè â äðåâíè âðåìåíà, ïðåç Âòîðàòà åïîõà íà ñâåòà. Íÿêîè îò ïðèñúñòâàùèòå çíàåõà ÷àñò îò èñòîðèÿòà, íî íè¬êîé íå ÿ ïîçíàâàøå èçöÿëî è ìíîãî ïîãëåäè ñå îáúðíàõà ñ èçóìëåíèå è ñòðàõ êúì Åëðîíä, äîêàòî ãîâîðåøå çà åëôèòå êîâà÷è â Åðåãèîí, çà òÿõíàòà äðóæáà ñ Ìîðèÿ è çà æàæäàòà èì çà çíàíèÿ, êîÿòî Ñàóðîí ïðåâúðíàë â êëîïêà. Çàùîòî ïî îíèÿ âðåìåíà òîé îùå íå áèë çúë è ãðîçåí íà âèä è òå ïðèåëè ïîìîùòà ìó è ñòàíàëè ìîãúùè è èçêóñíè, äîêàòî òîé óçíàë âñè÷êèòå èì òàéíè, ïðåäàë ãè è òàéíî èçêîâàë â Îãíåíàòà ïëàíèíà Åäèíñòâåíèÿ Ïðúñòåí, çà äà áúäå òåõåí âëàñòåëèí. Àëà Êåëåáðèìáîð óñåòèë òîâà è ñêðèë Òðèòå, êîèòî áèë èçðàáîòèë; èçáóõíàëà âîéíà, ñòðàíàòà áèëà îïóñòîøåíà è ïîðòèòå íà Ìîðèÿ ñå çàòâî¬ðèëè çàâèíàãè.
Ïðåç äúëãèòå ïî-ñåòíåøíè ãîäèíè òîé òúðñåë äèðèòå íà Ïðúñòåíà, íî òúé êàòî òàçè èñòîðèÿ å èçëîæåíà äðóãàäå, êàêòî ñàì Åëðîíä ÿ å îïèñàë â ïðåìúäðèòå êíèãè, íå ùå ÿ îïèñâàìå òóê. Çàùîòî ðàçêàçúò å äúëúã, èçïúëíåí ñ âåëèêè è ñòðàøíè äåëà, è ìàêàð Åëðîíä äà ãîâîðåøå íàêðàòêî, ñëúíöåòî ñå èçäèãíà â íåáåòî è óòðîòî îòìèíà, ïðåäè òîé äà ñâúðøè.
Çà Íóìåíîð ðàçêàçà òîé, çà íåãîâîòî âåëè÷èå è ãèáåë, çà âðúùàíåòî íà ×îâåøêèòå êðàëå, ïîëåòåëè ñ êðèëåòå íà áóðÿòà îò äúëáèíèòå íà Ìîðåòî êúì Ñðåäíàòà çåìÿ. Òîãàâà Åëåíäèë Âèñîêè è ìîãúùèòå ìó ñèíîâå Èñèëäóð è Àíàðèîí ñòàíàëè âåëèêè âëàäåòåëè, ñúçäàëè Ñåâåðíîòî öàðñòâî â Àðíîð è Þæíîòî öàðñòâî â Ãîíäîð íàä óñòèåòî íà Àíäóèí. Àëà Ñàóðîí Ìîðäîðñêè ãè íàïàäíàë, òå ñêëþ÷èëè Ïîñëåäíèÿ ñúþç íà åëôè è õîðà è âîéíñòâîòî íà Ãèë-ãàëàä è Åëåíäèë ñå ñáðàëî â Àðíîð.
Ïîäèð òåçè ñëîâà Åëðîíä ïîìúë÷à è âúçäúõíà.
- È äíåñ âèæäàì âåëè÷èåòî íà çíàìåíàòà èì - êàçà òîé. - Òî ìè íàïîìíÿøå ñëàâàòà íà Ñòàðèòå âðåìåíà è âîéíñòâîòî íà Áåëåðèàíä, òúé ìíîãî âåëèêè ïðèíöîâå è ïúëêîâîäöè ñå áÿõà ñáðàëè. È âñå ïàê íå òúé ìíîãî, íå òúé ïðåêðàñíè, êàêòî â äíèòå, êîãàòî ðóõíà Òàíãîðîäðèì è åëôèòå âÿðâàõà, ÷å çëîòî å ñâúðøèëî çàâèíàãè, àëà íå áå òúé.
- È äíåñ âèæäàø? - íåóñåòíî èçðå÷å íà ãëàñ ìèñúëòà ñè ñìàÿíèÿò Ôðîäî. - Íî àç ìèñëåõ... - çàåêíà òîé, äîêàòî Åëðîíä ñå îáðúùàøå êúì íåãî - àç ìèñëåõ, ÷å ãèáåëòà íà Ãèë-ãàëàä å áèëà â áåçêðàéíî äàëå÷íà åïîõà.
- Íàèñòèíà å òúé - òúðæåñòâåíî îòâúðíà Åëðîíä. - Àëà ìîéòå ñïîìåíè ñòèãàò ÷àê äî Ñòàðèòå âðåìåíà. Ìîé îòåö áå Åàðåíäèë, ðîäåí â Ãîíäîëèí ïðåäè ðàçðóõàòà ìó, à ìàéêà ìè áå Åëâèíã, äúùåðÿ íà Äèîð, ñèí íà Ëóòèåí Äîðèàòñêà. Âèäÿë ñúì òðè åïîõè â Çàïàäà íà òîçè ñâÿò, ìíîãî ïîðàæåíèÿ è ìíîãî áåçïëîäíè ïîáåäè. Àç áÿõ âåñòîíîñåö íà Ãèë-ãàëàä è êðà÷èõ ñ íåãîâîòî âîèíñòâî. Ó÷àñòâàõ â áèòêàòà íà Äàãîðëàäñêèòå ïîëÿ ïðåä ×åðíàòà Ïîðòà íà Ìîðäîð, êúäåòî íàääåëÿõìå, çàùîòî íèêîé íå ìîæåòå äà óñòîè ïðåä Êîïèåòî íà Ãèë-ãàëàä è Ìå÷à íà Åëåíäèë - Àèãëîñ è Íàðñèë. Ñ î÷èòå ñè âèäÿõ ñåòíàòà ñå÷ ïî ñêëîíîâåòå íà Îðîäðóèí, êúäåòî çàãèíà Ãèë-ãàëàä è Åëåíäèë ðóõíà, è Íàðñèë ñå ïðå÷óïè ïîä íåãî; àëà ñàìèÿò Ñàóðîí áå ïîâàëåí è Èñèëäóð îòñå÷å Ïðúñòåíà îò äåñíèöàòà ìó ñ îñòàòúêà îò áàùèíèÿ ñè ìå÷ è ãî âçå çà òðîôåé.
Òóê ñå íàìåñè ÷óæäåíåöúò Áîðîìèð.
- Çíà÷è òîâà ñå å ñëó÷èëî ñ Ïðúñòåíà! - èçâèêà òîé. - Àêî íÿêîãà èç Þãà å áèëà ðàçêàçâàíà ïîäîáíà ëåãåíäà, òî òÿ îòäàâíà å çàáðàíåíà. ×óâàë ñúì çà Âåëèêèÿ Ïðúñòåí íà îíçè, êîãîòî íå íàçîâàâàìå; àëà íèå âÿðâàõìå, ÷å òîé å èç÷åçíàë îò ñâåòà ñðåä ðàçðóõàòà íà ïúðâîòî ìó öàð¬ñòâî. Èñèëäóð ãî å âçåë! Íàèñòèíà óäèâèòåëíà íîâèíà.
- Óâè, äà! - êàçà Åëðîíä, - Èñèëäóð ãî âçå, à íå áèâàøå. Òðÿáâàøå òîãàâà äà ãî çàïðàòÿò â îãúíÿ íà Îðîäðóèí, òàì, ãäå áå ñúòâîðåí. Àëà ìàëöèíà çàáåëÿçàõà ùî ñòîðè Èñèëäóð. Òîé åäèíñòâåí ñòîåøå äî áàùà ñè â îíàÿ ñåòíà áîðáà íà æèâîò è ñìúðò, à êðàé Ãèë-ãàëàä áÿõìå ñàìî Êèðäàí è àç. Íî Èñèëäóð íå ïîñëóøà ñúâåòà íè. „Ùå ãî âçåìà êàòî êðúâåí îòêóï çà áàùà ñè è áðàò ñè" - êàçà òîé; è ùåì èëè íå ùåì, òîé ãî ïðèáàâè êúì ñúêðîâèùàòà ñè. Àëà ñêîðî áå ïðåäàäåí îò íåãî è çàãè¬íà; è íà Ñåâåð, íàðåêîõà Ïðúñòåíà „Çëîòî íà Èñèëäóð". Âñå ïàê ìîæå áè ñìúðòòà áå ïî-äîáðà îò äðóãîòî, ùî ìîæåòå äà ãî ñïîëåòè.
Ñàìî íà Ñåâåð ñòèãíàõà òèÿ âåñòè è ñàìî ìàëöèíà ãè óçíàõà. Íèùî ÷óäíî, ÷å íå ñè ãè ÷óâàë, Áîðîìèðå. Îò êëàíåòî íà Ïåðóíèêîâè ïîëÿ, êúäåòî çàãèíà Èñèëäóð, ñå çàâúðíàõà ñàìî òðèìà ìúæå ñëåä äúëãî ñêèòàíå èç ïëàíèíèòå. Åäèí îò òÿõ áå Îòàð - îðúæåíîñåöúò íà Èñèëäóð, êîéòî íîñåøå ïàð÷åòàòà îò ìå÷à íà Åëåíäèë; òîé ãè âðú÷è íà Âàëàíäèë, íàñëåäíèêà íà Èñèëäóð, îñòàâåí òóê â Ëîìèäîë, çàùîòî áå îùå ìàëêî äåòå. Àëà Íàðñèë áå ñòðîøåí, ñâåòëèíàòà ìó èçãàñíà è äî äíåñ íå ñà ãî èçêîâàëè íàíîâî.
Áåçïëîäíà ëè íàðåêîê ïîáåäàòà íà Ïîñëåäíèÿ ñúþç? Íå ñúâñåì, àëà âñå ïàê òÿ íå ïîñòèãíà öåëòà ñè. Ñàóðîí áå ïîãóáåí, íî íå óíèùîæåí. Ïðúñòåíúò ìó áå èç÷åçíàë, íî íå ðàçáèò. ×åðíàòà êóëà áå ñðóòåíà, íî îñíîâèòå é îñòàâàõà â çåìÿòà, çàùîòî ñà áèëè ñúòâîðåíè îò ñèëàòà íà Ïðúñòåíà è ùå òðàÿò, äîêàòî òîé ñúùåñòâóâà. Ìíîãî åëôè, ìíîãî ìîãúùè ìúæå è ìíîãî îò òåõíèòå äðóãàðè çàãèíàõà âúâ âîéíàòà. Àíàðèîí áå ïîãóáåí, Èñèëäóð áå ïîãóáåí, Ãèë-ãàëàä è Åëåíäèë íàïóñíàõà òîçè ñâÿò. Íèêîãà âå÷å íå ùå èìà òàêúâ ñúþç íà åëôè è õîðà, çàùîòî õîðàòà ñå ìíîæàò, à Ïúðâîðîäíèòå íàìàëÿâàò è äâàòà ðîäà âñå ïîâå÷å ñå ðàçäåëÿò. Îò îíçè äåí íàòàòúê íàðîäúò íà Íóìåíîð çàïàäíà è çåìíèòå ìó ãîäèíè ñå ñêúñÿâàò îò âåê íà âåê.
Íà Ñåâåð, ñëåä âîéíàòà è êëàíåòî íà Ïåðóíèêîâè ïîëÿ, õîðàòà îò Çàäìîðèÿ âçåõà äà ÷åçíàò è ãðàäúò èì Àííóìèíàñ êðàé åçåðîòî Áëåäîçäðà÷ ïîòúíà â ðàçðóõà; ïîòîìöèòå íà Âàëàíäèë ñå ïðåìåñòèõà âúâ Ôîðíîñò íà âèñîêèòå Ñåâåðíè ðèäîâå, à äíåñ è òàì å ñàìî ïóñòîø. Õîðàòà ÿ íàðè÷àò Íàñèïà íà ìúðòâèòå è ñå áîÿò äà ïðèñòúïÿò òàì. Çàùîòî íàðîäúò íà Àðíîð ñå ñòîïè, âðàãîâåòå ìó ãî ïîãóáèõà è âëàäè÷åñòâîòî ìó îòìèíà, îñòàâÿéêè ñàìî çåëåíè ìîãèëè ïî òðåâèñòèòå õúëìîâå.
Íà Þã öàðñòâîòî Ãîíäîð èçòðàÿ ïî-äúëãî; èçâåñòíî âðåìå âåëè÷èåòî ìó íàðàñòâàøå, íàïîìíÿéêè äîíÿêúäå ìîãúùåñòâîòî íà Íóìåíîð ïðåäè íåãîâàòà ãèáåë. Âèñîêè êóëè ñúãðàäè òîçè íàðîä, è ìîùíè êðåïîñòè, è ïðèñòàíèùà ñ áåçáðîé êîðàáè; è íàðîäè, ãîâîðåùè ìíîãîáðîéíè åçèöè, ñå ïðåêëàíÿõà ïðåä êðèëàòàòà êîðîíà íà Êðàëåòå ×îâåøêè. Ïðåñòîëåí ãðàä èì áå Îñãèëèàò, Öèòàäåëàòà íà Çâåçäèòå, ïîñðåä êîÿòî ìèíàâàøå Ðåêàòà. È íà èçòîê èçãðàäèõà Ìèíàñ Èòèë, Êóëàòà íà Èçãðÿâàùàòà Ëóíà âúðõó ñêëîíà íà Ïëàíèíàòà íà Ñÿíêàòà; à íà Çàïàä, â ïîäíîæèåòî íà Áåëèòå ïëàíèíè, èçäèãíàõà Ìèíàñ Àíîð, Êóëàòà íà Çàëÿçâàùîòî Ñëúíöå. Òàì, â äâîðåöà íà Êðàëÿ, ðàñòåøå áÿëî äúðâî îò ñåìåòî íà îíîâà äúðâî, êîåòî Èñèëäóð áå äîíåñúë ïðåç ìîðñêèòå äúëáèíè, à ñåìåòî íà îíîâà äúðâî èäâàøå îò Åðåñåÿ, à ïðåäè òîâà - îò Íàé-äàëå÷íèÿ Çàïàä â Äåíÿ ïðåäè äíèòå îò ìëàäîñòòà íà ñâåòà.
Íî ñðåä áúðçèÿ áÿã íà ãîäèíèòå â Ñðåäíàòà çåìÿ ðîäúò íà Ìåíåëäèë, ñèí íà Àíàðèîí ñå ïðåêúñíà, Äúðâîòî èçñúõíà è â æèëèòå íà Íóìåíîðöèòå ñå âëÿ êðúâ îò ïî-ñëàáè õîðà. Ñåòíå ñòðàæàòà ïî ñòåíèòå íà Ìîðäîð çàäðÿìà è ìðà÷íè ñúçäàíèÿ îòíîâî ïðîïúëçÿõà êúì Ãîðãîðîò. È ñëåä âðåìå çëè òâàðè èçëÿçîõà îòòàì, ïðåâçåõà Ìèíàñ Èòèë, ïðåâúðíàõà ÿ â ñâîå ñâúðòàëèùå è â ìÿñòî, èçïúëíåíî ñ óæàñ; è äíåñ ÿ íàðè÷àò Ìèíàñ Ìîðãóë, Êóëà íà Ìàãèÿòà. Òîãàâà Ìèíàñ Àíîð áå ïðåèìåíóâàíà Ìèíàñ Òèðèò, Êóëà íà Ñòðàæàòà; è âå÷íî âîþâàò òèÿ äâå êðåïîñòè, àëà Îñãèëèàò, êîéòî ëåæåøå ïîìåæäó èì, áå èçîñòàâåí è ñàìî ñåíêè áðîäÿò èç ðóèíèòå ìó.
Ìíîãî ÷îâåøêè ïîêîëåíèÿ îòìèíàõà îòòîãàâà. Íî Âëàäåòåëèòå íà Ìèíàñ Òèðèò âñå òúé ñìåëî ñå ñðàæàâàò, îòáëúñêâàò íàøèòå âðàãîâå è óäúðæàò Ðåêàòà îò Àðãîíàò äî Ìîðåòî. È åòî ÷å òàÿ ÷àñò îò ðàçêàçà, êîÿòî ñå ïàäàøå íà ìåí, îòèâà êúì ñâîÿ êðàé. Çàùîòî â äíèòå íà Èñèë¬äóð Ïðúñòåíúò-Ïîâåëèòåë èç÷åçíà íåçíàéíî êúäå è Òðèòå áÿõà îñâîáîäåíè îò íåãîâàòà âëàñò. Àëà â äåí-äíåøåí íàä òÿõ îòíîâî íàäâèñâà çàïëàõà - çà íàøà ñêðúá Åäèíñòâåíèÿò å áèë íàìåðåí. Äðóãè ùå ðàçêàæàò êàê, òúé êàòî â íàìèðàíåòî ìó ìîÿòà ðîëÿ å ìàëêà.
Òîé ñâúðøè, íî ìèãîì ïðåä òÿõ ñå âúçïðàâè Áîðîìèð, âèñîê è ãîð¬äåëèâ.
- Ðàçðåøè ìè, áëàãîðîäíè Åëðîíäå - ðå÷å òîé, - ïúðâî äà ðàçêàæà îùå íåùî çà Ãîíäîð, çàùîòî íàèñòèíà îò Ãîíäîð èäâàì àç. È äîáðå áè áèëî âñè÷êè çà çíàÿò ùî ñòàâà òàì. Ìàëöèíà, ìèñëÿ, ïîçíàâàò äåëàòà íè è îùå ïî-ìàëêî ñå äîñåùàò êàêâè çàïëàõè ãè äåáíàò, àêî íàé-ñåòíå ðóõíåì ïîä òåæêèòå óäàðè.
Íå âÿðâàéòå, ÷å â çåìèòå íà Ãîíäîð å ñåêíàëà êðúâòà íà Íóìåíîð, íèòî ÷å ãîðäîñòòà è äîñòîéíñòâîòî ìó ñà çàáðàâåíè. Íàøàòà äîáëåñò âñå îùå âúçïèðà äèâèòå îðäè îò Èçòîêà è óäúðæà íà ðàçñòîÿíèå óæàñà íà Ìîðãóë; è ñàìî òúé ñå ñúõðàíÿâàò ìèðúò è ñâîáîäàòà â çåìèòå çàä íàñ, òâúðäèíàòà íà Çàïàäà. Íî ùî ùå ñòàíå, àêî íå óñòîèì è Ðåêàòà áúäå ïðåêîñåíà?
È âñå ïàê ìîæå áè íå å äàëå÷å òîçè ÷àñ. Áåçèìåííèÿò Âðàã îòíîâî ñå âúçïðàâè. È ïàê ñå èçäèãà äèì íàä Îðîäðóèí, íàðè÷àí îò íàñ Ñúäáîâíàòà ïëàíèíà. Ìîùòà íà ×åðíàòà ñòðàíà ðàñòå è íèå ñìå â òåæêà îáñàäà. Êîãàòî Âðàãúò ñå çàâúðíà, íàðîäúò íè áå èçòëàñêàí îò Èòèëèåí, íàøåòî ïðåêðàñíî âëàäåíèå èçòî÷íî îò Ðåêàòà, ìàêàð ÷å óäúðæàõìå òàì ïðåäìîñòèå è ãàðíèçîí. Àëà ïðåç þíñêèòå äíè íà òàÿ ãîäèíà âíåçàïíà ñå÷ âðúõëåòÿ îò Ìîðäîð è íè ïîìåòå. Âðàãúò íè ïðåâúçõîæäàøå ìíîãîêðàò¬íî, çàùîòî Ìîðäîð ñå áå ñúþçèë ñ Èçòî÷íîòî ïëåìå è æåñòîêèòå Õàðàäðèìè, íî íå áðîÿò íè ïîãóáè. Ñèëà èìàøå òàì, êàêâàòî íå áÿõìå ñðåùàëè ïðåäè.
Íÿêîè êàçâàõà, ÷å ìîæåëà äà ñå âèäè êàòî îãðîìåí ÷åðåí êîííèê, êàòî òúìíà ñÿíêà â ëóííèÿ ñóìðàê. Êúäåòî ñå ìÿðêàøå òîé, áåçóìèå èçïúëâàøå âðàãîâåòå íè, àëà è íàé-õðàáðèòå ñðåä íàñ òðúïíåõà â ñòðàõ, êîíå è õîðà îòñòúïâàõà è ïîáÿãâàõà. Ñàìî øåïà ìúæå îò Èçòî÷íèÿ íè ãàðíèçîí ñå çàâúðíàõà, óíèùîæàâàéêè ïîñëåäíèÿ ìîñò, îöåëÿë äîòîãàâà ñðåä ðóèíèòå íà Îñãèëèàò.
Àç áÿõ â îòðÿäà, êîéòî óäúðæàøå ìîñòà, äîêàòî äðóãè çàä íàñ ãî ðóøàõà. Ñàìî ÷åòèðèìà ñå ñïàñèõìå ñ ïëóâàíå - íèå ñ áðàò ìè è îùå äâàìèíà. Íî è ñåãà ïðîäúëæàâàìå áèòêàòà è óäúðæàìå îò êðàé äî êðàé çàïàäíèÿ áðÿã íà Àíäóèí; è ÷óÿò ëè èìåíàòà íè, îíèÿ, ùî ñå ïðèêðèâàò çàä íàñ, èçðè÷àò âúçõâàëè - ìíîãî âúçõâàëè ïðàùàò, íî ìàëêî ïîìîù. Åäèíñòâåíè åçäà÷èòå îò Ðîõàí ñå îòçîâàâàò äíåñ íà ïîâèêà íè.
Ïðåç ìíîãî äúëãè è îïàñíè ëåâãè äîéäîõ â òîçè òåæúê ÷àñ ñ ïîñëà¬íèå çà Åëðîíä; ñòî è äåñåò äíè ïúòóâàõ ñàì-ñàìè÷úê. Àëà íå òúðñÿ ñúþçíèöè âúâ âîéíàòà. Â ìúäðîñòòà å ìîãúùåñòâîòî íà Åëðîíä, à íå â îðúæèÿòà, òâúðäè ìúëâàòà. Èäâàì äà ìîëÿ çà ñúâåò è çà òúëêóâàíå íà çàïëåòåíè ñëîâà. Çàùîòî â íàâå÷åðèåòî íà âíåçàïíîòî íàïàäåíèå ñòðà¬íåí ñúí ñïîõîäè ìîÿ áðàò â íåñïîêîéíàòà ìó äðÿìêà, à ïîäèð òóé ãî ñïîõîæäàøå ÷åñòî, âåäíúæ ãî ñúíóâàõ è àç.
Â òîçè ñúí ìè ñå ñòîðè, ÷å èçòî÷íîòî íåáå ïîòúìíÿ è îòåêíàõà âñå ïî-ìîùíè ãðúìîòåâèöè, àëà íà çàïàä âñå îùå ñå êðåïåøå áëåäà ñâåòëèíà è ÷óõ êàê îòêúì íåÿ âèêà äàëå÷åí, íî ÿñåí ãëàñ:

Âúâ Èìëàäðèñ èäåòå
çà Ìå÷, ùî áå ñòðîøåí;
òàì ñáèðà ñå Ñúâåòà
çà ñåòåí áîé ñâåùåí
è ñâîÿ çíàê ñúäáàòà
ùå âè ïîñî÷è ñ ïðúñò -
íà Èñèëäóð Çëèíàòà
ùå âäèãíå Ïîëóðúñò.

Ìàëêî ìîæåõìå äà ðàçáåðåì îò òèÿ äóìè è ãè ðàçêàçàõìå íà áàùà ñè, Äåíåòîð, Âëàäåòåë íà Ìèíàñ Òèðèò, ïî-ìúäúð îò ìúäðèòå â Ãîíäîð. Åäíî êàçà òîé, ÷å â äðåâíè âðåìåíà Èìëàäðèñ áèëî åëôè÷åñêîòî èìå íà äàëå÷íà ñåâåðíà äîëèíà, êúäåòî æèâååë Åëðîíä Ïîëóåëô, íàé-âåëèê ñðåä âëàñòåëèíèòå íà ìúäðîñòòà. È òúé, âèæäàéêè â êîëêî îò÷àÿíî ïîëîæå¬íèå ñìå èçïàäíàëè, áðàò ìè ïëàìíà îò íåòúðïåíèå äà ïîñëóøà ñúíÿ è äà ïîòúðñè Èìëàäðèñ, íî ïúòÿò áå íåñèãóðåí è îïàñåí, çàòîâà ãî ïîåõ àç. Ñ áîëêà íà ñúðöå ìå ïóñíà áàùà ìè è äúëãî áðîäèõ ïî çàáðàâåíè äðóìèùà, äèðåéêè äîìà íà Åëðîíä, çà êîéòî ìíîçèíà áÿõà ÷óâàëè, àëà ìàëöèíà çíàåõà ãäå ñå íàìèðà.
- È òóê, â äîìà íà Åëðîíä, îùå ìíîãî íåùà ùå òè ñå ðàçêðèÿò - èçðå÷å Àðàãîðí, ñòàâàéêè íà êðàêà. Òîé õâúðëè ìå÷à ñè íà ìàñàòà ïðåä Åëðîíä è îñòðèåòî ìó áåøå ïðå÷óïåíî íà äâå. - Åòî Ìå÷à, ùî áå ñòðîøåí!
- À òè êîé ñè è ùî îáùî èìàø ñ Ìèíàñ Òèðèò? - çàïèòà Áîðîìèð, îãëåæäàéêè ó÷óäåíî èçïèòîòî ëèöå íà Ñêèòàëåöà è îâåõòåëèÿ ìó ïëàù.
- Òîé å Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí - êàçà Åëðîíä, - ïîäèð áåçáðîé ïðàäåäè ïîñëåäåí íîñèòåë íà íàñëåäñòâîòî íà Åëåíäèëîâèÿ ñèí - Èñèë¬äóð îò Ìèíàñ Èòèë. Òîé å Âîæä íà Äóíåäàíöèòå îò Ñåâåðà, à ìàëöèíà ñà îñòàíàëè äíåñ îò òîçè íàðîä.
- Çíà÷è èçîáùî íå å ìîé, íà òåá ïðèíàäëåæè! - âúçêëèêíà èçóìåíèÿò Ôðîäî è ðèïíà íà íîçå, ñÿêàø î÷àêâàøå íåçàáàâíî äà ìó ïîèñêàò Ïðúñòåíà.
- Íå ïðèíàäëåæè íà íèêîãî îò íàñ - îòâúðíà Àðàãîðí, - àëà å áèëî ïðåäîïðåäåëåíî òè äà ãî íîñèø äîíÿêúäå.
- Èçâàäè Ïðúñòåíà, Ôðîäî! - òúðæååòâåíî èçðå÷å Ãàíäàëô. - Óäà¬ðè ÷àñúò. Ïîâäèãíè ãî è òîãàâà Áîðîìèð ùå ðàçáåðå îñòàòúêà îò çàãàäêàòà ñè.
Íàñòúïè òèøèíà è âñè÷êè ïîãëåäè ñå îáúðíàõà êúì Ôðîäî. Âíå¬çàïíî çàñðàìåí è áîÿçëèâ, òîé áå èçïúëíåí îò ìîãúùî íåæåëàíèå äà ðàçêðèå Ïðúñòåíà è äîðè äà ãî äîêîñíå. Èñêàøå ìó ñå äà å íåéäå äàëå÷ îòòóê. Ïðúñòåíúò ñèÿéíî çàáëåùóêà, êîãàòî ãî èçäèãíà ïðåä Ñúâåòà â òðåïåðåùà äëàí.
- Âèæòå Çëîòî íà Èñèëäóð! - êàçà Åëðîíä.
Áîðîìèð ñå âçðÿ â äðåâíèÿ ïðåäìåò è î÷èòå ìó ïðîáëåñíàõà.
- Ïîëóðúñòúò! - ïðîìúðìîðè òîé. - Íèìà íàé-ñåòíå èäå ñúäáàòà íà Ìèíàñ Òèðèò? Íî çàùî òîãàâà äà òúðñèì ñ÷óïåí ìå÷?
- Äóìèòå íå ñïîìåíàâàõà ñúäáàòà íà Ìèíàñ Òèðèò - êàçà Àðà¬ãîðí. - Íî íàèñòèíà íè ÷àêàò ñúäáîâíè âåëèêè äåëà. Çàùîòî Ìå÷úò, ùî áå ñòðîøåí, å Ìå÷úò íà Åëåíäèë, êîéòî ñå ïðå÷óïèë ïîä ìúðòâîòî ìó òÿëî. Íàñëåäíèöèòå ìó ãî ñúõðàíèõà êàòî ñúêðîâèùå äîðè êîãàòî èçãóáèõà öÿëîòî îñòàíàëî íàñëåäñòâî; îò äðåâíîñòòà ñå ãîâîðè ñðåä íàñ, ÷å òîé îòíîâî ùå áúäå èçêîâàí, êîãàòî ñå íàìåðè Ïðúñòåíúò, Çëîòî íà Èñèëäóð. Ùî ùå çàïèòàø ñåãà, êîãàòî âèäÿ òúðñåíèÿ ìå÷? Æåëàåø ëè ðîäúò íà Åëåíäèë äà ñå çàâúðíå â Ãîíäîðñêîòî öàðñòâî?
- Íå áÿõ ïðàòåí äà ïðîñÿ áëàãîäåÿíèÿ, à ñàìî äà ïîòúðñÿ ñìèñúëà íà çàãàäêàòà - ãîðäåëèâî îòâúðíà Áîðîìèð. - Àëà òåæêà å íàøàòà ó÷àñò è Ìå÷úò íà Åëåíäèë áè áèë ïîìîù, íà êàêâàòî íå ñå è íàäÿâàõìå - àêî ïîäîáíî ÷óäî íàèñòèíà ìîæå äà ñå çàâúðíå îò ñåíêèòå íà ìèíàëîòî.
Òîé èçãëåäà Àðàãîðí è â î÷èòå ìó òåãíåøå ñúìíåíèå.
Ôðîäî óñåòè êàê Áèëáî íåòúðïåëèâî ñå ðàçìúðäà äî íåãî. Î÷åâèäíî òîé ñå îáèæäàøå îò îòíîøåíèåòî êúì ïðèÿòåëÿ ìó. Èçâåäíúæ ñå èçïðàâè è èçáóõíà:

Íå âñÿêîå çëàòî ñèÿå,
íå âñåêè ñêèòàëåö å âðàã;
çäðàâ ñòàðåö íå âåõíå äî êðàÿ,
íå æàðè ñëàíà êîðåí ÿê.
Ùå ëóìíå ïàê ïëàìúê èçãàñíàë,
íàä ñÿíêàòà - ëú÷ çàñèÿë;
ñòðîøåíèÿò ìå÷ ùå çàðàñíå,
ñâàëåíèÿò ïàê ùå å êðàë.

- Ìîæå è äà íå å ìíîãî äîáðî, íî å òî÷íî... àêî òè å íóæíî îùå íåùî îñâåí äóìèòå íà Åëðîíä - äîáàâè òîé. - Àêî ñè å ñòðóâàëî äà ïðîïúòóâàø ñòî è äåñåò äíè, çà äà ãî ÷óåø, òî ïîñòàðàé ñå äà ãî èçñëóøàø.
Ñåòíå èçñóìòÿ, ñåäíà è ïðîøåïíà íà Ôðîäî:
- Àç ëè÷íî ãî ñú÷èíèõ çà Äóíàäàí - ìíîãî îòäàâíà, êîãàòî çà ïðúâ ïúò ìè ðàçêàçà èñòîðèÿòà ñè. Ïî÷òè ñúæàëÿâàì, ÷å ïðèêëþ÷åíèÿòà ñà ïðèâúðøèëè è ÷å íå ùå ïîòåãëÿ ñ íåãî, êîãàòî ÷àñúò ìó óäàðè.
Àðàãîðí ñå óñìèõíà íà Áèëáî, ïîñëå îòíîâî ñå îáúðíà êúì Áîðîìèð.
- Ëè÷íî àç òè ïðîùàâàì ñúìíåíèÿòà. Íå ïðèëè÷àì òâúðäå íà âåëè÷åñòâåíèòå îáðàçè íà Åëåíäèë è Èñèëäóð, èçñå÷åíè â ïîêîèòå íà Äåíåòîð. Íå ñúì Èñèëäóð, à ñàìî íåãîâ íàñëåäíèê. Òåæúê è äúëúã æèâîò ïðåæèâÿõ; ëåâãèòå îòòóê äî Ãîíäîð ñà ñàìî ÷àñòèöà â ñïèñúêà íà ïúòåøåñòâèÿòà ìè. Ìíîãî ïëàíèíè è ðåêè ïðåñÿêîõ, ìíîãî ðàâíèíè ïðåáðîäèõ, ÷àê äî äàëå÷íèòå çåìè íà Ðóí è Õàðàä, êúäåòî çâåçäèòå ñà ÷óæäè. Àëà äîêîëêîòî ìîãà äà èìàì ðîäèíà, òÿ å íà ñåâåð. Çàùîòî òóê ñà æèâåëè, áàùà ïîäèð áàùà, ñèí ïîäèð ñèí, áåçáðîé ïîêîëåíèÿ íàñëåäíèöè íà Âàëàíäèë. Ïîìðà÷íÿõà íàøèòå äíè è èçãóáèõìå ìèíàëîòî âåëè÷èå, íî Ìå÷úò íåèçìåííî ñå ïðåäàâàøå íà íîâèÿ õðàíèòåë. È îùå íåùî ùå òè êàæà, Áîðîìèðå, ïðåäè äà ñâúðøà. Ñàìîòíè ìúæå ñìå íèå, Ñêèòàëöè èç Ïóùèíàêà, ëîâöè - àëà ëîâöè íà ñëóãèòå íà Âðàãà; çàùîòî òå ñà íà ìíîãî ìåñòà, íå ñàìî â Ìîðäîð. Àêî Ãîíäîð, Áîðîìèðå, å áèë íåïîêëàòèìà òâúðäèíà, òî íèå èçèãðàõìå äðóãà ðîëÿ. Èìà ìíîãî çëî, êîåòî âàøèòå ÿêè ñòåíè è áëÿñêàâè ìå÷îâå íå ìîãàò äà óäúðæàò. Ìàëêî çíàåòå çà çåìèòå îòâúí ãðàíèöèòå âè. Ìèð è ñâîáîäà ëè ðå÷å? Íå áè ãè âèäÿë Ñåâåðúò áåç íàñ. Ñòðàõúò ùåøå äà ãè ñìàæå. Íî êîãàòî ìðà÷íè ñúçäàíèÿ èäâàò îò áåçäîìíèòå õúëìîâå èëè èçïúëçÿâàò îò ñóìðà÷íèòå ëåñîâå, òå áÿãàò îò íàñ. Êîé áè äðúçíàë äà áðîäè ïî äðóìèùàòà, êîëêî ïîêîé áè îñòàíàë íîùåì èç òèõèòå çåìè èëè â äîìîâåòå íà ïðîñòèòå õîðèöà, àêî Äóíåäàíöèòå çàñïÿõà èëè äî åäèí ïîòúíåõà â ãðîáà? È âúïðåêè òîâà ïîëó÷àâàìå ïî-ìàëêî áëàãîäàðíîñò îò âàñ. Ïúòíèöèòå íè ãëåäàò èçïîä âåæäè, ñåëÿíèòå íè ïîäõâúðëÿò îáèäíè èìåíà. „Áúðçîõîä" ìå íàðè÷à îíçè äåáåë ìúæ, æèâååù ñàìî íà åäèí äåí ïúò îò âðàãîâå, êîèòî áèõà ñìðàçèëè êðúâòà ìó, ñ îãúí è ìå÷ áèõà ñúñèïàëè íåãîâîòî ãðàä÷å, àêî íå áäÿõìå íåóìîðíî. Àëà äðóãî íå ìîæåì äà ñòîðèì. Íå ìú÷àò ãðèæà è ñòðàõ ïðîñòèòå õîðèöà è íåêà ñè îñòàíàò ïðîñòè, à íèå ñìå äëúæíè äà ãè îõðàíÿâàìå òàéíî. Ðàñòå òðåâàòà, ãîäèíèòå ëåòÿò, à òîâà ñè îñòàâà âå÷íà çàäà÷à íà ìîÿ ðîä. Íî ñåãà ñâåòúò îòíîâî ñå ìåíè. Íîâ ÷àñ íàáëèæàâà. Çëîòî íà Èñèëäóð å íàìåðåíî. ×àêà íè ñðàæåíèå. Ìå÷úò ùå áúäå èçêî¬âàí íàíîâî. Àç ùå äîéäà â Ìèíàñ Òèðèò.
- Çëîòî íà Èñèëäóð å íàìåðåíî, êàçâàø - ðå÷å Áîðîìèð. - Âèäÿõ ëúñêàâî ïðúñòåí÷å â äåñíèöàòà íà ïîëóðúñòà; íî êàçâàò, ÷å Èñèëäóð çàãèíàë îùå ïðåäè äà çàïî÷íå íàøàòà åïîõà íà ñâåòà. Îòêúäå çíàÿò Ìúäðåöèòå, ÷å òîâà å íåãîâèÿò ïðúñòåí? È êàê å ïðåìèíàë ïðåç ãîäèíè¬òå, äîäåòî ãî äîíåñå òóê òîëêîâà ñòðàíåí ïðàòåíèê?
- Ùå ÷óåø è òîâà - êàçà Åëðîíä.
- Íî íå ñåãà, ìîëÿ òå, Âëàäåòåëþ! - îáàäè ñå Áèëáî. - Âå÷å íàáëè¬æàâà ïëàäíå è èìàì íóæäà äà ñå ïîäêðåïÿ.
- Íå ñúì òå íàçîâàë - óñìèõíà ñå Åëðîíä. - Àëà ùå ãî ñòîðÿ ñåãà. Õàéäå! Ðàçêàæè íè èñòîðèÿòà ñè. È àêî îùå íå ñè ÿ îïèñàë â ñòèõîâå, ìîæåø äà ÿ èçëîæèò ñ ïðîñòè äóìè. Êîëêîòî ïî-êðàòúê áúäåø, òîëêî¬âà ïî-ñêîðî ùå ñå ïîäêðåïèø.
- Ìíîãî äîáðå - êàçà Áèëáî. - Ùå ñòîðÿ êàêòî ïîâåëÿâàø. Àëà ñåãà ùå ðàçêàæà èñòèíñêàòà èñòîðèÿ è àêî íÿêîè ñà ìå ÷óâàëè äà ÿ îïèñâàì äðóãîÿ÷å - òîé èçâè î÷è êúì Ãëîèí, - ìîëÿ ãè äà çàáðàâÿò è äà ìè ïðîñòÿò. Â îíèÿ äíè ñàìî æåëàåõ äà îáÿâÿ ïðàâàòà ñè íàä ñúêðîâèùåòî è äà ñå î÷èñòÿ îò èìåòî „êðàäåö", ñ êîåòî áÿõ îïåòíåí. Íî ìîæå áè ñåãà ðàçáèðàì íåùàòà ìàëêî ïî-äîáðå. Êàêòî è äà å, åòî êàêâî ñå ñëó÷è.
Çà íÿêîè îò ïðèñúñòâàùèòå èñòîðèÿòà íà Áèëáî áå ñúâñåì íåïîçíàòà è òå ñ èçóìëåíèå ñëóøàõà êàê ñòàðèÿò õîáèò - à òîé ñúâñåì íå áå íåäîâîëåí - ðàçêàçâà äî íàé-äðåáíè ïîäðîáíîñòè ïðèêëþ÷åíèåòî ñè ñ Àì-ãúë. Íå ïðîïóñíà íèòî åäíà îò ãàòàíêèòå. Àêî ìó áÿõà ðàçðåøèëè ùåøå äà îïèøå è ïðàçíèêà, è èç÷åçâàíåòî ñè îò Ãðàôñòâîòî, íî Åëðîíä âäèãíà ðúêà.
- ×óäåñíè ñëîâà, ïðèÿòåëþ ìîé - êàçà òîé, - àëà ñòèãà çàñåãà. Äîñòàòú÷íî å äà çíàåì, ÷å Ïðúñòåíúò å ïðåìèíàë ó Ôðîäî, òâîÿ íàñëåäíèê. Íåêà ãîâîðè òîé!
Äàëå÷ íå òúé îõîòíî, êàêòî Áèëáî, Ôðîäî ðàçêàçà çà îòíîøåíèÿòà ñè ñ Ïðúñòåíà îò îíçè äåí, êîãàòî ãî áå ïîëó÷èë íà ñúõðàíåíèå. Ïðèñúñòâàùèòå ðàçïèòâàõà è îáñúæäàõà âñÿêà íåãîâà ñòúïêà ïî ïúòÿ îò Õîáèòîâî äî Áðóèíåíñêèÿ Áðîä, ïðîó÷èõà âñè÷êî, êîåòî ìîæåòå äà ñè ñïîìíè çà ×åðíèòå êîííèöè. Íàé-ïîñëå òîé îòíîâî ñè ñåäíà.
- Áèâà ñè òå - ïðîøåïíà Áèëáî. - Õóáàâ ðàçêàç ùåøå äà íàïðàâèø, àêî íå òå áÿõà ïðåêúñâàëè ïðåç öÿëîòî âðåìå. Îïèòàõ äà çàïèøà òóé-îíóé, íî àêî òðÿáâà äà ãî âêëþ÷à â êíèãàòà ñè, ùå ñå íàëîæè äà ïðåãëåäàìå çàåäíî çàïèñêèòå ïî íÿêîå âðåìå. Äîêàòî ñòèãíåø äîòóê, ñè íàòðóïàë ìàòåðèàë çà öåëè ãëàâè!
- Äà, äîñòà äúëãî ðàçêàçâàõ - îòãîâîðè Ôðîäî. - Íî èñòîðèÿòà âñå îùå íå ìè èçãëåæäà çàâúðøåíà. Îùå ìíîãî èñêàì äà óçíàÿ, îñîáåíî çà Ãàíäàëô.
Ãàëäîð îò Çàëèâèòå, êîéòî ñåäåøå íàáëèçî, ãî ÷ó.
- Âçå ìè äóìèòå îò óñòàòà - âúçêëèêíà òîé è êàòî ñå îáúðíà êúì Åëðîíä, äîáàâè: - Ìîæå áè Ìúäðåöèòå èìàò ñîëèäíè ïðè÷èíè äà âÿðâàò, ÷å íàõîäêàòà íà ïîëóðúñòà íàèñòèíà å âúïðîñíèÿò Âåëèê Ïðúñòåí, êîëêîòî è íåâåðîÿòíî äà èçãëåæäà íà íåïîñâåòåíèòå. Íî íå ìîæåì ëè äà ÷óåì äîêàçàòåëñòâàòà? È îùå íåùî áèõ çàïèòàë. Êàêâî ùå ðå÷åòå çà Ñàðóìàí? Òîé å èçó÷èë âñè÷êè ïðåìúäðîñòè çà Ïðúñòåíèòå è âñå ïàê íå å ñðåä íàñ. Êàêúâ å íåãîâèÿò ñúâåò... àêî çíàå îíóé, ùî ÷óõìå?
- Âúïðîñèòå, êîèòî çàäàâàø, Ãàëäîð, ñà ñâúðçàíè ïîìåæäó ñè - êàçà Åëðîíä. - Íå ñúì ãè ïðîïóñêàë è òå ùå ïîëó÷àò îòãîâîð. Íî íà Ãàíäàëô ñå ïàäà äà ãè èçÿñíè; è àç ãî ïðèçîâàâàì ïîñëåäåí, çàùîòî òîâà å ïî÷åòíîòî ìÿñòî, à â òèÿ ñúáèòèÿ òîé áå ãëàâåí.
- Íÿêîè, Ãàëäîð - êàçà Ãàíäàëô, - áèõà ïðèåëè âåñòèòå íà Ãëîèí è ïðåñëåäâàíåòî íà Ôðîäî êàòî äîñòàòú÷íî äîêàçàòåëñòâî, ÷å íàõîäêàòà íà ïîëóðúñòà å áåçöåííà çà Âðàãà. Àëà òÿ áåøå ïðúñòåí. È ùî? Íàçãóëèòå ïàçÿò Äåâåòòå. Ñåäåìòå ñà îòíåòè èëè óíèùîæåíè. - Òóê Ãëîèí ñå ðàçìúðäà, íî ïðåìúë÷à. - Çà Òðèòå çíàåì. Êàêúâ å òîãàâà òîçè ïðúñòåí, êîéòî òîé æåëàå òúé ñèëíî? Âÿðíî, áåçêðàéíàòà øèð íà âðåìåòî ñå ïðîñòèðàøå îò Ðåêàòà äî Ïëàíèíàòà, îò çàãóáàòà äî íàõîäêàòà. Íî ïðàçíèíàòà â çíàíèÿòà íà Ìúäðåöèòå íàé-ñåòíå å çàïúëíåíà. È âñå ïàê ïðåêàëåíî áàâíî. Çàùîòî Âðàãúò áå ïëúòíî ïî ïåòèòå íè, ïî-ïëúòíî äîðè, îòêîëêîòî ñå áîÿõ. È äîáðå, ÷å åäâà òàçè ãîäèíà, òîâà ëÿòî, êàêòî èçãëåæäà, óçíà òîé öÿëàòà èñòèíà. Íÿêîè òóê ùå ñè ïðèïîìíÿò, ÷å ïðåäè ìíîãî ãîäèíè àç ñàì äðúçíàõ äà ïðåêðà÷à ïðàãà íà Íåêðîìàíòà â Äîë Ãóëäóð, òàéíî ïðîó÷èõ îáè÷àèòå ìó è îòêðèõ, ÷å ñ ïðàâî ñå áîèì - òîé íå áå íèêîé äðóã îñâåí Ñàóðîí, íàøèÿò äðåâåí Âðàã, êîéòî ìàëêî ïî ìàëêî îòíîâî ïðèäîáèâàøå ïëúò è ìîãúùåñòâî. Íÿêîè ùå ñè ïðèïîì¬íÿò ñúùî, ÷å Ñàðóìàí íè ðàçóáåäè îò îòêðèòè äåéñòâèÿ ñðåùó íåãî è çà äúëãî íèå ñàìî ãî íàáëþäàâàõìå. Àëà íàé-ñåòíå, êîãàòî ñÿíêàòà ìó ñå èçâèñè, Ñàðóìàí îòñòúïè. Ñúâåòúò ñáðà öÿëàòà ñè ñèëà è ïðîãîíè çëîòî îò Ìðàêîëåñ... è òîâà áå â ñúùàòà ãîäèíà, êîãàòî ñå íàìåðè òîçè Ïðúñ¬òåí - ñòðàííà ñëó÷àéíîñò, àêî ñëó÷àéíîñò å áèëî. Íî êàêòî ïðåäñêàçâàøå Åëðîíä, íèå çàêúñíÿõìå. Ñàóðîí ñúùî íè áå íàáëþäàâàë è îòäàâíà ñå áå ïîäãîòâèë çà íàøèÿ óäàð, óïðàâëÿâàéêè îòäàëå÷å Ìîðäîð ÷ðåç Ìèíàñ Ìîðãóë, êúäåòî îáèòàâàõà Äåâåòòå ìó ñëóãè, äîêàòî âñè÷êî áå ãîòîâî. Òîãàâà òîé îòñòúïè ïðåä íàñ, àëà èçáÿãà ñàìî ïðèâèäíî è ñêîðî ïîäèð òóé ïðèñòèãíà â ×åðíàòà êóëà è îòêðèòî ñå îáÿâè ïðåä ñâåòà. Òîãàâà Ñúâåòúò ñå ñáðà çà ñåòåí ïúò, çàùîòî âå÷å çíàåõìå, ÷å òîé âñå ïî-æàäíî äèðè Åäèíñòâåíèÿ. Òîãàâà ñå ñòðàõóâàõìå, ÷å òîé å îòêðèë íåçíàéíè çà íàñ âåñòè. Íî Ñàðóìàí ðå÷å „íå!" è ïîâòîðè îíóé, ùî áå íè êàçâàë è ïðåäè: ÷å Åäèíñòâåíèÿò âå÷å íèêîãà íå ùå áúäå îòêðèò â Ñðåäíàòà çåìÿ. „Â íàé-ëîøèÿ ñëó÷àé - ðå÷å òîé - Âðàãúò íè çíàå, ÷å òîé íå å ó íàñ è ÷å äî äåí-äíåøåí å èçãóáåí. Àëà èçãóáåíîòî ìîæå äà áúäå îòêðèòî, ìèñëè òîé. Íå áîéòå ñå! Íàäåæäàòà ùå ãî èçìàìè. Òà íèìà íå ñúì èçó÷èë íàé-äîáðîñúâåñòíî òîçè âúïðîñ? Â Àíäóèí Âåëèê ïàäíà òîé, è â äðåâíè âðåìåíà, äîäåòî Ñàóðîí ñïåøå, Ðåêàòà ãî îòíåñå â Ìîðåòî. Íåêà ñè ëåæè òàì äî Êðàÿ íà äíèòå."
Ãàíäàëô óòèõíà, çàãëåäàí ïðåç êîëîíàäàòà íà èçòîê, êúì äàëå÷íèòå âúðõàðè íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, â ÷èèòî âåëèêè êîðåíè òúé äúëãî ñå áå êðèëà çàïëàõàòà çà ñâåòà. Âúçäúõíà.
- È òóê å ìîÿòà âèíà - êàçà òîé. - Ñëîâàòà íà Ñàðóìàí Ìúäðèÿ ïðèñïàõà ñúìíåíèÿòà ìè, à òðÿáâàøå ïî-ðàíî äà ïîäèðÿ èñòèíàòà è äíåñ îïàñíîñòòà ùåøå äà å ïî-ìàëêà.
- Âñè÷êè áÿõìå âèíîâíè - êàçà Åëðîíä - è ìîæå áè àêî íå áå òâîÿòà áäèòåëíîñò, Ìðàêúò âå÷å ùåøå äà å íàä íàñ. Íî ïðîäúëæàâàé!
- Îùå îò ñàìîòî íà÷àëî ñúðöåòî ìè ïðåä÷óâñòâàøå çëèíàòà âúïðåêè âñè÷êè äîâîäè - ïðîäúëæè Ãàíäàëô - è àç ïîæåëàõ äà óçíàÿ êàê òîçè ïðåäìåò å ïîïàäíàë ó Àì-ãúë è êîëêî äúëãî ãî å ïðèòåæàâàë. È òúé, çàäåáíàõ ãî, çàùîòî ñå äîñåùàõ, ÷å íå ñëåä äúëãî ùå èçïúëçè îò ìðàêà äà äèðè ñúêðîâèùåòî ñè. Òîé äîéäå, àëà èçáÿãà è íå áå îòêðèò. È òîãàâà, óâè, àç èçîñòàâèõ íåùàòà è ñàìî áäÿõ è ÷àêàõ, êàêòî ïðåêàëåíî ÷åñòî ïîñòúïâàõìå âñè÷êè. Âðåìåòî îòìèíàâàøå ñ áåçáðîéíèòå ñè ãðèæè, äîêàòî åäèí äåí ñúìíåíèÿòà ìè îòíîâî ñå ðàçáóäèõà è èçâåäíúæ ïðåðàñíàõà â ñòðàõ. Îòêúäå èäâàøå ïðúñòåíúò íà õîáèòà? Ùî ìîæåòå äà ñå ñòîðè ñ íåãî, àêî ñòðàõúò ìè áå îñíîâàòåëåí? Òðÿáâàøå äà ðåøà. Àëà íå ñïîäåëèõ îïàñåíèÿòà ñè ñ íèêîãî, çíàåéêè êàêâà çàïëàõà êðèå íåíàâðåìå íàøåïíàòîòî ñëîâî, àêî ñå ðàç÷óå. Ïðåç âñè÷êè äúëãè âîéíè ñ ×åðíàòà êóëà ïðåäàòåëñòâîòî å áèëî íàé-ãîëåìèÿò íè âðàã. Òîâà áå ïðåäè ñåäåìíàäåñåò ãîäèíè. Ñêîðî ðàçáðàõ, ÷å âñåâúçìîæíè ñúãëåäâà÷è, äîðè çâåðîâå è ïòèöè ñå òðóïàò îêîëî Ãðàôñòâîòî, è ñòðàõúò ìè íàðàñòíà. Ïîòúðñèõ ïîìîù îò Äóíåäàíöèòå è ñòðàæàòà èì ñå óäâîè è àç îòêðèõ ñúðöåòî ñè ïðåä Àðàãîðí, íàñëåäíèêà íà Èñèëäóð.
- À àç - êàçà Àðàãîðí - òå ïîñúâåòâàõ äà òðúãíåì ïî ñëåäèòå íà Àì-ãúë, êîëêîòî è êúñíî äà èçãëåæäà. È òúé êàòî ìè ñå ñòîðè ñïðàâåäëèâî íàñëåäíèêúò íà Èñèëäóð äà ïîïðàâè íåãîâàòà ãðåøêà, ïîòåãëèõ ñ Ãàíäàëô íà äúëãî è áåçíàäåæäíî èçäèðâàíå.
Ñëåä òîâà Ãàíäàëô ðàçêàçà êàê ñà ïðåòúðñèëè âñÿêî êúò÷å íà Äèâèòå çåìè, ÷àê äî Ïëàíèíèòå íà Ñÿíêàòà è ñòåíèòå íà Ìîðäîð.
- Òàì ÷óõìå ñëóõîâå çà íåãî è ñå äîñåòèõìå, ÷å äúëãî å îáèòàâàë èç ìðà÷íèòå õúëìîâå, àëà íå ãî îòêðèõìå è íàêðàÿ àç ñå îò÷àÿõ. Òîãàâà, â îò÷àÿíèåòî ñè, îòíîâî ñè ñïîìíèõ çà ïðîáàòà, êîÿòî áè ìîãëà äà íàïðàâè íåíóæíî èçäèðâàíåòî íà Àì-ãúë. Ñàìèÿò ïðúñòåí ìîæåòå äà ïîêàæå äàëè å Åäèíñòâåíèÿò. Ïðèïîìíèõ ñè äóìè, èçðå÷åíè ïðåä Ñúâåòà - äóìè íà Ñàðóìàí, íåáðåæíî èçñëóøàíè íàâðåìåòî. Ñåãà ÿñíî ãè ÷óâàõ â ñúð¬öåòî ñè. „Âñåêè îò Äåâåòòå, Ñåäåìòå è Òðèòå èìà ñâîé ñîáñòâåí êàìúê - áå êàçàë òîé. - Åäèíñòâåíèÿò - íå. Òîé áåøå êðúãúë è áåç óêðàñà, ñÿêàø áå íÿêîé îò ïî-äðåáíèòå ïðúñòåíè, àëà ñúçäàòåëÿò ìó áå âãðàäèë â íåãî çíàöè, êîèòî ìîæå áè è äíåñ èçêóñíèÿò ùå âèäè è ðàç÷åòå." Êàêâè ñà òèÿ çíàöè, Ñàðóìàí íå áå êàçàë. Êîé ëè ùåøå äà ãè çíàå ñåãà? Ñúçäàòåëÿò. À Ñàðóìàí? Ìàêàð è âåëèêà, íåãîâàòà ïðåìúäðîñò òðÿáâàøå äà èìà èçâîð. ×èÿ ðúêà îñâåí Ñàóðîíîâàòà áå äúðæàëà òîçè ïðåäìåò, ïðåäè äà ñå èçãóáè? Åäèíñòâåíî ðúêàòà íà Èñèëäóð. Ñ òàçè ìèñúë àç èçîñòàâèõ ãîíèòáàòà è ñïåøíî çàìèíàõ çà Ãîíäîð. Â ïðåæíè äíè òàì ïðèåìàõà îõîòíî ÷ëåíîâåòå íà ìîÿ îðäåí è íàé-âå÷å Ñàðóìàí. Òîé ÷åñòî ãîñòóâàøå çà äúëãî íà Âëàäåòåëèòå íà ãðàäà. Àëà Âëàäåòåëÿò Äåíåòîð ìå ïðèå íå òúé äðóæåëþáíî, êàêòî ïðåäè è íåîõîòíî ìè ðàçðåøè äà ïîäèðÿ èç ñâèòúöèòå è êíèãèòå â õðàíèëèùàòà. „×åòè, àêî íàèñòèíà òúðñèø, êàêòî òâúðäèø, ñàìî çàïèñè çà äðåâíèòå äíè è çà îñíîâàâàíåòî íà Ãðàäà - ðå÷å òîé. - Çà ìåí ìèíàëîòî å ïî-ÿñíî îò îíîâà, ùî ïðåäñòîè è òàì å ìîÿòà ãðèæà. Íî íå ùå îòêðèåø íèùî íåèçâåñòíî çà ìåí, ìúäðåöà íà òîçè Ãðàä, îñâåí àêî ñè ïî-èçêóñåí äîðè îò Ñàðóìàí, êîéòî äúëãî ïðîó÷âàøå íàøèòå çàïèñè." Òúé ðå÷å Äåíåòîð. È âñå ïàê â õðàíèëèùàòà ìó ëåæàò ëåòîïèñè, êîèòî äíåñ ìàëöèíà, òà áèëè òå è ìúäðåöè, ìîãàò äà ðàç÷åòàò, çàùîòî ïèñìåíàòà è åçèêúò èì ñà ñòàíàëè íåÿñíè çà ðîäåíèòå îòïîñëå. È îùå, Áîðîìèðå, îòêàêòî çàãèíàõà êðàëåòå, äî äåí-äíåøåí â Ìèíàñ Òèðèò ëåæè íåïðî÷åòåí îò íèêîãî, îñâåí îò Ñàðóìàí è ìåíå, åäèí ñâèòúê, íàïèñàí îò ñàìèÿ Èñèëäóð. Çàùîòî Èñèëäóð íå ñè å çàìèíàë âåäíàãà ïîäèð Ìîðäîðñêàòà áèòêà, êàêòî ðàçêàçâàò íÿêîè.
- Íÿêîè íà Ñåâåð ìîæå áè - ïðåêúñíà ãî Áîðîìèð. - Âñè÷êè â Ãîíäîð çíàÿò, ÷å íàé-íàïðåä òîé îòèøúë â Ìèíàñ Àíîð è ïîæèâÿë òàì ñ ïëåìåííèêà ñè Ìåíåëäèë, çà äà ãî îáó÷è, ïðåäè äà ìó ïîâåðè âëàñòòà íàä Þæíîòî Êðàëñòâî. Ïî îíîâà âðåìå ïîñàäèë òàì â ïàìåò íà áðàò ñè ïîñëåäíàòà ôèäàíêà îò Áÿëîòî Äúðâî.
- Àëà ïî îíîâà âðåìå å èçïèñàë è òîçè ñâèòúê - êàçà Ãàíäàëô - à òîâà, èçãëåæäà, íå ñå ïîìíè â Ãîíäîð. Çàùîòî ñâèòúêúò ñå îòíàñÿ äî Ïðúñòåíà è åòî ùî å èçïèñàë â íåãî Èñèëäóð:

Ñåãà Âåëèêèÿò Ïðúñòåí ùå çàìèíå êúì ñúêðîâèùíèöèòå íà Ñåâåðíîòî Êðàëñòâî, àëà çàïèñèòå çà íåãî ùå îñòàíàò â Ãîíäîð, êúäåòî æèâåÿò è íàñëåäíèöèòå íà Åëåíäèë, òà äà íå èäâà âðåìå, êîãàòî äà èçáëåäíåå ñïîìåíúò çà âåëèêèòå ñúáèòèÿ.

À ïîäèð òèÿ äóìè Èñèëäóð îïèñâà Ïðúñòåíà òàêúâ, êàêúâòî ãî å íàìåðèë:

Ãîðåù áå òîé èçïúðâîì, êîãàòî ãî âçåõ, ãîðåù êàòî æàðàâà è îáãî¬ðè ðúêàòà ìè, òà íå âÿðâàì íÿêîãà äà ñå îñâîáîäÿ îò áîëêàòà â íåÿ. Àëà ñåãà, êîãàòî ïèøà òèÿ ñëîâà, òîé å èçñòèíàë è ñÿêàø ñå ñâèâà, àêî è äà íå ãóáè íè êðàñîòà, íè ôîðìà. Ïèñìåíàòà âúðõó ìó, ùî ïðåäè áÿõà ÿñíè êàòî áàãðåí ïëàìúê, âå÷å áëåäíåÿò è ñ ìúêà âåëèêà ñå ðàç÷èòàò. Èçâåçàí å íàäïèñúò ñ åëôè÷åñêèòå ïèñìåíà íà Åðåãèîí. çàùî¬òî íÿìàò áóêâè â Ìîðäîð çà äåëî òúé òúíêî; åçèêúò îáà÷å å íåçíàåí çà ìåí. Ñìÿòàì, ÷å ùå äà å îò ñëîâåñàòà íà ×åðíîòî öàðñòâî, ïîíåæå å ñêâåðåí è íåäîäÿëàí. Ùî çà çëî èçðè÷à òîé, íå çíàì, àëà ãî èçïèñâàì íàíîâî òóê, òà äà íå èçáëåäíåå ñúâñåì è äà èç÷åçíå îò ïàìåòòà ÷îâåøêà. Íå äîñòèãà ìó ìîæå áè æàðòà íà äåñíèöàòà Ñàóðîíîâà, ùî áå ÷åðíà è âñå ïàê ãîðåøå êàòî îãúí è òúé áå ïîãóáåí Ãèë-ãàëàä, à ìîæå áè ñãðåå ëè ñå çëàòîòî íàíîâî, è ïèñìåíàòà ùå ñå îñâåæàò. Íî ñàìèÿò àç íå áèõ ïîñìÿë äà óâðåäÿ òîçè ïðåäìåò - åäèíñòâåíàòà õóáîñò ñðåä âñè÷êè äåëà íà Ñàóðîí. Áåçöåíåí å òîé çà ìåí, àêî è äà ãî çàïëàùàì ñ ìúêè ïðåâåëèêè.

- Ïðî÷åòîõ òèÿ äóìè è äèðåíåòî ìè ïðèêëþ÷è - ïðîäúëæàâàøå Ãàíäàëô. - Çàùîòî, êàêòî ñå áå äîñåùàë Èñèëäóð, íàäïèñúò áåøå íà åçèêà íà Ìîðäîð è ñëóãèòå íà Êóëàòà. È îíîâà, êîåòî êàçâàøå, âå÷å áå èçâåñòíî. Ïîíåæå â äåíÿ, êîãàòî Ñàóðîí çà ïðúâ ïúò íàäÿíàë Åäèíñòâåíèÿ íà ïðúñòà ñè, Êåëåìáðèìáîð, ñúçäàòåëÿò íà Òðèòå, ãî çàáåëÿçàë è îòäàëå÷ ãî ÷óë äà èçðè÷à òèÿ äóìè è òúé ñå ðàçêðèëè çëèòå ìó çàìèñëè. Àç íåçàáàâíî ñå ñáîãóâàõ ñ Äåíåòîð, íî äîêàòî ïúòóâàõ íà ñåâåð, ìå ïðåñðåùíàõà âåñòè îò Ëîðèåí, ÷å Àðàãîðí å ìèíàë ïî òîçè ïúò è ÷å å íàìåðèë ñúçäàíèåòî, íàðè÷àíî Àì-ãúë. Òîãàâà íàé-íàïðåä îòèäîõ äà ñå ñðåùíà ñ íåãî è äà èçñëóøàì ðàçêàçà ìó. Íà êàêâè ñìúðòíè çàïëàõè ñå å èçëîæèë ñàì-ñàìè÷úê, íå ñìååõ è äà ïîìèñëÿ.
- Åäâà ëè å íóæíî äà ãîâîðèì çà òÿõ - êàçà Àðàãîðí. - Àêî äúëãúò ïîâåëÿâà íÿêîìó äà ìèíå ïðåä âçîðà íà ×åðíàòà Ïîðòà èëè äà òúï÷å ñìúðòîíîñíèòå öâåòÿ íà Ìîðãóëñêàòà äîëèíà, òîãàâà ùå èìà è çàïëàõè. Àç ñúùî ñå áÿõ îò÷àÿë íàé-ñåòíå è áÿõ íà÷åíàë ïúòÿ ñè êúì äîìà. È òîãàâà ñëó÷àéíî ñå íàòúêíàõ íà îíîâà, êîåòî äèðåõ - îòïå÷àòúöè îò ìåêè íîçå êðàé åäíî êàëíî åçåðöå. Íî ñåãà ñëåäàòà áå ñâåæà è óñòðåìåíà, íå âîäåøå êúì Ìúðòâèòå áëàòà, à îòòàì. Ïðîñëåäèõ ÿ ïîêðàé Ìúðòâèòå Áëàòà è òàì ãî çàñòèãíàõ. Çàëîâèõ ãî, çàëîâèõ Àì-ãúë, äîäåòî ñå ñïîòàéâàøå, íàäíèêíàë â çàñòîÿëèòå âîäè ñðåä ïàäàùèÿ çäðà÷. Òîé áå ïîêðèò ñúñ çåëåíà òèíÿ. Áîÿ ñå, ÷å íèêîãà íå ùå ìå îáèêíå; óõàïà ìå è àç íå ñå öåðåìîíèõ ñ íåãî. Íèùî äðóãî íå èçêîï÷èõ îò íåãîâàòà óñòà îñâåí áåëåãà îò çúáèòå ìó. Çà ìåí íàé-ëîøàòà ÷àñò îò ñòðàíñòâàíåòî áå ïúòÿò íàçàä - áäÿõ íàä íåãî äåí è íîù, êàðàõ ãî äà âúðâè ïðåä ìåí ñ ïðèìêà íà øèÿòà, ñúñ çàòúêíàòà óñòà, äîêàòî ñå óêðîòè îò ãëàä è æàæ¬äà, è âñå ãî âîäåõ íàïðåä, êúì Ìðàêîëåñ. Íàé-ñåòíå ãî äîñòàâèõ òàì è ãî ïðåäàäîõ íà åëôèòå, êàêòî ñå áÿõìå ðàçáðàëè; è ñ ðàäîñò ñå îòúðâàõ îò êîìïàíèÿòà ìó, çàùîòî âîíåøå. Êîëêîòî äî ìåí, íàäÿâàì ñå äà íå ãî âèäÿ íèêîãà âå÷å, íî Ãàíäàëô äîéäå è òúðïåëèâî ñå âïóñíà â äúëãè ðàçãîâîðè ñ íåãî.
- Äà, äúëãè è óìîðèòåëíè - êàçà Ãàíäàëô, - íî íå áåçïîëåçíè. Ïðåäè âñè÷êî ðàçêàçúò ìó çà çàãóáàòà ñúâïàäàøå ñ îíîâà, êîåòî Áèëáî çà ïðúâ ïúò áå ïðèçíàë íàñêîðîq íî òîâà íÿìàøå ãîëÿìî çíà÷åíèå, òúé êàòî âå÷å ñå áÿõ äîñåòèë. Àëà åäâà òîãàâà óçíàõ, ÷å ïðúñòåíúò íà Àì-ãúë èäâà îò Âåëèêàòà ðåêà êðàé Ïåðóíèêîâè ïîëÿ. Óçíàõ îùå, ÷å ãî å ïðèòåæàâàë äúëãî. Ìíîãî ïî-äúëãî îò æèçíåíèÿ ñðîê íà äðåáíèÿ ìó ðîä. Ìîãúùåñòâîòî íà ïðúñòåíà áå ðàçòåãíàëî ãîäèíèòå ìó äàëå÷ íàä ïîëî¬æåíèÿ ñðîê, àëà òàêîâà ìîãúùåñòâî âëàäåÿò ñàìî Âåëèêèòå Ïðúñòåíè. È àêî òîâà äîêàçàòåëñòâî íå òè ñòèãà, Ãàëäîð, îñòàâà äðóãàòà ïðîáà, çà êîÿòî ñïîìåíàõ. Âúðõó ñúùèÿ òîçè ïðúñòåí, êîéòî ñå èçäèãíà ïðåä ïîãëåäèòå âè êðúãúë è íåóêðàñåí, îùå ìîãàò äà ñå ðàç÷åòàò äóìèòå, îïèñàíè îò Èñèëäóð, ñòèãà ÷îâåê äà èìà ñèëà äà õâúðëè çà ìàëêî çëàòíàòà äðåáîëèÿ â îãúíÿ. Àç ñòîðèõ òîâà è åòî êàêâî ïðî÷åòîõ:

Àø íàçã äóðáàòóëóê, àø íàçã ãèìáàòóë, àø íàçã òðàêàòóëóê àã áóðçóì-èøè êðèìïàòóë.

Ïðîìÿíàòà â ãëàñà íà âúëøåáíèêà áå ïîðàçèòåëíà. Âíåçàïíî òîé ñòàíà çàïëàøèòåëåí, ìîãúù, ãðóá êàòî êàìúê. Ñÿêàø ñÿíêà ïðåìèíà íàä ñëúí÷åâîòî ïëàäíå è çà ìèã êîëîíàäàòà ïðèòúìíÿ. Âñè÷êè ïîòðåïåðàõà, à åëôèòå ïðèòèñíàõà óøèòå ñè ñ äëàíè.
- Íè÷èé ãëàñ íå å äðúçíàë äî äíåñ äà èçðå÷å äóìè íà òîçè åçèê â Èìëàäðèñ, Ñèâè Ãàíäàëôå - ïðîãîâîðè Åëðîíä, êîãàòî ñÿíêàòà îòìèíà è âñè÷êè îòíîâî ñè ïîåõà äúõ.
- È äà ñå íàäÿâàìå, ÷å âå÷å íèêîé íå ùå ãè èçðå÷å ïàê - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Âúïðåêè âñè÷êî íå ìîëÿ çà ïðîøêà, Âëàäåòåëþ Åëðîíä. Çàùîòî, àêî íå èñêàìå ñêîðî òîçè åçèê äà ñå ÷óâà èç âñÿêî êúò÷å íà Çàïàäà, íåêà âñè÷êè îòõâúðëèì ñúìíåíèÿòà è ïîâÿðâàìå, ÷å òîçè ïðåä¬ìåò å íàèñòèíà îíîâà, êîåòî îáÿâèõà Ìúäðåöèòå - ñúêðîâèùåòî íà Âðà¬ãà, ïðåèçïúëíåíî ñ öÿëàòà ìó çëîáà è â íåãî ñå êðèå îãðîìíà ÷àñò îò äðåâíàòà ìó ñèëà. Îò ×åðíèòå ãîäèíè èäàò äóìèòå, êîèòî ÷óâàëè Êîâà÷èòå îò Åðåãèîí è ðàçáðàëè, ÷å ñà ïðåäàäåíè:

Åäèíñòâåí ïðúñòåí ëè âëàäåå, Åäèíñòâåí òîé ùå ãè îòêðèå, Åäèíñòâåí âñè ùå ãè ñáåðå è â òúìíèíà ùå ãè îáâèå.

Çíàéòå ñúùî, ïðèÿòåëè ìîè, ÷å íàó÷èõ îùå íåùî îò Àì-ãúë. Íå¬îõîòíî ãîâîðåøå òîé è ðàçêàçúò ìó áå íåÿñåí, íî èçâúí âñÿêàêâî ñúìíåíèå òîé å îòèøúë â Ìîðäîð è òàì ñà èçêîï÷èëè îò íåãî âñè÷êî, ùî å çíàåë. È òúé, Âðàãúò çíàå äíåñ, ÷å Åäèíñòâåíèÿò å íàìåðåí, ÷å äúëãî å ñòîÿë â Ãðàôñòâîòî è ñëåä êàòî ñëóãèòå ìó ãî ïðåñëåäâàõà ïî÷òè äî âðàòèòå íè, òîé ñêîðî ùå óçíàå, à ìîæå áè è çíàå âå÷å, äîêàòî ãîâîðÿ, ÷å Ïðúñòåíúò å òóê.
Âñè÷êè äúëãî ñåäÿõà ìúë÷àëèâî, äîêàòî íàêðàÿ çàãîâîðè Áîðîìèð:
- Çíà÷è êàçâàø, ÷å òîçè Àì-ãúë áèë äðåáíà òâàð? Äðåáíà òâàð, íî âåëèê çëîäåé. Êàêâî ñòàíà ñ íåãî. Êàêâà ó÷àñò ìó èçáðàõòå?
- Â òúìíèöà å è íèùî ïîâå÷å - êàçà Àðàãîðí. - Òîé ìíîãî áå èçñòðàäàë. Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å ñà ãî èçìú÷âàëè è ÷åðåí ñòðàõ îò Ñàóðîí òåãíå â ñúðöåòî ìó. È âñå ïàê àç ïîíå ñúì äîâîëåí, ÷å áäèòåëíèòå åëôè îò Ìðàêîëåñ ãî ïàçÿò íà ñèãóðíî ìÿñòî. Âåëèêà å çëîáàòà ìó è òÿ ìó ïðèäàâà íåâåðîÿòíà ñèëà çà òúé ìúðøàâî è ñúñóõðåíî ñúçäàíèå. Íà ñâî¬áîäà áè ìîãúë äà ñòîðè îùå ìíîãî çëèíè. À è íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å ñà ìó ðàçðåøèëè äà íàïóñíå Ìîðäîð ñ íÿêàêúâ çëîâðåäíà çàðúêà.
- Óâè! Óâè! - èçâèêà Ëåãîëàñ è îãðîìíà ñêðúá èçêðèâè ïðåêðàñíîòî ìó åëôè÷åñêî ëèöå. - Ñåãà òðÿáâà äà èçðåêà âåñòèòå, ñ êîèòî áÿõ èçïðàòåí. Òå íå ñà äîáðè, íî åäâà òóê óçíàõ êîëêî çëîùàñòíè ùå áúäàò çà òîâà ñúáðàíèå. Ñìåàãîë, íàðå÷åí ñåãà Àì-ãúë, èçáÿãà.
- Èçáÿãà? - âèêíà Àðàãîðí. - Íàèñòèíà ëîøà âåñò. Áîÿ ñå, ÷å âñè÷¬êè ãîð÷èâî ùå ñå êàåì çà òîâà. Êàê òúé íàðîäúò íà Òðàíäóèë èçíåâåðè íà äúëãà ñè?
- Íå îò ëèïñà íà áäèòåëíîñò - êàçà Ëåãîëàñ, - à íàâÿðíî îò ïðåêàëåíà äîáðèíà. Áîèì ñå, ÷å ïëåííèêúò å èìàë ïîìîùíèöè è ÷å íàâúí ñå çíàå ïîâå÷å çà äåëàòà íè, îòêîëêîòî áèõìå æåëàëè. Ïî ìîëáà íà Ãàí¬äàëô íèå ïàçåõìå òîâà ñúçäàíèå äåí è íîù, êîëêîòî è èçìîðèòåëíà äà áå çàäà÷àòà. Íî Ãàíäàëô íè çàðú÷à äà ñå íàäÿâàìå, ÷å òî âñå îùå ìîæå äà áúäå èçëåêóâàíî è ñúðöå íå íè äàâàøå äà ãî äúðæèì âå÷íî â ïîäçåìíè òúìíèöè, êúäåòî îòíîâî ùåøå äà èçïàäíå â ïðåæíèòå ñè ÷åðíè ìèñëè.
- Íå áÿõòå òúé íåæíè êúì ìåí - îáàäè ñå Ãëîèí è î÷èòå ìó áëåñíàõà, ùîì ñå ðàçáóäèõà ñòàðèòå ñïîìåíè çà çàòâîðíè÷åñòâîòî â äúëáîêèòå çàíäàíè ïîä äâîðåöà íà åëôè÷åñêèòå êðàëå.
- Õàéäå, õàéäå! - êàçà Ãàíäàëô. - Ìîëÿ òå, äîáðè ìè Ãëîèíå, íå ïðåêúñâàé. Òîâà ïå÷àëíî íåäîðàçóìåíèå îòäàâíà áå óðåäåíî. Àêî òðÿáâà òóê äà ðàç÷èñòâàìå âñè÷êè ñòàðè ñìåòêè ìåæäó åëôè è äæóäæåòà, ïî-äîáðå äà ïðåêðàòèì òîÿ Ñúâåò. Ãëîèí ñòàíà, ïîêëîíè ñå è Ëåãîëàñ ïðîäúëæè:
- Êîãàòî âðåìåòî áåøå õóáàâî, íèå èçâåæäàõìå Àì-ãúë íà ðàçõîäêà èç ãîðàòà; èìàøå åäíî ñàìîòíî âèñîêî äúðâî, ïî êîåòî îáè÷àøå äà ñå êàòåðè. ×åñòî ãî ïóñêàõìå äà ñå èçêà÷âà äî íàé-âèñîêèòå êëîíè, çà äà óñåòè âîëíèÿ âÿòúð, íî îñòàâÿõìå ñòðàæà â ïîäíîæèåòî íà äúðâîòî. Åäèí äåí îòêàçà äà ñëåçå, à ñòðàæèòå íÿìàõà æåëàíèå äà ñå êàòåðÿò ïîäèð íåãî: òîé ñå áå íàó÷èë äà ñå âêîï÷âà â êëîíèòå ñ ðúöå è êðàêà; òúé ÷å òå îñòàíàõà êðàé äúðâîòî äî êúñíî ïðåç íîùòà. È òúêìî â òàçè áåçëóííà è áåççâåçäíà ëÿòíà íîù íåíàäåéíî íè íàëåòÿõà îðêèòå. Ñëåä èçâåñòíî âðåìå ãè ïðîãîíèõìå; òå áÿõà ìíîãî è ñâèðåïè, àëà èäâàõà îò ïëàíèíèòå è íå áÿõà ñâèêíàëè ñ äúáðàâèòå. Êîãàòî áèòêàòà ñâúðøè, îòêðèõìå, ÷å Àì-ãúë å èç÷åçíàë, à ñòðàæèòå ìó ñà èçêëàíè èëè ïëåíåíè. Òîãàâà íè ñå ñòîðè ÿñíî, ÷å àòàêàòà å èìàëà çà öåë äà ãî ñïàñè è òîé å çíàåë çà íåÿ ïðåäâàðèòåëíî. Êàê å áèëî çàìèñëåíî òîâà, íå ìîæåì è äà ïðåäïîëàãàìå, àëà Àì-ãúë å ëóêàâ è ìíîãî ñà ñúãëåäâà÷èòå íà Âðàãà. Ìðà÷íèòå èç÷àäèÿ, ïðîãîíåíè â ãîäèíàòà íà Ñàóðîíîâàòà ãèáåë, ñà ñå çàâúðíàëè îùå ïî-ìíîãîáðîéíè è èçâúí íàøåòî öàðñòâî Ìðàêîëåñ îòíîâî å ñêâåðíî ìÿñòî. Íå óñïÿõìå äà çàëîâèì Àì-ãúë. Îòêðèõìå äèðÿòà ìó ñðåä ñòúïêèòå íà ìíîæåñòâî îðêè - òÿ ïîòúâàøå â ãîðñêèòå äåáðè è îòèâàøå íà þã. Íî íå ñëåä äúëãî ÿ èçãóáèõìå è íå ïîñìÿõìå äà ïðîäúëæèì ïðåñëåäâàíåòî, çàùîòî íàáëèæàâàõìå Äîë Ãóëäóð, à òîé âñå îùå å ìíîãî çëî ìÿñòî; íèå íå õîäèì íàòàì.
- Äîáðå äå, çíà÷è å èç÷åçíàë - êàçà Ãàíäàëô. - Íÿìàìå âðåìå äà ãî òúðñèì îòíîâî. Äà ïðàâè êàêâîòî ùå. Íî ìîæå áè òåïúðâà ùå èçèãðàå ðîëÿ, êîÿòî íèòî òîé, íèòî Ñàóðîí å ïðåäâèæäàë. À ñåãà ùå îòãîâîðÿ è íà äðóãèòå âúïðîñè íà Ãàëäîð. Êàêâî ùå ðåêà çà Ñàðóìàí? Êàêâè ñà ñúâåòèòå ìó â íàøàòà áåäà? Òàçè èñòîðèÿ ùå òðÿáâà äà ðàçêàæà èçöÿëî, çàùîòî ñàìî Åëðîíä ÿ å ÷óâàë çàñåãà, è òî íàêðàòêî, à òÿ ñå îòíàñÿ äî âñè÷êî, êîåòî òðÿáâà äà ðåøèì. Òÿ å ïîñëåäíàòà ãëàâà íà Ðàçêàçà çà Ïðúñòåíà äî òîçè ìîìåíò.
Êúì êðàÿ íà þíè àç áÿõ â Ãðàôñòâîòî, àëà òðåâîæåí îáëàê òåãíåøå â ìèñëèòå ìè è çàìèíàõ êúì þæíèòå ãðàíèöè íà ìàëêàòà äúðæàâèöà; ïðåä÷óâñòâàõ íÿêàêâà îïàñíîñò, âñå îùå ñêðèòà îò ìåí, íî áàâíî íàáëèæàâàùà. Òàì ìå ñïîõîäèõà âåñòè çà âîéíà è ïîðàæåíèå â Ãîíäîð è êîãàòî ÷óõ çà ×åðíàòà Ñÿíêà, õëàä óäàðè ñúðöåòî ìè. Íî íàìåðèõ íåêîëöèíà áåæàíöè îò Þãà; è âñå ïàê ìè ñå ñòîðè, ÷å âúðõó èì òåãíå ñòðàõ, çà êîéòî íå ñìåÿò äà ïðèêàçâàò. Òîãàâà ñå íàñî÷èõ íà èçòîê è íà ñåâåð è ìèíàõ ïî Çåëåíèÿ ïúò. Íåäàëå÷å îò Áðåå çàñòèãíàõ åäèí ïúòíèê, ñåäíàë íà êðàéïúòíèÿ íàñèï, äîêàòî êîíÿò ìó ïàñåøå íàáëèçî. Òîâà áå Ðàäàãàñò Êàôÿâèÿ, êîé-òî åäíî âðåìå æèâååøå â Ðîñãîîåë, áëèçî äî Ìðàêî¬ëåñ, Òîé å îò ìîÿ îðäåí, íî äúëãè ãîäèíè íå ãî áÿõ âèæäàë.
„Ãàíäàëô! - âèêíà òîé. - Òúðñåõ òå. Íî àç ñúì ÷óæäåêåö èç òèÿ ìåñòà. Çíàåõ ñàìî, ÷å ìîæåø äà áúäåø îòêðèò â íÿêàêâà ñè äèâà îáëàñò ñúñ ñòðàííîòî íàçâàíèå Ãðàôñòâî."
„Ñâåäåíèÿòà òè ñà áèëè âåðíè - êàçàõ àç. - Íî íå ãè èçëàãàé ïî òîçè íà÷èí, àêî ñðåùíåø íÿêîé îò ìåñòíèòå æèòåëè. Ñåãà ñè áëèçî äî ãðàíèöèòå íà Ãðàôñòâîòî. Êàêâî èñêàø îò ìåí? Òðÿáâà äà å ñðî÷íî. Òè íèêîãà íå ñè áèë ïúòåøåñòâåíèê, àêî íå òå òëàñêà êðàéíà íåîáõîäèìîñò."
„Èìàì íåîòëîæíà çàäà÷à - îòâúðíà òîé. - Ëîøè âåñòè íîñÿ. - Ïîñëå ñå îçúðíà, ñÿêàø è ïëåòîâåòå èìàõà óøè, è ïðîøåïíà: - Íàçãóëè. Äåâåòòå îòíîâî ñà èçëåçëè. Òàéíî ñà ïðåñåêëè Ðåêàòà è èäâàò íà çàïàä. Ïðåäðåøåíè ñà êàòî åçäà÷è â ÷åðíî."
Òîãàâà ðàçáðàõ îò êàêâî ñúì ñå îïàñÿâàë, áåç äà ãî çíàÿ. „Âðàãúò òðÿáâà äà å ïîäãîíåí îò íÿêàêâà êðàéíà íóæäà èëè öåë - êàçà Ðàäàãàñò, - íî íå ìîãà äà ñå äîñåòÿ êàêâî ãî êàðà äà òúðñè òèÿ äàëå÷íè è çàïóñòåëè ìåñòà."
„Êàêâî èñêàø äà êàæåø?" - çàïèòàõ àç.
„Êàçàõà ìè, ÷å êúäåòî è äà îòèäàò, Êîííèöèòå ðàçïèòâàò çà ñòðàíà, íàðå÷åíà Ãðàôñòâî."
„Ãðàôñòâîòî" - ïîïðàâèõ ãî àç, àëà ñúðöåòî ìè èçòðúïíà. Çàùîòî äîðè è Ìúäðåöèòå ìîãàò äà ñå áîÿò îò ñáëúñúê ñ Äåâåòòå, êîãàòî ñà ñáðàíè îêîëî áåçïîùàäíèÿ ñè ïðåäâîäèòåë. Âåëèê êðàë è ìàãüîñíèê áå òîé â äðåâíè âðåìåíà, à äíåñ îðúæèå ìó å ñìúðòíèÿò óæàñ. „Êîé òè ãî êàçà è êîé òå èçïðàòè?" - çàïèòàõ. „Ñàðóìàí Áåëèÿ - îòâúðíà Ðàäàãàñò. - Çàðú÷à ìè îùå äà òè êàæà, ÷å àêî ñè â íóæäà, òîé ùå òè ïîìîãíå, íî òðÿáâà äà ïîòúðñèø ïîìîùòà ìó íåçàáàâíî, çà äà íå ñòàíå êúñíî."
È òàçè âåñò ìè âúçâúðíà íàäåæäàòà. Çàùîòî Ñàðóìàí Áåëèÿ å íàé-âåëèê â ìîÿ îðäåí. Ðàçáèðà ñå, Ðàäàãàñò å äîñòîåí âúëøåáíèê, ãîñïîäàð íà ôîðìèòå è öâåòîâåòå, çíàå ìíîãî ïðåìúäðîñòè çà áèëêèòå, à çâåðîâåòå è îñîáåíî ïòèöèòå ñà ìó äðóãàðè. Íî Ñàðóìàí äúëãî å èçó÷àâàë èçêóñòâîòî íà ñàìèÿ Âðàã è òúé ÷åñòî ñìå óñïÿâàëè äà ïðåäóãàäèì çëèíèòå ìó. Èìåííî ÷ðåç õèòðèíèòå íà Ñàðóìàí óñïÿõìå äà ãî èçõâúðëèì îò Äîë Ãóëäóð. Ìîæå áè òîé è ñåãà áå îòêðèë íÿêàêâè îðúæèÿ, êîèòî äà îòáëúñíàò Äåâåòòå.
„Ùå îòèäà ïðè Ñàðóìàí" - ðåêîõ àç.
„Òîãàâà òðÿáâà äà òðúãíåø ñåãà - êàçà Ðàäàãàñò, - çàùîòî ìíîãî âðåìå èçãóáèõ äà òå äèðÿ è äíèòå íè èçòè÷àò. - Çàðú÷àíî ìè áå äà òå íàìåðÿ äî ñðåäàòà íà ëÿòîòî, à òÿ âå÷å äîéäå. Äîðè äà ïîòåãëèø íåçà¬áàâíî, òðóäíî ùå ñòèãíåø ïðè íåãî, ïðåäè Äåâåòòå äà îòêðèÿò ñòðàíàòà, êîÿòî òúðñÿò. Àç ùå ñå âðúùàì îùå ñåãà."
Ñ òèÿ äóìè òîé ÿõíà êîíÿ ñè è ñå ïðèãîòâè äà ïðåïóñíå. „Ïîñòîé çà ìèã! - êàçàõ àç. - Ùå ñå íóæäàåì îò òâîÿòà ïîìîù è ïîìîùòà íà âñè÷êè ñúçäàíèÿ, êîèòî ñå ñúãëàñÿò. Ðàçïðàòè çîâ äî âñè÷êè çâåðîâå è ïòèöè, ñ êîèòî äðóæèø. Êàæè èì äà íîñÿò âåñòè çà âñè÷¬êî, ñâúðçàíî ñ òîçè âúïðîñ íà Ñàðóìàí è Ãàíäàëô. Äà ïðàùàò ñúîáùåíèÿòà ñè äî Îðòàíê."
- Ùå ãî ñòîðÿ - ðå÷å òîé è ïðåïóñíà, ñÿêàø Äåâåòòå áÿõà ïî ïåòèòå ìó.
Íå ìîæåõ äà ãî ïîñëåäâàì íà÷àñà. Òîçè äåí âå÷å áÿõ ÿçäèë ìíîãî äúëãî è äâàìàòà ñ êîíÿ áÿõìå èçòîùåíè, ïúê è òðÿáâàøå äà ðàçìèñëÿ. Ïðåêàðàõ íîùòà â Áðåå è ðåøèõ, ÷å íÿìàì âðåìå äà ñå âðúùàì â Ãðàôñòâîòî. Íèêîãà íå ñúì äîïóñêàë ïî-ãîëÿìà ãðåøêà!
Íàïèñàõ îáà÷å ïèñìî äî Ôðîäî è ïîâåðèõ íà ìîÿ ïðèÿòåë, õàíäæèÿòà, äà ãî èçïðàòè. Ïîòåãëèõ ïðèçîðè è ïîäèð äúëúã ïúò íàé-ñåòíå ñòèãíàõ äî Ñàðóìàíîâàòà îáèòåë. Òÿ å äàëå÷ íà þã, â Èñåíãàðä, â êðàÿ íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, áëèçî äî Ðîõàíñêèÿ ïðîëîì. Áîðîìèð ùå âè êàæå, ÷å òîâà å ãîëÿìà îòêðèòà äîëèíà ìåæäó Ìúãëèâèòå ïëàíèíè è íàé-ñåâåðíèòå õúëìîâå íà Åðåä Íèìðàèñ, Áåëèòå ïëàíèíè â íåãîâèÿ ðîäåí êðàé. Àëà Èñåíãàðä å ïðúñòåí îò îòâåñíè ñêàëè, îáãðàæäàùè êàòî ñòåíè åäíà äîëèíà, à ñðåä íåÿ ñå èçäèãà êàìåííà êóëà, íàðå÷åíà Îðòàíê. Íå Ñàðóìàí ÿ å èçãðàäèë, à õîðàòà îò Íóìåíîð â äðåâíè âðåìåíà; ìíîãî âèñîêà å òÿ è êðèå ìíîãî òàéíè, è âñå ïàê íå èçãëåæäà äåëî íà âúëøåáíèöè. Äî íåÿ ìîæå äà ñå ñòèãíå ñàìî ïðåç Èñåíãàðäñêèÿ ïðúñòåí, à òîé èìà åäíà-åäèíñòâåíà ïîðòà.
Â êúñíà ëÿòíà âå÷åð àç ñòèãíàõ äî ïîðòàòà, ïðîðÿçâàùà ñêàëíàòà ñòåíà êàòî îãðîìíà àðêà; ñèëíà ñòðàæà ÿ îõðàíÿâàøå. Íî ñòðàæíèöèòå áÿõà ïðåäóïðåäåíè çà èäâàíåòî ìè è êàçàõà, ÷å Ñàðóìàí ìå î÷àêâà. Ìèíàõ ñ êîíÿ ñè ïîä àðêàòà, ïîðòàòà áåçøóìíî ñå çàòâîðè çàä ãúðáà ìè è èçâåäíúæ ñå èçïëàøèõ, ìàêàð äà íå ðàçáèðàõ çàùî.
Âúïðåêè òîâà ñå ïðèáëèæèõ äî ïîäíîæèåòî íà Îðòàíê è ñòèãíàõ ñòúëáèùåòî íà Ñàðóìàí; òîé ìå ïîñðåùíà òàì è ìå îòâåäå âúâ âèñîêèòå ñè ïîêîè. Íà ïðúñòà ñè íîñåøå ïðúñòåí.
„Çíà÷è äîéäå, Ãàíäàëô" - ðå÷å òîé ñåðèîçíî, íî â î÷èòå ìó äîëîâèõ áÿë áëÿñúê, ñÿêàø õëàäåí ñìÿõ ñå êðèåøå â äóøàòà ìó.
„Äà, äîéäîõ - îòâúðíàõ àç. - Äîéäîõ çà ïîìîùòà òè, Áåëè Ñàðóìàíå."
È òàçè òèòëà êàòî ÷å ãî ðàçãíåâè.
„Òúé ëè áèëî, Ñèâè Ãàíäàëôå? - ïðèñìÿ ìè ñå òîé. - Çà ïîìîù? Ðÿäêî ñå å ÷óâàëî ïîìîù äà òúðñè Ãàíäàëô Ñèâèÿ, òúé èçêóñåí è òúé ìúäúð ñêèòíèê èç ðàâíèíèòå, êîéòî ñå áúðêà íàâñÿêúäå íåçàâèñèìî äàëè ìó å ðàáîòà, èëè íå."
Ãëåäàõ ãî è ñå äèâÿõ.
„Íî àêî íå ñúì ñå èçìàìèë - ðåêîõ, - ñåãà ñå çàäàâàò ñúáèòèÿ, êîéòî ùå èçèñêâàò äà îáåäèíèì öÿëàòà ñè ñèëà."
„Ìîæå è òúé äà å - îòâúðíà òîé, - íî äîñòà âðåìå òè òðÿáâàøå, çà äà ãî ïðîóìååø. Êîëêî äúëãî, ïèòàì ñå, ñè êðèë îò ìåí, ïðåäâîäèòåëÿ íà Ñúâåòà, âúïðîñ îò ïúðâîñòåïåííà âàæíîñò? Êàêâî òå âîäè ñåãà îò áúðëîãàòà òè â Ãðàôñòâîòî?"
„Äåâåòòå îòíîâî ñå èçëåçëè - êàçàõ àç. - Ïðåñåêëè ñà ðåêàòà. Òúé ìè ñúîáùè Ðàäàãàñò."
„Ðàäàãàñò Êàôÿâèÿ! - èçñìÿ ñå Ñàðóìàí, âå÷å áåç äà êðèå ïîäèãðàâêàòà. - Ðàäàãàñò Óêðîòèòåëÿ íà ïòèöè! Ðàäàãàñò Íàèâíèêà! Ðàäàãàñò Ãëóïàêà! Íî âñå ïàê ìó ñòèãíà óìúò, çà äà èçèãðàå ðîëÿòà, êîÿòî ìó îòðåäèõ. Çàùîòî òè äîéäå è òîâà áå åäèíñòâåíàòà öåë íà ïîñëàíèåòî ìè. È òóê ùå îñòàíåø, Ñèâè Ãàíäàëôå, äà ñè ïî÷èíåø îò ñòðàíñòâàíèÿòà. Çàùîòî àç ñúì Ñàðóìàí Ìúäðåöà, Ñàðóìàí Òâîðåöà íà Ïðúñòåíè, Ñàðó¬ìàí Ìíîãîöâåòíèÿ!"
Âçðÿõ ñå òîãàâà è âèäÿõ, ÷å îäåæäèòå ìó íå ñà áåëè, êàêòî èçãëåæäàõà, à èçòúêàíè îò âñè÷êè áàãðè è êîãàòî ñå ðàçäâèæåøå, òå òðåïòÿõà, ïðîìåíÿõà öâÿò è îáúðêâàõà îêîòî.
„Ïîâå÷å õàðåñâàõ áÿëîòî" - êàçàõ àç.
„Áÿëîòî! - íàäñìÿ ìè ñå òîé. - Òî ñëóæè çà íà÷àëî. Áÿëîòî ïëàòíî ìîæå äà ñå îáàãðè. Áÿëàòà ñòðàíèöà ìîæå äà ñå èçïèøå, à áÿëàòà ñâåò¬ëèíà äà ñå ïðå÷óïè."
„Ïðè êîåòî âå÷å íå å áÿëà - êàçàõ àç. - À îíçè, ùî ÷óïè íåùî, çà äà âèäè êàêâî å, íàïóñêà ïúòåêàòà íà ìúäðîñòòà."
„Íÿìà íóæäà äà ìè ãîâîðèò êàòî íà íÿêîé îò ãëóïöèòå, ñ êîéòî ñå ñïðèÿòåëÿâàø - ðå÷å òîé. - Íå ñúì òå äîêàðàë òóê, çà äà ìå ó÷èø, à çà äà òè ïðåäëîæà èçáîð. - Ïîñëå ñå èçïðàâè è çàïî÷íà äà äåêëàìèðà, ñÿêàø äúðæåøå äúëãî ðåïåòèðàíà ðå÷: - Ñòàðèòå âðåìåíà îòìèíàõà. Ñðåäíèòå äíè îòìèíàâàò. Çàïî÷âàò Ìëàäèòå äíè. Âðåìåòî íà åëôèòå ñâúðøâà, íî íàøåòî âðåìå å áëèçêî; èäå ñâåòúò íà õîðàòà, íàä êîéòî íèå òðÿáâà äà âëàñòâàìå. Àëà íè å íóæíà ñèëà, ñèëàòà äà çàïîâÿäâàìå âñè÷êî, êàêòî ïîæåëàåì â èìåòî íà îíîâà äîáðî, êîåòî ñàìî Ìúäðèòå ìîãàò äà âèäÿò. È ñëóøàé, Ãàíäàëôå, ñòàðè ìîé ïðèÿòåëþ è ïîìîùíèêî - ðå÷å òîé, êàòî ñå äîáëèæè è ñíèøè ãëàñ. - Êàçàõ íèå, çàùîòî èìåííî íèå ìîæåì äà áúäåì, àêî ñå ïðèñúåäèíèø êúì ìåí. Íîâà Ìîù ñå íàäèãà. Ñðåùó íåÿ ñòàðèòå ñúþçè è òàêòèêè èçîáùî íÿìà äà íè ïîìîãíàò. Íå íè îñòàâà íàäåæäà íèòî â åëôèòå, íèòî â çàãèâàùèÿ Íóìåíîð. Òúé ÷å åòî ãî èçáîðà ïðåä òåá, ïðåä íàñ. Íèå ìîæåì äà ñå ïðèñúåäèíèì êúì òàÿ Ìîù. Òîâà áè áèëî ìúäðî, Ãàíäàëô. Â òàçè ïîñîêà èìà íàäåæäà. Ïîáåäàòà íà Ìîùòà å áëèçêà è òîãàâà ùå èìà ùåäðè íàãðàäè çà îíèÿ, êîéòî ñà è ïîìîãíàëè. Ñ èçäèãàíåòî íà Ìîùòà ùå ñå èçäèãàò è èçïèòàíèòå è ïðèÿòåëè, à ñ òúðïåíèå Ìúäðèòå êàòî òåá è ìåí áèõà óñïåëè íàêðàÿ äà íàñî÷âàò ïúòÿ é, äà ÿ êîíòðîëèðàò. Ìîæåì äà èç÷àêàìå âðåìåòî ñè, äà ñòàèì ìèñëèòå â ñúðöàòà ñè, îïëàêâàéêè ìîæå áè ñòîðåíîòî ïî ïúòÿ çëî, àëà îäîáðÿâàéêè âèñîêàòà êðàéíà öåë: Çíàíèå, Âëàñò, Ïîðÿäúê; âñè÷êî îíîâà, êîåòî äîñåãà íàïðàçíî ñå ñòðåìèì äà ïîñòèãíåì, ïî-ñêîðî âúçïèðàíè, îòêîëêîòî ïîäïîìàãàíè îò ñëàáèòå ñè è ëåíèâè ïðèÿòåëè. Íå òðÿáâà è íÿìà äà èìà íèêàêâà èñòèíñêà ïðîìÿíà â íàøèòå ïëàíîâå, à ñàìî â ñðåäñòâàòà."
„Ñàðóìàíå - êàçàõ àç, - ÷óâàë ñúì è ïðåäè ïîäîáíè ðå÷è, íî åäèíñòâåíî îò óñòàòà íà åìèñàðè, ïðàòåíè îò Ìîðäîð äà ïîäëúæàò íåâåæèòå. Íå ìîãà äà ïîâÿðâàì, ÷å ñè ìå äîâåë òúé äàëå÷å ñàìî çà ïðàçíè ïðèêàçêè."
Òîé ìå èçãëåäà êîñî è ïîìúë÷à â ðàçìèñúë.
„Å, âèæäàì, ÷å òîâà ìúäðî ïîâåäåíèå íå òè ñå íðàâè - ðå÷å òîé. - Íå ñåãà? Íå, àêî ìîæå äà ñå èçìèñëè íÿêàêúâ ïî-äîáúð ïúò? - Òîé ñå ïðèáëèæè è ïîëîæè äúëãàòà ñè ðúêà íà ðàìîòî ìè. - Çàùî íå? Ïðúñòåíúò-Ïîâåëèòåë? Àêî ìîæåì äà ãî êîìàíäâàìå, òîãàâà Ìîùòà ùå ïðåìèíå ó íàñ. Åòî çàùî íàèñòèíà òå äîâåäîõ òóê. Çàùîòî ìíîãî î÷è ìè ñëó¬æàò è âÿðâàì, ÷å çíàåø êúäå ñå êðèå ñåãà òîçè ñêúïîöåíåí ïðåäìåò. Íå å ëè òúé? Èëè çàùî Äåâåòòå ðàçïèòâàò çà Ãðàôñòâîòî è êàêâà ðàáîòà èìàø òàì?"
È ïðè òèÿ äóìè âíåçàïíî â î÷èòå ìó ïëàìíà ñòðàñò, êîÿòî íå ìîæåøå äà ïðèêðèå.
„Ñàðóìàíå - îòâúðíàõ àç, êàòî ñòàíàõ è ñå îòäðúïíàõ îò íåãî, - ñàìî åäíà ðúêà ìîæå äà íîñè Åäèíñòâåíèÿ è òè äîáðå ãî çíàåø, òúé ÷å íå ñè ïðàâè òðóäà äà êàçâàø íèå\ Íî àç íå ùå ãî äàì, î, íå, íå ùå òè ñúîáùÿ è âåñòè çà íåãî, ñëåä êàòî óçíàõ êàêâî ñè íàóìèë. Òè áåøå ïðåäâîäèòåë íà Ñúâåòà, àëà íàé-ñåòíå ðàçêðè ëèêà ñè. Äîáðå, èçãëåæäà, èçáîðúò å ìåæäó ïîä÷èíåíèåòî íà Ñàóðîí èëè íà òåáå. Íå ùå ïðèåìà íèòî åäíîòî, íèòî äðóãîòî. Èìàø ëè îùå íåùî äà ïðåäëîæèø?"
„Äà - êàçà òîé è ñåãà áå ñòóäåí è çàïëàøèòåëåí. - Íå î÷àêâàõ äà ïðîÿâèø ìúäðîñò äîðè â ñâîé ñîáñòâåí èíòåðåñ, àëà òè äàäîõ øàíñà äà ñè ïîìîãíåø äîáðîâîëíî è òúé äà ñè ñïåñòèø ìíîãî íåïðèÿòíîñòè è áîëêè. Òðåòèÿò èçáîð å äà îñòàíåø òóê äî êðàÿ."
„Äî êîé êðàé?"
„Äîêàòî ìè ðàçêðèåø êúäå ìîæå äà áúäå íàìåðåí Åäèíñòâåíèÿò. Áèõ èçìèñëèë íà÷èíè äà òå óáåäÿ. Èëè äîêàòî òîé áúäå îòêðèò âúïðåêè âîëÿòà òè è Ãîñïîäàðÿò îòäåëè âðåìå çà ïî-äðåáíè âúïðîñè: íàïðèìåð äà èçíàìåðè ïîäõîäÿùà íàãðàäà çà ïðåïÿòñòâèÿòà è íàãëîñòòà íà Ãàíäàëô Ñèâèÿ."
„Òîçè âúïðîñ ìîæå äà ñå îêàæå íå îò íàé-ëåêèòå" - êàçàõ àç, íî òîé ñå èçñìÿ, çàùîòî çíàåøå, ÷å èçðè÷àì ïðàçíè äóìè.
Îòâåäîõà ìå è ìå çàòâîðèõà ñàì íà âúðõà íà Îðòàíê, íà ìÿñòîòî, îòêúäåòî Ñàðóìàí èìàøå îáè÷àÿ äà íàáëþäàâà çâåçäèòå. Íÿìàøå äðóã èçõîä îñâåí òÿñíî ñòúëáèùå ñ ìíîãî õèëÿäè ñòúïàëà è äîëèíàòà äîëó èçãëåæäàøå áåçêðàéíî äàëå÷. Âãëåäàõ ñå â íåÿ è âèäÿõ, ÷å âìåñòî çåëåíà è ïðåêðàñíà êàêòî íÿêîãà, ñåãà òÿ å èçïúëíåíà ñ øàõòè è êîâà÷íèöè. Âúëöè è îðêè ñå áÿõà íàñòàíèëè â Èñåíãàðä, çàùîòî Ñàðóìàí ñáèðàøå îãðîìíà àðìèÿ çà ñâîÿ ñìåòêà - íå êàòî âàñàë, à êàòî ñúïåðíèê íà Ñàóðîí. ×åðåí ïóøåê íàäâèñâàøå íàä òâîðåíèÿòà ìó è ñå âèåøå êðàé ñòåíèòå íà Îðòàíê. Àç ñòîÿõ ñàì íà îñòðîâ÷å ñðåä îáëàöèòå; íÿìàõ øàíñ çà áÿãñòâî è ãîð÷èëêà èçïúëâàøå äíèòå ìè. Ñòóäúò ìå ïðîíèçâàøå, à ðàçïîëàãàõ ñúñ ñúâñåì ìàëêî ìÿñòî, êúäåòî äà êðà÷à íàïðåä-íàçàä, çàìèñëåí çà èäâàíåòî íà Êîííèöèòå íà ñåâåð.
Áÿõ óâåðåí, ÷å Äåâåòòå íàèñòèíà ñà ñå íàäèãèàëè, íå ñàìî çàðàäè äóìèòå íà Ñàðóìàí, êîèòî ìîæåõà äà ñà ëúæëèâè. Ìíîãî ïðåäè äà äîéäà â Èñåíãàðä, áÿõ ÷óë ïî ïúòÿ âåñòè, êîèòî íå ìîæåõà äà ñà ïîãðåøíè. Â ñúðöåòî ìè òåãíåøå âå÷åí ñòðàõ çà ìîéòå ïðèÿòåëè îò Ãðàôñòâîòî, àëà âñå îùå èìàõ èçâåñòíà íàäåæäà. Íàäÿâàõ ñå, ÷å Ôðîäî å ïîòåãëèë íåçàáàâíî, êàêòî íàñòîÿâàõ â ïèñìîòî ñè, è ÷å å ñòèãíàë äî Ëîìèäîë, ïðåäè äà ïîåìå ñìúðòîíîñíàòà ïîòåðÿ. Êàêòî ñòðàõúò, òàêà è íàäåæäàòà ìè ñå îêàçàõà áåçïî÷âåíè. Çàùîòî íàäåæäàòà ìè ñå ãðàäåøå âúðõó åäèí äåáåë ìúæ îò Áðåå, à ñòðàõúò ìè - âúðõó ëóêàâñòâîòî íà Ñàóðîí. Àëà äåáåëèòå ìúæå, êîèòî òúðãóâàò ñ ïèâî, èìàò äà èçïúëíÿâàò ìíîãî ïîðú÷êè, à ìîãúùåñòâîòî íà Ñàóðîí âñå îùå íå å òúé ãîëÿìî, êàêòî èçãëåæäà â î÷èòå íà ñòðàõà. Íî âïðèì÷åí è ñàìîòåí ñðåä ïðúñòåíà Èñåíãàðä, òðóä¬íî ìîæåõ äà ñè ïîìèñëÿ, ÷å ëîâöèòå, îò êîèòî âñè÷êè áÿãàò èëè çàãèâàò, ùå ñå ïðîâàëÿò â äàëå÷íîòî Ãðàôñòâî.
- Âèäÿõ òå! - èçâèêà Ôðîäî. - Òè êðà÷åøå íàïðåä-kàçàä. Ëóíàòà ñèÿåøå â êîñàòà òè.
Ãàíäàëô çàìëúêíà ñìàÿí è ãî ïîãëåäíà.
- Òî áåøå ñàìî ñúí - äîáàâè Ôðîäî, - íî èçâåäíúæ ñè ãî ïðèïîìíèõ. Ñúâñåì áÿõ çàáðàâèë. Ñúíóâàõ ãî ïðåäè èçâåñòíî âðåìå - ñëåä êàòî íàïóñíàõ Ãðàôñòâîòî, ìèñëÿ.
- Çíà÷è å ïîçàêúñíÿë, êàêòî ùå âèäèø - êàçà Ãàíäàëô, - Àç áÿõ â îêàÿíî ïîëîæåíèå. À îíèÿ, êîèòî ìå ïîçíàâàò, ùå ñå ñúãëàñÿò, ÷å ðÿäêî ñúì èçïàäàë â òàêàâà áåçèçõîäèöà è òðóäíî ïîíàñÿì çëîùàñòèÿòà. Ãàí¬äàëô Ñèâèÿ, îìîòàí êàòî ìóõà â ïðåäàòåëñêàòà ïàÿæèíà! Àëà è íàé-èçêóñíèòå ïàÿöè ìîãàò äà ïðîïóñíàò ñëàáà íèøêà.
Êàêòî Ñàðóìàí íåñúìíåíî áå çàìèñëèë, îòíà÷àëî àç ñå áîÿõ, ÷å Ðàäàãàñò ñúùî ñå å ïîääàë. Ïðè ñðåùàòà îáà÷å íå áÿõ äîëîâèë íè ñëåäà îò íåùî íåðåäíî â ãëàñà è ïîãëåäà ìó. Èíà÷å íèêîãà íÿìàøå äà îòèäà â Èñåíãàðä èëè ùÿõ äà ãî ñòîðÿ ïî-ïðåäïàçëèâî. Ñàðóìàí ñå áå äîñåòèë çà òîâà è áå ïðèêðèë ìèñúëòà ñè, çà äà çàáëóäè ïðàòåíèêà. Ïðè âñè÷êè ñëó÷àè áè áèëî áåçïîëåçíî äà ñå ìú÷è äà ñêëîíè ÷åñòíèÿ Ðàäàãàñò êúì ïðåäàòåëñòâî. Òîé ìå áå ïîòúðñèë ñ îòêðèòî ñúðöå è òúé ìå áå óáåäèë. È òîâà ïðîâàëè çàãîâîðà íà Ñàðóìàí. Çàùîòî Ðàäàãñò íÿìàøå ïðè¬÷èíà äà íå ñòîðè îíîâà, çà êîåòî ãî áÿõ ïîìîëèë; è òîé ïðåïóñíàë êúì Ìðàêîëåñ, êúäåòî èìàøå ìíîãî ñòàðè ïðèÿòåëè. È Ïëàíèíñêèòå Îðëè ïîëåòåëè íàäëúæ è øèð è âèäåëè ìíîãî íåùà: âúë÷èòå ãëóòíèöè è äðóæèíèòå îðêè; Äåâåòòå Êîííèöè, ïðåïóñêàùè íàñàì-íàòàì èç ðàâíèíèòå; ÷óëè è âåñòòà çà áÿãñòâîòî íà Àì-ãúë. È ìè èçïðàòèëè âåñòîíîñåö ñ òèÿ íîâèíè.
È òúé ñå ñëó÷è, ÷å êîãàòî ëÿòîòî âçå äà ÷åçíå, â åäíà ëóííà íîù äî Îðòàíê äîëåòÿ íå÷àêàí Ãóàèõèð Ãîñïîäàðÿ íà âÿòúðà, íàé-áüðçèÿò îò Âåëèêèòå Îðëè è ìå îòêðè èçïðàâåí íà âúðõà. Òîãàâà çàãîâîðèõ ñ íåãî è òîé ìå îòíåñå, ïðåäè Ñàðóìàí äà ðàçáåðå. Äîêàòî âúëöèòå è îðêèòå èçñêî÷èõà îò ïîðòàòà äà ìå ïðåñëåäâàò, àç âå÷å áÿõ äàëå÷å.
„Îùå êîëêî ìîæåø äà ìå íîñèø?" - çàïèòàõ àç.
„Ìíîãî ëåâãè - ðå÷å òîé, - íî íå äî êðàÿ íà ñâåòà. Ïðàòèõà ìå äà íîñÿ âåñòè, à íå òîâàðè."
„Òîãàâà òðÿáâà äà ñè íàìåðÿ êîí - êàçàõ àç, - è òî èçêëþ÷èòåëíî áúðç, çàùîòî íèêîãà äî äíåñ íå ñúì èìàë òàêàâà íóæäà îò áúðçèíà."
„Òîãàâà ùå òå îòíåñà äî Åäîðàñ, êúäåòî Âëàäåòåëÿò íà Ðîõàí ñåäè â ÷åðòîãà ñè - îòâúðíà òîé. - Íå å ìíîãî äàëå÷å."
È àç áÿõ äîâîëåí, çàùîòî â Åçäèòíèòå ïðåäåëè íà Ðîõàí æèâåÿò Ðîõèðèìèòå - Ïîâåëèòåëè íà êîíåòå - è â öÿë ñâÿò íÿìà æðåáöè êàòî îíèÿ, ùî ñå îòãëåæäàò â ïðîñòîðíàòà ñòåï ìåæäó Ìúãëèâèòå è Áåëèòå ïëàíèíè.
„Ìèñëèø ëè, ÷å îùå ìîæå äà ñå âÿðâà íà ìúæåòå îò Ðîõàí?" - çàïèòàõ àç, çàùîòî ïðåäàòåëñòâîòî íà Ñàðóìàí áå ðàçòúðñèëî âÿðàòà ìè.
„Òå ïëàùàò äàíúê â êîíå - îòãîâîðè Ãóàèõèð - è âñÿêà ãîäèíà èçïðàùàò öåëè õåðãåëåòà â Ìîðäîð, ïîíå òàêà ñå ãîâîðè, íî îùå íå ñà èçöÿëî ïîäâëàñòíè. Àëà àêî Ñàðóìàí ñå å ïîääàë íà çëîòî, êàêòî òâúðäèø, òîãàâà ñúäáàòà èì íÿìà äà çàêúñíåå."
Ïðåäè ðàçñúìâàíå òîé ìå ñïóñíà â ðàâíèíèòå íà Ðîõàí è âå÷å ïðåêàëåíî ðàçòåãíàõ ðàçêàçà ñè. Îñòàíàëîòî òðÿáâà äà å ïî-êðàòêî. Â Ðîõàí îòêðèõ, ÷å çëîòî âå÷å äåéñòâà - ñëåä ëúæèòå íà Ñàðóìàí êðàëÿò íå ïîæåëà äà ñå âñëóøà â ïðåäóïðåæäåíèÿòà ìè. Ïðåäëîæè ìè äà ñè âçåìà êîí è äà ñå ìàõàì; è àç èçáðàõ åäèí, êîéòî íàé-ìíîãî ìè õàðåñà, àëà íå ñå ïîíðàâè òâúðäå íà êðàëÿ. Âçåõ íàé-äîáðèÿ æðåáåö â ñòðàíàòà ìó è íèêîãà íå ñúì âèæäàë äðóã êàòî íåãî.
- Òîãàâà íàèñòèíà òðÿáâà äà å áëàãîðîäíî æèâîòíî - êàçà Àðàãîðí - è òîëêîâà ïîâå÷å ìå íàñêúðáÿâà, ÷å Ñàóðîí ïîëó÷àâà òàêúâ äàíúê. Íå áå òúé, êîãàòî çà ñåòåí ïúò ïîñåòèõ îíèÿ ìåñòà.
- Íå å òúé è ñåãà, êúëíà ñå - êàçà Áîðîìèð. - Òàÿ ëúæà èäâà îò Âðàãà. Àç ïîçíàâàì ìúæåòå îò Ðîõàí - ÷åñòíè è õðàáðè íàøè ñúþçíèöè, òå îùå æèâåÿò èç çåìèòå, êîèòî ñìå èì äàëè â äðåâíè âðåìåíà.
- Ñÿíêàòà íà Ìîðäîð å ïëúçíàëà íàä äàëå÷íè ñòðàíè - îòâúðíà Àðàãîðí. - Ñàðóìàí ïàäíà ïîä íåÿ. Ðîõàí å îáñàäåí. Êîé çíàå êàêâî ùå çàâàðèø, àêî íÿêîãà ñå çàâúðíåø òàì.
- Âñè÷êî äðóãî, íî íå è òîâà - äà îòêóïâàò æèâîòà ñè ñ êîíå. Òå áè÷àò êîíåòå íàðàâíî ñúñ ñåìåéñòâàòà ñè. È íåíàïðàçíî, çàùîòî êîíåòå íà Åçäèòíèòå ïðåäåëè èäâàò îò ñòåïèòå íà Ñåâåðà, äàëå÷ îò Ñÿíêàòà, è ðàñàòà èì, êàêòî è ðàñàòà íà òåõíèòå ãîñïîäàðè, ïðîèçõîæäà îò íÿêîãàøíèòå ñâîáîäíè âðåìåíà.
- Òîâà å ñàìàòà èñòèíà! - êàçà Ãàíäàëô. - À ñðåä òÿõ èìà åäèí, ðîäåí ñÿêàø â çîðàòà íà ñâåòà. Êîíåòå íà Äåâåòòå íå ìîãàò äà ìó ñúïåðíè÷àò; íåóìîðåí, áúðç êàòî ëèòíàëèÿ âÿòúð. Íàðè÷àò ãî Ñåíêîãðèâ. Äåíåì êîçèíàòà ìó áëåñòè êàòî ñðåáðî, à íîùåì ìèíàâà íåâèäèì êàòî ñÿíêà. Ìåêè ñà ñòúïêèòå ìó! Íèêîé äîòîãàâà íå ãî áå ÿçäèë, íî àç ãî âçåõ, óêðîòèõ ãî è òúé áúðçî ìå ïîíåñå, ÷å ñòèãíàõ äî Ãðàôñòâîòî, êîãàòî Ôðîäî áåøå ïî Ìîãèëíèòå ðèäîâå, ìàêàð äà áÿõ òðúãíàë îò Ðîõàí åäíîâðåìåííî ñ íåãîâîòî ïîòåãëÿíå îò Õîáèòîâî.
Àëà äîêàòî ÿçäåõ, ñòðàõúò ìè ðàñòåòå. Êîëêîòî ïî íà ñåâåð îòèâàõ, òîëêîâà ïîâå÷å âåñòè ÷óâàõ çà Êîííèöèòå è ìàêàð äà ãè íàñòèãàõ äåí ñëåä äåí, òå îùå áÿõà ïðåä ìåíå. Óçíàõ, ÷å ñà ðàçäåëèëè ñèëèòå ñè: íåêîëöèíà îñòàíàëè ïî èçòî÷íèòå ãðàíèöè, íåäàëå÷å îò Çåëåíèÿ ïúò, à äðóãè íàõëóëè â Ãðàôñòâîòî îò þã. Ïðèñòèãíàõ â Õîáèòîâî è Ôðîäî áå çàìèíàë, íî ðàçãîâàðÿõ ñúñ ñòàðèÿ Ìàéòàïåð. Ìíîãî ïðèêàçêè, ìàëêî ïîëçà. Òîé èìàøå äîñòà äà ðàçêàæå çà êóñóðèòå íà íîâèòå ñîáñòâåíèöè íà Òîðáîäúí.
„Íà ñòàðè ãîäèíè íå ìîãà äà òúðïÿ ïðîìåíè - ðå÷å òîé, - îñîáåíî ïúê ïðîìåíè çà çëà áåäà." Íåâåäíúæ ïîâòîðè òèÿ äóìè - „ïðîìåíè çà çëà áåäà".
„Çëà áåäà å ëîøà äóìà - êàçàõ ìó àç - è ñå íàäÿâàì äà íå äîæèâååø äà âèäèø êàêâî ïðåäñòàâëÿâà."
Íî íàé-ñåòíå èçêîï÷èõ îò ïðèêàçêèòå ìó, ÷å Ôðîäî å íàïóñêàë Õîáèòîâî ïðåäè ïî-ìàëêî îò ñåäìèöà è ÷å ñúùàòà âå÷åð íà Õúëìà äîøúë ×åðåí êîííèê. Îáçåò îò ñòðàõ, ïðåïóñíàõ ïî-íàòàòúê. Äîñòèãíàõ Ôóêîâ êðàé è ãî çàâàðèõ ïðåîáúðíàò ñ ãëàâàòà íàäîëó, öàðåøå ïàíèêà, êàòî â ðàçáóòàí ñ ïðú÷êà ìðàâóíÿê. Îòèäîõ äî êúùàòà íà Ùóð÷îâ äîë - òÿ áå ïðàçíà è ñ ðàçáèòà âðàòà, àëà íà Ïðàãà ëåæåøå åäèí îò ïëàùîâåòå íà Ôðîäî. Òîãàâà çà ìàëêî íàäåæäàòà ìå èçîñòàâè è àç íå îòèäîõ äà ïîòúðñÿ íîâèíè, èíà÷å ùÿõ äà ñå óñïîêîÿ; âìåñòî òîâà ïðåïóñíàõ ïî äèðèòå íà Êîííèöèòå. Òðóäíî áå äà ãè ñëåäâàì, çàùîòî ñå ðàçïðúñêâàõà è ìå îáúðêâàõà. Íî ìè ñå ñòîðè, ÷å åäèí èëè äâàìà ñà îòèøëè êúì Áðåå; íàòàì ñå çàïúòèõ è àç, ÷å èìàõ äà êàæà òóé-îíóé íà õàíäæèÿòà.
„Ìàæèðåïåé ãî íàðè÷àò - ìèñëåõ ñè. - Àêî òîâà çàêúñíåíèå å ïî íåãîâà âèíà, ùå ñòîïÿ âñè÷êî êàêâîòî èìà çà ìàçàíå â íåãî. Ùå èçïåêà äúðòèÿ ãëóïàê íà áàâåí îãúí." Òîé, èçãëåæäà, î÷àêâàøå íåùî ïîäîáíî, çàùîòî, ùîì çúðíà ëèöåòî ìè, ñå ïðîñíà ïî î÷è è âçå äà ñå òîïè íà÷àñà.
- Êàêâî ìó ñòîðè? - ðàçòðåâîæåíî âèêíà Ôðîäî. - Òîé íàèñòèíà áå ìíîãî ëþáåçåí ñ íàñ è íàïðàâè âñè÷êî êàêâîòî ìîæåòå.
- Íå áîé ñå! - ðàçñìÿ ñå Ãàíäàëô. - Íå ãî óõàïàõ è ëàÿõ ñúâñåì ìàëêî. Òúé ñå âúçðàäâàõ îò íîâèíèòå, êîèòî èçêîï÷èõ îò íåãî, ñëåä êàòî ñïðÿ äà ñå òðåñå, ÷å ðàçöåëóâàõ ãîðêèÿ ÷îâå÷åö. Òîãàâà íå ìîæåõ äà ñå äîñåòÿ êàê å ñòàíàëî, íî óçíàõ, ÷å ïðåäíàòà íîù ñè áèë â Áðåå è ñóòðèíòà ñè ïîòåãëèë ñ Áúðçîõîä.
„Áúðçîõîä!" - ðàäîñòíî èçêðåùÿõ àç.
„Äà, ñúð, áîÿ ñå, ÷å òúé áåøå, ñúð - ðå÷å Ìàæèðåïåé, êîéòî ìå áå ðàçáðàë ïîãðåøíî. - Âúïðåêè âñè÷êèòå ìè óñèëèÿ òîé ñå äîêîïà äî òÿõ è òå ïîòåãëèõà ñ íåãî. Ìíîãî ÷óäíîâàòî ñå äúðæàõà ïðåç öÿëîòî âðåìå, äîêàòî áÿõà òóê - êàòî ÷å ëè íàðî÷íî ãî ïðàâåõà."
„Ìàãàðå! Ãëóïàê! Òðèæäè äîñòîéíè è ëþáèìè Ïèâîëåå! - ðåêîõ àç. - Òîâà ñà íàé-äîáðèòå íîâèíè, êîèòî ïîëó÷àâàì îò ñðåäàòà íà ëÿòîòî íàñàì; ñòðóâàò ïîíå åäíà æúëòèöà. Íåêà ñåäåì ãîäèíè íàä ïèâîòî òè ñå ïðîñòèðà ìàãèÿòà íà íàé-ïðåâúçõîäíîòî âåëèêîëåïèå! Ñåãà ìîãà äà ñè ïî÷èâàì öÿëà íîù çà ïðúâ ïúò, íå ïîìíÿ âå÷å îòêîãà."
È òúé, ïðåêàðàõ òàì íîùòà, ïèòàéêè ñå çàãðèæåíî êàêâî å ñòàíàëî ñ Êîííèöèòå; èçãëåæäà, ñàìî äâàìèíà ñå áÿõà ïîÿâèëè â Áðåå. Íî ïðåç íîùòà ÷óõìå è äðóãè. Íå ïî-ìàëêî îò ïåòèìà äîëåòÿõà îò çàïàä, èçêúðòèõà ïîðòèòå è ïðîôó÷àõà ïðåç Áðåå êàòî âèåù âÿòúð; ìåñòíèòå æèòåëè è äî äíåñ òðåïåðÿò è ÷àêàò êðàÿ íà ñâåòà. Ñòàíàõ ïðåäè ðàçñúìâàíå è òîòåãëèõ ïîäèð òÿõ.
Íå çíàì òî÷íî, íî ìè ñå ñòðóâà, ÷å å ñòàíàëî ñëåäíîòî. Ïðåäâîäèòåëÿò èì ñå å óêðèë þæíî îò Áðåå, äîêàòî äâàìà ñà ìèíàëè ïðåç ñåëîòî, à òðèìà äðóãè ñà íàõëóëè â Ãðàôñòâîòî. Íî ñëåä íåóñïåõèòå â Áðåå è Ùóð÷îâ äîë òå ñå çàâúðíàëè ñ âåñòè ïðè ïðåäâîäèòåëÿ ñè è òúé îñòàâèëè çà ìàëêî Ïúòÿ ñàìî ïîä íàäçîðà íà ñúãëåäâà÷èòå ñè. Ïðåäâîäèòåëÿò èçïðàòèë íåêîëöèíà îò òÿõ íà èçòîê, íàïðàâî ïðåç ïóùèíàêà, à òîé, êèïíàë îò ÿðîñò, ïðåïóñíàë çàåäíî ñ îñòàíàëèòå ïî Ïúòÿ.
Àç âèõðåíî ñå ïîíåñîõ êúì Áóðíèÿ âðúõ è ïðåäè çàëåç íà âòîðèÿ ñè äåí ñëåä Áðåå ñòèãíàõ òàì - íî òå ìå áÿõà èçïðåâàðèëè. Ïîáÿãíàõà, çàùîòî óñåùàõà êàê ñå çàäàâà ãíåâúò ìè è íå ñìååõà äà ñå èçïðàâÿò ïðåä íåãî, äîêàòî ãðåå ñëúíöåòî. Íî ïðåç íîùòà ñå ñúáðàõà íàîêîëî è àç áÿõ îáñàäåí íà âúðõà íà õúëìà, â äðåâíèÿ ïðúñòåí íà Àìîí Ñóë. Èçïèòàíèåòî íàèñòèíà áå òåæêî çà ìåí - òàêèâà ñâåòëèíè è ïëàìúöè íå ñà ñå âèæäàëè ïî Áóðíèÿ âðúõ îò âðåìåòî íà íÿêîãàøíèòå áîéíè ñèãíàëíè êëàäè.
Ïî èçãðåâ ñëúíöå ñå èçñêóáíàõà è ïîáÿãíàõà íà ñåâåð. Íÿìàõ íàäåæäà äà ñòîðÿ íåùî ïîâå÷å. Íåâúçìîæíî áå äà òå íàìåðÿ èç ïóùèíàêà, Ôðîäî, ïúê è áè áèëî áåçóìèå äà îïèòâàì, ñ Äåâåòòå ïî ïåòèòå ñè. Òúé ÷å òðÿáâàøå äà âÿðâàì â Àðàãîðí. Íî ñå íàäÿâàõ äà îòâëåêà íåêîëöèíà îò òÿõ è âúïðåêè òîâà äà ñòèãíà äî Ëîìèäîë ïðåäè âàñ è äà èçïðàòÿ ïîìîù. ×åòèðèìà Êîííèöè íàèñòèíà ìå ïîäãîíèõà, àëà ïîäèð èçâåñòíî âðåìå îáúðíàõà ãðúá è êàòî ÷å ñå íàñî÷èõà êúì Áðîäà. Òîâà äîíÿêúäå ïîìîãíà, çàùîòî ñà áèëè ñàìî ïåòèìà, êîãàòî ñà íàïàäíàëè áèâàêà âè.
Ñëåä äúëúã è òåæúê ïúò ïîêðàé Ñêðåæíîáëèê, ïðåç Ãîëî áúðäî è ïóñêàíå îò ñåâåð, íàé-ñåòíå ïðèñòèãíàõ òóê. Òîâà ìè îòíå ïî÷òè ÷åòèðèíàäåñåò äíè ñëåä Áóðíèÿ âðúõ, çàùîòî íå ìîæåõ äà ÿçäÿ ñðåä ñêàëèòå íà òðîëîâèòå áúðäà è Ñåíêîãðèâ ñè çàìèíà. Îòïðàòèõ ãî ïðè ãîñïîäàðÿ ìó, àëà âåëèêà äðóæáà ñå ðîäè ïîìåæäó íè è ïðè íóæäà òîé ùå äîëåòè íà çîâà ìè. Àëà òúé ñå ñëó÷è, ÷å ïðèñòèãíàõ â Ëîìèäîë ñàìî òðè äíè ïðåäè Ïðúñòåíà è íîâèíèòå çà îïàñíîñòòà âå÷å áÿõà ñòèãíàëè äîòóê... êîåòî íàèñòèíà ñå îêàçà äîáðå.
È òîâà, Ôðîäî, å êðàÿò íà ðàçêàçà ìè. Äàíî Åëðîíä è îñòàíàëèòå ìè ïðîñòÿò çà äúëæèíàòà ìó. Íî íå ñå áå ñëó÷âàëî äî äíåñ Ãàíäàëô äà íå îòèäå íà ñðåùà, êîãàòî å îáåùàë. Ìèñëÿ, ÷å áå íóæíî äà ñå äàäå îò÷åò íà íîñèòåëÿ íà Ïðúñòåíà çà åäíî òúé ñòðàííî ñúáèòèå.
Å, ðàçêàçúò âå÷å å èçðå÷åí îò èãëà äî êîíåö. Åòî íè âñè÷êè òóê, åòî ãî è Ïðúñòåíà. Íî îùå íå ñìå íàïðàâèëè è êðà÷êà êúì öåëòà ñè. Ùî äà ïðàâèì ñ íåãî?
Íàñòúïè ìúë÷àíèå. Íàé-ïîñëå Åëðîíä çàãîâîðè îòíîâî:
- Ñêðúáíè ñà òèÿ âåñòè çà Ñàðóìàí; âÿðâàõìå ìó è òîé áå íåðàçäåëåí ó÷àñòíèê âúâ âñè÷êè íàøè ñúâåòè. Îïàñíî å äà ñå èçó÷àâà ïðåêàëåíî äúëáîêî èçêóñòâîòî íà Âðàãà, çà äîáðî èëè çà çëî. Íî òàêèâà ïàäåíèÿ è ïðåäàòåëñòâà, óâè, ñà ñå ñëó÷âàëè è ïðåäè. Îò ðàçêàçèòå, êîèòî ÷óõìå òîçè äåí, íàé-ñòðàíåí çà ìåí áå ðàçêàçúò íà Ôðîäî. Îñâåí ïðèñúñòâàùèÿ Áèëáî ïîçíàâàõ ìàëöèíà õîáèòè è ñåãà ìè ñå ñòðóâà, ÷å òîé ìîæå áè íå å òîëêîâà åäèíñòâåí è èçêëþ÷èòåëåí, êîëêîòî ñìÿòàõ. Ìíîãî ñå å ïðîìåíèë ñâåòúò, îòêàêòî çà ñåòåí ïúò áÿõ ïî çàïàäíèòå ïúòèùà. Íèå ïîçíàâàìå Ìîãèëíèòå òâàðè ïîä íàé-ðàçëè÷íè èìåíà; ìíîãî ïðèêàçêè ñå ðàçêàçâàò çà Ñòàðàòà ãîðà - âñè÷êî ñúõðàíåíî äíåñ å ñàìî êúñ÷å îò ñåâåðíèòå è ïîêðàéíèíè. Èìàøå âðåìåíà, êîãàòî îò äúðâî íà äúðâî êàòåðè÷êèòå ìîæåõà äà ñòèãíàò îò Ãðàôñòâîòî äî ñòðàíàòà Äóí çàïàäíî îò Èñåíãàðä. Èç òèÿ çåìè ïúòóâàõ íÿêîãà è ìíîæåñòâî äèâè è ñòðàííè ñúçäàíèÿ âèäÿõ. Íî áÿõ çàáðàâèë çà Áîìáàäèë, àêî íàèñòèíà òîâà âñå îùå å ñúùèÿò, êîéòî â äðåâíè âðåìåíà áðîäåøå èç ãîðè è õúëìîâå è äîðè òîãàâà áå îò ñòàðèòå ïî-ñòàð. Òîãàâà íå ãî íàðè÷àõà òàêà. ßðâåí Áåí-àäàð áå èìåòî ìó, íàé-ñòàð è áåç áàùà. Íî îòòîãàâà äðóãè íàðîäè ñà ìó äàëè îùå ìíîãî èìåíà: äæóäæåòàòà - Ôîðí, Ñåâåðíèòå õîðà - Îðàëä... Ñòðàííî ñúùåñòâî å òîé, íî ìîæå áè òðÿáâàøå äà ãî ïîêàíÿ íà Ñúâåòà íè.
- Òîé íÿìàøå äà äîéäå - êàçà Ãàíäàëô.
- Íå ìîæåì ëè âñå îùå äà ïðàòèì ïîñëàíèå è äà ïîëó÷èì ïîìîùòà ìó? - çàïèòà Åðåñòîð. - Èçãëåæäà, òîé èìà âëàñò äîðè è íàä Ïðúñòåíà.
- Íå, àç íå áèõ êàçàë òàêà - âúçðàçè Ãàíäàëô. - Äà ðå÷åì ïî-ñêîðî, ÷å Ïðúñòåíúò íÿìà âëàñò íàä íåãî. Òîé ñàì ñè å âëàäåòåë. Íî íå ìîæå äà óíèùîæè Ïðúñòåíà, íèòî äà ïðå÷óïè âëàñòòà ìó íàä äðóãèòå. À ñåãà ñå å îòòåãëèë â åäíà ìàëêà îáëàñò, ÷èèòî ãðàíèöè ñàì å î÷åðòàë, ìàêàð ÷å íèêîé íå ìîæå äà ãè âèäè; è íÿìà äà ãè ïðåñòúïè, â î÷àêâàíå ìîæå áè íà íîâè âðåìåíà.
- Íî â òèÿ ãðàíèöè êàòî ÷å íèùî íå ãî ïëàøè - êàçà Åðåñòîð. - Íå áè ëè ñå ñúãëàñèë äà âçåìå Ïðúñòåíà è äà ãî ïàçè òàì çàâèíàãè îáåçâðåäåí?
- Íå - êàçà Ãàíäàëô, - íå äîáðîâîëíî. Ìîæå áè ùå ãî ñòîðè, àêî âñè÷êè ñâîáîäíè íàðîäè íà ñâåòà ãî ïîìîëÿò, àëà íå ùå ðàçáåðå íóæäàòà. È àêî ìó äàäåì Ïðúñòåíà, òîé ñêîðî ùå ãî çàáðàâè èëè ïî-âåðîÿòíî ùå ãî çàõâúðëè. Ïîäîáíè íåùà íå ñå çàäúðæàò â óìà ìó. Òîé áè áèë íàé-íåñèãóðíèÿò ïàçà÷; è òîâà ñàìî ïî ñåáå ñè å äîñòàòú÷åí îòãîâîð.
- Âúâ âñåêè ñëó÷àé - êàçà Ãëîðôèíäåë - äà ìó èçïðàòèì Ïðúñòå¬íà, áè îçíà÷àâàëî ñàìî äà îòëîæèì äåíÿ íà çëîòî. Òîé å äàëå÷å. Íå ìîæåì ñåãà äà âúðíåì Ïðúñòåíà ïðè íåãî íåçíàéíî, íåçàáåëÿçàíè îò ñúãëåäâà÷è. È äîðè äà ìîæåõìå, ðàíî èëè êúñíî Âëàñòåëèíúò íà Ïðúñòåíèòå ùå óçíàå çà ñêðèâàëèùåòî ìó è ùå íàñî÷è öÿëàòà ñè ìîù êúì íåãî. Áè ëè ìîãúë Áîìáàäèë ñàì äà óñòîè íà òàçè ìîù? Ìèñëÿ, ÷å íå. Ìèñëÿ, ÷å íàêðàÿ, êîãàòî âñè÷êè äðóãè áúäàò ïîêîðåíè, Áîìáàäèë ùå ðóõíå. Ïîñëåäåí, êàêòî å áèë Ïðúâ; è òîãàâà ùå íàñòúïè Íîùòà.
- Çà ßðâåí íå çíàì ïî÷òè íèùî îñâåí èìåòî - êàçà Ãàëäîð, - íî ìèñëÿ, ÷å Ãëîðôèíäåë å ïðàâ. Íÿìà â íåãî ñèëà äà óñòîè íà Âðàãà, îñâåí àêî â ñàìàòà çåìÿ èìà òàêàâà ñèëà. È âñå ïàê âèæäàìå, ÷å Ñàóðîí ìîæå äà èçìú÷âà è óíèùîæàâà äîðè õúëìîâåòå. Êîëêîòî ìîù å îñòàíàëà, òÿ å ñúáðàíà â íàñ - òóê â Èìëàäðèñ, â Çàëèâèòå ïðè Êèðäàí è â Ëîðèåí. Íî èìàò ëè òå ñèëàòà, èìàìå ëè íèå ñèëàòà äà óñòîèì ïðåä Âðàãà, ïðåä íàáåãà íà Ñàóðîí íàêðàÿ, êîãàòî âñè÷êè äðóãè áúäàò ñúêðóøåíè?
- Àç íÿìàì ñèëàòà - êàçà Åëðîíä - è òå ñúùî.
- Òîãàâà, òîì Ïðúñòåíúò íå ìîæå äà ñå îïàçè îò íåãî äîðè ñúñ ñèëà - êàçà Ãëîðôèíäåë, - îñòàâà íè äà îïèòàìå ñàìî äâå íåùà: äà ãî èçïðàòèì îòâúä Ìîðåòî èëè äà ãî óíèùîæèì.
- Íî íàëè Ãàíäàëô íè ðàçêðè, ÷å íå ìîæåì äà ãî óíèùîæèì ñ íèêîå îò óìåíèÿòà, ùî ïðèòåæàâàìå òóê - êàçà Åëðîíä. - À îíèÿ, ùî îáèòàâàò îòâúä Ìîðåòî, íÿìà äà ãî ïðèåìàò: çà äîáðî èëè çà çëî, òîé ïðèíàäëåæè íà Ñðåäíàòà çåìÿ; èìåííî íèå, êîèòî îùå æèâååì òóê, òðÿáâà äà ñå ñïðàâèì ñ íåãî.
- Òîãàâà - ðå÷å Ãëîðôèíäåë - íåêà ãî çàõâúðëèì â ìîðñêèòå äúëáèíè è òúé äà ñå ñáúäíàò ëúæèòå íà Ñàðóìàí. Çàùîòî ñåãà å ÿñíî, ÷å äîðè è â Ñúâåòà òîé âå÷å å êðà÷åë ïî êðèâàòà ïúòåêà. Çíàåë å, ÷å Ïðúñ¬òåíúò íå å èçãóáåí çàâèíàãè, íî å æåëàåë äà ìèñëèì òúé, çàùîòî å çàïî÷íàë ñàì äà æàäóâà çà íåãî. Àëà â ëúæàòà ÷åñòî ñå êðèå èñòèíàòà: â Ìîðåòî ùå å íà ñèãóðíî ìÿñòî.
- Íå çàâèíàãè - êàçà Ãàíäàëô. - Ìíîãî ñúçäàíèÿ èìà â äúëáèíèòå, à ìîðåòà è çåìè ñå ìåíÿò. È íå íè å çàäà÷àòà òóê äà ìèñëèì ñàìî çà åäèí ñåçîí, çà íÿêîëêî ÷îâåøêè ïîêîëåíèÿ èëè çà ìèìîëåòíà ñâåòîâíà åïîõà. Òðÿáâà äà äèðèì âåäíúæ çàâèíàãè êðàé íà òàÿ çàïëàõà, äîðè àêî íÿìà íàäåæäà çà óñïåõ.
- È íå ùå ãî íàìåðèì ïî ïúòèùàòà êúì ìîðåòî - êàçà Ãàëäîð. - Àêî çàâðúùàíåòî ïðè ßðâåí ñå ñìÿòà çà ïðåêàëåíî îïàñíî, òî áÿãñòâîòî êúì Ìîðåòî å èçïúëíåíî ñ íàé-ãèáåëíè çàïëàõè. Ñúðöåòî ìè ïðåä÷óâñòâà, ÷å Ñàóðîí ùå î÷àêâà äà ïîåìåì íà çàïàä, êîãàòî óçíàå êàêâî ñå å ñëó÷èëî. À òîâà ùå å ñêîðî. Íàèñòèíà Äåâåòòå áÿõà ñâàëåíè îò êîíåòå, íî òîâà å ñàìî îòñðî÷êà, äîêàòî íàìåðÿò íîâè è ïî-áúðçè æðåáöè. Åäèíñòâåíî ñëàáååùàòà ìîù íà Ãîíäîð ñòîè äíåñ ìåæäó íåãî è çàâîåâàòåëíèÿ ïîõîä ïîêðàé áðåãîâåòå íà ñåâåð, à àêî äîéäå è âðúõëåòè Áåëèòå êóëè â Çàëèâèòå, åëôèòå ìîãàò äà îñòàíàò áåç ïúò çà áÿãñòâî îò ïðèòúìíÿâàùèòå ñåíêè íà Ñðåäíàòà çåìÿ.
- Îùå äúëãî ùå ñå îòëàãà òîçè ïîõîä - âúçðàçè Áîðîìèð. - Ãîíäîð ñëàáåå, êàçâàø òè. Íî Ãîíäîð íå îòñòúïâà è å ìîãúù äîðè â êðàÿ íà ñèëèòå ñè.
- È âñå ïàê íåãîâàòà áäèòåëíîñò âå÷å íå ìîæå äà óäúðæè Äåâåòòå - êàçà Ãàëäîð. - À îíçè ìîæå äà îòêðèå è äðóãè ïúòèùà, íåçàùèòåíè îò Ãîíäîð.
- Òîãàâà - êàçà Åðåñòîð, - êàêòî âå÷å îáÿâè Ãëîðôèíäåë, èìà ñàìî äâà ïúòÿ: äà ñêðèåì Ïðúñòåíà çàâèíàãè èëè äà ãî óíèùîæèì. Àëà è äâàòà ñà èçâúí ñèëèòå íè. Êîé ùå íè ðàçïëåòå òàçè çàãàäêà?
- Íèêîé òóê íå ìîæå äà ãî ñòîðè - ìðà÷íî îòâúðíà Åëðîíä. - Èëè ïîíå íèêîé íå ìîæå äà ïðåäñêàæå ùî ùå ñå ñëó÷è, àêî èçáåðåì åäèíèÿ èëè äðóãèÿ ïúò. Íî ñåãà ìè ñå ñòðóâà ÿñíî êîé ïúò òðÿáâà äà ïîåìåì. Çàïàäíèÿò èçãëåæäà íàé-ëåñåí. Çàòîâà òðÿáâà äà ãî èçáåãíåì. Íàä íåãî ùå èìà íàäçîð. Ïðåêàëåíî ÷åñòî åëôèòå ñà áÿãàëè ïî òîçè ïúò. Îò äíåñ íàòàòúê òðÿáâà äà ïîåìåì ïî òåæêèòå, íåïðåäâèäåíè äðóìèùà. Òàì å íàøàòà íàäåæäà, àêî èìà íàäåæäà. Äà òðúãíåì ñðåùó çàïëàõàòà - êúì Ìîðäîð. Òðÿáâà äà èçïðàòèì Ïðúñòåíà â Îãúíÿ. 
Îòíîâî íàñòàíà ìúë÷àíèå. Äîðè â òîçè ïðåêðàñåí äîì ñ èçãëåä êúì ñëúí÷åâà äîëèíà, èçïúëíåíà ñ øóìà íà áèñòðè âîäè, Ôðîäî óñåòè â ñúðöåòî ñè ìúðòâåøêè ìðàê. Áîðîìèð ñå ðàçìúðäà è Ôðîäî ïîãëåäíà êúì íåãî. Íàìðúùåí, òîé îïèïâàøå îãðîìíèÿ ñè ðîã. Íàé-ñåòíå çàãîâîðè:
- Íå ðàçáèðàì âñè÷êî òîâà. Ñàðóìàí å ïðåäàòåë, íî íå å ëè ñúçðÿë ìúäðîñòòà? Çàùî ãîâîðèòå âñå çà êðèåíå è óíèùîæàâàíå? Çàùî íå ïîìèñëèì, ÷å Âåëèêèÿò Ïðúñòåí å ïîïàäíàë â ðúöåòå íè, çà äà íè ïîñëóæè òúêìî â ÷àñ íà íóæäà? Âëàäååéêè ãî, Ñâîáîäíèòå Âëàäåòåëè íà Ñâîáîäíèòå õîðà ñèãóðíî ìîãàò äà ðàçáèÿò Âðàãà. Ñìÿòàì, ÷å òîé íàé-ìíîãî ñå áîè îò òîâà. Ìúæåòå íà Ãîíäîð ñà õðàáðè è íèêîãà íå ùå ñå ïîêîðÿò, íî ìîãàò äà áúäàò ïîáåäåíè. Äîáëåñòòà ñå íóæäàå ïúðâî îò ñèëà è ïîñëå îò îðúæèå. Ùîì Ïðúñòåíúò èìà òàêàâà ìîù, êàêâàòî êàçâàòå, íåêà òîé äà å íàøåòî îðúæèå. Âçåìåòå ãî è òðúãíåòå êúì ïîáåäàòà!
- Óâè, íå - êàçà Åëðîíä. - Íå ìîæåì äà èçïîëçâàìå Ïðúñòåíà-Ïîâåëèòåë. Ñåãà ãî çíàåì ïðåêàëåíî äîáðå. Òîé å ñúòâîðåí åäèíñòâåíî îò Ñàóðîí, íåìó ïðèíàäëåæè è çëî ãî èçïúëâà îò êðàé äî êðàé. Ñèëàòà ìó, Áîðîìèðå, å ïðåêàëåíî ìîãúùà, çà äà ÿ îâëàäåå êîéòî è äà áèëî, îñâåí îíèÿ, êîèòî ñàìè âå÷å ïðèòåæàâàò âåëèêà ìîù. Íî çà òÿõ â íåãî ñå êðèå îùå ïî-ñìúðòíà çàïëàõà. Ñàìîòî æåëàíèå äà ãî ïðèòåæàâàø ïîêâàðÿâà ñúðöåòî. Âèæ Ñàðóìàí. Àêî ñ òîçè Ïðúñòåí íÿêîé îò Ìúäðåöèòå íèçâåðãíå Âëàñòåëèíà íà Ìîðäîð, èçïîëçâàéêè ñîáñòâåíèòå ìó õèòðèíè, òîãàâà òîé ñàì ùå ñå íàñòàíè íà Ñàóðîíîâèÿ òðîí è íîâ Ìðà÷åí Âëàäåòåë ùå ñå âúçäèãíå. È òîâà å îùå åäíà ïðè÷èíà äà óíèùîæèì Ïðúñòåíà: äîêàòî ãî èìà íà òîçè ñâÿò, òîé ùå áúäå çàïëàõà äîðè çà Ìúäðèòå. Çàùîòî íèùî íå å çëî îòíà÷àëî. Äîðè Ñàóðîí íå áå. Áîÿ ñå äà âçåìà Ïðúñòåíà, çà äà ãî ñêðèÿ. Íå áèõ ãî âçåë, çà äà ãî âëàäåÿ.
- Íèòî ïúê àç - êàçà Ãàíäàëô.
Áîðîìèð ãè îãëåäà ñúñ ñúìíåíèå, íî ñêëîíè ãëàâà.
- Òúé äà áúäå. Çíà÷è â Ãîíäîð òðÿáâà äà ñå äîâåðèì ñàìî íà îðúæèÿòà, ñ êîèòî ðàçïîëàãàìå. È äîêàòî Ìúäðèòå ïàçÿò òîçè Ïðúñòåí, íèå ïîíå ùå ñå ñðàæàâàìå. Ìîæå áè Ìå÷úò, ùî áå ñ÷óïåí, ùå ñúóìåå äà óäúðæè ïðèëèâà - àêî äåñíèöàòà, ùî ãî äúðæè, å íàñëåäèëà íå ñàìî òèòëà, íî è ñèëàòà íà Êðàëåòå ÷îâåøêè.
- Êîé áè ìîãúë äà êàæå? - îòâúðíà Àðàãîðí. - Íî íÿêîé äåí ùå ÿ ïîäëîæèì íà èçïèòàíèå.
- È äàíî òîçè äåí íå ñå áàâè ìíîãî - êàçà Áîðîìèð. - Çàùîòî ìàêàð äà íå ìîëÿ çà ïîìîù, òÿ íè å íóæíà. Áè íè áèëî óòåõà äà çíàåì, ÷å è äðóãè ñå ñðàæàâàò ñ âñè÷êè âúçìîæíè ñðåäñòâà.
- Óòåøåòå ñå òîãàâà - êàçà Åëðîíä. - Çàùîòî èìà äðóãè ñèëè è öàðñòâà, íåçíàéíè è ñêðèòè çà âàñ. Êðàé ìíîãî áðåãîâå òå÷å Âåëèêèÿò Àíäóèí, ïðåäè äà ñòèãíå äî Àðãîíàò è Ïîðòèòå íà Ãîíäîð.
- È âñå ïàê çà âñè÷êè áè áèëî äîáðå - îáàäè ñå äæóäæåòî Ãëîèí, - àêî òèÿ ñèëè ñå îáåäèíÿò è çàäðóæíî èçïîëçâàò öÿëàòà ñè ìîù. Ìîæå äà èìà è äðóãè, íå òúé âåðîëîìíè ïðúñòåíè, íà êîèòî äà ñå ñïðåì ïðè íóæäà. Ñåäåìòå ñà èçãóáåíè çà íàñ... àêî Áàëèí íå å íàìåðèë ïðúñòåíà íà Òðîð, êîéòî áå ïîñëåäåí; íèùî íå ñå ÷ó çà íåãî, îòêàêòî Òðîð çàãèíà â Ìîðèÿ. Âñúùíîñò ñåãà ìîãà äà ðàçêðèÿ, ÷å Áàëèí ïîòåãëè îò÷àñòè è çàðàäè íàäåæäàòà äà íàìåðè òîçè ïðúñòåí.
- Áàëèí íÿìà äà íàìåðè íèêàêúâ ïðúñòåí â Ìîðèÿ - êàçà Ãàíäàëô. -Òðîð ãî äàäå íà ñèíà ñè Òðàèí, àëà îò Òðàèí òîé íå ïîïàäíà ó Òîðèí. Ñ ìú÷åíèÿ ãî èçòðúãíàõà îò Òðàèí â òúìíèöèòå íà Äîë Ãóëäóð. Àç ïðèñòèãíàõ ïðåêàëåíî êúñíî.
- Àõ, óâè! - èçâèêà Ãëîèí. - Êîãà ùå äîéäå äåí çà ìúñò? Íî âñå ïàê îñòàâàò Òðèòå. Êàêâî ùå ðå÷åòå çà Òðèòå åëôè÷åñêè Ïðúñòåíà? Êàçâàò, ÷å áèëè ìíîãî ìîãúùè. Íå ãè ëè ïàçÿò åëôè÷åñêèòå âëàäåòåëè? Òà íàëè òå ñúùî ñà áèëè èçðàáîòåíè â äðåâíè âðåìåíà îò Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë. Áåç äåëî ëè ñòîÿò? Âèæäàì òóê åëôè÷åñêè âëàäåòåëè. Íÿìà ëè äà êàæàò íåùî?
Åëôèòå íå îòãîâîðèõà.
- Íå ìå ëè èçñëóøà, Ãëîèí? - êàçà Åëðîíä. - Òðèòå íå ñà ñúçäàäåíè îò Ñàóðîí, òîé äîðè íå ãè å äîêîñíàë. Àëà çà òÿõ íå íè å ðàçðåøåíî äà ãîâîðèì. Â òîÿ ÷àñ íà ñúìíåíèÿ ìîãà äà êàæà ñàìî òîëêîâà. Òå íå ñòîÿò áåç äåëî. Íî òå íå áÿõà ñúçäàäåíè êàòî îðúæèÿ çà âîéíà èëè çàâîåâàíèå - íå òîâà å òÿõíàòà ìîù. Îíèÿ, ùî ãè ñúçäàäîõà, íå æåëàåõà ñèëà, ïîòèñíè÷åñòâî èëè ñòðóïàíè áîãàòñòâà, à ðàçáèðàòåëñòâî, òâîð÷åñòâî è ëå÷åíèå, çà äà ñúõðàíÿò âñè÷êî íåîïåòíåíî. Ìàêàð è ñ ìíîãî ñêðúá, åëôèòå îò Ñðåäíàòà çåìÿ äîíÿêúäå ïîñòèãíàõà òîâà. Íî âñè÷êî ñúòâîðåíî îò îíèÿ, ùî âëàäåÿò Òðèòå, ùå ñå îáúðíå â ðàçðóõà, óìîâåòå è ñúðöàòà èì ùå ñå ðàçêðèÿò ïðåä Ñàóðîí, àêî òîé ñè âúçâúðíå Åäèíñòâåíèÿ. Ïî-äîáðå Òðèòå äà íå áÿõà ñúùåñòâóâàëè íèêîãà. Òàêàâà å öåëòà ìó.
- Íî òîãàâà êàêâî ùå ñòàíå, àêî Ïðúñòåíúò-Ïîâåëèòåë áúäå óíèùîæåí, êàêòî íè ñúâåòâàø? - çàïèòà Ãëîèí.
- Íå çíàåì ñúñ ñèãóðíîñò - ïå÷àëíî îòâúðíà Åëðîíä. - Íÿêîè ñå íàäÿâàò, ÷å òîãàâà Òðèòå Ïðúñòåíà, êîèòî Ñàóðîí íèêîãà íå å äîêîñâàë, ùå ñå îñâîáîäÿò è âëàäåòåëèòå èì ùå ìîãàò äà èçöåëÿò ñâåòà îò ðàíèòå, ùî òîé å íàíåñúë. Íî ìîæå áè êîãàòî Åäèíñòâåíèÿò èç÷åçíå, ùå óãàñíàò è Òðèòå è áåçáðîé ïðåëåñòè ùå ïîâåõíàò è ùå ïîòúíàò â çàáðàâà. Òàêà âÿðâàì àç.
- È âñå ïàê âñè÷êè åëôè ñà ãîòîâè äà ïîåìàò òîçè ðèñê - êàçà Ãëîðôèíäåë, - àêî ñ öåíàòà ìó ìîæåì äà ðàçáèåì ìîùòà íà Ñàóðîí è çàâèíàãè äà ïðîãîíèì ñòðàõà îò íåãîâîòî âëàäè÷åñòâî.
- Ñ òîâà îòíîâî ñå âðúùàìå êúì óíèùîæàâàíåòî íà Ïðúñòåíà - êàçà Åðåñòîð, - àëà íå ïîìðúäâàìå íèòî êðà÷êà íàïðåä. Êàêâà ñèëà èìàìå äà íàìåðèì Îãúíÿ, â êîèòî å áèë èçêîâàí? Òîâà å ïúòåêàòà íà îò÷àÿíèåòî. Íà áåçóìèåòî, áèõ êàçàë, àêî íå ìå âúçïèðàøå âåêîâíàòà ìúäðîñò íà Åëðîíä.
- Îò÷àÿíèå èëè áåçóìèå? - êàçà Ãàíäàëô. - Íå å îò÷àÿíèå, çàùîòî îò÷àÿíèåòî å ñàìî çà îíèÿ, êîèòî âèæäàò êðàÿ èçâúí âñÿêàêâî ñúìíåíèå. Ñ íàñ íå å òàêà. Ìúäðîñò å äà ïðèçíàåø íåîáõîäèìîñòòà, êîãàòî ñè îáìèñëèë âñè÷êè îñòàíàëè ïúòèùà, êîëêîòî è áåçóìíà äà èçãëåæäà çà îíèÿ, ùî ñå âêîï÷âàò âúâ ôàëøèâàòà íàäåæäà. Äîáðå, íåêà áåçóìèåòî äà áúäå íàø ïëàù, áóëî ïðåä âçîðà íà Âðàãà! Çàùîòî òîé å ïðåìúäúð è ìåðè âñè÷êî äî ñúâúðøåíñòâî â ðàìêèòå íà ñâîåòî ëóêàâñòâî. Àëà åäèíñòâåíàòà ìÿðà, êîÿòî ïîçíàâà, å æàæäàòà, æàæäàòà çà âëàñò; òúé ïðåöåíÿâà è âñè÷êè äðóãè ñúðöà. Íå ùå ñå ïðîêðàäíå â äóøàòà ìó ìèñúë, ÷å íÿêîé ùå ñå îòêàæå, ÷å ïðèòåæàâàéêè Ïðúñòåíà, áè ïîòúðñèë äà ãî óíèùîæè. Àêî ïîòúðñèì òîâà, ùå îáúðêàìå ñìåòêèòå.
- Ïîíå çà èçâåñòíî âðåìå - äîïúëíè Åëðîíä. - Òîçè ïúò òðÿáâà äà ñå ñëåäâà, àëà ùå å ìíîãî òåæúê. È íè ñèëà, íè ìúäðîñò ùå íè îòâåäàò íàäàëå÷ ïî íåãî. Ñëàáèòå ìîãàò äà ïðåäïðèåìàò òîçè ïîõîä ñ òîëêîâà íàäåæäà, êîëêîòî è ñèëíèòå. Àëà ÷åñòî òàêà ñå äâèæàò äåëàòà, ùî âúðòÿò êîëåëàòà íà ñâåòà: ìàëêèòå ðúöå ãè âúðøàò, çàùîòî ñà äëúæíè, äîêàòî î÷èòå íà âåëèêèòå ñà îáúðíàòè äðóãàäå.
- Äîáðå äå, äîáðå, áëàãîðîäíè Åëðîíäå! - âíåçàïíî ñå îáàäè Áèëáî. - Íå ãîâîðè ïîâå÷å! ßñíî å íàêúäå áèåø. Ãëóïàâèÿò õîáèò Áèëáî çàïî÷íà òàÿ èñòîðèÿ, çíà÷è Áèëáî òðÿáâà äà òóðè êðàÿ - íà íåÿ èëè íà ñåáå ñè. Òóê ìè áåøå ìíîãî óäîáíî è äîáðå ñå ñïðàâÿõ ñ êíèãàòà. Àêî èñêàø äà çíàåø, òúêìî è ïèøà êðàÿ. Ìèñëåõ äà ñëîæà: è îòòîãàâà íàñåòíå òîé æèâÿ ùàñòëèâî ÷àê äî êðàÿ íà äíèòå ñè. Äîáúð êðàé, íèùî, ÷å å óïîòðåáÿâàí è ïðåäè. Ñåãà ùå òðÿáâà äà ãî ïðîìåíÿ - íÿìà èçãëåäè äà ñå ñáúäíå; è âúâ âñåêè ñëó÷àé î÷åâèäíî ùå òðÿáâà äà ñå äîáàâÿò íÿêîëêî ãëàâè, àêî äîæèâåÿ äà ãè íàïèøà. Óæàñíî äîñàäíî. Êîãà òðÿáâà äà ïîòåãëÿ?
Áîðîìèð èçíåíàäàíî ïîãëåäíà Áèëáî, íî ñìåõúò çàñòèíà íà óñòíèòå ìó, êîãàòî âèäÿ, ÷å âñè÷êè îñòàíàëè ãëåäàò ñòàðèÿ õîáèò ñ äúëáîêî óâàæåíèå. Ñàìî Ãëîèí ñå óñìèõâàøå, àëà óñìèâêàòà ìó áå ïîðîäåíà îò ñòàðè ñïîìåíè.
- Ðàçáèðà ñå, ñêúïè Áèëáî - êàçà Ãàíäàëô. - Àêî òè íàèñòèíà áå çàïî÷íàë òàçè èñòîðèÿ ìîæåøå äà ñå î÷àêâà è äà ÿ äîâúðøèø. Íî òè äîáðå çíàåø, ÷å çàïî÷âàíåòî å ïðåêàëåíî ãîëÿìî, çà äà ïðåòåíäèðà çà íåãî êîéòî è äà áèëî, à ñúùî, ÷å âñåêè ãåðîé èãðàå ñàìî ìàëêà ðîëÿ âúâ âåëèêèòå äåëà. Íå ñå ïîêëàíÿé! Àëà òè ãîâîðåøå îò ñúðöå è íèå íå ñå ñúìíÿâàìå, ÷å ïîä ôîðìàòà íà øåãà ïðàâèø õðàáðî ïðåäëîæåíèå. Ïðåäëîæåíèå íàä âúçìîæíîñòèòå ñè, Áèëáî. Íå ìîæåø îòíîâî äà âçåìåø òîçè ïðåäìåò. Òîé å ìèíàë â äðóãè ðúöå. Àêî îùå ñå íóæäàåø îò ìíåíèåòî ìè, áèõ êàçàë, ÷å òâîÿòà ðîëÿ å ñâúðøèëà, îñâåí êàòî ëåòîïèñåö. Äîâúðøè ñè êíèãàòà è îñòàâè êðàÿ êàêòî ñè å! Íî áúäè ãîòîâ äà íàïèøåø ïðîäúëæåíèå, êîãàòî òå ñå çàâúðíàò.
- Íå ïîìíÿ äîñåãà äà ñè ìè äàâàë ïðèÿòåí ñúâåò - ðàçñìÿ ñå Áèëáî. - È òúé êàòî âñè÷êèòå òè íåïðèÿòíè ñúâåòè áÿõà äîáðè, ïèòàì ñå äàëè òîçè íå å ëîø. Êàêòî è äà å, íå âÿðâàì äà ñà ìè îñòàíàëè ñèëè èëè êúñìåò, çà äà ñå ñïðàâÿ ñ Ïðúñòåíà. Òîé å ïîðàñíàë, à àç íå. Íî êàæè ìè, êîè èìàø ïðåäâèä, êàòî êàçâàø òå!
- Ïðàòåíèöèòå, êîèòî ùå çàìèíàò ñ Ïðúñòåíà.
- Òî÷íî òàêà! È êîè ùå áúäàò òå? Ñòðóâà ìè ñå, ÷å òîâà è ñàìî òîâà òðÿáâà äà ðåøè íàøèÿò Ñúâåò. Åëôèòå ìîãàò äà ñå õðàíÿò ñ ïðèêàçêè, à äæóäæåòàòà ïîíàñÿò âåëèêà óìîðà, íî àç ñúì ñàìî åäèí ñòàð õîáèò è íå ìîãà áåç òðàïåçàòà ïî ïëàäíå. Íå ìîæåòå ëè äà èçìèñëèòå íÿêàêâè èìåíà? Èëè äà îòëîæèòå çà ñëåäîáåäà?
Íèêîé íå îòãîâîðè. Êàìáàíàòà óäàðè çà ïëàäíå. Âñå îùå íèêîé íå ïðîäóìâàøå. Ôðîäî ñå âçèðàøå âúâ âñè÷êè ëèöà, íî òå íå áÿõà îáúðíàòè êúì íåãî. Öåëèÿò Ñúâåò ñåäåøå ñúñ ñâåäåíè î÷è, ñÿêàø ïîòúíàë â äúëáîêè ðàçìèñëè. Îáçå ãî âåëèê óæàñ, êàòî ÷å î÷àêâàøå äà èçðåêàò íÿêàêâà ó÷àñò, êîÿòî îòäàâíà å ïðåäâèæäàë. Íåóäúðæèì êîïíåæ äà ñè ïî÷èíå è äà îñòàíå ïðè Áèëáî â Ëîìèäîë èçïúëâàøå öÿëîòî ìó ñúðöå. Íàé-ñåòíå òîé çàãîâîðè ñ óñèëèå è óäèâåí ÷ó ñîáñòâåíèòå ñè äóìè, ñÿ¬êàø íå÷èÿ ÷óæäà âîëÿ èçïîëçâàøå ñëàáèÿ ìó ãëàñåö.
- Àç ùå ïîíåñà Ïðúñòåíà, ìàêàð è äà íå çíàÿ ïúòÿ - êàçà òîé.
Åëðîíä âäèãíà î÷è, ïîãëåäíà ãî è Ôðîäî óñåòè êàê âíåçàïíàòà ïðîíèöàòåëíîñò íà òîçè ïîãëåä ïðîáîäå ñúðöåòî ìó.
- Àêî ïðàâèëíî ñúì ðàçáðàë âñè÷êî, êîåòî ÷óõ, ìèñëÿ, ÷å òàçè çàäà÷à å îòðåäåíà çà òåá, Ôðîäî; íèêîé íå ùå îòêðèå ïúòÿ, àêî íå ãî îòêðèåø òè. Óäàðèë å ÷àñúò íà íàðîäà íà Ãðàôñòâîòî ÷àñúò, â êîéòî ùå ñå íàäèãíåòå è ùå ðàçòúðñèòå êóëèòå è Ñúâåòèòå íà Âåëèêèòå. Êîé ñðåä Ìúäðåöèòå áè ìîãúë äà ãî ïðåäâèäè? È àêî íàèñòèíà ñà ìúäðè, çàùî èì å äà ãî çíàÿò ïðåäè äà å óäàðèë ÷àñúò? Àëà áðåìåòî å òåæêî. Òúé òåæêî, ÷å íèêîé íå áè ìîãúë äà ãî âúçëîæè íà ÷óæäè ïëåùè. Íå ãî âúçëàãàì âúðõó òâîèòå. Íî àêî ãî âçåìåø äîáðîâîëíî, áèõ êàçàë, ÷å èçáîðúò òè å ïðàâèëåí; è äàæå äà áÿõà ñáðàíè òóê âñè÷êè ìîãúùè ïðèÿòåëè íà åëôèòå îò äðåâíîñòòà, Õàäîð, Õóðèí, Òóðêèë, äîðè ñàìèÿò Áåðåí, òâîåòî ìÿñòî ùåøå äà å ñðåä òÿõ.
- Íî âèå ñèãóðíî íÿìà äà ãî èçïðàòèòå ñàì Âëàäåòåëþ? - èçâèêà Ñàì, êîéòî ïîâå÷å íå ìîæåøå äà ñå ñäúðæà è èçñêî÷è îò úãúë÷åòî, êúäåòî áå ñåäÿë êðîòêî íà ïîäà.
- Íàèñòèíà íå - óñìèõíàòî ñå îáúðíà êúì íåãî Åëðîíä. - Ïîíå òè ùå òðúãíåø ñ íåãî. Åäâà ëè å âúçìîæíî äà òå îòêúñíåì äàæå êîãàòî òîé å ïîêàíåí íà òàåí ñúâåò, à òè íå.
Ñàì ñå èç÷åðâè è ñåäíà.
- Â õóáàâà êàøà ñå çàáúðêàõìå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - ïðîìúðìîðè òîé, êëàòåéêè ãëàâà.



Ãëàâà 3

ÏÐÚÑÒÅÍÚÒ ÏÎÒÅÃËß ÍÀ ÞÃ

Ïî-êúñíî ïðåç äåíÿ õîáèòèòå ïðîâåäîõà ñàìîñòîÿòåëíà ñðåùà ñòàÿòà íà Áèëáî. Ìåðè è Ïèïèí áÿõà âúçìóòåíè, êîãàòî óçíàõà, ÷å Ñàì ñå å ïðîìúêíàë íà Ñúâåòà è å áèë èçáðàí çà ñïúòíèê íà Ôðîäî.
- Òîâà å êðàéíî íåñïðàâåäëèâî - çàÿâè Ïèïèí. - Âìåñòî äà ãî èçõâúðëè è äà ãî îêîâå âúâ âåðèãè, Åëðîíä âçå, ÷å ãî âúçíàãðàäè çà áåçî÷ëèâîñòòà!
- ×àê ïúê „âúçíàãðàäè" - ðå÷å Ôðîäî. - Íå ìîãà äà ñè ïðåäñòàâÿ ïî-ñòðîãî íàêàçàíèå. Ìèñëèø ëè, êàòî ãîâîðèø: ïðèñúäàòà äà òðúãíå íà òîâà áåçíàäåæäíî ïúòåøåñòâèå äà å íàãðàäà? Â÷åðà ñè ìå÷òàåõ, ÷å çàäà÷àòà ìè å ñâúðøèëà è ùå ìîãà äà ïî÷èâàì òóê äúëãî, ìîæå çàâèíàãè.
- Íèùî ÷óäíî â òîâà è ñå íàäÿâàì äà èìàø òàçè âúçìîæíîñò - êàçà Ìåðè. - Íî íèå íå çàâèæäàìå íà òåá, à íà Ñàì. Àêî òðÿáâà äà çàìèíåø, òîãàâà çà âñè÷êè íàñ ùå áúäå íàêàçàíèå äà îñòàíåì, òà áèëî òî è â Ëîìèäîë. Äúëúã ïúò èçâúðâÿõìå ñ òåá è ìèíàõìå ïðåç òåæêè èçïèòàíèÿ. Èñêàìå äà ïðîäúëæèì.
- Òî÷íî òîâà èñêàõ äà êàæà è àç - äîáàâè Ïèïèí. - Íèå, õîáèòèòå, òðÿáâà äà ñå ïîäêðåïÿìå è ùå ãî ñòîðèì. Íå ìå ëè îêîâàò âúâ âåðèãè - òðúãâàì. Âñå òðÿáâà äà èìà è åäèí óìåí â òàÿ ãðóïà.
- Òîãàâà â íèêàêúâ ñëó÷àé íÿìà äà áúäåø èçáðàí, Ïåðåãðèí Òóê, êàçà Ãàíäàëô, íàäíè÷àéêè ïðåç ïðèçåìíîòî ïðîçîð÷å. - Íî âñè÷êè âèå íàïðàçíî ñå òðåâîæèòå. Îùå íèùî íå å ðåøåíî.
- Íèùî íå å ðåøåíî! - âèêíà Ïèïèí. - ×å êàêâî ïðàâèõòå òîãàâà? Òîëêîâà ÷àñîâå ñòîÿõòå çàòâîðåíè.
- Ïðèêàçâàõìå - ðå÷å Áèëáî. - Èìàøå ìíîãî ïðèêàçêè è íà âñåêè ìó ñå îòâîðèõà î÷èòå. Äîðè íà ñòàðèÿ Ãàíäàëô. Ìèñëÿ, ÷å òàÿ äðåáíà íîâèíà íà Ëåãîëàñ çà Àì-ãúë ãî ÷óêíà è íåãî êàòî ñ ìîêúð ïàðöàë, ìàêàð ÷å ñè ïðåìúë÷à.
- Ãðåøèø - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ñè ñëóøàë âíèìàòåëíî. Âå÷å áÿõ óçíàë òîâà îò Ãóàèõèð. Àêî èñêàø äà çíàåø, î÷èòå ñå îòâîðèõà, êàêòî òè êàçâàø, ñàìî íà òåá è íà Ôðîäî, à àç åäèíñòâåí íå ñå óäèâèõ îò íèùî.
- Äîáðå äå - êàçà Áèëáî, - òàêà èëè èíà÷å, íèùî íå áå ðåøåíî îñâåí èçáîðà íà ãîðêèÿ Ôðîäî è Ñàì. Ïðåç öÿëîòî âðåìå ñå áîÿõ, ÷å àêî ìå îòõâúðëÿò, ùå ñå ñòèãíå äîòàì. Íî àêî ïèòàòå ìåí, ùîì ïîëó÷è íóæíèòå ñâåäåíèÿ, Åëðîíä ùå èçïðàòè íà ïúò ìíîãîáðîåí îòðÿä. Çàïî÷íàõà ëè âå÷å, Ãàíäàëô?
- Äà - îòâúðíà âúëøåáíèêúò. - Íÿêîè îò ðàçóçíàâà÷èòå âå÷å ïîòåãëèõà. Óòðå ùå çàìèíàò è äðóãè. Åëðîíä èçïðàùà åëôè äà ñå ñâúðæàò ñúñ Ñêèòàëöèòå, à ìîæå áè è ñ íàðîäà íà Òðàíäóèë â Ìðàêîëåñ. À Àðàãîðí ïîòåãëè ñúñ ñèíîâåòå íà Åëðîíä. Ïðåäè äà ïðåäïðèåìåì êàêâîòî è äà áèëî, ùå òðÿáâà äà ïðîó÷èì âñè÷êè ìåñòíîñòè íà ìíîãî ëåâãè íàîêîëî. Òúé ÷å ãîðå ãëàâàòà, Ôðîäî! Íàâÿðíî ùå èìàø äîñòà äúëúã ïðåñòîé òóê.
- À! - óíèëî ñå îáàäè Ñàì. - Ùå èç÷àêàìå òúêìî êîëêîòî äà äîéäå çèìàòà.
- Íÿìà êàêâî äà ñå ïðàâè - êàçà Áèëáî. - Âèíàòà îò÷àñòè å è òâîÿ, Ôðîäî, ìîì÷åòî ìè: äåòî ñè íàñòîÿë äà èç÷àêàø ðîæäåíèÿ ìè äåí. Íå ìîãà äà ñå óäúðæà îò ìèñúëòà, ÷å ñè ãî îòïðàçíóâàë ïî ñòðàíåí íà÷èí. Íå òîçè äåí áèõ èçáðàë, çà äà ïóñíà Âë.-Ò. â Òîðáîäúí. Íî òîâà å ïîëîæåíèåòî: íå ìîæåø äà ÷àêàø ïðîëåòòà, íå ìîæåø è äà ïîòåãëèø, ïðåäè äà ñå âúðíàò ðàçóçíàâà÷èòå.

Ùîì çèìà ñå îçúáè ïàê
è êàìúê ïóêà â ëåäåí ìðàê, 
çàìðúçâà âèð, çàìðúçâà ëåñ -
íå òðúãâàé â Ïóùèíàêà äíåñ!

Àëà áîÿ ñå, ÷å òàêúâ òè å áèë êúñìåòúò.
- È àç îò òîâà ñå áîÿ - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ìîæåì äà ïîòåãëèì, ïðåäè äà óçíàåì êàêâî ïðàâÿò Êîííèöèòå.
- Ìèñëåõ, ÷å âñè÷êè ñà óíèùîæåíè îò ïîðîÿ - êàçà Ìåðè.
- Íå å òúé ïðîñòî äà óíèùîæèø Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà - êàçà Ãàíäàëô. - Â òÿõ å ìîùòà íà ãîñïîäàðÿ èì è òå æèâåÿò èëè çàãèâàò çàåäíî ñ íåãî. Íàäÿâàìå ñå, ÷å âñè÷êè ñà îñòàíàëè áåç êîíå è îäåæäè, êîåòî çà èçâåñòíî âðåìå ùå ãè íàïðàâè ïî-áåçîïàñíè, íî òðÿáâà äà óçíàåì ñúñ ñèãóðíîñò. Ìåæäóâðåìåííî îïèòàé äà çàáðàâèø ãðèæèòå, Ôðîäî. Íå çíàì äàëè ìîãà äà òè ïîìîãíà ñ íåùî, íî åäíî ùå òè ïðîøåïíà íà óõî. Íÿêîé òóê êàçà, ÷å ãðóïàòà ùå ñå íóæäàå îò óì. Ïðàâ áå. Ìèñëÿ, ÷å ùå äîéäà ñ òåá.
Òúé ãîëÿìà áå ðàäîñòòà íà Ôðîäî ïðè òîâà ñúîáùåíèå íà Ãàíäàëô, ÷å ñêî÷è îò ïåðâàçà íà ïðîçîðåöà, êúäåòî áå ñåäíàë, ñâàëè øàïêà è ñå ïîêëîíè.
- Êàçàõ ñàìî: Ìèñëÿ, ÷å ùå äîéäà. Çàñåãà íå ñå íàäÿâàé íà íèùî. Åëðîíä ùå èìà êàêâî äà êàæå ïî òîçè âúïðîñ, òâîÿò ïðèÿòåë Áúðçîõîä ñúùî. È òîâà ìè íàïîìíÿ, ÷å èñêàõ äà ñå âèäÿ ñ Åëðîíä. Òðÿáâà äà áÿãàì.
- Ñ êîëêî âðåìå ìèñëèø, ÷å ðàçïîëàãàì? - îáúðíà ñå Ôðîäî êúì Áèëáî, êîãàòî Ãàíäàëô èç÷åçíà.
- Î, íå çíàì. Íå ìîãà äà áðîÿ äíèòå â Ëîìèäîë. Íî âÿðâàì, ÷å ùå å äîñòà. Îùå ìíîãî èìà äà ñè áúáðèì. Êàêâî ùå ðå÷åø, àêî òå ïîìîëÿ äà ìè ïîìîãíåø ñ êðàÿ íà êíèãàòà è íà÷àëîòî íà ñëåäâàùàòà? Ìèñëèë ëè ñè çà êðàé?
- Äà, èçìèñëèõ íÿêîëêî è âñè÷êè ñà ìðà÷íè è íåïðèÿòíè.
- Î, òàêà íå âúðâè! - âúçêëèêíà Áèëáî. - Êíèãèòå òðÿáâà äà èìàò õóáàâ êðàé. Ñòàâà ëè òàêà: è âñè÷êè òå ñå çàäîìèõà è çàâèíàãè çàæèâÿõà ùàñòëèâî?
- Äîáðå ùå ïîäõîæäà, àêî íÿêîãà ñòèãíåì äîòàì.
- À! - îáàäè ñå Ñàì. - È êúäå ùå æèâåÿò? ×åñòî ñå ïèòàì çà òîâà.
Èçâåñòíî âðåìå õîáèòèòå ïðîäúëæèõà äà ãîâîðÿò è äà ìèñëÿò çà îòìèíàëîòî ïúòåøåñòâèå è çà ïðåäñòîÿùèòå îïàñíîñòè; àëà òàêèâà áÿõà äîñòîéíñòâàòà íà Ëîìèäîë, ÷å ñêîðî ñòðàõ è òðåâîãà îòëåòÿõà îò äóøèòå èì. Äîáðî èëè çëî, áúäåùåòî íå áå çàáðàâåíî, íî ãóáåøå âñÿêàêâà âëàñò íàä íàñòîÿùåòî. Çäðàâåòî è íàäåæäèòå èì óêðåïâàõà, òå ñå ðàäâàõà íà âñåêè èäâàù õóáàâ äåí è îòêðèâàõà óäîâîëñòâèå âúâ âñÿêà òðàïåçà, äóìà è ïåñåí.
Òúé îòëèòàõà äíèòå, âñÿêî óòðî èçãðÿâàøå ñâåòëî è ïðåêðàñíî, âñÿêà âå÷åð ñå ñïóñêàøå ïðîõëàäíà è ÷èñòà. Íî åñåíòà áúðçî ÷åçíåøå; ìàëêî ïî ìàëêî çëàòèñòàòà ñâåòëèíà èçáëåäíÿâàøå è ñå ïðåâðúùàøå â áëåäî ñðåáðî, à îò ãîëèòå äúðâåòà ïàäàõà ñåòíèòå óïîðèòè ëèñòà. Õëàäåí âÿòúð ïîâÿ íà èçòîê îòêúì Ìúãëèâèòå ïëàíèíè. Êðúãëàòà Ëóíà íà Ëîâåöà ðàñòåøå â íîùíîòî íåáå, ïðîãîíâàéêè ïî-äðåáíèòå çâåçäè. Íî íèñêî íà þã ñèÿåøå åäíà ÷åðâåíà çâåçäà. Âñÿêà íîù, êîãàòî Ëóíàòà îòíîâî èç÷åçíåøå, òÿ áëåñòåøå âñå ïî-ÿðêî è ïî-ÿðêî. Ôðîäî ìîæåøå äà ÿ âèäè ïðåç ïðîçîðåöà ñè - äúëáîêî â íåáåñàòà, ïëàìíàëà êàòî çîðêî îêî, íàäçúðòà¬ùà ñâèðåïî íàä äúðâåòàòà ïî ðúáà íà äîëèíàòà.
Õîáèòèòå áÿõà ïðåêàðàëè ïî÷òè äâà ìåñåöà â Äîìà íà Åëðîíä, íîåìâðè áå îòìèíàë ñ ïîñëåäíèòå êúñ÷åòà îò åñåíòà, ïðèâúðøâàøå è äåêåìâðè, êîãàòî ðàçóçíàâà÷èòå âçåõà äà ñå çàâðúùàò. Íÿêîè áÿõà îòèøëè íà ñåâåð, îòòàòúê èçâîðèòå íà Ñêðåæíîáëèê, ÷àê äî Ãîëî áúðäî; äðóãè áÿõà çàìèíàëè íà çàïàä è ñ ïîìîùòà íà Àðàãîðí è Ñêèòàëöèòå áÿõà ïðåòúðñèëè îáëàñòèòå äàëå÷å íàäîëó ïî Ñèâòàëàç, ÷àê äî Òàðáàä, êúäåòî ñòàðèÿò Ñåâåðåí Ïúò ïðåñè÷àøå ðåêàòà êðàé ðóèíèòå íà äðåâíèÿ ãðàä. Ìíîçèíà áÿõà òðúãíàëè íà èçòîê è þã; íÿêîè îò òÿõ áÿõà ïðåñåêëè ïëàíèíèòå è íàâëåçëè â Ìðàêîëåñ, äîêàòî äðóãè áÿõà ñå èçêà÷èëè ïî ïðîõîäà ïðè èçâîðèòå íà Ïåðóíèêîâà ðåêà, áÿõà ñå ñïóñíàëè â Äèâèòå çåìè, áÿõà ïðåñåêëè Ïåðóíèêîâè ïîëÿ è íàêðàÿ áÿõà ñòèãíàëè äî äðåâíèÿ äîì íà Ðàäàãàñò â Ðîñãîáåë. Íå áÿõà îòêðèëè Ðàäàãàñò è ñå áÿõà çàâúðíàëè ïðåç âèñîêèÿ ïðîõîä, íàðå÷åí Ñìóòíîëåéñêè ñòúïàëà. Ïîñ¬ëåäíè ñè äîéäîõà ñèíîâåòå íà Åëðîíä - Åëàäàí è Åëðîõèð; ïîäèð äúëãè ñòðàíñòâàíèÿ òå áÿõà ñå ñïóñíàëè ïîêðàé Ñðåáðîïúò äî åäíà óäèâèòåëíà ñòðàíà, àëà íå ðàçêàçàõà çà çàäà÷àòà ñè íèêîìó îñâåí íà Åëðîíä.
Â íèòî åäíà îò îáëàñòèòå ïðàòåíèöèòå íå áÿõà îòêðèëè ñëåäè è âåñòè çà Êîííèöèòå èëè äðóãè ñëóãè íà Âðàãà. Äîðè îò Îðëèòå íà Ìúã¬ëèâèòå ïëàíèíè íå áÿõà óçíàëè ñâåæè íîâèíè. Àì-ãúë íèòî ñå âèæäà¬øå, íèòî ñå ÷óâàøå, íî äèâèòå âúëöè ïðîäúëæàâàõà äà ñå ñáèðàò íà ãëóòíèöè è îòíîâî ëîâóâàõà äàëå÷å íàãîðå ïî Âåëèêàòà ðåêà. Òðè îò ÷åðíèòå êîíå áÿõà íàìåðåíè óäàâåíè íà ñàìèÿ Áðîä. Íàäîëó, ïî ñêàëè¬òå íà ïðàãîâåòå, ñúãëåäâà÷èòå áÿõà îòêðèëè òðóïîâåòå íà îùå ïåò, çàåä¬íî ñ íàöåïåí è èçïîäðàí äúëúã ÷åðåí ïëàù. Íÿìàøå íèêàêâà äðóãà ñëåäà îò ×åðíèòå êîííèöè è íèêúäå íå ñå óñåùàøå ïðèñúñòâèåòî èì. Èçãëåæäàøå, ÷å ñà èç÷åçíàëè îò Ñåâåðà.
- Ïîíå çà îñåì îò Äåâåòòå íåùàòà ñà ÿñíè - êàçà Ãàíäàëô. - Òðóäíî å äà áúäåì ñèãóðíè, àëà ìèñëÿ, ñåãà ìîæåì äà ñå íàäÿâàìå, ÷å Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà ñà áèëè ðàçïðúñíàòè è ïðèíóäåíè äà ñå äîáèðàò äî Ãîñïîäà¬ðÿ ñè â Ìîðäîð êàêòî ìîãàò, ïðàçíè è áåçôîðìåíè. Àêî å òúé, ùå ìèíå îùå âðåìå, äîêàòî îòíîâî ìîãàò äà çàïî÷íàò ïðåñëåäâàíåòî. Ðàçáèðà ñå, Âðàãúò èìà è äðóãè ñëóãè, íî ïðåäè äà îòêðèÿò äèðèòå íè, òå ùå òðÿáâà äà èçìèíàò öåëèÿ ïúò äî ãðàíèöèòå íà Ëîìèäîë. À àêî ñìå ïðåäïàçëè¬âè, ñëåäàòà íè íÿìà äà å ëåñíà çà íàìèðàíå. Íî íå áèâà ïîâå÷å äà îòëà¬ãàìå.
Åëðîíä ïîêàíè õîáèòèòå â ïîêîèòå ñè.
- Âðåìåòî íàñòúïè - êàçà òîé, ãëåäàéêè çàìèñëåíî Ôðîäî. - Àêî ùå èçïðàùàìå Ïðúñòåíà íà ïúò, òî òðÿáâà äà ñòàíå ñêîðî. Íî òèÿ, êîèòî òðúãíàò ñ íåãî, íå áèâà äà ñå íàäÿâàò çàäà÷àòà èì äà áúäå ïîäêðåïåíà ñ âîåííà ñèëà. Òå òðÿáâà äà ïðîíèêíàò âúâ âëàäåíèÿòà íà Âðàãà, äàëå÷ îò âñÿêà ïîìîù. Ôðîäî, îùå ëè äúðæèø íà äóìàòà ñè, ÷å ùå áúäåø Íîñè¬òåë íà Ïðúñòåíà?
- Äà, äúðæà - êàçà Ôðîäî. - Ùå òðúãíà ñúñ Ñàì.
- Òîãàâà íå ùå òè ïîìîãíà ìíîãî, äîðè è ñúñ ñúâåò - êàçà Åëðîíä. - Òâúðäå ìàëêî ìîãà äà ïðåäâèäÿ îò ïúòÿ âè, à êàê ùå çàâúðøè çàäà÷à¬òà âè - íå çíàì. Ñÿíêàòà âå÷å å ïðîïúëçÿëà äî ïîäíîæèåòî íà Ïëàíèíè¬òå è íàáëèæàâà äîðè ïîêðàéíèíèòå íà Ñèâòàëàç, à âñè÷êî ïîä çàâåñàòà íà Ñÿíêàòà å íåïðîíèöàåìî çà ìåí. Ìíîãî âðàãîâå ùå ñðåùíåòå, íÿêîè îòêðèòè, äðóãè ïðåäðåøåíè, à ìîæå è äà îòêðèåòå ïî ïúòÿ ñè ïðèÿòåëè, êîãàòî íàé-ìàëêî î÷àêâàòå. Íàâñÿêúäå, êúäåòî ñìîãíà, ùå ðàçïðàòÿ ïîñ¬ëàíèöè äî ïîçíàòèòå ñè ïî øèðîêèÿ ñâÿò; íî òúé îïàñíè ñà ñòàíàëè äíåñ äàëå÷íèòå îáëàñòè, ÷å íÿêîè âåñòè ìîãàò äà ñå çàëóòàò, äðóãè äà ñòèãíàò ïî-áàâíî îò âàñ. Ùå èçáåðà è ñïúòíèöè, êîèòî äà òðúãíàò ñ òåá - äîêú¬äåòî æåëàÿò èëè äîêúäåòî ñúäáàòà èì ïîçâîëè. Íàäåæäàòà òè å â áúðçè¬íàòà è òàéíàòà, çàòîâà òå òðÿáâà äà áúäàò ìàëöèíà. Äîðè äà èìàõ âîéí¬ñòâî îò åëôè â áðîíè îò Ñòàðèòå âðåìåíà, íå áè èìàëî ïîëçà îò íåãî, îñâåí äà íàäèãíå ìîùòà íà Ìîðäîð. Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà ùå áúäå îò Äåâåò Ñïúòíèöè; è òå ùå ñå èçïðàâÿò ñðåùó çëîòî íà Äåâåòòå Êîííèöè. Çàåäíî ñ òåá è âåðíèÿ òè ñëóãà ùå òðúãíå Ãàíäàëô; òîâà ùå å íåãîâàòà âåëèêà çàäà÷à è ìîæå áè âåíåö íà äåëàòà ìó. Îñòàíàëèòå ùå ïðåäñòàâÿò äðóãèòå Ñâîáîäíè íàðîäè íà Ñâåòà - åëôè, äæóäæåòà è õîðà. Îò åëôèòå ùå òðúãíå Ëåãîëàñ; îò äæóäæåòàòà - Ãèìëè, ñèí íà Ãëîèí. Òå ñà ñúãëàñíè äà äîéäàò ïîíå äî ïëàíèíñêèòå ïðîõîäè, à ìîæå áè è îòâúä òÿõ. Îò õîðàòà ñ òåá ùå áúäå Àðàãîðîí, ñèí íà Àðàòîðí, çàùîòî Ïðúñòåíúò íà Èñèëäóð ãî çàñÿãà íåïîñðåäñòâåíî.
- Áúðçîõîä! - âúçêëèêíà Ôðîäî.
- Äà - êàçà Àðàãîðí ñ óñìèâêà. - Îòíîâî ìîëÿ çà ðàçðåøåíèå äà áúäà òâîé ñïúòíèê, Ôðîäî.
- Àç ñàì áèõ ïîìîëèë äà äîéäåø - êàçà Ôðîäî, - àêî íå ìèñëåõ, ÷å îòèâàø â Ìèíàñ Òèðèò ñ Áîðîìèð.
- Òàì îòèâàì - êàçà Àðàãîðí. - È Ìå÷úò, ùî áå ñ÷óïåí, ùå áúäå èçêîâàí íàíîâî, ïðåäè äà ïîòåãëÿ íà áîé. Íî íàøèòå ïúòèùà ñúâïàäàò â ïðîäúëæåíèå íà ñòîòèöè ìèëè. Ñëåäîâàòåëíî è Áîðîìèð ùå áúäå â Îò¬ðÿäà. Òîé å õðàáúð ìúæ.
- Îñòàâà äà íàìåðèì îùå äâàìà - êàçà Åëðîíä. - Çà òÿõ ùå ïîìèñ¬ëÿ. Ìîæå áè ùå íàìåðÿ â äîìà ñè íÿêîè, êîèòî äà ìè ñå ñòîðÿò ïîäõîäÿ¬ùè.
- Íî òàêà íÿìà äà îñòàíå ìÿñòî çà íàñ! - âèêíà ïîðàçåíèÿò Ïèïèí. - Íå èñêàìå äà íè èçîñòàâÿò. Èñêàìå äà òðúãíåì ñ Ôðîäî.
- Òîâà å, çàùîòî íå ðàçáèðàòå è íå ìîæåòå äà ñè ïðåäñòàâèòå êàêâî âè ÷àêà - êàçà Åëðîíä.
- Ôðîäî ñúùî - îáàäè ñå Ãàíäàëô, ïîäêðåïÿéêè íåíàäåéíî Ïèïèí. - Ïúê è íèêîé îò íàñ íå å ñúâñåì íàÿñíî. Âÿðíî, àêî òèÿ õîáèòè ðàç¬áèðàõà îïàñíîñòòà, íÿìàøå äà ïîñìåÿò äà òðúãíàò. Íî äîðè è òîãàâà áèõà æåëàëè äà çàìèíàò, èëè ïîíå äà ïîñìåÿò, è áèõà áèëè çàñðàìåíè è íåùàñòíè. Ìèñëÿ, Åëðîíä, ÷å ïî òîçè âúïðîñ ùå å äîáðå äà âÿðâàìå ïî-ñêîðî íà äðóæáàòà èì, îòêîëêîòî íà âåëèêàòà èì ìúäðîñò. Äîðè äà íè èçáåðåø íÿêîé åëôè÷åñêè âëàäåòåë êàòî Ãëîðôèíäåë, òîé íå áè ìîãúë íèòî äà àòàêóâà ×åðíàòà êóëà, íèòî äà ðàç÷èñòè ïúòÿ êúì Îãúíÿ ñúñ ñâîÿòà ñèëà.
- Ãîâîðèø ñåðèîçíî - êàçà Åëðîíä, - íî ìå îáõâàùà ñúìíåíèå. Ïðåä÷óâñòâàì, ÷å ñåãà Ãðàôñòâîòî íå å èçâúí çàïëàõà è ìèñëåõ äà èçï¬ðàòÿ òèÿ äâàìà, çà äà ñòîðÿò êàêâîòî ìîãàò â çàâèñèìîñò îò îáè÷àèòå íà ñòðàíàòà ñè è äà ïðåäóïðåäÿò ñâîÿ íàðîä çà îïàñíîñòòà. Âúâ âñåêè ñëó÷àé ñìÿòàì, ÷å ïî-ìëàäèÿò îò äâàìàòà, Ïåðåãðèí Òóê, òðÿáâà äà îñòàíå. Ñúðöåòî ìè å ïðîòèâ çàìèíàâàíåòî ìó.
- Òîãàâà, Âëàäåòåëþ Åëðîíä, ùå òðÿáâà äà ìå õâúðëèø â çàòâîðà èëè äà ìå èçïðàòèø ó äîìà â çäðàâî âúðçàí ÷óâàë - êàçà Ïèïèí. - Çàùîòî èíà÷å ùå ïîñëåäâàì Îòðÿäà.
- Òúé äà áúäå. Ùå çàìèíåø - êàçà Åëðîíä è âúçäúõíà. - Ñåãà ðàçêàçúò çà Äåâåòòå å çàïúëíåí. Ñëåä ñåäåì äíè Îòðÿäúò òðÿáâà äà ïîòåãëè.
Åëôè÷åñêèòå êîâà÷è èçêîâàõà íàíîâî Ìå÷à íà Åëåíäèë è ãî óêðà¬ñèõà ñ åìáëåìà - ïîëóìåñåö è ëú÷èñòî ñëúíöå ñúñ ñåäåì çâåçäè ìåæäó òÿõ, à íàîêîëî èçïèñàõà ìíîæåñòâî ðóíè; Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòðîí, òðúãâàøå íà áîé ñðåùó Ìîðäîð. Óäèâèòåëíî áëÿñêàâ áå òîçè ìå÷, êîãà¬òî îòíîâî ñòàíà öÿë; ñëúí÷åâàòà ñâåòëèíà ñèÿåøå ïî íåãî ñ ÷åðâåíèêàâè îòáëÿñúöè, ëóííèòå ëú÷è èñêðÿõà õëàäíî è îñòðèåòî áå ôèíî è òâúðäî. Àðàãîðí ìó äàäå íîâî èìå - Àíäóðèë, Ïëàìúê íà Çàïàäà.
Àðàãîðí è Ãàíäàëô ÷åñòî ñå ðàçõîæäàõà çàåäíî èëè ñåäÿõà, ðàçãî¬âàðÿéêè çà ïúòÿ è îïàñíîñòèòå, êîèòî ùå ñðåùíàò; ðàçñúæäàâàõà íàä ãåîãðàôñêèòå îïèñàíèÿ è êàðòè â ìúäðèòå êíèãè, êîèòî ìîæåõà äà ñå íàìåðÿò â äîìà íà Åëðîíä. Ïîíÿêîãà Ôðîäî ñå ïðèñúåäèíÿâàøå êúì òÿõ, àëà íàé-÷åñòî îõîòíî ñå îñëàíÿøå íà âîäà÷åñòâîòî èì è ïðåêàðâàøå êîëêîòî ìîæå ïîâå÷å âðåìå ñ Áèëáî.
Ïðåç âå÷åðèòå íà òåçè ïîñëåäíè äíè õîáèòèòå ñåäÿõà çàåäíî â Çàëà¬òà íà Îãúíÿ è ñðåä ìíîãî äðóãè ïðèêàçêè ÷óõà è öÿëàòà áàëàäà çà Áåðåí, Ëóòèåí è èçâîþâàíåòî íà Âåëèêèÿ Ñêúïîöåíåí Êàìúê; àëà äåíåì, äîêàòî Ìåðè è Ïèïèí òúð÷àõà íàñàì-íàòàì, Ôðîäî è Ñàì ìîæåõà äà áúäàò îòêðèòè â ñòàè÷êàòà íà Áèëáî. Òîé èì ÷åòåøå îòêúñè îò êíèãàòà ñè (êîÿòî, èçãëåæäà, íÿìàøå äà áúäå çàâúðøåíà ñêîðî), ðåöèòèðàøå êóïëåòè îò ñòèõîâåòå ñè èëè íàõâúðëÿøå áåëåæêè çà ïðèêëþ÷åíèÿòà íà Ôðîäî.
Ñóòðèíòà íà ïîñëåäíèÿ äåí Ôðîäî ñåäåøå ñàì ñ Áèëáî è ñòàðèÿò õîáèò èçäúðïà èçïîä ëåãëîòî ñè äúðâåíî ñàíäú÷å. Âäèãíà êàïàêà è çàòúðøóâà âúòðå.
- Åòî ìå÷à òè - êàçà òîé. - Ñàìî ÷å áåøå ñ÷óïåí, íàëè çíàåø. Ïðèáðàõ ãî, íî çàáðàâèõ äà ïèòàì êîâà÷èòå äàëè ìîãàò äà ãî ïîïðàâÿò. Òà ñè ïîìèñëèõ äàëè ïúê íÿìà äà ïîèñêàø òîâà, à?
Òîé èçâàäè îò ñàíäú÷åòî ìàëúê ìå÷ â ñòàðà è îõëóçåíà êîæåíà íîæ¬íèöà. Ñåòíå ãî èçòåãëè è ëúñêàâîòî, äîáðå ïîääúðæàíî îñòðèå èçâåäíúæ çàñèÿ ñ õëàäåí áëÿñúê.
- Òîâà å Æèëîòî - êàçà òîé è ïî÷òè áåç óñèëèå ãî çàáè äúëáîêî â åäíà ãðåäà. - Âçåìè ãî, àêî èñêàø. Ïðåäïîëàãàì, ÷å âå÷å íÿìà äà ìè ïîòðÿáâà.
Ôðîäî ïðèå ñ áëàãîäàðíîñò.
- À åòî è òîâà - êàçà Áèëáî, âàäåéêè ïàêåò, êîéòî èçãëåæäàøå äîñòà òåæúê çà ðàçìåðèòå ñè.
Òîé ðàçâè íÿêîëêî ñëîÿ âåõò ïëàò è èçìúêíà ìàëêà ðèçíèöà. Èçïëåòåíà îò áåçáðîé ñèòíè õàëêè÷êè, òÿ áå ãúâêàâà ïî÷òè êàòî ëåí, ñòóäå¬íà êàòî ëåä è ïî-ÿêà îò ñòîìàíà. Ñèÿåøå êàòî ñðåáðî ïîä ëóííà ñâåòëè¬íà è áå îêè÷åíà ñ áåëè ñêúïîöåííè êàìúíè. Çàåäíî ñ íåÿ èìàøå è ïîÿñ îò ïåðëè è êðèñòàë.
- Êðàñèâà âåù, íàëè? - ðå÷å Áèëáî è ÿ ðàçäâèæè ïðåä ñâåòëèíàòà. - È ïîëåçíà. Òîâà å ìîÿòà äæóäæåøêà ðèçíèöà, ïîäàðúê îò Òîðèí. Ïðåäè äà ñè çàìèíà, ÿ ïðèáðàõ îò Ãîëÿì Äúëáàëíèê è ÿ ñëîæèõ â áàãà¬æà ñè. Îòíåñîõ âñè÷êè ñïîìåíè îò Ïúòåøåñòâèåòî ñè îñâåí Ïðúñòåíà. Àëà íå î÷àêâàõ äà èçïîëçâàì òîâà, à è ñåãà íå ìè òðÿáâà, îñâåí äà ãî ðàçãëåæäàì ïîíÿêîãà. Íàäåíåø ëè ÿ, ïî÷òè íå óñåùàø òåæåñòòà é.
- Áèõ èçãëåæäàë... å, íå ìèñëÿ, ÷å áèõ èçãëåæäàë êàêòî òðÿáâà â íåÿ - êàçà Ôðîäî.
- È àç òàêà ñè êàçâàõ - ñúãëàñè ñå Áèëáî. - Íî íå ñå òðåâîæè çà âèäà. Ìîæåø äà ÿ íîñèø ïîä ãîðíèòå äðåõè. Õàéäå! Òîâà òðÿáâà äà ñè îñòàíå ìåæäó íàñ. Íå êàçâàé íèêîìó! Íî ùå ñå ÷óâñòâàì ïî-ùàñòëèâ, àêî çíàì, ÷å ÿ íîñèø. Õðóìíàëî ìè å, ÷å òÿ ìîæå äà îòêëîíè äîðè êèíæàëèòå íà ×åðíèòå êîííèöè - òèõè÷êî äîâúðøè òîé.
- Ìíîãî äîáðå, ùå ÿ âçåìà - êàçà Ôðîäî.
Áèëáî ìó ïîìîãíà äà ÿ îáëå÷å è çàêà÷è Æèëîòî íà áëåñòÿùèÿ ïîÿñ; ñåòíå Ôðîäî íàâëå÷å îòãîðå ñòàðèòå ñè, èçòúðêàíè ïàíòàëîíè, òóíèêàòà è ÿêåòî.
- Èçãëåæäàø ñè íàé-îáèêíîâåí õîáèò - êàçà Áèëáî. - Íî ñåãà â òåáå èìà ïîâå÷å, îòêîëêîòî ñè ëè÷è îòâúí. Æåëàÿ òè óñïåõ!
Òîé ñå îáúðíà è ñå âçðÿ ïðåç ïðîçîðåöà, êàòî ñå ìú÷åøå äà òàíàíè¬êà.
- Íå çíàì êàê äà òè ñå îòáëàãîäàðÿ, Áèëáî, çà òîâà è çà öÿëàòà òè äîñåãàøíà äîáðèíà - êàçà Ôðîäî.
- Íå ñå ìú÷è! - Ñòàðèÿò õîáèò ñå çàâúðòÿ, ïëåñíà ãî ïî ãúðáà è âúçêëèêíà: - Îõ! Ñåãà ñè ìíîãî êîðàâ! Íî òàêà ñè å - õîáèòèòå òðÿáâà äà ñå ïîäêðåïÿò, îñîáåíî Òîðáèíñîâöè. Â çàìÿíà èñêàì ñàìî åäíî: ïàçè ñå êîëêîòî ìîæåø è ñå âúðíè ñ âñè÷êè íîâèíè, ñòàðè ïåñíè è ïðèêàçêè, êîèòî íàó÷èø. Àç ùå ñòîðÿ êàêâîòî å ïî ñèëèòå ìè, çà äà äîâúðøà êíèãàòà, ïðåäè äà ñè äîéäåø. Àêî å æèâîò è çäðàâå, áèõ èñêàë äà íàïèøà è âòîðàòà.
Òîé çàìúë÷à, îòíîâî ñå îáúðíà êúì ïðîçîðåöà è òèõî çàïÿ:

Àç ìèñëÿ, ñåäíàë êðàé æàðòà,
çà ìèíàëè íåùà, 
çà ïåïåðóäè è ïîëÿ 
â îòêîëåøíè ëåòà;

çà ëèñòà æúëò, çà ñêðåæà áÿë
â ñåïòåìâðè îòëåòÿë, 
ñ ìúãëè ñðåáðèñòè è âåòðåö 
êîñàòà ìè ðàçâÿë.

Àç ìèñëÿ, ñåäíàë êðàé æàðòà, 
çà îíçè áúäåí ÷àñ, 
êîãàòî äîéäå ïðîëåòòà, 
áåç äà ÿ âèäÿ àç.

Áåçáðîé íåùà ñòîÿò äî äíåñ 
íåâèæäàíè îò ìåí! 
Òà âñÿêà ïðîëåò âñåêè ëåñ 
ðàçëè÷íî å çåëåí.

Àç ìèñëÿ, ñåäíàë êðàé æàðòà, 
çà âñåêè ñòàð ïîçíàò, 
çà òåç, êîèòî ïîäèð ìåí 
ùå âèäÿò òîçè ñâÿò.

È óæ ñè ìèñëÿ è ñåäÿ,
à âñå ñå âñëóøâàì àç
çà ñòúïêè, ùî ñå âðúùàò ïàê,
çà òèõ äðóãàðñêè ãëàñ.

Áå ñòóäåí íàâúñåí äåí â êðàÿ íà äåêåìâðè. Èçòî÷íèÿò âÿòúð ñå íîñåøå ïðåç ãîëèòå äúðâåñíè êëîíè è áóøóâàøå èç òúìíèòå áîðîâå ïî õúëìîâåòå. Ïàðöàëèâè ìðà÷íè îáëàöè ïðåëèòàõà â íèñêîòî íåáå. Êîãà¬òî âçåõà äà ñå ñïóñêàò áåçðàäîñòíèòå ñåíêè íà ðàííàòà ïðèâå÷åð, Îòðÿ¬äúò ñå ïðèãîòâè çà òðúãâàíå. Ùÿõà äà ïîòåãëÿò ïîäèð ñìðà÷àâàíå, òúé êàòî Åëðîíä ñúâåòâàøå äà ïúòóâàò ïîä ïðèêðèòèåòî íà íîùòà êîëêîòî ìîæå ïî-÷åñòî, äîäåòî íå ñå îòäàëå÷àò îò Ëîìèäîë.
- Áîéòå ñå îò áåçáðîéíèòå î÷è íà Ñàóðîíîâèòå ñëóãè - êàçà òîé. - Íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å âåñòèòå çà ðàçãðîìà íà Êîííèöèòå âå÷å ñà ñòèãíàëè äî íåãî è ñåãà ãî èçïúëâà ãíÿâ. Ñêîðî èç ñåâåðíèòå çåìè ùå íàõëóÿò ÷åòèðèíîãè è êðèëàòè ñúãëåäâà÷è. Äîêàòî âúðâèòå ïî ïúòÿ ñè, ùå òðÿá¬âà äà ñå ïàçèòå äîðè è îò íåáåòî.
Îòðÿäúò íå íîñåøå ìíîãî âîåííè ïðèíàäëåæíîñòè, òúé êàòî íàäåæ¬äàòà èì ñå ãðàäåøå íà òàéíàòà, à íå íà ñðàæåíèÿòà. Àðàãîðí íÿìàøå íèêàêâî îðúæèå îñâåí Àíäóðèë è ïîòåãëè íà ïúò, îáëå÷åí â èçëèíåëè çåëåíî-êàôåíèêàâè äðåõè êàòî Ñêèòàëåö îò Ïóùèíàêà. Áîðîìèð èìàøå ïîäîáåí äúëúã ìå÷, ìàêàð è ñ íå òîëêîâà áëàãîðîäåí ïðîèçõîä, à îñâåí òîâà íîñåøå ùèò è áîéíèÿ ñè ðîã.
- Ãðúìêî è ÿñíî òðúáè òîé èç äîëèíèòå ñðåä õúëìîâåòå - êàçà ãîíäîðåöúò - è íåêà òîãàâà áÿãàò âñè÷êè âðàãîâå íà Ãîíäîð!
Òîé âäèãíà ðîãà êúì óñòíèòå ñè, ìîùíî ãî íàäó è åõîòî çàïîäñêà÷à îò ñêàëà íà ñêàëà; äî÷óâàéêè çîâà ìó, âñè÷êè â Ëîìèäîë ðèïíàõà íà êðàê.
- Íå áúðçàé ïîâòîðíî äà íàäóâàø òîçè ðîã, Áîðîìèðå - êàçà Åë¬ðîíä, - äîäåòî íå ïðåêðà÷èø îòíîâî ãðàíèöèòå íà ðîäíèÿ ñè êðàé èëè íå òå ñïîõîäè çëà áåäà.
- Ìîæå áè - êàçà Áîðîìèð, - Íî òðúãâàéêè íà ïúò, âèíàãè ñúì ñâèðèë ñ ðîãà ñè è äîðè àêî ïîäèð òóé ùå òðÿáâà äà êðà÷èì èç ñåíêèòå, íå áèõ ïîòåãëèë êàòî êðàäåö â íîùòà.
Äæóäæåòî Ãèìëè åäèíñòâåíî íîñåøå îòêðèòî êúñà ñòîìàíåíà ðèç¬íèöà, çàùîòî äæóäæåòàòà íå ñå áîÿò îò òîâàðè; íà ïîÿñà ìó âèñåøå ñåêèðà ñ øèðîêî îñòðèå, Ëåãîëàñ èìàøå ëúê, êîë÷àí ñúñ ñòðåëè è äúëúã áÿë êèíæàë, çàêà÷åí íà êîëàíà ìó. Ïî-ìëàäèòå õîáèòè íîñåõà ìå÷îâå¬òå, êîèòî áÿõà âçåëè îò ìîãèëàòà; Ôðîäî âçå ñàìî Æèëîòî, à ðèçíèöàòà, êàêòî æåëàåøå Áèëáî, îñòàíà ñêðèòà. Ãàíäàëô íîñåøå æåçúëà ñè, íî áå ïðåïàñàë è åëôè÷åñêèÿ ìå÷ Ãëàìäðèíã, ïîáðàòèì íà Îðêðèñò, êîéòî ëåæåøå ñåãà âúðõó ãúðäèòå íà Òîðèí ïîä Ñàìîòíàòà ïëàíèíà.
Åëðîíä ùåäðî áå ñíàáäèë âñè÷êè ñ äåáåëè òîïëè äðåõè, ñ ÿêåòà è ïëàùîâå, ïîäïëàòåíè ñ êîæè. Ðåçåðâèòå îò õðàíà, äðåõè, îäåÿëà è äðóãè íóæíè âåùè áÿõà íàòîâàðåíè íà ïîíè - íå äðóãî, à áåäíîòî äîáè÷å, êîåòî áÿõà äîâåëè îò Áðåå.
Ïðåñòîÿò â Ëîìèäîë ãî áå ïðîìåíèë êàòî ïî ÷óäî: òî áå çàãëàäèëî êîñúìà è ñÿêàø ñè áå âúçâúðíàëî åíåðãèÿòà íà ìëàäîñòòà. Ñàì áå íàñòîÿë äà ãî èçáåðàò, çàÿâÿâàéêè, ÷å Áèë (òàêà ãî íàðè÷àøå) ùå çàëèíåå, àêî íå äîéäå.
- Òîâà æèâîòíî ñàìî äåòî íå ìîæå äà ãîâîðè - êàçâàøå òîé, - à è òîâà ùåøå äà íàïðàâè, àêî ñå áå ïîçàäúðæàëî òóê. Òî ìè êàçà ñ ïîãëåä òúé ÿñíî, êàêòî ãîñïîäèí Ïèïèí áè ìîãúë äà ãî èçðå÷å íà ãëàñ, àêî íå ìå âçåìåø ñúñ ñåáå ñè, Ñàì, ùå òå ïîñëåäâàì è áåç ðàçðåøåíèå.
È ìàêàð äà ïîòåãëÿøå êàòî òîâàðíî æèâîòíî, Áèë åäèíñòâåí îò öåëèÿ Îòðÿä íå èçãëåæäàøå ïîòèñíàò.
Áÿõà ñå ñáîãóâàëè â ãîëÿìàòà Çàëà íà Îãúíÿ è ñåãà ÷àêàõà ñàìî Ãàíäàëô, êîéòî îùå íå áå èçëÿçúë îò äîìà. Ïðåç îòâîðåíèòå âðàòè äîëèòàõà îãíåíè îòáëÿñúöè è íà ìíîãî ïðîçîðöè ñèÿåõà áëåäè ñâåòëèíêè. Áèëáî, îìîòàí â ïëàù, ñòîåøå áåçìúëâíî íà ïðàãà äî Ôðîäî. Àðàãîðí ñåäåøå ñêëîíèë ãëàâà êúì êîëåíåòå ñè; åäèíñòâåí Åëðîíä ðàçáèðàøå èçöÿëî êàêâî îçíà÷àâà çà íåãî òîçè ÷àñ. Äðóãèòå ñå ìåðæåëååõà êàòî ñèâè ñèëóåòè â ìðàêà.
Ñàì ñòîåøå êðàé ïîíèòî, ñìó÷åøå ñè çúáèòå è óíèëî ãëåäàøå êúì çäðà÷à, êúäåòî äàëå÷å äîëó áåçó÷àñòíî ãðîìîëåøå ðåêàòà; æàæäàòà ìó çà ïðèêëþ÷åíèÿ áå ñïàäíàëà äî íàé-äîëíàòà ñè ãðàíèöà.
- Áèë, ìîì÷åòî ìè - êàçà òîé, - íå áèâàøå äà òðúãâàø ñ íàñ. Ìîæåøå äà ñè ñòîèø òóê è äà ÿäåø îò íàé-õóáàâîòî ñåíî, äîäåòî èçáóè ìëàäàòà òðåâà.
Áèë ïëåñíà ñ îïàøêà è íå êàçà íèùî.
Ñàì îïðàâè ðåìúöèòå íà ðàíèöàòà è íåñïîêîéíî ïðåìèñëè îùå âåäíúæ âñè÷êî, êîåòî áå ïîäðåäèë âúòðå, ïèòàéêè ñå äàëè íå å çàáðàâèë íåùî: ãëàâíîòî ìó ñúêðîâèùå, êóõíåíñêèòå ïðèíàäëåæíîñòè; ìàëêàòà êóòèéêà ñúñ ñîë, êîÿòî íîñåøå âèíàãè è äîïúëâàøå êîãàòî ìîæåøå; äîáúð (íî íå è äîñòàòú÷åí) çàïàñ îò ïóøèëèñò; êðåìúê è ïðàõàí; âúëíåíè ÷îðàïè; áåëüî; ðàçíè äðåáíè âåùè íà ãîñïîäàðÿ ìó, êîèòî Ôðîäî áå çàáðàâèë è Ñàì ãè áå ïðèáðàë, çà äà ãè èçâàäè òðèóìôàëíî, êîãàòî ïîòðÿáâàò. Ïðåìèñëè âñè÷êî îò êðàé äî êðàé.
- Âúæå! - ïðîìúðìîðè òîé. - Íÿìà âúæå! À ïúê îùå ñíîùè ñè ðåêîõ: „Ñàì, êàêâî ùå êàæåø çà ïàð÷å âúæå? Èìà äà òúðñèø, àêî íå ñå çàïàñèø." Å, ùå èìà äà òúðñÿ. Íå ìîãà äà ãî íàìåðÿ ñåãà.
Â òîçè ìîìåíò Åëðîíä èçëåçå çàåäíî ñ Ãàíäàëô è ïîâèêà Îòðÿäà.
- ×óéòå ïîñëåäíàòà ìè äóìà - òèõî êàçà òîé. - Íîñèòåëÿò íà Ïðúñ¬òåíà ïîòåãëÿ íà Ïîõîä êúì Ñúäáîâíàòà ïëàíèíà. Òîé åäèíñòâåí å ïîåë çàäúëæåíèå: äà íå çàõâúðëÿ Ïðúñòåíà, äà íå ãî îòñòúïâà íà ñëóãèòå íà Âðàãà è äà íå ïîçâîëÿâà äà ãî äîêîñâà íèêîé îñâåí ÷ëåíîâåòå íà Îòðÿäà è Ñúâåòà, è òî ñàìî ïðè êðàéíà íåîáõîäèìîñò. Äðóãèòå ïîòåãëÿò ñ íåãî êàòî ñâîáîäíè ñïúòíèöè, çà äà ìó ïîìàãàò ïî ïúòÿ. Ìîæåòå äà ñå çàäúð¬æèòå, äà ñå âúðíåòå èëè äà ñå îòêëîíèòå ïî äðóãè ïúòèùà â çàâèñèìîñò îò ñëó÷àÿ. Êîëêîòî ïî-íàäàëå÷ îòèäåòå, òîëêîâà ïî-òðóäíî ùå áúäå äà ñå îòòåãëèòå; àëà íè êëåòâà, íè îáðîê âè îáâúðçâàò äà ïðîäúëæàâàòå ïðî¬òèâ âîëÿòà ñè. Çàùîòî îùå íå ïîçíàâàòå ñèëàòà íà ñúðöàòà ñè è íå ìî¬æåòå äà ïðåäâèäèòå êàêâî ùå ñðåùíå âñåêè îò âàñ ïî ïúòÿ.
- Áåç÷åñòåí å îíçè, ùî êàçâà „ñáîãîì", êîãàòî ìðàê îáâèå ïúòÿ - êàçà Ãèìëè.
- Ìîæå áè - êàçà Åëðîíä, - íî íåêà íå ñå çàðè÷à äà êðà÷è èç ìðàêà îíçè, ùî íå å âèäÿë ñâå÷åðÿâàíåòî.
- È âñå ïàê êëåòâåíî ñëîâî ìîæå äà óêðåïè òðúïíåùîòî ñúðöå - âúçðàçè Ãèìëè.
- Èëè äà ãî ñëîìè - äîïúëíè Åëðîíä. - Íå ãëåäàéòå ïðåêàëåíî íàïðåä! Òðúãâàéòå ñåãà ñ íàäåæäà â äóøèòå! Ñáîãîì è íåêà âè ñúïðîâîäè áëàãîñëîâèÿòà íà åëôè, õîðà è âñè÷êè Ñâîáîäíè íàðîäè. Íåêà ñèÿÿò çâåçäèòå ïî ëèöàòà âè!
- Íà äî...äîáúð ÷àñ! - âèêíà Áèëáî, çàåêâàéêè îò ñòóä. - Ôðîäî, ìîì÷åòî ìè, - íå âÿðâàì äà èìàø âúçìîæíîñò äà âîäèø äíåâíèê, íî ùå î÷àêâàì ïúëåí îò÷åò, êîãàòî ñå âúðíåø. È íå ñå áàâè ìíîãî! Ñáîãîì!
Ìíîçèíà îò ðîäà íà Åëðîíä ñòîÿõà â ñÿíêàòà, çà äà ñå ñáîãóâàò è òèõè÷êî äà èì ïîæåëàÿò äîáúð ïúò. Íÿìàøå íèòî ñìåõîâå, íèòî ìóçèêà è ïåñíè. Íàé-ñåòíå ïúòåøåñòâåíèöèòå ñå îáúðíàõà è áåçìúëâíî ñå ñëÿõà ñ ìðàêà.
Ïðåñÿêîõà ìîñòà è áàâíî çàëúêàòóøèõà íàãîðå ïî äúëãèòå ñòðúìíè ïúòåêè, èçâåæäàùè îò Ëîìèäîëñêîòî äåôèëå; íàêðàÿ äîñòèãíàõà âèñî¬êîòî áúðäî, êúäåòî âÿòúðúò ñâèñòåøå ñðåä ïèðåíà. È êàòî õâúðëèõà ïîãëåä êúì ïðèìèãâàùèòå ïîä òÿõ ñâåòëèíêè íà Ïîñëåäíèÿ óþòåí äîì, çàêðà÷èõà â íîùòà.
Êðàé Áðóèíåíñêèÿ áðîä òå íàïóñíàõà Ïúòÿ, çàâèõà íà þã è ïðîäúë¬æèõà ïî òåñíè ïúòå÷êè èç õúëìèñòèòå ðàâíèíè. Âúçíàìåðÿâàõà ìíîãî ìèëè è ìíîãî äíè äà ïîääúðæàò òàçè ïîñîêà, çàïàäíî îò ïëàíèíèòå. Ìåñòíîñòòà áå äàëå÷ ïî-íåðàâíà è áåçïëîäíà, îòêîëêîòî çåëåíàòà äîëèíà íà Âåëèêàòà ðåêà èç Ïóùèíàêà îò äðóãàòà ñòðàíà íà ïëàíèíñêàòà âåðèãà; ùÿõà äà ñå ïðèäâèæâàò áàâíî, àëà ñå íàäÿâàõà ïî òîçè ïúò äà èçáåã¬íàò âíèìàíèåòî íà âðàæäåáíè ïîãëåäè. Äîñåãà èç òèÿ äèâè êðàèùà ðÿä¬êî áÿõà çàáåëÿçâàëè ñúãëåäâà÷è íà Ñàóðîí è ìàëöèíà, îñâåí æèòåëèòå íà Ëîìèäîë, ïîçíàâàõà ïúòåêèòå.
Ãàíäàëô êðà÷åøå íà÷åëî, à äî íåãî âúðâåøå Àðàãîðí, êîéòî ïîçíàâàøå ìåñòíîñòòà äîðè è â ìðàêà. Îñòàíàëèòå èäâàõà ïîäèð òÿõ â êîëîíà è íàäàðåíèÿò ñ îñòúð âçîð Ëåãîëàñ ïðèêëþ÷âàøå øåñòâèåòî. Ïúðâàòà ÷àñò îò ïúòóâàíåòî áå òåæêà è ìðà÷íà, îò íåÿ Ôðîäî íå çàïîìíè ïî÷òè íèùî îñâåí âÿòúðà. Ìíîãî îáëà÷íè äíè íàðåä îò ïëàíèíèòå íà èçòîê âååøå ëåäåí âèõúð è êàòî ÷å íèêàêâà äðåõà íå ìîæåøå äà óäúðæè àë÷íèòå ìó ïðúñòè. Ìàêàð Îòðÿäúò äà áå äîáðå îáëå÷åí, ðÿäêî óñïÿâàõà äà ñå ñòîïëÿò íåçàâèñèìî äàëè âúðâÿõà, èëè ïî÷èâàõà. Ïðåç äåíÿ äðåìåõà íåñïîêîéíî â íÿêîÿ íèçèíà èëè ïðèêðèòè ïîä ïðåïëåòåíèòå òðúíàöè, êîèòî ÷åñòî ñå ñëèâàõà â íåïðîõîäèì ãúñòàëàê. Êúñíî ñëåäîáåä ÷àñîâèÿò ãè ðàçáóæäàøå è òå ñå çàåìàõà ñ îáÿäà - ïî ïðàâèëî ñòóäåí è áåçðàäîñòåí, çàùîòî ðÿäêî ðèñêóâàõà, äà çàïàëÿò îãúí. Ïî ìðúêíàëî ïðîäúëæàâàõà îòíîâî, âñå íà þã, äîêîëêîòî ìîæåõà äà íàìåðÿò ïúò.
Îòíà÷àëî õîáèòèòå èìàõà ÷óâñòâîòî, ÷å ìàêàð äà êðà÷àò è çàëèòàò îò óìîðà, âñúùíîñò ïúëçÿò êàòî îõëþâè, áåç äà ñòèãíàò íèêúäå. Äåí ïîäèð äåí ìåñòíîñòòà èçãëåæäàøå âñå ñúùàòà. È âñå ïàê ïëàíèíèòå óïîðèòî íàáëèæàâàõà. Þæíî îò Ëîìèäîë òå ñå èçäèãàõà âñå ïî-âèñîêî è çàâèâàõà íà çàïàä; â ïîäíîæèåòî íà ãëàâíàòà âåðèãà ñå ïðîñòèðàøå îùå ïî-ïðîñòîðíà îáëàñò îò õàîòè÷íî ðàçõâúðëÿíè ãîëè õúëìîâå è äúëáîêè äîëèíè, èçïúëíåíè ñ áóéíè ïîòîöè. Ðåäêèòå ïúòåêè ëúêàòóøåõà è ÷åñòî ãè èçâåæäàõà êúì ðúáà íà íÿêîé îòâåñåí ñêëîí èëè êúì êîâàðíè òðåñàâèùà.
Âå÷å îò äâå ñåäìèöè áÿõà íà ïúò, êîãàòî âðåìåòî ñå ïðîìåíè. Âÿòúðúò âíåçàïíî ñòèõíà, ïîñëå ñå îáúðíà è ïîâÿ îò þã. Áúðçî ëåòÿùèòå îáëàöè ñå íàäèãíàõà, ñòîïèõà ñå è íàäíèêíà áëåäîòî, ÿñíî ñëúíöå. Ïîäèð êðàÿ íà äúëúã, íåñèãóðåí íîùåí ïîõîä èçãðÿ ïðîõëàäíà è ÷èñòà çîðà. Ïúòíèöèòå äîñòèãíàõà íåâèñîê õðåáåò, óâåí÷àí ñúñ ñòàðè çåëåíèêè, ÷èèòî ñèâî-çåëåíè ñòúáëà ñÿêàø áÿõà èçâàÿíè îò êàìúêà íà õúëìîâåòå. Òúìíèòå èì ëèñòà áëåñòÿõà è ïëîäîâåòå èì ïðîñâåòâàõà ÷åðâåíèêàâî â ëú÷èòå íà èçãðÿâàùîòî ñëúíöå.
Äàëå÷å íà þã Ôðîäî çàáåëÿçà ñìúòíèòå î÷åðòàíèÿ íà âåëè÷àâè ïëàíèíè, êîèòî ñåãà êàòî ÷å ïðåñè÷àõà ïîåòèÿ îò Îòðÿäà ïúò. Â ëåâèÿ êðàé íà òàçè âèñîêà âåðèãà ñå èçäèãàõà òðè âúðõà, íàé-âèñîêèÿò è íàé-áëèçúê îò òÿõ ñòúð÷åøå êàòî çàñíåæåí çúá; îãðîìíèòå, ãîëè óðâè ïî ñåâåðíèÿ ìó ñêëîí îùå òúíåõà â äúëáîêà ñÿíêà, àëà òàì, êúäåòî êîñî ãè îãðÿâàõà ñëúí÷åâèòå ëú÷è, ñêàëèòå ïëàìòÿõà â ÷åðâåíî.
Ãàíäàëô ñòîåøå äî Ôðîäî è ãëåäàøå, çàñåí÷èë î÷èòå ñè ñ äëàí.  - Äîáðå ñìå ñå äâèæèëè - êàçà òîé. - Ñòèãíàõìå ãðàíèöèòå íà ìåñòíîñòòà, íàðè÷àíà îò õîðàòà Çåëåíèêîâ êðàé; ìíîãî åëôè æèâååõà òóê â ùàñòëèâèòå äíè, êîãàòî èìåòî é áå Åðåãèîí. ×åòèðèäåñåò è ïåò ëåâãè ïî ïòè÷è ïîëåò ñìå ïðåêîñèëè, ìàêàð ÷å íîçåòå íè èçìèíàõà ìíîãî ïîâå÷å äúëãè ìèëè. Ñåãà è îáëàñòòà, è âðåìåòî ùå áúäàò ïî-áëàãîïðèÿòíè, àëà ìîæå áè è ïî-îïàñíè.
- Îïàñíè, èëè íå, åäèí èñòèíñêè èçãðåâ å äîáðå äîøúë - êàçà Ôðîäî, êàòî îòìåòíà êà÷óëêàòà è ïîäëîæè ëèöå íà óòðèííèòå ëú÷è.
- Íî ïëàíèíèòå ñà ïðåä íàñ - êàçà Ïèïèí. - Ïðåç íîùòà òðÿáâà äà ñìå ñå îòêëîíèëè íà èçòîê.
- Íå - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Ïðîñòî â ÿñíàòà çîðà âèæäàòå ïî-íàäàëå÷. Îòâúä òèÿ âúðõîâå ïëàíèíñêàòà âåðèãà çàâèâà íà þãîçàïàä. Â äîìà íà Åëðîíä èìà ìíîãî êàðòè, íî ñèãóðíî èçîáùî íå âè å õðóìíàëî äà ãè ïîãëåäíåòå, à?
- Ïîãëåäíàõ ãè åäèí-äâà ïúòè - êàçà Ïèïèí, - íî íå ñè ãè ñïîì¬íÿì. Ôðîäî èìà ïî-äîáðà ãëàâà çà òèÿ ðàáîòè.
- Íå ìè å íóæíà êàðòà - êàçà Ãèìëè, êîéòî áå äîøúë çàåäíî ñ Ëåãîëàñ è ãëåäàøå íàïðåä ñúñ ñòðàíåí áëÿñúê â äúëáîêèòå ñè î÷è. - Òîâà å ñòðàíàòà, êúäåòî â äðåâíè âðåìåíà ñà ðàáîòåëè äåäèòå íè è íèå ñìå ïðåòâîðèëè îáðàçà íà òèÿ ïëàíèíè â áåçáðîé òâîðáè îò ìåòàë è êàìúê, â áåçáðîé ïåñíè è ïðèêàçêè. Âèñîêî ñå èçäèãàò òå â íàøèòå ìå÷òè: Áàðàç, Çèðàê, Øàòõóð. Ñàìî âåäíúæ ñìå ãè çúðíàëè íàÿâå, è òî îòäàëå÷, àëà ãè çíàì ïî èìåíà, çàùîòî ïîä òÿõ ëåæè Õàçàä-äóì, Äæóäæåòâîð, íàðå÷åí äíåñ ×åðíàòà ÿìà. Ìîðèÿ íà åëôè÷åñêè åçèê. Åòî òàì å Áàðàçèíáàð, ×åðâåíèÿò ðîã, æåñòîêèÿò Êàðàäðàñ; à çàä íåãî ñà Ñðåáðîçúá è Ìúãëîãëàâ - Êåëåáäèë Áåëèÿò è Ôàíóèäõîë Ñèâèÿò, íàðè÷àíè îò íàñ Çèðàêçèãèë è Áóíäóøàòõóð. Òàì Ìúãëèâèòå ïëàíèíè ñå ðàçäåëÿò è ìåæäó ðàçêëîíåíèÿòà èì ëåæè óñîéíàòà äîëèíà, êîÿòî íå ìîæåì äà çàáðàâèì - Àçàíóëáèçàð, Ñìóòíîëåéñêàòà äîëèíà, êîÿòî åëôèòå íàðè¬÷àò Íàíäóõèðèîí.
- Êúì Ñìóòíîëåéñêàòà äîëèíà ñìå ñå çàïúòèëè - êàçà Ãàíäàëô. - Àêî ñå èçêàòåðèì ïî ïðîõîäà îòâúä Êàðàäðàñ, íàðè÷àí Ïîðòàëà íà ×åð¬âåíèÿ ðîã, òîãàâà ïî Ñìóòíîëåéñêèòå ñòúïàëà ùå ñå ñïóñíåì â äúëáîêà¬òà äîëèíà íà äæóäæåòàòà. Òàì ëåæè Îãëåäàëíîòî åçåðî è òàì Ñðåáðîïúò áëèêà îò ëåäåíèòå ñè èçâîðè.
- Òúìíè ñà âîäèòå íà Õåëåä-çàðàì - êàçà Ãèìëè - è ñòóäåíè ñà èçâîðèòå íà Êèáèë-íàëà. Ñúðöåòî ìè òðåïòè îò ìèñúëòà, ÷å ìîãà ñêîðî äà ãè âèäÿ.
- Äàíî òå çàðàäâà ãëåäêàòà, äîáðî ìè äæóäæå! - êàçà Ãàíäàëô. - Íî êàêâîòî è äà ñòîðèø, åäíî å ñèãóðíî - ÷å íå ìîæåì äà îñòàíåì â òàçè äîëèíà. Òðÿáâà äà ñå ñïóñíåì ïî Ñðåáðîïúò êúì ïîòàéíèòå ãîðè, à îòòàì äî Âåëèêàòà ðåêà è ïîñëå...
Òîé çàìúë÷à.
- Äà, íàêúäå ïîñëå? - çàïèòà Ìåðè.
- Êúì êðàÿ íà ïúòåøåñòâèåòî... êîãàòî ìó äîéäå êðàÿò - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íå áèâà äà ãëåäàìå ïðåêàëåíî íàïðåä. Äà ñå ðàäâàìå è íà òîâà, ÷å áåçîïàñíî ïðåîäîëÿõìå ïúðâèÿ åòàï. Ìèñëÿ äà ñè ïî÷èíåì òóê íå ñàìî äíåñ, íî è ïðåç íîùòà. Áëàãîòâîðåí å âúçäóõúò â Çåëåíèêîâ êðàé. Àêî åëôèòå ñà îáèòàâàëè åäíà ñòðàíà, ìíîãî çëî òðÿáâà äà ÿ ñïî¬ëåòè, ïðåäè äà ãè çàáðàâè äîêðàé.
- Âÿðíî å - êàçà Ëåãîëàñ. - Íî åëôèòå ïî òîçè êðàé íå ñà áèëè îò íàøèÿ ãîðñêè ðîä è äúðâåòàòà è òðåâèòå âå÷å íå ñè ãè ñïîìíÿò. Ñàìî àç ÷óâàì êàê êàìúíèòå ãè îïëàêâàò: äúëáîêî íè äúëáàõà òå, ïðåêðàñíî äÿëàõà íè òå, âèñîêî íè ãðàäèõà òå, àëà ãè íÿìà âå÷å. Íÿìà ãè âå÷å. Ìíîãî, ìíîãî îòäàâíà ñà ïîäèðèëè Çàëèâèòå.
Òàçè ñóòðèí òå íàêëàäîõà îãúí â åäíà äúëáîêà íèçèíà, îáãðàäåíà îò âèñîêè çåëåíèêè, è óñòðîèõà íàé-âåñåëàòà âå÷åðÿ-çàêóñêà, îòêàêòî áÿõà ïîòåãëèëè. Ñëåä òîâà íå áúðçàõà äà ñè ëåãíàò, çàùîòî çíàåõà, ÷å ùå ìîãàò äà ñïÿò öÿëà íîù è íÿìà äà ïðîäúëæàò ïúòÿ, ïðåäè äà å íàñòúïèëà âå÷åðòà íà ñëåäâàùèÿ äåí. Ñàìî Àðàãîðí áå ìúë÷àëèâ è íåñïîêîåí. Ñëåä ìàëêî òîé ñå îòäåëè îò Îòðÿäà è çàñêèòà ïî õðåáåòà; òàì çàñòàíà â ñÿíêàòà íà åäíî äúðâî è ñå çàãëåäà íà þã è íà çàïàä, ëåêî íàêëîíèë ãëàâà, ñÿêàø ñå âñëóøâàøå. Ïîñëå ñå âúðíà êúì ðúáà íà äîë÷èíêàòà è ïîãëåäíà êàê äîëó äðóãèòå ñå ñìåÿò è ðàçãîâàðÿò.
- Êàêâî èìà, Áúðçîõîä? - ïîäâèêíà Ìåðè. - Êàêâî òúðñèø? Èçòî÷íèÿò âÿòúð ëè òè ëèïñâà?
- Íèêàê äàæå - îòâúðíà òîé. - Íî íåùî ìè ëèïñâà. Íå åäèí ñåçîí ñúì áèë èç Çåëåíèêîâ êðàé. Ñåãà ïî òèÿ ìåñòà íÿìà õîðà, íî ïî âñÿêî âðåìå òóê æèâåÿò ìíîãî äðóãè ñúùåñòâà, îñîáåíî ïòèöè. Àëà â ìîìåíòà âñè÷êè îñâåí òåá ñà çàòèõíàëè. Óñåùàì ãî. Íà ìíîãî ìèëè íàîêîëî íÿìà íèòî çâóê è ãëàñîâåòå âè ñÿêàø îòåêâàò îò çåìÿòà. Íå ðàçáèðàì.
Ãàíäàëô ïîãëåäíà íàãîðå ñ âíåçàïåí èíòåðåñ.
- Íî êàêâà ïðåäïîëàãàø, ÷å å ïðè÷èíàòà? - çàïèòà òîé. - Êðèå ëè òÿ íåùî ïîâå÷å îò èçíåíàäàòà äà âèäÿò ÷åòèðèìà õîáèòè, äà íå ãîâîðèì çà îñòàíàëèòå îò íàñ, òóê, êúäåòî òúé ðÿäêî ñå âèæäàò è ÷óâàò õîðà?
- Íàäÿâàì ñå - îòâúðíà Àðàãîðí. - Íî äîëàâÿì ÷óâñòâî íà áäèòåëíîñò è ñòðàõ, êàêâîòî íå ñúì óñåùàë òóê íèêîãà ïðåäè.
- Òîãàâà äà áúäåì ïî-ïðåäïàçëèâè - êàçà Ãàíäàëô. - Ùîì ñè âîäèø Ñêèòàëåö, äîáðå å äà ãî ñëóøàø, îñîáåíî àêî òîçè Ñêèòàëåö ñå êàçâà Àðàãîðí. Òðÿáâà äà ïðåêðàòèì âèñîêèòå ðàçãîâîðè, äà ïî÷èâàìå êðîòêî è äà ïîñòàâèì ñòðàæà.
Òîçè äåí áå ðåä íà Ñàì ïðúâ äà çàñòàíå íà ïîñò, íî Àðàãîðí ñå ïðèñúåäèíè êúì íåãî. Äðóãèòå çàñïàõà. Òèøèíàòà ñòàâàøå âñå ïî-äúë¬áîêà, äîêàòî è Ñàì ÿ óñåòè. ßñíî ñå ÷óâàøå äèøàíåòî íà ñïÿùèòå. Ñâèñòåíåòî íà îïàøêàòà íà ïîíèòî è ðåäêèòå ïîìðúäâàíèÿ íà êîïèòàòà ìó ñå ïðåâúðíàõà â øóìíè çâóöè. Îáãðúùàøå ãî ìúðòâåøêà òèøèíà è íàä âñè÷êî âèñåøå ÿñíîñèíüî íåáå, ïðåç êîåòî ñëúíöåòî ñå íàäèãàøå îòêúì èçòîê. Äàëå÷å íà þã ñå ïîÿâè òúìíî ïåòíî è âçå äà ðàñòå, ëåòåéêè íà ñåâåð êàòî ïîíåñåí îò âÿòúðà ïóøåê.
- Êàêâî å òîâà, Áúðçîõîä? Íå ïðèëè÷à íà îáëàê - ïðîøåïíà Ñàì.
Àðàãîðí íå îòãîâîðè, âãëåæäàøå ñå íàïðåãíàòî â íåáåòî, íî íå ñëåä äúëãî è Ñàì óñïÿ äà ðàçëè÷è êàêâî ïðèáëèæàâà. Ðîÿöè áúðçîëåòÿùè ïòèöè ñå âèåõà, êðúæàõà è ïðåêîñÿâàõà öÿëàòà îáëàñò, ñÿêàø òúðñåõà íåùî; íåîòêëîííî èäåõà âñå ïî-áëèçî.
- Ëÿãàé äîëó è íå ìúðäàé! - èçñúñêà Àðàãîðí, ñúáàðÿéêè Ñàì ïîä ñÿíêàòà íà åäèí çåëåí õðàñò; âíåçàïíî öÿë ðîÿê ïòèöè ñå áå îòêúñíàë îò îñíîâíîòî ÿòî è ëåòåéêè íèñêî, ïðèáëèæàâàøå ïðàâî êúì õðåáåòà. Íà Ñàì ìó ñå ñòîðè, ÷å ñà íåùî êàòî îãðîìíè ãàðâàíè. Êîãàòî ïðåëèòàõà îòãîðå, áÿõà òúé ïëúòíî ñãúñòåíè, ÷å òúìíàòà èì ñÿíêà ãè ñëåäâàøå ïî çåìÿòà; ðàçäàäå ñå ñàìîòåí äðåçãàâ ãðàê.
Àðàãîðí ñå íàäèãíà åäâà êîãàòî òå èç÷åçíàõà äàëå÷ íà ñåâåð è çàïàä è íåáåòî îòíîâî ñå èç÷èñòè. Ïîñëå èçòè÷à äà ñúáóäè Ãàíäàëô.
- Ðîÿöè ÷åðíè ãàðâàíè ïðåëèòàò íàä öÿëàòà îáëàñò ìåæäó ïëàíè¬íèòå è Ñèâòàëàç, ïðåëåòÿõà è íàä Çåëåíèêîâ êðàé - êàçà òîé. - Íå ñà òóêàøíè; òîâà ñà ñâàäîêëþíè îò Âåòðîêëèí è ñòðàíàòà Äóí. Íå çíàì êàêâî ãè âîäè íàñàì - ìîæå äà áÿãàò îò íÿêàêâà áåäà íà þã, íî ìèñëÿ, ÷å ïðîó÷âàò îáëàñòòà. Âèñîêî â íåáåòî çúðíàõ äà ëåòÿò è ìíîãî ÿñòðåáè. Ñìÿòàì, ÷å òàçè âå÷åð òðÿáâà äà ïðîäúëæèì. Çåëåíèêîâ êðàé âå÷å íå å çäðàâîñëîâåí çà íàñ - òîé å ïîä íàäçîð.
- Â òàêúâ ñëó÷àé ñúùîòî å âÿðíî è çà Ïîðòàòà íà ×åðâåíèÿ ðîã - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ìîãà äà ñè ïðåäñòàâÿ êàê ùå ÿ ïðåõâúðëèì, áåç äà íè âèäÿò. Íî ùå ìèñëèì çà òîâà, êàòî ìó äîéäå âðåìåòî. Êîëêîòî äî òðúãâàíåòî, âåäíàãà ùîì ñå ñìðà÷è - áîÿ ñå, ÷å òóê ñè ïðàâ.
- Çà ùàñòèå îãúíÿò ïî÷òè íå ïóøåøå è äîãîðÿ, ïðåäè äà äîéäàò ñâàäîêëþíèòå - êàçà Àðàãîðí. - Òðÿáâà äà ãî çàòðóïàìå è ïîâå÷å äà íå ãî ïàëèì.
- È òîâà ïúê àêî å æèâîò! - êàçà Ïèïèí. Íîâèíàòà: íèêàêúâ îãúí è ïîòåãëÿíå ñúùàòà âå÷åð, ìó áå ñúîáùåíà âåäíàãà ùîì ñå ñúáóäè êúñíî ñëåäîáåä. - Âñè÷êî ñàìî çàðàäè íÿêàêâî ñè ÿòî ãàðâàíè! Çà òàÿ âå÷åð ñå íàäÿâàõ íà èñòèíñêî õóáàâî ïîõàïâàíå - íåùî òîïëî.
- Å, ïðîäúëæàâàé äà ñå íàäÿâàø - êàçà Ãàíäàëô. - Çàíàïðåä ìîæå äà òå ÷àêàò ìíîãî íåïîäîçèðàíè ïèðøåñòâà. Ëè÷íî àç áèõ ñå ðàäâàë äà èçïóøà åäíà ëóëà íà ñïîêîéñòâèå è äà ñè ïîñãðåÿ êðàêàòà. Îáà÷å ïîíå åäíî å ñèãóðíî: êàòî îòèäåì íà þã, ùå ñòàíå ïî-òîïëî.
- Íÿìà äà ñå ó÷óäÿ, àêî ñòàíå è æåæêî - ïðîìúðìîðè Ñàì íà Ôðîäî. - Íî çàïî÷âàì äà ìèñëÿ, ÷å å êðàéíî âðåìå äà çúðíåì òàÿ Îãíå¬íà ïëàíèíà, ïúê è íà ïúòÿ äà ìó ñå âèäè êðàÿò, òúé äà ñå êàæå. Îòíà÷à¬ëî ìèñëåõ, ÷å ìîæå äà å òîÿ ìè òè âðúõ òàì, ×åðâåí ðîã ëè áåøå, êàê ëè, äîäåòî Ãèìëè íå ñå ðàçäðúíêà. Ãîëÿì óñòîáîë òðÿáâà äà å åçèêúò íà äæóäæåòàòà!
Êàðòèòå íå îçíà÷àâàõà íèùî çà Ñàì, à ðàçñòîÿíèÿòà èç òèÿ ñòðàííè çåìè èçãëåæäàõà òîëêîâà ãîëåìè, ÷å òîé ñúâñåì áå èçãóáèë ñìåòêàòà.
Ïðåç öåëèÿ äåí Îòðÿäúò îñòàíà â ïðèêðèòèåòî. Îò âðåìå íà âðåìå ãîðå ïðåëèòàõà ÷åðíèòå ïòèöè, íî êîãàòî ïóðïóð èçïúëíè çàëÿçâàùîòî ñëúíöå, òå èç÷åçíàõà íà þã. Ïî ìðúêíàëî Îòðÿäúò ïîòåãëè è êàòî çàâè íà þãîèçòîê, ñå íàñî÷è êúì Êàðàäðàñ, êîéòî âñå îùå ïëàìòåøå áëåäî-÷åðâåíèêàâî â äàëå÷èíàòà ïîä ñåòíèòå ëú÷è íà èç÷åçíàëîòî ñëúíöå. Íåáåòî òúìíååøå è åäíà ïî åäíà èçãðÿâàõà áëåäè çâåçäè.
Âîäåíè îò Àðàãîðí, òå íàëó÷êàõà äîáðà ïúòåêà. Íà Ôðîäî ìó ñå ñòîðè, ÷å òîâà ñà îñòàíêè îò äðåâåí, øèðîê è äîáðå ïëàíèðàí ïúò, âîäåù îò Çåëåíèêîâ êðàé êúì ïëàíèíñêèÿ ïðîõîä. Ïúëíàòà ëóíà èçãðÿ íàä ïëàíèíèòå è õâúðëè áëåäà ñâåòëèíà, â êîÿòî ñåíêèòå íà êàìúíèòå áÿõà ìàñòèëåíî÷åðíè. Ìíîãî îò òÿõ, èçãëåæäà, áÿõà äÿëàíè, ìàêàð ñåãà äà ëåæàõà ðàçõâúðëÿíè è íàòðîøåíè ñðåä ìðà÷íè, ïóñòè çåìè.
Íàñòúïè ïðîíèçâàùî ñòóäåíèÿò ÷àñ ïðåäè ðàçñúìâàíå; ëóíàòà çàëÿçâàøå. Ôðîäî ïîãëåäíà êúì íåáåòî. Âíåçàïíî âèäÿ èëè óñåòè êàê òúìíà ñÿíêà ìèíàâà ïðåä âèñîêèòå çâåçäè, ñÿêàø òå çà ìèã ÷åçíåõà è îòíîâî áëåñâàõà. Òîé ïîòðåïåðè.
- Âèäÿ ëè íåùî äà ìèíàâà íàä íàñ? - ïðîøåïíà òîé íà Ãàíäàëô, êîéòî áå íà êðà÷êà ïðåä íåãî.
- Íå, íî ãî óñåòèõ, êàêâîòî è äà áåøå - îòâúðíà âúëøåáíèêúò. - Ìîæå áè íå å íèùî îñîáåíî, ïðîñòî òúíêà îáëà÷íà èâèöà.
- Áúðçî ñå äâèæåøå - ïðîìúðìîðè Àðàãîðí - è íå ïî âÿòúðà.
Òàçè íîù íå ñå ñëó÷è íèùî ïîâå÷å. Ñëåäâàùîòî óòðî èçãðÿ îùå ïî-ÿñíî îò ïðåäíîòî. Íî âúçäóõúò îòíîâî áå ìðàçîâèò; âÿòúðúò ïàê ñå îáðúùàøå íà èçòîê. Îùå äâå íîùè ïðîäúëæèõà ðàâíîìåðíî äà ñå èçêà÷âàò, íî ïðèäâèæâàíåòî ñòàâàøå âñå ïî-áàâíî, òúé êàòî ïúòÿò ëúêàòóøåøå èç õúëìîâåòå è ïëàíèíèòå íàäâèñâàõà âñå ïî-áëèçî. Íà òðåòàòà ñóòðèí ïðåä òÿõ ñå èçäèãíà Êàðàäðàñ - ìîãúù âðúõ, óâåí÷àí ñúñ ñðåáðèñò ñíÿã, íî ñ ãîëè îòâåñíè õúëáîöè, îáàãðåíè â òúìíî÷åðâåíî, ñÿêàø çàöàïàíè ñ êðúâ.
Íåáåòî èçãëåæäàøå ÷åðíî è ñëúíöåòî åäâà ìúæäååøå. Âÿòúðúò ñå áå îáúðíàë íà ñåâåðîèçòîê. Ãàíäàëô ïîäóøè âúçäóõà è ñå îãëåäà.
- Çàä íàñ çèìàòà êðåïíå - ñïîêîéíî êàçà òîé íà Àðàãîðí. - Íà ñåâåð âúçâèøåíèÿòà ñà ïî-áåëè îòïðåäè; ñíåãúò ñå ñïóñêà íèñêî ïî ïëåùèòå èì. Òàçè íîù ùå áúäåì âèñîêî, íà ïúò êúì Ïîðòàòà íà ×åðâåíèÿ ðîã. Íà òÿñíàòà ïúòåêà ìîãàò äà íè çúðíàò ñúãëåäâà÷è, äà íè ïðè÷àêà íÿêîå çëî, àëà âðåìåòî ìîæå äà ñå îêàæå íàé-ñìúðòîíîñíèÿò íè âðàã. Êàêâî ìèñëèø ñåãà çà òâîÿ ìàðøðóò, Àðàãîðí?
Ôðîäî äî÷ó òåçè äóìè è ðàçáðà, ÷å Ãàíäàëô è Àðàãîðí ïðîäúëæàâàò íÿêàêúâ îòäàâíà çàïî÷íàë ñïîð. Òðåâîæíî ãè çàñëóøà.
- Íå ìèñëÿ íèùî äîáðî çà íàøèÿ ìàðøðóò îò íà÷àëîòî äî êðàÿ è òè äîáðå ãî çíàåø, Ãàíäàëô - îòãîâîðè Àðàãîðí. - À äîêàòî ïðîäúëæàâàìå, çíàéíèòå è íåçíàéíèòå çàïëàõè ùå ñòàâàò âñå ïî-ãîëåìè. Íî òðÿáâà äà ïðîäúëæèì è íÿìà ñìèñúë äà îòëàãàìå ìèíàâàíåòî ïðåç ïëàíèíèòå. Ïî íà þã íÿìà ïðîõîäè ÷àê äî Ðîõàíñêèÿ ïðîëîì. Ñëåä òâîèòå âåñòè çà Ñàðóìàí íå ñå äîâåðÿâàì íà îíçè ïúò. Êîé çíàå íà ÷èÿ ñòðàíà ñëóæàò ñåãà âîåâîäèòå íà Âëàñòåëèíèòå íà êîíåòå?
- Íàèñòèíà, êîé çíàå! - êàçà Ãàíäàëô. - Íî èìà è äðóã ïúò, íå ïðåç Êàðàäðàñêèÿ ïðîõîä - ìðà÷íèÿò è ïîòàåí ïúò, çà êîéòî ãîâîðèõìå.
- Íåêà íå ãîâîðèì ïàê çà íåãî! Íå ñåãà. Ìîëÿ òå, íå êàçâàé íèùî íà äðóãèòå, äîêàòî íå ñòàíå ÿñíî, ÷å íÿìà äðóã ïúò.
- Òðÿáâà äà ðåøèì, ïðåäè äà ïîåìåì ïî-íàòàòúê - îòâúðíà Ãàíäàëô.
- Òîãàâà íåêà ïðåòåãëèì âñè÷êî íàóì, äîêàòî äðóãèòå ïî÷èâàò è ñïÿò - êàçà Àðàãîðí.
Êúñíî ñëåäîáåä, äîêàòî äðóãèòå äîâúðøâàõà çàêóñêàòà ñè, Ãàíäàëô è Àðàãîðí ñå îòäðúïíàõà íàñòðàíè è çàãëåäàõà êúì Êàðàäðàñ. Ñåãà ñêëî¬íîâåòå ìó áÿõà ìðà÷íè è íàâúñåíè, à ÷åëîòî ìó òúíåøå â ñèâè îáëàöè. Ôðîäî ãè íàáëþäàâàøå è ñå ïèòàøå íàêúäå ëè ùå íàêëîíè ñïîðúò. Êîãàòî äâàìàòà ñå âúðíàõà êúì Îòðÿäà è Ãàíäàëô çàãîâîðè, òîé ðàçáðà, ÷å ñà ðåøèëè äà ñå èçïðàâÿò ñðåùó ëîøîòî âðåìå è âèñîêèÿ ïðîõîä. Òîâà ãî îáëåê÷è. Íå ìîæåøå äà ñå äîñåòè êàêúâ å äðóãèÿò ìðà÷åí è ïîòàåí ïúò, íî èçãëåæäà, ñàìîòî ìó ñïîìåíàâàíå èçïúëâàøå ñúñ ñìóò Àðàãîðí è Ôðîäî áå äîâîëåí, ÷å ñà ãî îòõâúðëèëè.
- Íÿêîè ïðèçíàöè, êîèòî çàáåëÿçàõìå íàïîñëåäúê - êàçà Ãàíäàëô, - ìè âíóøàâàò îïàñåíèÿ, ÷å Ïîðòàòà íà ×åðâåíèÿ ðîã ìîæå äà å ïîä íàáëþäåíèå; ñúìíÿâàì ñå è âúâ âðåìåòî, êîåòî íè äîãîíâà. Âúçìîæíî å äà çàâàëè ñíÿã. Òðÿáâà äà âúðâèì êîëêîòî ñå ìîæå ïî-áúðçî. Äîðè è òàêà ùå ñà íåîáõîäèìè ïîâå÷å îò äâà ïðåõîäà, äîêàòî ñòèãíåì ïðåâàëà. Òàçè âå÷åð ìðàêúò ùå ïàäíå ðàíî. Òðÿáâà äà ïîòåãëèì âåäíàãà ùîì ñå ïðèãîòâèòå.
- Áèõ äîáàâèë åäèí ñúâåò - êàçà Áîðîìèð. - Ðîäåí ñúì â ñÿíêàòà íà Áåëèòå ïëàíèíè è ðàçáèðàì íåùè÷êî îò ïîõîäè ïî âúðõîâåòå. ×àêà íè ëþò ñòóä, àêî íå è íåùî ïî-ëîøî, ïðåäè äà ñå ñïóñíåì îò äðóãàòà ñòðàíà. Êàêâà ùå íè å ïîëçàòà äà ïàçèì òàéíà, àêî çàãèíåì îò çàìðúçâà¬íå? Êîãàòî ïîòåãëèì îòòóê, êúäåòî âñå îùå èìà ìàëêî äúðâåòà è õðàñòè, âñåêè îò íàñ òðÿáâà äà íàðàìè ñíîï ñú÷êè - êîëêîòî ìîæå äà íîñè.
-À è Áèë ùå ñå íàòîâàðè ñ îùå ìàëêî, íàëè, ìîåòî ìîì÷å? - îáàäè ñå Ñàì.
Ïîíèòî ãî èçãëåäà ïå÷àëíî.
- Ìíîãî äîáðå - êàçà Ãàíäàëô. - Íî íå áèâà äà èçïîëçâàìå ñú÷êè¬òå... îñâåí àêî òðÿáâà äà èçáèðàìå ìåæäó îãúíÿ è ñìúðòòà.
Îòíà÷àëî Îòðÿäúò ïîòåãëè áúðçî, íî ñêîðî ïúòÿò ñòàíà ñòðúìåí è òðóäåí. Íà ìíîãî ìåñòà êðèâîëè÷åùàòà íàãîðå ïúòåêà áå ïî÷òè èç÷åçíà¬ëà, çàòðóïàíà îò êóïèùà ðóõíàëè êàìúíè. Ïîä îãðîìíèòå îáëàöè íîù¬òà áå ìúðòâåøêè ÷åðíà. Ïðîíèçâàùèÿò âÿòúð âäèãàøå âèõðóøêè ìåæ¬äó ñêàëèòå. Êúì ïîëóíîù ñå áÿõà èçêàòåðèëè äî êîëåíåòå íà âåëè÷åñòâåíèòå ïëàíèíè. Ñåãà òÿñíàòà ïúòåêà ñå âèåøå ïîä îòâåñíà ñêàëíà ñòåíà îòëÿâî, íàä êîÿòî, íåâèäèìè â ìðàêà, ñå èçâèñÿâàõà ñòðàõîâèòèòå ñêëî¬íîâå íà Êàðàäðàñ; îòäÿñíî, êúäåòî òåðåíúò èçâåäíúæ ñå ñïóñêàøå â äúë¬áîêà ïðîïàñò, òúìíååøå ìðà÷íà áåçäíà.
Ñëåä åäíî èçíóðèòåëíî èçêà÷âàíå ïî ñòðúìíî íàãîðíèùå, òå ñïðÿ¬õà çà ìèã. Ôðîäî óñåòè êàê íåùî ìåêî äîêîñâà ëèöåòî ìó. Ïðîòåãíà ðúêà è âèäÿ ïî ðúêàâà ñè áåëåçíèêàâè ñíåæíè ïàðöàëè.
Ïðîäúëæèõà. Íî íå ñëåä äúëãî ñíåãúò ñå óñèëè, èçïúëíè âúçäóõà è íàëåòÿ íà âèõðóøêè â î÷èòå íà Ôðîäî. Ñàìî íà åäíà-äâå êðà÷êè íàïðåä òúìíèòå ïðåãúðáåíè ôèãóðè íà Ãàíäàëô è Àðàãîðí åäâà ñå âèæäàõà.
- Õè÷ íå ìè õàðåñâà òîâà - èçïúøêà Ñàì îòçàä. - Õóáàâ å ñíåãúò â ÿñíî óòðî, íî ïðåäïî÷èòàì äà ñúì â ëåãëîòî, äîêàòî âàëè. Èñêà ìè ñå òîÿ îáëàê äà îòèäå êúì Õîáèòîâî! Òàì ìîæå è äà ìó ñå çàðàäâàò.
Àêî íå ñå ñìÿòàò âèñîêèòå áúðäà íà Ñåâåðíàòà îêîëèÿ, îáèëíèÿò ñíåãîâàëåæ áå ðÿäêî ñúáèòèå â Ãðàôñòâîòî è ñå ñìÿòàøå çà ïðèÿòíà èçíåíàäà è âúçìîæíîñò çà âåñåëáè. Íèòî åäèí æèâ õîáèò (îñâåí Áèëáî) íå ïîìíåøå Ëþòàòà çèìà ïðåç 1311 ãîäèíà, êîãàòî áåëèòå âúëöè íàõëóëè â Ãðàôñòâîòî ïî ëåäà íà çàìðúçíàëèÿ Áðåíäèâèí.
Ãàíäàëô ñïðÿ. Äåáåë ñíÿã ïîêðèâàøå êà÷óëêàòà è ðàìåíåòå ìó, áîòóøèòå ìó âå÷å çàòúâàõà äî ãëåçåíè.
- Îò òîâà ñå áîÿõ - êàçà òîé. - Êàêâî ùå ðå÷åø ñåãà, Àðàãîðí?
- ×å è àç ñå áîÿõ îò ñúùîòî - îòâúðíà Àðàãîðí, - íî íå òîëêîâà, êîëêîòî îò äðóãè íåùà. Çíàåõ çà ðèñêà, ìàêàð ÷å òîëêîâà íà þã ðÿäêî âàëè îáèëíî îñâåí âèñîêî â ïëàíèíèòå. Íî íèå íå ñìå íà âèñîêî, âñå îùå ñìå ïî÷òè â ïîäíîæèåòî, êúäåòî îáèêíîâåíî ïúòåêèòå ñà ïðîõîäèìè öÿëà çèìà.
- Ïèòàì ñå äàëè òîâà íå å íÿêàêâà õèòðèíà íà Âðàãà - êàçà Áîðîìèð. - Â ìîÿòà ñòðàíà êàçâàò, ÷å òîé ìîæåë äà ïîâåëÿâà íà áóðèòå â Ïëàíèíèòå íà Ñÿíêàòà ïî ãðàíèöèòå íà Ìîðäîð. Ñòðàííî ìîãúùåñòâî èìà òîé è ìíîãî ñúþçíèöè.
- Çíà÷è ðúöåòå ìó íàèñòèíà ñà ïîðàñíàëè - êàçà Ãèìëè, - àêî ìîæå äà äîêàðà ñíÿã îò Ñåâåðà, çà äà íè çàòðóäíÿâà òóê, íà òðèñòà ëåâãè ðàçñòîÿíèå.
- Ðúöåòå ìó ñà ïîðàñíàëè - êàçà Ãàíäàëô.
Äîêàòî áÿõà ñïðåëè, âÿòúðúò óòèõíà è ñíåãúò îòñëàáíà, ïî÷òè ñïðÿ. Îòíîâî ñå çàòúòðèõà íàïðåä. Íî íå áÿõà èçìèíàëè ïîâå÷å îò åäèí ôóðëîíã, êîãàòî áóðÿòà âðúõëåòÿ ñ íîâà ÿðîñò. Âÿòúðúò çàñâèñòÿ è ñíåãúò ñå ïðåâúðíà â çàñëåïÿâàùà âèåëèöà. Ñêîðî äîðè çà Áîðîìèð ñòàíà òðóäíî äà âúðâè. Ïî÷òè ïðåãúíàòè íà äâå, õîáèòèòå êðåòàõà ïîäèð ïî-âèñîêèòå ñè ñïúòíèöè, íî áåøå ÿñíî, ÷å íå ùå ìîãàò äà ñòèãíàò äàëå÷å, àêî ñíåãúò ïðîäúëæè. Êðàêàòà íà Ôðîäî òåæàõà êàòî îëîâî. Ïèïèí ñå âëà÷åøå îòçàä. Äîðè Ãèìëè, ÿê êàòî âñÿêî äæóäæå, ðîïòàåøå è ñòúïâàøå òåæêî.
Îòðÿäúò ñïðÿ èçâåäíúæ, ñÿêàø ñå áÿõà ñïîðàçóìåëè áåç äóìè. Äî÷óâàõà çëîâåùè çâóöè èç îáêðúæàâàùèÿ ìðàê. Ìîæå áè áåøå ñàìî èãðà íà âÿòúðà èç ïóêíàòèíèòå è óëåèòå íà ñêàëíàòà ñòåíà, íî çâóöèòå íàïîìíÿõà ïðîíèçèòåëíè êðÿñúöè è äèâ, âèåù ñìÿõ. Îò ïëàíèíñêèÿ ñëîí âçåõà äà ïàäàò êàìúíè, êîèòî ïðîôó÷àâàõà íàä ãëàâèòå èì èëè ñå ñãðîìîëÿñâàõà íà ïúòåêàòà çàä òÿõ. Íàâðåìåíè ÷óâàõà ãëóõ òúòåí, êîãàòî íÿêîé îãðîìåí ñêàëåí áëîê ñå òúðêóëâàøå îò íåâèäèìèòå âèñîòè.
- Íå ìîæåì äà ïðîäúëæèì òàçè íîù - êàçà Áîðîìèð. - Êîéòî èñêà, íåêà ãî íàðè÷à âÿòúð, íî èç âúçäóõà ñå íîñÿò ñâèðåïè ãëàñîâå, à òèÿ êàìúíè ñå öåëÿò â íàñ.
- Àç ãî íàðè÷àì âÿòúð - êàçà Àðàãîðí. - Íî òîâà íå çíà÷è, ÷å äóìèòå òè íå ñà âåðíè. Â ñâåòà èìà ìíîãî çëè è íåäðóæåëþáíè ñèëè, ìðàçåùè îíèÿ, ùî õîäÿò íà äâà êðàêà, è âñå ïàê òå íå ñà â ñúþç ñúñ Ñàóðîí, à èìàò ñîáñòâåíè öåëè. Íÿêîè ñà ñúùåñòâóâàëè äàëå÷ ïðåäè íåãî.
- Êàðàäðàñ å íàðå÷åí Æåñòîêèÿ è èìà ëîøà ñëàâà îò ìíîãî îòäàâíà - êàçà Ãèìëè, - îùå ïðåäè èç òèÿ çåìè äà ñå å ðàçíåñúë ñëóõúò çà Ñàóðîí.
- Íî êàêâî ìîæåì äà ñòîðèì? - æàëíî èçâèêà Ïèïèí. Òîé ñå îáëÿ¬ãàøå ðàçòðåïåðàí íà Ìåðè è Ôðîäî.
- Èëè äà ñïðåì, êúäåòî ñìå, èëè äà ñå âúðíåì - êàçà Ãàíäàëô. - Íÿìà ñìèñúë äà ïðîäúëæàâàìå. Àêî äîáðå ñè ñïîìíÿì, ìàëêî ïî-íàãîðå òàçè ïúòåêà ñå îòäåëÿ îò ñêàëàòà è íàâëèçà â øèðîêà ñåäëîâèíà ïîä äúëúã ñòðúìåí ñêëîí. Òàì íÿìà äà èìàìå óêðèòèå îò ñíÿã, êàìúíè... èëè íåùî äðóãî.
- È íå áèâà äà ñå âðúùàìå, äîäåòî áóðÿòà ïðîäúëæàâà - êàçà Àðà¬ãîðí. - Ïî ïúòÿ íàãîðå íå ñðåùíàõìå ìÿñòî, ïðåäëàãàùî ïî-äîáúð çàñ¬ëîí îò òàçè ñêàëíà ñòåíà, ïîä êîÿòî ñìå ñåãà.
- Çàñëîí! - ïðîìúðìîðè Ñàì. - Àêî òîâà å çàñëîí, òîãàâà åäíà ñòåíà áåç ïîêðèâ å öÿëà êúùà.
Îòðÿäúò ñå ñòðóïà êîëêîòî ìîæå ïî-ïëúòíî äî ñêàëàòà. Òÿ áå îáúð¬íàòà íà þã è áëèçî äî îñíîâàòà ëåêî íàäâèñâàøå íàïðåä, òúé ÷å ñå íàäÿ¬âàõà äà ãè çàïàçè äîíÿêúäå îò ñåâåðíèÿ âÿòúð è ïàäàùèòå êàìúíè. Íî áåñíèòå âèõðóøêè ñå âúðòÿõà êðàé òÿõ îò âñè÷êè ñòðàíè è ñíåãúò ñå ñèïåøå íà âñå ïî-ãúñòè îáëàöè.
Ñãóøèõà ñå åäèí äî äðóã ñ ãðúá êúì ñòåíàòà. Ïîíèòî Áèë ñòîåøå ñ óíèëî òúðïåíèå ïðåä õîáèòèòå è ìúíè÷êî ãè çàñëîíÿâàøå, íî íå ñëåä äúëãî ïðåñïèòå ñòèãíàõà äî êîëåíåòå ìó, à ñíåãúò ïðîäúëæàâàøå äà ñå òðóïà. Àêî íå áÿõà ïî-åäðèòå èì ñïúòíèöè, õîáèòèòå ñêîðî ùÿõà äà áúäàò ïîãðåáàíè.
Íåóäúðæèìà äðÿìêà íàëåãíà Ôðîäî, òîé óñåòè êàê áúðçî ïîòúâà â òîïúë, ìúãëèâ ñúí. Ñòîðè ìó ñå, ÷å îãúí çàòîïëÿ ïðúñòèòå íà êðàêàòà ìó, à îòêúì ñÿíêàòà, îòòàòúê îãíèùåòî, äî÷ó ãëàñà íà Áèëáî: Íå ñúì ìíîãî äîâîëåí îò äíåâíèêà òè. Ñíåæíè áóðè íà äâàíàäåñåòè ÿíóàðè -íÿìàøå ñìèñúë äà ñå âðúùàø, çà äà ñúîáùèø òîâà!
Íî àç ñå íóæäàåõ îò ïî÷èâêà è ñúí, Áèëáî - ñ óñèëèå îòâúðíà Ôðîäî, àëà èçâåäíúæ óñåòè, ÷å ãî ðàçòúðñâàò, è áîëåçíåíî ñå çàâúðíà êúì äåéñòâèòåëíîñòòà. Áîðîìèð ãî âäèãàøå îò çåìÿòà, êúäåòî ñå áå ñãó¬øèë â ãíåçäî îò ñíÿã.
- Òîâà ùå å ãèáåë çà ïîëóðúñòîâåòå, Ãàíäàëô - êàçà Áîðîìèð. -Áåçïîëåçíî å äà ñåäèì òóê, äîêàòî ñíåãúò íè çàòðóïà. Òðÿáâà äà ñòîðèì íåùî, çà äà ñå ñïàñèì.
- Äàé èì òîâà - êàçà Ãàíäàëô, êàòî ïîðîâè èç áàãàæà ñè è èçìúêíà êîæåíà ìàíåðêà. - Ñàìî ïî åäíà ãëúòêà çà âñåêè... çà âñè÷êè íàñ. Ìíîãî å öåííî. Òîâà å ÷óäîäåé, åëåêñèð îò Èìëàäðèñ. Åëðîíä ìè ãî ïîäàðè íà ñáîãóâàíå. Ïðåäàâàéòå ñè ìàíåðêàòà!
Âåäíàãà ùîì ïðåãëúòíà ìàëêî îò òîïëàòà è áëàãîóõàííà òå÷íîñò, Ôðîäî óñåòè íîâà ñèëà â ñúðöåòî ñè è òåæêàòà ñúíëèâîñò íàïóñíà êðàé¬íèöèòå ìó. Äðóãèòå ñúùî ñå ñúæèâèõà è ïî÷óâñòâàõà íîâà íàäåæäà è ïúðãàâèíà. Íî ñíåãúò íå óòèõâàøå. Òîé íàâÿâàøå îêîëî òÿõ, ïî-ãúñò îò êîãàòî è äà áèëî, à è âÿòúðúò âèåøå ïî-ñèëíî.
- Êàêâî ùå ðå÷åòå, àêî íàêëàäåì îãúí? - âíåçàïíî çàïèòà Áîðîìèð. - Èçãëåæäà, ñåãà å íàáëèæèë èçáîðúò ìåæäó îãúíÿ è ñìúðòòà, Ãàíäàëô. Êîãàòî ñíåãúò íè çàòðóïà, ùå ñìå ñêðèòè îò âðàæåñêè î÷è, äóìà äà íÿìà, íî òîâà íå ùå íè ïîìîãíå.
- Íàêëàäè îãúí, ñòèãà äà ìîæåø - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Àêî èìà íàáëþäàòåëè, ñïîñîáíè äà èçäúðæàò òàÿ áóðÿ, òå ùå íè âèäÿò è áåç îãúíÿ.
Íî ìàêàð ïî ñúâåò íà Áîðîìèð äà áÿõà äîíåñëè äúðâà è ïîäïàëêè, íèòî åëô, íèòî äîðè äæóäæå áå äîñòàòú÷íî èçêóñíî, çà äà ðàçïàëè ïëàìúê, êîéòî äà ñå óäúðæè ñðåä âèõðóøêèòå è äà ïîäõâàíå âëàæíîòî ãîðèâî. Íàé-ñåòíå ñ òàçè ðàáîòà íåîõîòíî ñå çàå ñàìèÿò Ãàíäàëô. Òîé ïîâäèãíà íàðú÷ ñú÷êè, ïîäúðæà ãî íàâèñîêî è ñåòíå çàáè êðàÿ íà æåçúëà ñè â ñðåäàòà ìó ñ ïîâåëèòåëíî ñëîâî: íàóð àí åäðàèò àììåí! Òóòàêñè îòâúòðå èçáëèêíà îãðîìåí ñòúëá îò ñèíè è çåëåíè ïëàìúöè è ñú÷êèòå ñå ðàçãîðÿõà ñ ïðàùåíå.
- Àêî èìà êîé äà íè âèäè, òîãàâà ïîíå àç ñúì ðàçêðèò - êàçà òîé. - Èçïèñàõ Ãàíäàëô å òóê ñúñ çíàöè, êîèòî ìîãàò äà ðàç÷åòàò âñè÷êè îò Ëîìèäîë äî óñòèåòî íà Àíäóèí.
Íî Îòðÿäúò íå ñå èíòåðåñóâàøå îò íàáëþäàòåëè è âðàæäåáíè ïîãëåäè. Ñúðöàòà èì ñå âúçðàäâàõà îò ãëåäêàòà íà îãúíÿ. Ñú÷êèòå ãîðÿõà âåñåëî è ìàêàð ÷å îãúíÿò íàîêîëî ñúñêàøå è ëîêâè÷êè îò êèøà ñå ñòè¬÷àõà ïîä êðàêàòà èì, òå ðàäîñòíî òîïëåõà ðúöå íàä ïëàìúöèòå. Ñòîÿõà ïðèâåäåíè â êðúã îêîëî òàíöóâàùèòå è ïúõòÿùè îãíåíè åçè÷åòà. ×åðâåíà ñâåòëèíà îãðÿâàøå óìîðåíèòå èì òðåâîæíè ëèöà, íîùòà çàä òÿõ áå êàòî ÷åðíà ñòåíà.
Àëà äúðâàòà èçãàðÿõà áúðçî, à ñíåãúò ïðîäúëæàâàøå äà âàëè. Îãúíÿò äîãàðÿøå è ïîñëåäíèÿò íàðú÷ ñú÷êè áå õâúðëåí â íåãî.
- Íîùòà ïðåâàëÿ - êàçà Àðàãîðí. - Çîðàòà íå å äàëå÷å.
- Àêî èçîáùî çîðà ìîæå äà ïðîáèå òåçè îáëàöè - êàçà Ãèìëè. Áîðîìèð èçëåçå îò êðúãà è ñå âçðÿ íàãîðå, â ìðàêà.
- Ñíåãúò îòñëàáâà - êàçà òîé è âÿòúðúò å ïî-ñïîêîåí.
Ôðîäî ìîðíî ãëåäàøå ñíåæíèòå ïàðöàëè, êîèòî ïðîäúëæàâàõà äà ñå ñèïÿò îò òúìíèíàòà è çà ìèã ðàçêðèâàõà áåëîòàòà ñè â ñâåòëèíàòà íà ãàñíåùèÿ îãúí, íî äúëãî íå çàáåëÿçà ïðèçíàê, ÷å îòñëàáâàò. Ñåòíå, êîãàòî äðÿìêàòà îòíîâî ñå êàíåøå äà ïðîïúëçè èç òÿëîòî ìó, òîé èçâåäíúæ îòêðè, ÷å âÿòúðúò íàèñòèíà å ñïðÿë è ïàðöàëèòå ñòàâàò ïî-åäðè è ïî-ðåäêè. Áåçêðàéíî áàâíî âçå äà ñå ðàçëèâà ìúæäèâà ñâåòëèíà. Íàé-ïîñëå ñíåãúò ñïðÿ ñúâñåì.
Ñâåòëååùàòà çîðà ðàçêðè áåçìúëâåí ñâÿò, îáâèò îò áÿë ñàâàí. Ïîä óáåæèùåòî èì ñå ïðîñòèðàõà áåëè ãúðáèöè, êóïîëè è áåçôîðìåíè äúë¬áèíè, ñðåä êîèòî íàïúëíî ñå ãóáåøå ïúòåêàòà, óòúïêàíà îò òÿõ, íî âèñî¬÷èíèòå ñå êðèåõà â îãðîìíè îáëàöè, âñå îùå òåãíåùè îò çàïëàõàòà íà ñíåãà.
Ãèìëè ïîãëåäíà íàãîðå è ïîêëàòè ãëàâà.
- Êàðàäðàñ íå íè å ïðîñòèë - êàçà òîé. - èìà îùå ñíÿã äà õâúðëÿ ïî íàñ, àêî ïðîäúëæèì. Êîëêîòî ïî-ñêîðî ñå ñïóñíåì íàäîëó, òîëêîâà ïî-äîáðå.
Âñè÷êè ñå ñúãëàñèõà ñ òîâà, íî ñåãà îòòåãëÿíåòî áå ñòàíàëî òðóäíî. Ìîæåøå äîðè äà ñå îêàæå íåâúçìîæíî. Ñàìî íà áðîåíè êðà÷êè îò ïå¬ïåëòà íà îãúíÿ ñíåãúò áå äúëáîê íÿêîëêî ôóòà è ñå èçäèãàøå íàä ãëàâè¬òå íà õîáèòèòå; íà ìåñòà âÿòúðúò ãî áå ñòðóïàë íà îãðîìíè ïðåñïè êðàé ñêàëíàòà ñòåíà.
- Àêî Ãàíäàëô òðúãíå ïðåä íàñ ñ áóåí ïëàìúê, ìîæå äà ñòîïè ïúòå¬êàòà - êàçà Ëåãîëàñ. Áóðÿòà íå ãî áå ñìóòèëà ìíîãî è òîé åäèíñòâåí îò Îòðÿäà îñòàâàøå ñ äîáðî íàñòðîåíèå.
- Àêî åëôèòå çíàåõà äà ëåòÿò íàä ïëàíèíèòå, òîãàâà áèõà ìîãëè äà äîâåäàò ñëúíöåòî äà íè îòúðâå - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íî àç òðÿáâà äà èìàì ñ êàêâî äà ðàáîòÿ. Íå ìîãà äà ïîäïàëÿ ñíåãà.
- Äîáðå - êàçà Áîðîìèð, - ùîì ãëàâèòå ñå îáúðêâàò, òðÿáâà äà ïîñëóæàò òåëàòà, êàêòî êàçâàìå â íàøèÿ êðàé. Íàé-ñèëíèÿò îò íàñ òðÿáâà äà ïîäèðè ïúò. Âèæòå! Ìàêàð ÷å ñåãà âñè÷êî å ïîêðèòî ñúñ ñíÿã, êîãàòî ñå èçêà÷âàõìå, ïúòåêàòà çàâè îêîëî îíçè ñêàëåí ðúá. Òî÷íî òàì è ñíå¬ãúò çàïî÷íà äà ñå òðóïà îòãîðå íè. Àêî óñïååì äà ñòèãíåì òàçè òî÷êà, íàäîëó ìîæå äà ñå îêàæå ïî-ëåñíî. Ìèñëÿ, ÷å äîòàì íå å ïîâå÷å îò åäèí ôóðëîíã.
- Òîãàâà õàéäå äâàìàòà äà ïðîáèåì ïúòåêà äîòàì! - êàçà Àðàãîðí.
Àðàãîðí áå íàé-âèñîê â Îòðÿäà, íî Áîðîìèð, ìàêàð è ìàëêî ïî-íèñúê, áå ïî-øèðîêîïëåùåñò è íàáèò. Òîé çàêðà÷è ïðúâ, à Àðàãîðí ãî ïîñëåäâà. Äâàìàòà áàâíî ñå îòäàëå÷èõà è ñêîðî âçåõà äà ñè ïðîáèâàò ïúò ñ öåíàòà íà òåæêè óñèëèÿ. Íà ìåñòà ñíåãúò ñå èçäèãàøå äî ãúðäèòå èì è Áîðîìèð êàòî ÷å íå âúðâåøå, à ïî-ñêîðî ïëóâàøå èëè äúëáàåøå ñ îãðîìíèòå ñè ðúöå.
Ëåãîëàñ ãè ïîãëåäà ñ óñìèâêà íà óñòíèòå, ïîñëå ñå îáúðíà êúì äðó¬ãèòå.
- Íàé-ñèëíèÿò òðÿáâàëî äà ïîäèðè ïúò, êàçâàòå? Àç îáà÷å êàçâàì: íåêà îðà÷úò ñè îðå, àëà çà ïëóâàíåòî èçáåðåòå âèäðà, à çà ëåê áÿã ïî òðåâà, ëèñòà èëè ñíÿã - åëô.
Ñ òåçè äóìè òîé ÷åâðúñòî ñå õâúðëè íàïðåä è òîãàâà Ôðîäî ñÿêàø çà ïðúâ ïúò çàáåëÿçà, ìàêàð îòäàâíà äà ãî çíàåøå, ÷å êàêòî âèíàãè åëôúò íå íîñè áîòóøè, à ñàìî ëåêè îáóâêè è êðàêàòà ìó ïî÷òè íå îñòà¬âÿò îòïå÷àòúöè â ñíåãà.
- Ñáîãîì! - êàçà òîé íà Ãàíäàëô. - Îòèâàì äà íàìåðÿ ñëúíöåòî!
È áúðç êàòî áåãà÷ ïî ïëúòåí ïÿñúê, òîé ñå ñòðåëíà íàïðåä, ñêîðî íàñòèãíà òåæêî ñòúïâàùèòå ìúæå, çàäìèíà ãè, ðàçìàõà ðúêà è êàòî ñå âòóðíà íàäàëå÷, èç÷åçíà çàä çàâîÿ íà ñêàëàòà.
Ñãóøåíè åäèí äî äðóã, îñòàíàëèòå ÷àêàõà è ãëåäàõà, äîêàòî Áîðîìèð è Àðàãîðí ñå ñìàëèõà êàòî ÷åðíè òî÷èöè ñðåä áåëîòàòà. Ìàëêî ïî ìàëêî è òå èç÷åçíàõà îò ïîãëåäà. Âðåìåòî áàâíî ñå òî÷åøå. Îáëàöèòå ñå ñïóñíàõà è ðåäêè ñíåæèíêè îòíîâî çàòàíöóâàõà íàäîëó.
Îòìèíà ìîæå áè ÷àñ, ìàêàð ÷å èì ñå ñòîðè ìíîãî ïîâå÷å. Íàé-ñåòíå çúðíàõà Ëåãîëàñ äà ñå çàâðúùà. Â ñúùîòî âðåìå äàëå÷ çàä íåãî Áîðîìèð è Àðàãîðí ñå ïîÿâèõà èççàä çàâîÿ è ñå çàòúòðèõà ïî íàãîðíèùåòî.
- Äîáðå! - èçâèêà Ëåãîëàñ, òúð÷åéêè íàãîðå. - Íå äîâåäîõ Ñëúíöåòî. Òÿ ñå ðàçõîæäà èç ñèíèòå ïîëÿ íà Èãà è åäíà-äâå ñíåæíè ïðåñïè ïî òàÿ ìîãèëêà, íàðå÷åíà ×åðâåí ðîã, èçîáùî íå ÿ ñìóùàâàò. Íî äîíåñîõ áëÿñúêà íà äîáðàòà íàäåæäà çà îíèÿ, íà êîèòî å ïèñàíî äà âúðâÿò ïåø.
Íàé-ãîëåìèÿò íàíîñ å òî÷íî çàä çàâîÿ è òàì íàøèòå Ñèëíè ìúæå åäâà íå ñå ïîãðåáàõà. Áÿõà ñå îò÷àÿëè, äîêàòî íå ñå çàâúðíàõ äà èì êàæà, ÷å ïðÿñïàòà íå å ìíîãî ïî-äåáåëà îò îáèêíîâåíà ñòåíà. À îò äðóãàòà ñòðàíà ñíåãúò èçâåäíúæ íàìàëÿâà è ïî-íàäîëó íå å íèùî ïîâå÷å îò áÿëî îäåÿëî êîëêîòî äà èçñòóäè ïåòèòå íà õîáèòèòå.
Àõ, âñè÷êî å êàêòî êàçâàõ – èçðúìæà Ãèìëè. - Íå áåøå îáèêíîâåíà áóðÿ. Òîâà å çëàòà âîëÿ íà Êàðàäðàñ. Òîé íå îáè÷à åëôè è äæóäæåòà è å ñúáîðèë òàçè ïðÿñïà, çà äà íè îòðåæå ïúòÿ çà áÿãñòâî.
- Íî çà ùàñòèå Êàðàäðàñ å çàáðàâèë, ÷å ñ âàñ èìà è õîðà - êàçà Áîðîìèð, êîéòî òúêìî ñå çàâðúùàøå. - È òî þíà÷íè õîðà, àêî ìè ïîçâîëèòå äà ãî êàæà, ìàêàð ÷å ïî-äðåáíè õîðà ñ ëîïàòêè ìîæåõà äà âè ñâúðøàò ïî-äîáðà ðàáîòà. Âñå ïàê óñïÿõìå äà ïðîáèåì ïðîõîä ïðåç ïðÿñïàòà, è çà òîâà áè òðÿáâàëî äà ñà áëàãîäàðíè âñè÷êè, êîèòî íå ìîãàò äà òè÷àò ëåêî êàòî åëôè.
- Íî êàê ùå ñëåçåì äîòàì, äîðè äà ñòå ïðîáèëè ïðÿñïàòà? - èçðå÷å Ïèïèí îáùàòà ìèñúë íà âñè÷êè õîáèòè.
- Íå ãóáè íàäåæäà! - êàçà Áîðèìèð. - Óìîðåí ñúì, íî âñå îùå ìè å îñòàíàëà ìàëêî ñèëà, à è íà Àðàãîðí ñúùî. Íèå ùå íîñèì äðåáíèÿ íàðîä. Äðóãèòå íåñúìíåíî ùå òðúãíàò ïîäèð íàñ, êàòî ñå ñìåíÿò äà óòúïêâàò ïúòåêàòà. Õàéäå, óâàæàåìè Ïåðåãðèíå! Ùå çàïî÷íà ñ òåá. - Òîé âäèãíà õîáèòà. - Äðúæ ñå çäðàâî çà ãúðáà ìè! Ðúöåòå ùå ìè òðÿáâàò.
È òîé çàêðà÷è íàïðåä. Ïîñëåäâà ãî Àðàãîðí ñ Ìåðè. Ïèïèí ñå âúç¬õèùàâàøå îò ñèëàòà ìó, âèæäàéêè ïðîõîäà, êîéòî âå÷å áå ðàç÷èñòèë áåç äðóãè èíñòðóìåíòè îñâåí îãðîìíèòå ñè ðúöå è êðàêà. Äîðè è ñåãà, êàêòî áå íàòîâàðåí, òîé ðàçõâúðëÿøå â äâèæåíèå ñíåãà íàñòðàíè, çà äà ðàçøèðè ïúòåêàòà çà îíèÿ, êîèòî ãî ñëåäâàõà.
Íàé-ïîñëå ñòèãíàõà äî îãðîìíàòà ïðÿñïà. Òÿ áå çàïîêèòåíà íàñðåä ïëàíèíñêàòà ïúòåêà êàòî íåî÷àêâàíà îòâåñíà ñòåíà è ãðåáåíúò é, îñòúð êàòî îòðÿçàí ñ íîæ, ñå èçäèãàøå äâîéíî ïî-âèñîêî îò Áîðîìèð, íî ïðåç ñðåäàòà é áå ïðîáèò ïðîõîä, êîéòî ñå èçäèãàøå è ñëèçàøå êàòî ìîñò. Îò äðóãàòà ñòðàíà Ìåðè è Ïèïèí áÿõà ñïóñíàòè íà çåìÿòà è èç÷àêàõà Ëåãî¬ëàñ äà ïðèñòèãíå ñ îñòàíàëàòà ÷àñò îò Îòðÿäà.
Ñëåä ìàëêî Áîðîìèð ñå çàâúðíà, íîñåéêè Ñàì. Çàä íåãî ïî òÿñíàòà, íî âå÷å äîáðå óòúïêàíà ïúòåêà ñå çàäàäå Ãàíäàëô, âîäåéêè Áèë ñ Ãèìëè, ïîêàòåðåí ìåæäó áàãàæà. Ïîñëåäåí äîéäå Àðàãîðí ñ Ôðîäî íà ãðúá. Òå ìèíàõà ïðåç òåñíèÿ ïðîõîä, íî åäâà Ôðîäî áå äîêîñíàë çåìÿòà, êîãàòî íàäîëó ñ òåæúê òúòåí ñå òúðêóëè ëàâèíà îò êàìúíè è ïëúçãàù ñå ñíÿã. Ñíåæíèÿò ïðàõ çàñëåïè Îòðÿäà, ñâèò äî ñêàëàòà, è êîãàòî âúçäóõúò îò¬íîâî ñå ðàç÷èñòè, âñè÷êè âèäÿõà, ÷å ïúòåêàòà çàä òÿõ å çàòðóïàíà.
- Ñòèãà, ñòèãà! - âèêíà Ãèìëè. - Òðúãâàìå ñè êîëêîòî ìîæåì ïî-áúðçî!
È íàèñòèíà ñ òîçè ïîñëåäåí óäàð çëîáàòà íà ïëàíèíàòà, èçãëåæäà, ñå èç÷åðïè, ñÿêàø Êàðàäðàñ áå äîâîëåí, ÷å íàòðàïíèöèòå ñà îòáëúñíàòè è íå ùå ïîñìåÿò äà ñå âúðíàò. Ñíåæíàòà çàïëàõà îòìèíàâàøå, îáëàöèòå âçåõà äà ñå ðàçêúñâàò è ñâåòëèíàòà ñå çàñèëè.
Êàêòî áå ñúîáùèë Ëåãîëàñ, îòêðèõà, ÷å ñúñ ñëèçàíåòî íàäîëó ñíå¬ãúò ñòàâà âñå ïî-ïëèòúê, òúé ÷å äîðè õîáèòèòå ìîæåõà äà ïîåìàò òåæ¬êèÿ ïúò. Ñêîðî îòíîâî çàñòàíàõà íà ïëîñêàòà ïëîùàäêà íàä ñòðúìíèÿ ñêëîí, êúäåòî ïðåäíàòà âå÷åð áÿõà óñåòèëè ïúðâèòå ñíåæèíêè.
Óòðîòî âå÷å áå íàïðåäíàëî. Òå ïîãëåäíàõà îòâèñîêî íà çàïàä, êúì íèçèíèòå. Äàëå÷å â ïîäíîæèåòî íà ñêëîíà áå äîë÷èíêàòà, îòêúäåòî áÿõà çàïî÷íàëè èçêà÷âàíåòî íà ïðîõîäà.
Áîëêà èçïúëâàøå êðàêàòà íà Ôðîäî. Áå ïðåãëàäíÿë è ñìðàçåí äî êîñòè, âèåøå ìó ñå ñâÿò, êîãàòî ìèñëåøå çà äúëãîòî è ìú÷èòåëíî ñïóñ¬êàíå. Ïðåä ïîãëåäà ìó èãðàåõà ÷åðíè òî÷èöè. Òîé ðàçòðè î÷è, íî ÷åðíè¬òå òî÷èöè íå èç÷åçíàõà. Äàëå÷å ïîä íåãî è âñå ïàê âèñîêî íàä ïúðâèòå âúçâèøåíèÿ èç âúçäóõà êðúæàõà òúìíè ïåòúíöà.
- Ïàê ïòèöèòå! - ïîñî÷è íàäîëó Àðàãîðí.
- Ñåãà íèùî íå ìîæåì äà íàïðàâèì - êàçà Ãàíäàëô. - Òðÿáâà íåçà¬áàâíî äà ñëåçåì, íåçàâèñèìî äàëè ñà äîáðè, çëè èëè èçîáùî íå ñå èíòå¬ðåñóâàò îò íàñ. Äîðè â ñêóòà íà Êàðàäðàñ íå áèâà äà èç÷àêâàìå íîâ ñíåãîâàëåæ!
Ñòóäåí âÿòúð ïîâÿ ïîäèð òÿõ, êîãàòî îáúðíàõà ãðúá íà Ïîðòàòà íà ×åðâåíèÿ ðîã è ìîðíî ñå ïîâëÿêîõà ïî íàäîëíèùåòî. Êàðàäðàñ ãè áå ïîáåäèë.


Ãëàâà 4

ÏÚÒÓÂÀÍÅ  Â  ÌÐÀÊÀ

Ñâå÷åðÿâàøå ñå è ñèâàòà ñâåòëèíà îòíîâî ÷åçíåøå áúðçî, êîãàòî ñïðÿ¬õà çà íîùóâêà. Áÿõà ìíîãî óìîðåíè. Ãúñòååùèÿò çäðà÷ çàáóëâàøå ïëàíèíàòà è âÿòúðúò áå ñòóäåí. Ãàíäàëô ïàçåøå çà âñåêè ïî îùå åäíà ãëúòêà îò ëîìèäîëñêèÿ ÷óäîäåé. Êîãàòî ïîõàïíàõà, òîé ñâèêà ñú¬âåò.
- Òî å ÿñíî, ÷å òàçè íîù íå ìîæåì äà ïðîäúëæèì - êàçà òîé. - Ùóðìúò íà Ïîðòàòà íà ×åðâåíèÿ ðîã íè èçòîùè è òðÿáâà ìàëêî äà ñè ïî÷èíåì òóê.
- À ïîñëå íàêúäå ùå ñå çàïúòèì? - çàïèòà Ôðîäî.
- Ïúòåøåñòâèåòî è çàäà÷àòà âñå îùå ñà ïðåä íàñ - îòãîâîðè Ãàí¬äàëô. - Íÿìàìå äðóã èçáîð, îñâåí äà ïðîäúëæèì èëè äà ñå âúðíåì â Ëîìèäîë.
Ñàìî ïðè ñïîìåíàâàíåòî çà âðúùàíå â Ëîìèäîë ëèöåòî íà Ïèïèí ñâåòíà. Ìåðè è Ñàì ñ íàäåæäà âäèãíàõà î÷è. Íî Àðàãîðí è Áîðîìèð íå ïîìðúäíàõà. Ôðîäî èçãëåæäàøå ðàçòðåâîæåí.
- Áèõ èñêàë äà ñúì ïàê òàì - êàçà òîé. - Íî êàê ìîãà äà ñå âúðíà áåç ïîçîð... îñâåí àêî íàèñòèíà íÿìà äðóã ïúò è âå÷å ñìå ïîáåäåíè?
- Ïðàâ ñè, Ôðîäî - êàçà Ãàíäàëô, - äà ñå âúðíåì, å âñå åäíî äà ïðèåìåì ïîðàæåíèåòî è äà î÷àêâàìå îùå ïî-ñòðàøíîòî áúäíî ïîðàæå¬íèå. Àêî ñåãà ñå âúðíåì, çíà÷è Ïðúñòåíúò òðÿáâà äà îñòàíå òàì - íå ùå ìîæåì äà ïîòåãëèì îòíîâî. Òîãàâà ðàíî èëè êúñíî Ëîìèäîë ùå áúäå îáñàäåí è ñëåä êðàòêè ìú÷èòåëíè äíè ùå ðóõíå. Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà ñà ñìúðòîíîñíè âðàãîâå, àëà ñà ñàìî ñåíêè íà ìîùòà è óæàñà, êîèòî ùå ïðèòåæàâàò, ùîì Ïðúñòåíúò-Ïîâåëèòåë îòíîâî ñå îçîâå íà ðúêàòà íà ãîñïîäàðÿ èì.
- Çíà÷è òðÿáâà äà ïðîäúëæàâàìå, àêî èìà ïúò - âúçäúõíà Ôðîäî. Ñàì îòíîâî èçïàäíà â óíèíèå.
- Èìà ïúò, êîéòî ìîæåì äà ïîåìåì - êàçà Ãàíäàëô. - Îùå îòíà÷à¬ëî, êîãàòî çà ïðúâ ïúò îáìèñëÿõ òîçè ïúò, ñìÿòàõ, ÷å òðÿáâà äà õâàíåì ïî íåãî. Íî òîé íå å ïðèÿòåí è äîñåãà íå ñúì ãî ñïîìåíàâàë íà îòðÿäà. Àðàãîðí áåøå ïðîòèâ, ïîíå äîêàòî íå îïèòàìå äà ìèíåì ïðåç ïëàíèíñ¬êèÿ ïðîõîä.
- Àêî òîçè ïúò å ïî-ëîø îò Ïîðòàòà íà ×åðâåíèÿ ðîã, çíà÷è íàèñòèíà òðÿáâà äà å ñòðàøåí - êàçà Ìåðè. - Íî íàé-äîáðå ùå å äà íè êàæåø çà íåãî, òà âåäíàãà äà óçíàåì íàé-ëîøîòî.
- Ïúòÿò, çà êîéòî ãîâîðÿ, âîäè êúì ìèíèòå Ìîðèÿ - êàçà Ãàíäàëô.
Ñàìî Ãèìëè íàäèãíà ãëàâà, â î÷èòå ìó òëååõà îãúí÷åòà. Óæàñ áå îáçåë âñè÷êè äðóãè ïðè ñïîìåíàâàíåòî íà òîâà èìå. Äîðè çà õîáèòèòå òî áå ëåãåíäà, èçïúëíåíà ñúñ ñìúòåí ñòðàõ.
- Ïúòÿò ìîæå äà âîäè êúì Ìîðèÿ, íî êàê äà ñå íàäÿâàìå, ÷å ùå íè ïðåâåäå ïðåç Ìîðèÿ? - ìðà÷íî ñå îáàäè Àðàãîðí.
- Çëà ïîëè÷áà å òîâà èìå - êàçà Áîðîìèð. - Ïúê è íå âèæäàì çàùî òðÿáâà äà õîäèì òàì. Ùîì íå ìîæåì äà ïðåêîñèì ïëàíèíèòå, íåêà ïú¬òóâàìå íà þã, äîêàòî ñòèãíåì Ðîõàíñêèÿ ïðîëîì, êúäåòî õîðàòà ñà äðó¬æåëþáíè êúì ìîÿ íàðîä - ïî òîçè ïúò äîéäîõ íàñàì. Èëè ìîæåì äà ïðåñå÷åì Èñåí, äà ïðîäúëæèì ïðåç Äúëãîáðÿã è Ëåáåíèí è îò êðàéìîðñêèòå îáëàñòè äà ñòèãíåì äî Ãîíäîð.
- Íåùàòà ñà ñå ïðîìåíèëè, îòêàêòî äîéäå íà ñåâåð, Áîðîìèðå - îòãîâîðè Ãàíäàëô. - Íå ÷ó ëè êàêâî ðàçêàçàõ íà Ñàðóìàí? Àç ìîãà äà ñè èìàì ðàáîòà ñ íåãî, ïðåäè âñè÷êî äà ñâúðøè. Íî Ïðúñòåíúò íå áèâà äà ìèíàâà êðàé Èíñåíãàðä, àêî èìà êàêúâòî è äà áèëî íà÷èí äà ïîïðå÷èì íà òîâà. Äîêàòî âúðâèì ñ íîñèòåëÿ, Ðîõàíñêèÿò ïðîëîì å çàòâîðåí çà íàñ. Êîëêîòî äî äðóãèÿ ïúò, íå ðàçïîëàãàìå ñ òîëêîâà âðåìå. Ïîäîáíî ïúòåøåñòâèå ìîæå äà íè îòíåìå öÿëà ãîäèíà è ùå ìèíåì ïðåç ìíîãî ïóñòè è ëèøåíè îò ïîäñëîí îáëàñòè. Àëà òå íÿìà äà ñà áåçîïàñíè. Áäè¬òåëíèòå ïîãëåäè íà Ñàðóìàí è âðàãîâåòå ñà íàñî÷åíè êúì òÿõ. Êîãàòî ñè èäâàë íà ñåâåð, Áîðîìèðå, â î÷èòå íà Âðàãà ñè áèë ñàìî åäèí çàëóòàí Ñêè¬òàëåö îò Þãà, äðåáîëèÿ çà íåãî - óìúò ìó å áèë çàåò ñ ïðåñëåäâàíåòî íà Ïðúñòåíà. Íî ñåãà ñå çàâðúùàø êàòî ó÷àñòíèê â Îòðÿäà íà Ïðúñòåíà è äîêàòî îñòàâàø ñ íàñ, íàä òåáå òåãíå çàïëàõà. Îïàñíîñòòà ùå íàðàñòâà ñ âñÿêà ëåâãà, êîÿòî èçìèíàâàìå íà þã ïîä îòêðèòî íåáå. Ñëåä îòêðèòèÿ îïèò äà ìèíåì ïëàíèíñêèÿ ïðîõîä íàøåòî ïîëîæåíèå ñòàíà îùå ïî-îò÷àÿ¬íî. Ïî÷òè íå âèæäàì íàäåæäà, àêî íå ïîáúðçàìå äà èç÷åçíåì îò ïîãëåä çà èçâåñòíî âðåìå è äà ïðèêðèåì äèðèòå ñè. Ñëåäîâàòåëíî ñúâåòâàì äà íå ìèíàâàìå íèòî íàä ïëàíèíèòå, íèòî ïîêðàé òÿõ, à ïîä òÿõ. Âúâ âñåêè ñëó÷àé òîâà å ïúòÿò, êîéòî Âðàãúò íàé-ìàëêî áè î÷àêâàë äà ïîåìåì.
- Íå çíàåì êàêâî î÷àêâà òîé - ðå÷å Áîðîìèð. - Ìîæå äà áäè ïî âñè÷êè ïúòèùà, âåðîÿòíè è íåâåðîÿòíè. Â òàêúâ ñëó÷àé äà òðúãíåì ïðåç Ìîðèÿ áè îçíà÷àâàëî ñàìè äà âëåçåì â êàïàíà, âñå åäíî äà ïî÷óêàìå íà ïîðòèòå íà ñàìàòà ×åðíà êóëà. Ìðà÷íî å èìåòî íà Ìîðèÿ.
- Êîãàòî ñðàâíÿâàø Ìîðèÿ ñ êðåïîñòòà íà Ñàóðîí, ãîâîðèø çà íåùà, êîèòî íå çíàåø - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Îò âñè÷êè âàñ àç åäèíñòâåí ñúì áèë â òúìíèöèòå íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë, è òî ñàìî â Äîë Ãóëäóð, íåãîâî¬òî íàé-ñòàðî è íàé-ìàëêî æèëèùå. Êîéòî ìèíå ïîðòèòå íà Áàðàä äóð, íå ñå çàâðúùà. Íî àç íå áèõ âè ïîâåë â Ìîðèÿ, àêî íÿìàøå íàäåæäà äà èçëåçåì îòòàì. Âÿðíî, àêî òàì èìà îðêè, òîâà ìîæå äà å çëå çà íàñ. Íî ïîâå÷åòî îðêè îò Ìúãëèâèòå ïëàíèíè áÿõà ðàçïðúñíàòè èëè óíèùîæåíè â Áèòêàòà íà ïåòòå àðìèè. Îðëèòå ñúîáùàâàò, ÷å îðêèòå îòíîâî ñå ñáèðàò îòáëèçî è äàëå÷, íî èìà íàäåæäà Ìîðèÿ äà å îùå ñâîáîäíà. Òîêó-âèæ, äæóäæåòàòà ñà òàì è ìîæå äà íàìåðèì Áàëèí, ñèí íà Ôóíäèí, â íÿêîé äúëáîê äâîðåö íà ïðàäåäèòå ìó. Êàêòî è äà å, ùîì íóæäàòà å èçáðàëà ïúòÿ, òðÿáâà äà âúðâèì ïî íåãî!
- Ùå òå ïîñëåäâàì ïî òîçè ïúò, Ãàíäàëô! - êàçà Ãèìëè. - Ùå äîéäà äà âèäÿ çàëèòå íà Äóðèí, êàêâîòî è äà íè ÷àêà òàì... ñòèãà äà îòêðèåø çàòâîðåíèòå âðàòè.
- Äîáðå, Ãèìëè! - êàçà Ãàíäàëô. - Òè ìå îáíàäåæäàâàø. Çàåäíî ùå ïîòúðñèì ñêðèòèòå âðàòè. È ùå ìèíåì ïðåç òÿõ. Åäíî äæóäæå ïî-òðóä¬íî ùå ñå îáúðêà ñðåä ðóèíèòå íà äæóäæåòàòà, îòêîëêîòî åëôè, õîðà è õîáèòè. È âñå ïàê òîâà íå ùå å ïúðâîòî ìè ïîñåùåíèå â Ìîðèÿ. Ñëåä êàòî Òðàèí, ñèí íà Òðîð, èç÷åçíà, àç äúëãî ãî òúðñèõ òàì. Ìèíàõ ïðåç Ìîðèÿ è èçëÿçîõ æèâ!
- Àç ñúùî ìèíàõ ïðåç ïîðòàòà íà Ñìóòíîëåé - ñïîêîéíî êàçà Àðàãîðí, - íî ìàêàð ÷å ñúùî óñïÿõ äà èçëÿçà, ñïîìåíúò å ìíîãî ëîø. Íå èñêàì ïîâòîðíî äà âëèçàì.
- Àç íå èñêàì äà âëèçàì è çà ïúðâè ïúò - îáàäè ñå Ïèïèí.
- Íèòî ïúê àç - ïðîìúðìîðè Ñàì.
- Ðàçáèðà ñå, ÷å íå! - êàçà Ãàíäàëô. - Êîé áè ïîèñêàë? Íî âúïðî¬ñúò å: êîé áè ìå ïîñëåäâàë, àêî âè ïîâåäà íàòàì?
- Àç - íåòúðïåëèâî èçðå÷å Ãèìëè.
- Àç - òåæêî êàçà Àðàãîðí. - Òè ìå ïîñëåäâà, êîãàòî åäâà íå âè äîêàðàõ äî ãèáåë â ñíåãà è íå ìå óïðåêíà ñ åäíà äóìà. Ñåãà àç ùå òå ñëåäâàì... àêî òîâà ïîñëåäíî ïðåäóïðåæäåíèå íå òå ðàçêîëåáàâà. Íå çà Ïðúñòåíè è çà íàñ ìèñëÿ ñåãà, à çà òåá, Ãàíäàëô. È òè êàçâàì: ïàçè ñå, àêî ïðåêðà÷èø ïîðòèòå íà Ìîðèÿ!
- Àç íÿìà äà äîéäà - êàçà Áîðîìèð, - îñâåí àêî öåëèÿò Îòðÿä ãëàñóâà ïðîòèâ ìåí. Êàêâî ùå ðåêàò Ëåãîëàñ è äðåáíèòå õîðèöà? Íàâÿð¬íî òðÿáâà äà èçñëóøàìå íîñèòåëÿ íà Ïðúñòåíà?
- Àç íå èñêàì äà âëèçàì â Ìîðèÿ - êàçà Ëåãîëàñ. Õîáèòèòå ìúë÷àõà. Ñàì ïîãëåäíà êúì Ôðîäî.
- Íå èñêàì äà âëèçàì - èçðå÷å íàé-ñåòíå Ôðîäî, - íî è íå èñêàì äà îòõâúðëÿì ñúâåòà íà Ãàíäàëô. Ìîëÿ äà íå ãëàñóâàìå, äîêàòî íå ñå íàñ¬ïèì. Ñóòðèíòà Ãàíäàëô ùå ïîëó÷è ñúãëàñèåòî íè ïî-ëåñíî, îòêîëêîòî â òîçè ñòóäåí ñóìðàê. Êàê âèå âÿòúðúò!
Ïðè òèÿ äóìè âñè÷êè ïðèòèõíàõà è ñå óìèñëèõà. ×óâàõà ñâèñòåíåòî íà âÿòúðà ñðåä ñêàëè è äúðâåòà, à íàîêîëî èç íîùíàòà ïóñòîòà ñå ðàçíàñÿõà ñòåíàíèÿ è âîé.
Èçâåäíúæ Àðàãîðí ñêî÷è íà êðàêà.
- Êàê âèå âÿòúðúò ëè! - âèêíà òîé. - Âèå ñ âúë÷è ãëàñîâå. Óàðãèòå ñà äîøëè íà çàïàä îò ïëàíèíèòå!
- Íóæíî ëè å òîãàâà äà ÷àêàìå óòðîòî? - çàïèòà Ãàíäàëô. - Ïðàâ ñúì áèë. Ëîâúò çàïî÷âà! Äàæå è äà äîæèâååì äî çàðàíòà, êîé áè æåëàë ñåãà äà ïúòóâà íîùåì íà þã, ñëåäâàí îò âúëöè?
- Äàëå÷å ëè å Ìîðèÿ? - çàïèòà Áîðîìèð.
- Èìàøå âðàòà þãîçàïàäíî îò Êàðàäðàñ, íà îêîëî ïåòíàäåñåò ìèëè ïòè÷è ïîëåò è ìîæå áè äâàäåñåò ìèëè âúë÷è áÿã - ìðà÷íî îòâúðíà Ãàíäàëô.
- Òîãàâà äà òðúãíåì óòðå ïðèçîðè, àêî ìîæåì - êàçà Áîðîìèð. - ïî-äîáðå å äà ñå áîèø îò îðê, îòêîëêîòî äà ÷óâàø âúëê.
- Âÿðíî! - êàçà Àðàãîðí, ðàçõëàáâàéêè íîæíèöàòà íà ìå÷à ñè. - Íî êúäåòî âúëê âèå, òàì è îðê ñå êðèå.
- Ñúæàëÿâàì, ÷å íå ïîñëóøàõ ñúâåòà íà Åëðîíä - ïðîìúðìîðè Ïèïèí íà Ñàì. - Â êðàÿ íà êðàèùàòà çà íèùî íå ìå áèâà. Íÿìà â ìåí äîñòàòú÷íî îò çàêâàñêàòà íà Áàíäîáðàñ è Áèêîãëàñíèÿ - òîçè âîé ñìðà¬çÿâà êðúâòà ìè. Íå ïîìíÿ äà ñúì ñå ÷óâñòâàë òîëêîâà îêàÿí.
- Ñúðöåòî ìè ñëåçå â ïåòèòå, ãîñïîäèí Ïèïèí - êàçà Ñàì. - Íî îùå íå ñà íè èçÿëè, à òóê ñ íàñ èìà è ÿêè õîðà. Êàêâîòî è äà ìó å ïèñàíî íà ñòàðèÿ Ãàíäàëô, îáçàëàãàì ñå, ÷å íå å âúë÷è òúðáóõ.
Çà äà ñå çàùèòè ïðåç íîùòà, Îòðÿäúò ñå èçêàòåðè íà âúðõà íà õúëì÷åòî, çàä êîåòî ñå áå óêðèë. Óâåí÷àâàøå ãî ãðóïà ñòàðè è êðèâè äúðâå¬òà, îêîëî êîèòî ëåæåøå ðàçðóøåí êðúã îò îãðîìíè êàìúíè. Çàïàëèõà îãúí ïî ñðåäàòà, çàùîòî íÿìàøå íàäåæäà ìðàêúò è òèøèíàòà äà ïîïðå¬÷àò íà ëîâóâàùèòå ãëóòíèöè äà îòêðèÿò ñëåäàòà èì.
Ñåäÿõà êðàé îãúíÿ è îíèÿ, êîèòî íå áÿõà íà ñòðàæà, äðåìåõà íå¬ñïîêîéíî. Ãîðêîòî ïîíè Áèë ñòîåøå ðàçòðåïåðàíî è ïîòíî. Âúë÷èÿò âîé ñåãà ãè îáêðúæàâàøå îò âñè÷êè ñòðàíè è òó ñå óñèëâàøå, òó çàãëúõâàøå. Ñðåä ãúñòèÿ ìðàê áåçáðîé î÷è íàäíè÷àõà íàä ðúáà íà õúëìà. Íÿêîè ñå ïðèáëèæàâàõà ïî÷òè äî êàìåííèÿ ïðúñòåí. Â åäíà ïðîëóêà íà êðúãà çúðíàõà ÷åðíà âúë÷à ôèãóðà, çàãëåäàíà êúì òÿõ. Îòêúì íåÿ ñå íàäèãíà âëåäå¬íÿâàù âîé, ñÿêàø ïðåäâîäèòåëÿò ñâèêâàøå ãëóòíèöàòà ñè çà íàïàäåíèå. Ãàíäàëô ñå èçïðàâè è ñ âäèãíàò æåçúë øèðîêî çàêðà÷è íàïðåä. - Ñëóøàé, Ïñå íà Ñàóðîí! - èçâèêà òîé. - Ãàíäàëô å òóê. Áÿãàé, àêî äúðæèø íà ãíóñíàòà ñè êîæà! Ïðèñòúïèø ëè â òîçè ïðúñòåí, ùå òå èçïåêà îò îïàøêàòà äî ìóöóíàòà.
Âúëêúò èçðúìæà è ñå õâúðëè êúì òÿõ ñ îãðîìåí ñêîê. Â òîçè ìèã ñå ðàçäàäå ðÿçúê çâúí íà îïúíàòà ñòðóíà. Ëåãîëàñ áå îòïóñíàë òåòèâàòà íà ëúêà ñè. Ñ îòâðàòèòåëåí êðÿñúê ëåòÿùàòà ôèãóðà ñå ñãðîìîëÿñà íà çåìÿòà; åëôè÷åñêàòà ñòðåëà áå ïðîíèçàëà ãúðëîòî é. Äåáíåùèòå î÷è òó¬òàêñè èçãàñíàõà. Ãàíäàëô è Àðàãîðí ñå âòóðíàõà íàïðåä, íî õúëìúò áå ïóñò, ãëóòíèöèòå áÿõà èçáÿãàëè. Ìðàêúò íàîêîëî ïðèòèõíà è âå÷å íè¬êàêúâ âîé íå äîëèòàøå ñ âúçäèøàùèÿ âÿòúð.
Íîùòà áå íàïðåäíàëà è íà çàïàä íàùúðáåíàòà ëóíà çàëÿçâàøå, ïðîá¬ëÿñâàéêè íà ïðåñåêóëêè ïðåç ðàçêúñàíèòå îáëàöè. Èçâåäíúæ Ôðîäî ñå ñåïíà îò ñúí. Íåíàäåéíî îò âñè ñòðàíè êàòî áóðÿ èçáóõíà ñâèðåï è äèâ âîé. Ãðàìàäíà ãëóòíèöà óàðãè ñå áå ñáðàëà áåçøóìíî îêîëî áèâàêà è ñåãà ãè íàïàäàøå åäíîâðåìåííî îòâñÿêúäå.
- Õâúðëåòå äúðâà â îãúíÿ! - èçâèêà Ãàíäàëô íà õîáèòèòå. - Èçâà¬äåòå ìå÷îâåòå ñè è çàñòàíåòå ãðúá äî ãðúá!
Íîâèòå êëîíè ïëàìíàõà è â ïîäñêà÷àùàòà ñâåòëèíà Ôðîäî âèäÿ êàê áåç÷åò ñèâè ñèëóåòè ïðåñêà÷àò êàìåííèÿ ïðúñòåí. Ïîñëåäâàõà ãè îùå, è îùå. Ñ åäèí óäàð íà ìå÷à ñè Àðàãîðí ïðîìóøè ãúðëîòî íà îãðîì¬íèÿ èì âîäà÷; Áîðîìèð ñúñ çàìàõ ðàçöåïè ãëàâàòà íà äðóã. Ðàçêðà÷èë ÿêèòå ñè íîçå êðàé òÿõ, Ãèìëè âúðòåøå äæóäæåøêàòà ñè ñåêèðà. Ëú¬êúò íà Ëåãîëàñ ïååøå.
Â òðåïòÿùèòå îãíåíè îòáëÿñúöè Ãàíäàëô ñÿêàø èçâåäíúæ çàïî÷íà äà ðàñòå, äà ñå èçäèãà - îãðîìåí çàïëàøèòåëåí ñèëóåò êàòî êàìåííà ñòàòóÿ íà íÿêàêúâ äðåâåí êðàë, âúçïðàâåí íàä õúëìà. Âðúõëèòàéêè êàòî îáëàê, òîé âäèãíà åäèí ãîðÿù êëîí è øèðîêî çàêðà÷è ñðåùó âúë¬öèòå. Òå îòñòúïèõà ïðåä íåãî. Òîé çàïðàòè íàâèñîêî ïëàìòÿùàòà ãëàâ¬íÿ. Íåíàäåéíî êàòî ìúëíèÿ ÿ îáâè áÿëî ñèÿíèå è ãëàñúò íà âúëøåáíèêà çàòúòíà ãðúìîâèòî:
- Íàóð àí åäðàèò àììåí! Íàóð äàí è íãàóðõîò! - èçâèêà òîé.
Ñðåä ãðîõîò è ïóêîò äúðâîòî íàä íåãî ñå ðàçëèñòè è ðàçöúôòÿ ñ îñëå¬ïèòåëíè ïëàìúöè. Îãúíÿò çàïîäñêà÷à îò ñòúáëî íà ñòúáëî. ßðêà ñâåòëè¬íà óâåí÷à öåëèÿ õúëì. Ìå÷îâåòå è íîæîâåòå íà çàùèòíèöèòå ñèÿåõà è èñêðÿõà. Ïîñëåäíàòà ñòðåëà íà Ëåãîëàñ ïëàìíà íàñðåä ïîëåò è ñå çàáè ãîðÿùà â ñúðöåòî íà åäèí ãðàìàäåí âúëê âîäà÷. Âñè÷êè îñòàíàëè ïîáÿã¬íàõà.
Îãúíÿò áàâíî çàòèõâàøå, äîêàòî íå îñòàíà íèùî îñâåí áàâíî ïàäà¬ùà ïåïåë è èñêðè; ëþòèâ äèì ñå âèåøå íàä îáãîðåëèòå äúíåðè è ìðà÷íî ñå ñïóñêàøå îò õúëìà, äîêàòî â íåáåòî ïðèèæäàõà ïúðâèòå ñìúòíè óò¬ðèííè ëú÷è. Âðàãîâåòå áÿõà ðàçãðîìåíè è ïîâå÷å íå ñå çàâúðíàõà.
- Êàêâî âè êàçâàõ, ãîñïîäèí Ïèïèí? - îáàäè ñå Ñàì, ïðèáèðàéêè ìå÷à ñè. - Âúëöèòå íå ñå äîêîïàõà äî íåãî. Òîâà ñå êàçâà èçíåíàäà, íÿìà ãðåøêà, íÿìà ãðåøêà! Áåç ìàëêî äà ìè îïúðëè êîñàòà!
Êîãàòî óòðîòî îãðÿ ñ ïúëíà ñèëà, îò âúëöèòå íÿìàøå è ñëåäà è ïúòíèöèòå íàïðàçíî äèðåõà òåëàòà íà óáèòèòå. Îò áèòêàòà íå áå îñòàíà¬ëî íèùî îñâåí îáãîðåëèòå äúðâåòà è ñòðåëèòå íà Ëåãîëàñ, ïðúñíàòè ïî âúðõà íà õúëìà. Âñè÷êè áÿõà öåëè îñâåí åäíà, îò êîÿòî áå îñòàíàëî ñàìî îñòðèåòî.
- Îò òîâà ñå ñòðàõóâàõ - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ñà áèëè îáèêíîâåíè âúëöè, äåáíåùè ïëÿ÷êà èç ïóùèíàêà. Äà çàêóñèì áúðçî è äà ñå ìàõàìå!
Òîçè äåí âðåìåòî îòíîâî ñå ïðîìåíè, êàòî ïî ïîâåëÿòà íà íÿêàêâà ñèëà, äåòî âå÷å íå ñå íóæäàåøå îò ñíÿã ñëåä îòñòúïëåíèåòî èì îò ïðîõî¬äà, ñèëà, æåëàåùà ñåãà ñâåòëèíà, â êîÿòî îòäàëå÷ äà ñå âèæäà âñÿêî äâèæåíèå ñðåä äèâàòà ïóñòîø. Ïðåç íîùòà âÿòúðúò ñå áå îáúðíàë îò ñåâåð íà ñåâåðîçàïàä, à ñåãà óòèõíà. Îáëàöèòå èç÷åçíàõà íà þã, ðàçêðè¬âàéêè âèñîêî ñèíüî íåáå. Äîêàòî ñòîÿõà íà ñêëîíà íà õúëìà, ãîòîâè äà òðúãíàò, áëåäè ñëúí÷åâè ëú÷è îãðÿõà ïëàíèíñêèòå âúðõîâå.
- Òðÿáâà äà äîñòèãíåì âðàòèòå ïðåäè çàëåç ñëúíöå - êàçà Ãàíäàëô, - èíà÷å, áîÿ ñå, èçîáùî íÿìà äà ñå äîáåðåì äî òÿõ. Íå ñà äàëå÷å, íî ïúòÿò íè ìîæå äà ëúêàòóøè, çàùîòî òóê Àðàãîðí íå ìîæå äà íè âîäè; òîé ðÿäêî å áðîäèë èç òîçè êðàé, à àç ñàìî âåäíúæ ñúì áèë ïîä çàïàäíè¬òå ñòåíè íà Ìîðèÿ, è òî ìíîãî îòäàâíà. Åòî, òàì å. - È òîé ïîñî÷è íà þãîèçòîê, êúäåòî ïëàíèíñêèòå ñêëîíîâå ñå ñïóñêàõà îòâåñíî êúì ñåíêè¬òå â ïîäíîæèÿòà èì. Â äàëå÷èíàòà ñìúòíî ñå âèæäàøå âåðèãà îò ãîëè çúáåðè è ñðåä òÿõ ñå èçâèñÿâàøå îãðîìíà ñèâà ñòåíà. - Íÿêîè îò âàñ ìîæå äà ñà çàáåëÿçàëè, ÷å êîãàòî íàïóñíàõìå ïðîõîäà, àç âè ïîâåäîõ íà þã, à íå íàòàì, îòêúäåòî òðúãíàõìå. Äîáðå, ÷å ãî ñòîðèõ, çàùîòî ñåãà íè îñòàâà äà ïðåñå÷åì ñàìî íÿêîëêî ìèëè, à ñå íóæäàåì îò áúðçèíà. Äà âúðâèì!
- Íå çíàì íà êàêâî äà ñå íàäÿâàì - ìðà÷íî êàçà Áîðîìèð, - äàëè Ãàíäàëô äà íàìåðè êàêâîòî òúðñè, èëè êàòî ñòèãíåì äî êàíàðèòå, äà îòêðèåì, ÷å âðàòèòå ñà èç÷åçíàëè çàâèíàãè. È äâàòà èçáîðà èçãëåæäàò íåáëàãîïðèÿòíè, à íàé-âåðîÿòíî å äà ïîïàäíåì â êàïàí ìåæäó âúëöèòå è ñêàëíàòà ñòåíà. Âîäåòå íè!
Ñåãà Ãèìëè êðà÷åøå íà÷åëî çàåäíî ñ âúëøåáíèêà, èçãàðÿéêè îò íåòúðïåíèå äà ñòèãíå äî Ìîðèÿ. Äâàìàòà ïîâåäîõà Îòðÿäà îáðàòíî êúì ïëàíèíèòå. Åäèíñòâåíèÿò çàïàäåí ïúò êúì äðåâíàòà Ìîðèÿ áå ïðîêàðàí íÿêîãà ïîêðàé ïîòîêà Ñèðàíîí, èçâèðàù îò ïîäíîæèåòî íà ñêàëèòå, íåäàëå÷ îò ïîðòàòà. Íî èëè Ãàíäàëô ñå áå çàáëóäèë, èëè ïúê ìåñòíîñòòà ñå áå èçìåíèëà ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè; òîé íå îòêðè ïîòîêà òàì, êúäåòî ãî òúðñåøå - ñàìî íà íÿêîëêî ìèëè þæíî îò ìÿñòîòî íà íîùóâêàòà.
Óòðîòî îòìèíàâàøå, íàáëèæàâàøå ïëàäíå, à Îòðÿäúò âñå îùå áðî¬äåøå è ñå êàòåðåøå èç ãîëèòå ÷åðâåíèêàâè ÷óêàðè. Íèêúäå íå çàáåëÿç¬âàõà äà ïðîáëÿñâà âîäà, íèòî ÷óâàõà áúëáóêàíå. Âñè÷êî áå ïóñòî è ïðå¬ñúõíàëî. Ñúðöàòà èì ñå ñâèâàõà. Íå âèäÿõà íèòî åäíî æèâî ñúçäàíèå, íèòî åäíà ïòèöà íå ñå ìÿðíà â íåáåòî, àëà íèêîé íå ñìååøå äà ïîìèñëè êàêâî ãè ÷àêà, àêî íîùòà ãè çàñòèãíå èç òîçè çàòúíòåí êðàé.
Âíåçàïíî Ãèìëè, êîéòî áå èçáúðçàë íàïðåä, ñå îáúðíà è ãè ïîâèêà. Èçïðàâåí íà åäíà ìîãèëêà, òîé ñî÷åøå íàäÿñíî, èçòè÷àõà íàãîðå è âè¬äÿõà ïîä ñåáå ñè äúëáîêî è òÿñíî ðå÷íî êîðèòî. Òî áå ïðàçíî è áåçìúë¬âíî, ñàìî òúíêà ñòðóéêà âîäà ñå ïðîöåæäàøå ñðåä çàöàïàíèòå ñ ÷åðâåíî êàôÿâè êàìúíè, íî ïî îòñàìíèÿ áðÿã ìèíàâàøå è íåðàâíà èçîñòàâåíà ïúòåêà, ëúêàòóøåùà ñðåä ðàçðóøåíèòå ñòåíè è ïëî÷è íà äðåâíî øîñå.
- À! Åòî ãî íàé-ñåòíå! - êàçà Ãàíäàëô. - Òóê òå÷åøå ïîòîêúò - íàðè÷àõà ãî Ñèðàíîí, Ïîòîê íà Âðàòàòà. Íî íå ìîãà äà ðàçáåðà êàêâî ñå å ñëó÷èëî ñ âîäàòà; íàâðåìåòî ñå ëååøå áúðçîñòðóéíî. Õàéäå! Òðÿáâà äà ïîáúðçàìå. Çàêúñíÿâàìå.
Âñè÷êè â Îòðÿäà áÿõà óìîðåíè è ñ ïîäáèòè êðàêà, íî îùå ìíîãî ìèëè óïîðèòî ñå âëà÷èõà ïî íåðàâíàòà êðèâîëè÷åùà ïúòåêà. Ñëúíöåòî ïðåâàëè ïëàäíå è âçå äà ñå ñïóñêà íà çàïàä. Ñëåä êðàòêà ïî÷èâêà è çàáúðçàí îáÿä ïðîäúëæèõà ïúòÿ ñè. Ïëàíèíèòå ñå âúñåõà ïðåä òÿõ, íî ïúòåêàòà ëåæåøå â äúëáîêà ïàäèíà, îò êîÿòî ñå âèæäàõà ñàìî íàé-âèñîêèòå ñêëîíîâå è äàëå÷íèòå èçòî÷íè âúðõîâå.
Íàé-ïîñëå ñòèãíàõà îñòúð çàâîé. Äîòóê ïúòÿò ñå äâèæåøå íà þã ìåæäó êîðèòîòî íà ïîòîêà è âèñîêà ñòðúìíèíà, íî ñåãà îòíîâî ñå íàñî÷è ïðàâî íà èçòîê. Çàä çàâîÿ âèäÿõà ïðåä ñåáå ñè íåãîëÿìà îòâåñíà ñòåíà, âèñîêà íÿêîëêî ôàòîìà, ñ íàçúáåí ïðå÷óïåí âðúõ. Îò ðúáà ñå ïðîöåæäà¬øå ñòðóéêà âîäà ïðåç øèðîê ïðîöåï, íàâÿðíî èçäúëáàí íÿêîãà îò ìî¬ãúù ïúëíîâîäåí âîäîïàä.
- Íåùàòà íàèñòèíà ñà ñå ïðîìåíèëè! - êàçà Ãàíäàëô. - Íî ãðåøêà íå ìîæå äà èìà. Òîâà å âñè÷êî, êîåòî îñòàâà îò Ñòúëáèùíèÿ âîäîïàä. Àêî ñè ñïîìíÿì äîáðå, êðàé íåãî èìàøå èçäúëáàíà â ñêàëàòà ñòúëáà, íî ãëàâíèÿò ïúò ñå îòêëîíÿâàøå íàëÿâî è ñ íÿêîëêî çàâîÿ äîñòèãàøå ïëà¬òîòî ãîðå. Ìåæäó âîäîïàäà è Ñòåíèòå íà Ìîðèÿ èìàøå ïëèòêà äîëèíà è Ñèðàíîí ÿ ïðåñè÷àøå, à ïúòÿò ìèíàâàøå êðàé íåãî. Äà èäåì äà âèäèì êàê å ñåãà!
Áåç çàòðóäíåíèÿ îòêðèõà êàìåííèòå ñòúïàëà è Ãèìëè ñå âòóðíà íàãîðå, ïîñëåäâàí îò Ãàíäàëô è Ôðîäî. Êîãàòî äîñòèãíàõà âúðõà, òå âèäÿõà, ÷å íå ìîãàò äà ïðîäúëæàò ïî ïúòÿ, è ðàçáðàõà ïðè÷èíàòà çà ïðåñúõâàíåòî íà Ïîòîêà íà Âðàòàòà. Çàä òÿõ çàëÿçâàùîòî ñëúíöå èç¬ïúëâàøå õëàäíîòî çàïàäíî íåáå ñúñ çëàòíè îòáëÿñúöè. Ïðåä òÿõ ñå ðàçñòèëàøå áåçìúëâíî ìðà÷íî åçåðî. Íèòî íåáåòî, íèòî çàëåçúò ñå îòðàçÿâà¬øå â íåâúñåíàòà ìó ïîâúðõíîñò. Çàïðèùåíèÿò Ñèðàíîí áå èçïúëíèë äîëèíàòà. Îòòàòúê çëîêîáíàòà âîäà îãðîìíè ñêàëíè ñòåíè èçäèãàõà ïîä ÷åçíåùèòå ëú÷è ñóðîâèòå ñè áëåäè ëèöà - ïîñëåäíà è íåïðåîäîëèìà ïðåãðàäà. Ôðîäî íå ìîæà äà ðàçëè÷è íèêàêâà ñëåäà îò ïîðòà èëè âõîä, íèòî ïóêíàòèíà èëè ïðîëóêà â íà÷óìåðåíèÿ êàìúê.
- Åòî Ñòåíèòå íà Ìîðèÿ - ïîñî÷è Ãàíäàëô îòâúä âîäàòà. - È òàì áå åäíî âðåìå Ïîðòàòà, Åëôè÷åñêàòà âðàòà â êðàÿ íà ïúòÿ îò Çåëåíèêîâ êðàé, ïî êîéòî äîéäîõìå. Íî òîçè ïúò å çàòâîðåí. Ïðåäïîëàãàì, íèêîé îò Îòðÿäà íå áè æåëàë äà ïëóâà ïðèâå÷åð ïðåç òàçè ìðà÷íà âîäà. Íå ìè èçãëåæäà çäðàâîñëîâíà.
- Òðÿáâà äà íàìåðèì îáèêîëåí ïúò ïî ñåâåðíèÿ áðÿã - êàçà Ãèìëè. - Íàé-íàïðåä Îòðÿäúò òðÿáâà äà ñå èçêà÷è ïî ãëàâíîòî øîñå è äà âèäèì êúäå ùå íè èçâåäå. Äîðè äà íÿìàøå åçåðî, íå áèõìå ìîãëè äà ïðåâåäåì òîâàðíîòî ïîíè ïî òàçè ñòúëáà.
- Ïðè âñÿêî ïîëîæåíèå íå ìîæåì äà âçåìåì ãîðêîòî æèâîòíî â Ìèíèòå - êàçà Ãàíäàëô. - Ìðà÷åí å ïúòÿò ïîä ïëàíèíèòå è èìà òåñíè è ñòðúìíè ìåñòà, êîèòî íèå ìîæåì äà ïðåîäîëååì, íî íå è òî.
- Áåäíèÿò ñòàð Áèë! - êàçà Ôðîäî. - Íå áÿõ ïîìèñëèë çà òîâà. È áåäíèÿò Ñàì! Ïèòàì ñå êàêâî ëè ùå êàæå?
- Ñúæàëÿâàì - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Ãîðêèÿò Áèë áåøå ïîëåçåí ñïúòíèê è ñúðöåòî ìè ñå êúñà, ÷å òðÿáâà äà ãî îñòàâèì íà ïðîèçâîëà íà ñúäáàòà. Àêî ìå áÿõà ïîñëóøàëè, ùÿõ äà ïúòóâàì ñ ìàëêî áàãàæ è áåç ïîíè, îñîáåíî ïúê òîâà, êúì êîåòî ñå ïðèâúðçà Ñàì. Ïðåç öÿëîòî âðåìå ñå áîÿõ, ÷å ùå áúäåì ïðèíóäåíè äà ïîåìåì òîçè ïúò.
Íàáëèæàâàøå êðàÿò íà äåíÿ è ñòóäåíèòå çâåçäè ïðèìèãâàõà â íåáå¬òî âèñîêî íàä çàëåçà, êîãàòî Îòðÿäúò áúðçî ñå ñïóñíà ïî íàäîëíèùåòî è äîñòèãíà áðåãà íà åçåðîòî. Òî íå èçãëåæäàøå ïî-øèðîêî îò äâà-òðè ôóðëîíãà. Â ïàäàùèÿ çäðà÷ íå ìîæåõà äà âèäÿò äîêúäå ñå ïðîñòèðà íà þã, íî ñåâåðíèÿò ìó êðàé áå íà íå ïîâå÷å îò ïîëîâèí ìèëÿ è ìåæäó êàìåííèòå îòêîñè, çàòâàðÿùè äîëèíàòà è ðúáà íà åçåðîòî, èìàøå èâèöà ðàâíà çåìÿ. Çàáúðçàõà íàïðåä, çàùîòî èì îñòàâàõà îùå ìèëÿ-äâå, äîêà¬òî ñòèãíàò ìÿñòîòî íà îòñðåùíèÿ áðÿã, êúì êîåòî ñå áå íàñî÷èë Ãàí¬äàëô, à ïîäèð òîâà òðÿáâàøå äà äèðÿò âðàòàòà.
Êîãàòî ñòèãíàõà äî íàé-ñåâåðíèÿ êðàé íà åçåðîòî, îòêðèõà, ÷å òå¬ñåí ðó÷åé ïðåñè÷à ïúòÿ èì. Çåëåí è çàñòîÿë, òîé ñå ïðîòÿãàøå êàòî ñëèçåñòà ðúêà êúì îêîëíèòå õúëìîâå. Ïðåäè íÿêîé äà ãî ñïðå, Ãèìëè çàêðà÷è íàïðåä è îòêðè, ÷å âîäàòà å ïëèòêà è ïîêðàé áðåãà íå çàëèâà äîðè ãëåçåíà. Îñòàíàëèòå ìèíàõà â êîëîíà ñëåä íåãî, îïèïâàéêè ïðåä¬ïàçëèâî ñ êðàêà, çàùîòî èç îáðàñëèòå ñ âîäíè ïëåâåëè âèð÷åòà ñå êðèå¬õà ìàçíè õëúçãàâè êàìúíè è âñÿêà ñòúïêà áå îïàñíà. Ôðîäî ïîòðúïíà îò îòâðàùåíèå, äîêîñâàéêè ñ íîçå òúìíàòà, íå÷èñòà âîäà.
Äîêàòî Ñàì, ïîñëåäåí îò Îòðÿäà, èçâåæäàøå Áèë íà ñóõî îò äðóãà¬òà ñòðàíà, îòíÿêúäå ñå ðàçäàäå ïðèãëóøåí çâóê - ñâèñòåíå, ïîñëåäâàíî îò öàìáóðêàíå, ñÿêàø íÿêîÿ ðèáà áå ñìóòèëà ñïîêîéíàòà âîäíà ïîâúðõ¬íîñò. Áúðçî ñå çàâúðòÿõà è çúðíàõà âúëíè÷êè, ïîðúáåíè ñ ÷åðíè ñåíêè â çäðà÷à; îò åäíà òî÷êà äàëå÷å â åçåðîòî áàâíî ñå ðàçáÿãâàõà øèðîêè êðúãîâå. Íåùî èçáúëáóêà è íàñòúïè òèøèíà. Ìðàêúò ñå ñãúñòè è ñåòíè¬òå îòáëÿñúöè íà çàëåçà ïîòúíàõà â îáëàöèòå.
Ñåãà Ãàíäàëô áúðçàøå ñ øèðîêà êðà÷êà è îñòàíàëèòå ãî äîãîíâàõà êàêòî ìîæåõà. Ñòèãíàõà äî èâèöàòà ñóõà çåìÿ ìåæäó åçåðîòî è îòêîñèòå - òÿ áå òÿñíà, ÷åñòî ñå ñâèâàøå äî äåñåòèíà ÿðäà è ÿ îòðóïâàõà ñúáîðåíè ñêàëè è êàìúíè; âñå ïàê íàìåðèõà ïúò ïîä ñàìàòà ñêàëà, êàòî ñå äúðæà¬õà êîëêîòî ìîæå ïî-äàëå÷å îò ìðà÷íàòà âîäà. Åäíà ìèëÿ ïî-þæíî ïî áðåãà ñå íàòúêíàõà íà çåëåíèêîâè äúðâåòà. Â ïëèò÷èíèòå ãíèåõà äúíåðè è êëîíè, èçãëåæäà, îñòàíêè îò äðåâíè ãîðè÷êè èëè îò æèâ ïëåò, îãðàæ¬äàë íÿêîãà ïúòÿ ïðåç çàëÿíàòà äîëèíà. Íî â ïîäíîæèåòî íà ñêàëíàòà ñòåíà âñå îùå ñå âúçïðàâÿõà, æèâè è ìîãúùè, äâå âèñîêè äúðâåòà, ïî-îãðîìíè îò êîÿòî è äà áèëî çåëåíèêà, âèæäàíà îò Ôðîäî íàñúí èëè íàÿâå. Ãðàìàäíèòå èì êîðåíè ñå ïðîñòèðàõà îò ñòåíàòà äî åçåðîòî. Ãëå¬äàíè îò äàëå÷íèÿ êðàé íà Ñòúëáàòà, òå èçãëåæäàõà êàòî îáèêíîâåíè õðàñòè ïîä íàäâèñíàëèòå êàíàðè, àëà ñåãà ñå èçäèãàõà íàãîðå íåïðåê¬ëîííè, òúìíè è áåçìúëâíè, õâúðëÿéêè äúëáîêè íîùíè ñåíêè â ïîäíîæèåòî ñè, çàñòàíàëè êàòî ñòðàæåâè êóëè â êðàÿ íà ïúòÿ.
- Åòî ÷å ñòèãíàõìå íàé-ïîñëå! - êàçà Ãàíäàëô. - Òóê ñâúðøâà åëôè÷åñêèÿò ïúò îò Çåëåíèêîâ êðàé. Çåëåíèêàòà áå çíàê íà õîðàòà îò òàÿ îáëàñò è òå ñà ÿ çàñàäèëè òóê, çà äà îòáåëåæàò êðàÿ íà âëàäåíèÿòà ñè, çàùîòî Çàïàäíàòà ïîðòà å áèëà èçãðàäåíà ãëàâíî çà òúðãîâñêèòå èì îò¬íîøåíèÿ ñ Âëàäåòåëèòå íà Ìîðèÿ. Ùàñòëèâè áÿõà îíèÿ äíè, êîãàòî âñå îùå ñå ñðåùàøå áðàòñêà äðóæáà ìåæäó ðàçëè÷íèòå íàðîäè, äîðè ìåæäó äæóäæåòà è åëôè.
- Íå ïî âèíà íà äæóäæåòàòà å èç÷åçíàëà òàÿ äðóæáà - êàçà Ãèìëè.
- Íå ñúì ÷óâàë äà å áèëî ïî âèíà íà åëôèòå - âúçðàçè Ëåãîëàñ.
- À àç ñúì ÷óâàë è åäíîòî, è äðóãîòî - êàçà Ãàíäàëô, - è íå ùå îáñúæäàì âúïðîñà ñåãà. Íî ìîëÿ ïîíå âàñ äâàìàòà, Ëåãîëàñ è Ãèìëè, áúäåòå ïðèÿòåëè è ìè ïîìàãàéòå. Íóæíè ñòå ìè. Âðàòàòà å çàòâîðåíà è ñêðèòà. Êîëêîòî ïî-ðàíî ÿ íàìåðèì, òîëêîâà ïî äîáðå. Íîùòà íàáëèæà¬âà!
Êàòî ñå îáúðíà êúì îñòàíàëèòå, òîé äîáàâè:
- Äîêàòî òúðñÿ, âèå ñå ïîäãîòâåòå çà âëèçàíå â Ìèíèòå. Çàùîòî ñå áîÿ, ÷å òóê ùå òðÿáâà äà ñå ñáîãóâàìå ñ íàøèÿ äîáúð ÷åòèðèíîã íîñà÷. Òðÿáâà äà îòäåëèòå ïîâå÷åòî îò äðåõèòå, êîèòî âçåõìå çà çàùèòà îò ñòó¬äîâåòå - òå íÿìà äà âè òðÿáâàò âúòðå, íèòî, íàäÿâàì ñå, êîãàòî èçëåçåì è ïðîäúëæèì ïúòåøåñòâèåòî íà þã. Âìåñòî òîâà âñåêè îò íàñ òðÿáâà äà ïîåìå ÷àñò îò òîâàðà íà ïîíèòî, îñîáåíî õðàíàòà è ìåõîâåòå ñ âîäà.
- Íî âèå íå ìîæåòå äà èçîñòàâèòå ãîðêèÿ ñòàð Áèë â òîâà çàïóñíà¬òî ìÿñòî, ãîñïîäèí Ãàíäàëô! - ãíåâíî è îò÷àÿíî èçâèêà Ñàì. - Íÿìà äà ïîçâîëÿ, è òîëêîç. Ñëåä êàòî íè ïðèäðóæè òîëêîâà äàëå÷å è ïðî÷èå!
- Ñúæàëÿâàì, Ñàì - êàçà âúëøåáíèêúò. - Íî êîãàòî âðàòàòà ñå îòâîðè, íå âÿðâàì äà óñïååø äà ïðèìàìèø ñâîÿ Áèë íàâúòðå, â áåçêðàé¬íèÿ ìðàê íà Ìîðèÿ. Ùå òðÿáâà äà èçáèðàø ìåæäó Áèë è ãîñïîäàðÿ ñè.
- Àêî àç ãî âîäÿ, òîé ùå ïîñëåäâà ãîñïîäèí Ôðîäî äîðè è â äðàêîíîâà áúðëîãà - âúçðàçè Ñàì. - Àìè ÷å òî ñè å íàïðàâî óáèéñòâî äà ãî ïðîêóäèì ïðè òèÿ âúëöè, äåòî áðîäÿò íàîêîëî.
- Íàäÿâàì ñå äà íå å óáèéñòâî - êàçà Ãàíäàëô. Òîé ïîëîæè äëàí âúðõó ãëàâàòà íà ïîíèòî è òèõî çàãîâîðè: - Âúðâè è íåêà òå ñúïðîâîäÿò çàêðèëíè è ïúòåâîäíè ñëîâà. Òè ñè ìúäðî æèâîòíî è ìíîãî óçíà â Ëîìèäîë. Ìèíè îòòàì, êúäåòî ìîæåø äà íàìåðèø òðåâà, è ñòèãíè ïîäèð âðåìå â äîìà íà Åëðîíä èëè êúäåòî ïîæåëàåø... Òîâà å, Ñàì! Ñåãà òîé èìà òîëêîâà íàäåæäà, êîëêîòî è íèå, äà èçáÿãà îò âúëöèòå è äà ñå äîáå¬ðå äî äîìà.
Íàìóñåíèÿò Ñàì ñòîåøå äî ïîíèòî, áåç äà îòãîâîðè. Áèë, èçãëåæäà, áå-ðàçáðàë äîáðå êàêâî ñòàâà è äóøåøå, ïðèòèñíàë ìóöóíà êúì óõîòî ìó. Ñàì ñå ðàçðèäà è íåïîõâàòíî çàäúðïà ðåìúöèòå, çàõâúðëÿéêè áàãà¬æà íà ïîíèòî íà çåìÿòà. Îñòàíàëèòå ðàçïðåäåëèõà èìóùåñòâîòî, êàòî ñòðóïâàõà íàêóï âñè÷êî, êîåòî ìîæåõà äà îñòàâÿò, è ïðèáèðàõà â áàãàæà ñè íåîáõîäèìîòî. 
Êîãàòî ñâúðøèõà, îáúðíàõà ñå äà âèäÿò Ãàíäàëô. Òîé êàòî ÷å íå áå íàïðàâèë íèùî. Ñòîåøå ìåæäó äâåòå äüðâåòà è ñå âçèðàøå â ãëàäêàòà ñêàëíà ñòåíà, ñÿêàø ñå êàíåøå äà ïðîáèå äóïêà ñ ïîãëåäà ñè. Ãèìëè ñå ëóòàøå íàîêîëî, ïî÷óêâàéêè òóê-òàì ñúñ ñåêèðàòà ñè ïî êàìúêà. Ëåãî¬ëàñ ñå áå ïðèòèñíàë êúì ñêàëàòà, ñÿêàø ñå âñëóøâàøå.
- Å, åòî íè òóê è âñè÷êè ñìå ãîòîâè - êàçà Ìåðè, - íî êúäå å Âðàòàòà? Íå âèæäàì è ñëåäà îò íåÿ.
- Çàòîâà ñà è íàïðàâåíè âðàòèòå íà äæóäæåòàòà - äà íå ñå âèæäàò, êîãàòî ñà çàòâîðåíè - êàçà Ãèìëè. - Òå ñà íåâèäèìè è àêî çàáðàâÿò òàéíàòà, äîðè ñàìèòå èì ñúçäàòåëè íå ìîãàò äà ãè îòêðèÿò è îòâîðÿò.
- Íî òàçè Âðàòà íå å áèëà èçãðàäåíà, çà äà îñòàíå òàéíà, èçâåñòíà ñàìî íà äæóäæåòàòà - çàÿâè Ãàíäàëô, êîéòî èçâåäíúæ ñå îïîìíè è ñå çàâúðòÿ êúì òÿõ. - Àêî íåùàòà íå ñà ñå ïðîìåíèëè èçäúíî, òî î÷è, êîèòî çíàÿò ùî äà äèðÿò, ìîãàò äà îòêðèÿò çíàöèòå.
Òîé çàêðà÷è êúì ñòåíàòà. Òî÷íî ìåæäó ñåíêèòå íà äâåòå äúðâåòà òÿ áå ïî-ãëàäêà è âúëøåáíèêúò ïëúçíà ðúöå ïî êàìúêà íàãîðå-íàäîëó, ìúðìîðåéêè íåÿñíè äóìè. Ïîñëå îòñòúïè íàçàä.
- Ïîãëåäíåòå! - êàçà òîé. - Âèæäàòå ëè íåùî ñåãà?
Ëóíàòà áå îãðÿëà ñèâîòî ëèöå íà ñêàëàòà, íî ïúòíèöèòå äúëãî íå óñïÿõà äà âèäÿò íèùî äðóãî. Ïîñëå íà ïîâúðõíîñòòà, êúäåòî áÿõà ìèíàëè ðúöåòå íà âúëøåáíèêà, áàâíî ñå ïîÿâèõà íåÿñíè ëèíèè êàòî íåæíè ñðåáúðíè âåíè, ïðîðÿçâàùè êàìúêà. Îòíà÷àëî òå áÿõà ñàìî áëåäè ïàÿæèíêè, òúé ôèíè, ÷å ñàìî áëåùóêàõà êîëåáëèâî òàì, êúäåòî ëóíàòà ãè îãðÿâàøå, íî ìàëêî ïî ìàëêî ñòàâàõà ïî-øèðîêè è ïî-ÿñíè, äîêàòî êàðòèíàòà çàïî÷íà äà ñå ðàçëè÷àâà.
Íà âúðõà, êúäåòî ñàìî Ãàíäàëô ìîæåøå äà äîñòèãíå, èìàøå àðêà îò ïðåïëåòåíè åëôè÷åñêè áóêâè. Ïî òÿõ, ìàêàð íà ìåñòà ÷åðòèòå äà ñå çàìúãëÿâàõà è ïðåêúñâàõà, ìîæåøå äà ñå âèäè î÷åðòàíèåòî íà íàêîâàëíÿ è ÷óê, óâåí÷àíè ñ êîðîíà è ñåäåì çâåçäè. Îùå ïî-äîëó èìàøå äâå äúðâåòà, íàòåãíàëè îò ðàñòÿùè ïîëóìåñåöè. Ïî-ÿðêî îò âñè÷êî äðóãî ñèÿåøå ñàìîòíà ìíîãîëú÷íà çâåçäà íàñðåä âðàòàòà.
- Òîâà ñà åìáëåìèòå íà Äóðèí! - èçâèêà Ãèìëè.
- À òîâà å Äúðâîòî íà Âúðõîâíèòå åëôè! - êàçà Ëåãîëàñ.
- È Çâåçäàòà íà Ôåàíîðñêèÿ äîì - êàçà Ãàíäàëô. - Èçðàáîòåíè ñà îò èòèëäèí, êîéòî îòðàçÿâà ñàìî çâåçäíà è ëóííà ñâåòëèíà è äðåìå, äîäåòî íå ãî äîêîñíå îíçè, ùî çíàå îòäàâíà çàáðàâåíèòå â Ñðåäíàòà çåìÿ ñëîâà. Â äðåâíè âðåìåíà ãè ÷óõ è òðÿáâàøå äúëáîêî äà ñå çàìèñëÿ, ïðåäè äà ñè ãè ïðèïîìíÿ.
- Êàêâî îçíà÷àâà íàäïèñúò? - çàïèòà Ôðîäî, êîéòî ñå ìú÷åøå äà ðàçãàäàå ïèñìåíàòà ïî àðêàòà. - Ìèñëåõ, ÷å ïîçíàâàì åëôè÷åñêèòå áóêâè, íî òèÿ íå ìîãà äà ðàç÷åòà.
- Äóìèòå ñà íà åëôè÷åñêèÿ åçèê, ãîâîðåí ïðåç Ñòàðèòå âðåìåíà â Çàïàäà íà Ñðåäíàòà çåìÿ - îòãîâîðè Ãàíäàëô. - Íî òå íå íè ñúîáùàâàò íèùî âàæíî. Ãëàñÿò ñàìî: Âðàòà íà Äóðèí, Âëàäåòåë íà Ìîðèÿ. Ãîâîðè, òðèÿòåëþ, è âëåç. À ïî-äîëó ñ ïî-äðåáíè è áëåäè áóêâè å èçïèñàíî: Àç, Íàðâè, ãè ñúòâîðèõ.. Êåëåáðèìáîð îò Çåëåíèêîâ êðàé èçïèñà òèÿ çíàöè.
- Êàêâî çíà÷è „ãîâîðè, ïðèÿòåëþ, è âëåç"? - çàïèòà Ìåðè.
- Òîâà å ñúâñåì ÿñíî - êàçà Ãèìëè. - Àêî ñè ïðèÿòåë, èçðå÷è çàâåòíîòî ñëîâî, âðàòàòà ùå ñå îòâîðè è ìîæåø äà âëåçåø.
- Äà - êàçà Ãàíäàëô, - òèÿ âðàòè âåðîÿòíî ñå óïðàâëÿâàò ñúñ ñëîâî. Íÿêîè äæóäæåøêè âðàòè ñå îòâàðÿò ñàìî ïî îïðåäåëåíî âðåìå èëè ñàìî çà èçáðàíè ëèöà, äðóãè èìàò êëþ÷àëêè è å ïîòðåáåí êëþ÷ äîðè àêî çíàåø íåîáõîäèìèòå ÷àñîâå è ñëîâà. Òàçè âðàòà íÿìà êëþ÷. Òÿ å áèëà îòâîðåíà è êðàé íåÿ ñà ñòîÿëè ñòðàæè. Íî àêî ñå ñëó÷åëî äà å çàòâîðåíà, âñåêè, êîéòî çíàåë îòâàðÿùîòî ñëîâî, ìîæåë äà ãî êàæå è äà âëåçå. Ïîíå òúé òâúðäÿò ëåòîïèñèòå, íàëè, Ãèìëè?
- Òúé å - êàçà äæóäæåòî. - Íî íèêîé íå ïîìíè êàêâî å áèëî ñëîâî¬òî. Îòäàâíà ñà îòíåñëè îò òîçè ñâÿò ñâîåòî èçêóñòâî Íàðâè è âñè÷êè êàòî íåãî.
- Íî òè íå çíàåø ëè ñëîâîòî, Ãàíäàëô? - èçíåíàäàíî çàïèòà Áîðîìèð.
- Íå! - êàçà âúëøåáíèêúò.
Âñè÷êè ãî èçãëåäàõà ñ òðåâîãà, ñàìî Àðàãîí, êîéòî äîáðå ïîçíàâà¬øå Ãàíäàëô, îñòàíà áåçìúëâåí è ðàâíîäóøåí.
- Êàêúâ ñìèñúë èìàøå òîãàâà äà íè âîäèø íà òîâà ïðîêëåòî ìÿñ¬òî? - èçâèêà Áîðîìèð è ñ òðúïêà ñå îãëåäà êúì ÷åðíàòà âîäà. - Òè íè êàçà, ÷å âåäíúæ ñè ìèíàâàë ïðåç Ìèíèòå. Êàê å âúçìîæíî òîâà, ùîì íå ñè çíàåë êàê äà âëåçåø?
- Îòãîâîðúò íà ïúðâèÿ òè âúïðîñ, Áîðîìèðå - êàçà âúëøåáíèêúò, å, ÷å íå çíàì äóìàòà... çàñåãà. Íî ñëåä ìàëêî ùå âèäèì. À çà ïîëçàòà îò äåëàòà ìè - äîáàâè òîé è î÷èòå ìó ïðîñâåòíàõà ïîä ðîøàâèòå âåæäè - ìîæåø äà ïèòàø, êîãàòî ñå îêàæàò áåçïîëåçíè. Êîëêîòî äî âòîðèÿ òè âúïðîñ - ñúìíÿâàø ëè ñå â ðàçêàçà ìè? Èëè íå òè å îñòàíàë ðàçñúäúê? Àç íå âëÿçîõ îòòóê. Äîéäîõ îò èçòîê. Àêî èñêàø äà çíàåø, ùå òè êàæà, ÷å òàçè âðàòà ñå îòâàðÿ íàâúí. Îòâúòðå ìîæåø äà íàòèñíåø ñ ðúöå è äà ÿ îòâîðèø. Îòâúí íå ùå ÿ ïîìðúäíå íèùî îñâåí ïîâåëèòåëíîòî ñëîâî. Íå ìîæå äà áúäå èçêúðòåíà íàâúòðå.
- Êàêâî ùå ïðàâèø òîãàâà? - çàèíòåðåñóâà ñå Ïèïèí, áåç äà ñå ïëàøè îò íàñòðúõíàëèòå âåæäè íà âúëøåáíèêà.
- Ùå áëúñêàì âðàòàòà ñ ãëàâàòà òè, Ïåðåãðèí Òóê - êàçà Ãàíäàëô.
- Íî àêî è òîâà íå ÿ ñòðîøè, è àêî ìå îñòàâÿò ìàëêî íà ìèðà îò ãëóïàâè âúïðîñè, ùå ïîòúðñÿ îòâàðÿùèòå ñëîâà. Íÿêîãà çíàåõ âñè÷êè çàêëèíà¬íèÿ íà âñè÷êè ÷îâåøêè, åëôè÷åñêè è îðêñêè åçèöè, êîèòî ñå èçïîëçâàò çà ïîäîáíà öåë. Áåç äà ñå íàïðÿãàì, ìîãà äà ñè ïðèïîìíÿ ïîíå äâåñòà. Íî ìèñëÿ, ÷å ùå ñà íóæíè ñàìî íÿêîëêî îïèòà è íÿìà äà ñå íàëîæè äà ïèòàì Ãèìëè çà äóìè îò òàéíèÿ åçèê íà äæóäæåòàòà, êîéòî òå íå ðàçê¬ðèâàò íèêîìó. Îòâàðÿùèòå ñëîâà ñà åëôè÷åñêè, êàêòî è íàäïèñúò íà àðêàòà - òîâà ïîíå èçãëåæäà ñèãóðíî.
Òîé îòíîâî ïðèñòúïè êúì ñêàëàòà è ëåêî äîêîñíà ñ æåçúëà ñè ñðå¬áúðíàòà çâåçäà â ñðåäàòà, ïîä çíàêà íà íàêîâàëíÿòà. Ïîñëå èçðå÷å ñúñ çàïîâåäåí ãëàñ:
Àííîí åäåëåí, åäðî õè àììåí! Ôåííàñ íîãîòðèì, ëàñòî áåò ëàììåí!
Ñðåáúðíèòå ëèíèè èçáëåäíÿõà, àëà ãîëèÿò ñèâ êàìúê íå ïîìðúäíà.
Òîé ìíîãîêðàòíî ïîâòîðè òèÿ äóìè, êàòî ïðîìåíÿøå ðåäà èì èëè äîáàâÿøå íîâè. Ïîñëå îïèòà åäíî ñëåä äðóãî ðàçëè÷íè çàêëèíàíèÿ, ãî¬âîðåéêè òó áúðçî è ìîùíî, òó òèõî è áàâíî. Ñëåä òîâà èçðå÷å ìíîæåñòâî îòäåëíè ñëîâà íà åëôè÷åñêè åçèê. Ðåçóëòàò íÿìàøå. Ñêàëíàòà ñòåíà ñå èçâèñÿâàøå â íîùòà, áåçáðîéíèòå çâåçäè çàïëàìòÿõà â íåáåòî, ïîâÿ ñòó¬äåí âÿòúð, à âðàòàòà ñè îñòàâàøå íåïîêëàòèìà.
Ãàíäàëô îòíîâî ñå ïðèáëèæè äî ñòåíàòà è ïîâäèãàéêè ðúöå, çàãîâî¬ðè ñúñ çàïîâåäåí è âñå ïî-ãíåâåí òîí.
- Åäðî, åäðî! - èçâèêà òîé è óäàðè ñêàëàòà ñ æåçúëà ñè. - Îòâîðè ñå, îòâîðè ñå! - ïîâòîðè çàïîâåäòà íà âñè÷êè åçèöè, êîèòî áÿõà ãîâîðå¬íè íÿêîãà â Ñðåäíàòà çåìÿ. Ïîñëå çàõâúðëè æåçúëà ñè íà çåìÿòà è ìúë¬÷àëèâî ñåäíà äî íåãî.
Â òîçè ìèã äàëå÷íèÿò âÿòúð äîíåñå äî íàïðåãíàòèÿ èì ñëóõ âúë÷è âîé. Ïîíèòî Áèë òðåïíà èçïëàøåíî, Ñàì ñêî÷è íà êðàêà è âçå äà ìó øåïíå òèõî.
- Íå ãî îñòàâÿé äà èçáÿãà! - êàçà Áîðîìèð. - Èçãëåæäà, ÷å îùå ùå ñå íóæäàåì îò íåãî, àêî âúëöèòå íå íè íàìåðÿò. Êàê ìðàçÿ òîâà ãíóñíî åçåðî!
Òîé ñå íàâåäå, âäèãíà åäèí ãîëÿì êàìúê è ãî çàïîêèòè äàëå÷ â òúìíàòà âîäà.
Êàìúêúò èç÷åçíà ñ òèõî øëÿïâàíå, íî â ñúùèÿ ìèã ñå ðàçäàäå ñâèñòåíå è áúëáóêàíå. Äàëå÷ çàä ìÿñòîòî, êúäåòî áå ïàäíàë êàìúêúò, ïî âîäàòà ñå ðàçáÿãàõà øèðîêè êðúãîâå è âúëíè÷êèòå áàâíî ñå ïîíåñîõà êúì ïîäíîæèåòî íà ñêàëàòà.
- Çàùî ãî íàïðàâè, Áîðîìèðå? - çàïèòà Ôðîäî. - Àç ñúùî ìðàçÿ òîâà ìÿñòî è ñå ñòðàõóâàì. Íå çíàì îò êàêâî - íå îò âúëöèòå èëè îò ìðàêà çàä âðàòàòà, à îò íåùî äðóãî. Ñòðàõóâàì ñå îò åçåðîòî. Íå ãî áåçïîêîé!
- Áèõ èñêàë äà ìîæåì äà ñå ìàõíåì! - êàçà Ìåðè.
- Çàùî Ãàíäàëô íå ïîáúðçà äà íàïðàâè íåùî? - îáàäè ñå Ïèïèí.
Ãàíäàëô íå èì îáúðíà âíèìàíèå. Òîé ñåäåøå, ñêëîíèë ãëàâà â îò÷à¬ÿíèå èëè â òðåâîæíè ðàçìèñëè. Îòíîâî ñå ðàçäàäå çëîêîáåí âúë÷è âîé. Âúëíè÷êèòå ïî âîäàòà ðàñòÿõà è íàáëèæàâàõà; íÿêîè âå÷å ñå ïëèñêàõà ïî áðåãà.
Âúëøåáíèêúò ñêî÷è íà êðàêà òúé âíåçàïíî, ÷å ñòðåñíà âñè÷êè. Ñìååøå ñå.
- Îòêðèõ! - èçâèêà òîé. - Åñòåñòâåíî, åñòåñòâåíî! Ñìåøíî ïðîñòî, êàêòî ïîâå÷åòî ãàòàíêè, êîãàòî óçíàåø îòãîâîðà.
Êàòî âäèãíà æåçúëà ñè, òîé çàñòàíà ïðåä ñêàëàòà è ñ ÿñåí ãëàñ èçðå÷å:
- Ìåëîí!
Çà êðàòúê ìèã çâåçäàòà ñâåòíà è îòíîâî èçáëåäíÿ. Ïîñëå áåçøóìíî ñå î÷åðòà ãðàìàäíà âðàòà, ìàêàð ïðåäè äà íå ñå çàáåëÿçâàøå ïóêíàòèíà èëè ñúåäèíåíèå. Òÿ áàâíî ñå ðàçäåëè ïî ñðåäàòà è äâåòå ïîëîâèíè ëåêà-ïîëåêà ñå çàâúðòÿõà íàâúí, äîêàòî ñå ïðèòèñíàõà êúì ñòåíàòà. Ïðåç îòâîðà ñå âèæäàøå ñåí÷åñòà ñòúëáà, êîÿòî ñå èçäèãàøå ñòðúìíî íàãîðå, àëà îòâúä ïúðâèòå ñòúïàëà ìðàêúò áå ïî-ãúñò îò íîùòà. Îòðÿäúò ãëåäà¬øå ñìàÿíî.
- Â êðàÿ íà êðàèùàòà ñå îêàçàõ íåïðàâ - êàçà Ãàíäàëô - è Ãèìëè ñúùî. Îò âñè÷êè ñàìî Ìåðè áå íà ïðàâèÿ ïúò. Îòâàðÿùîòî ñëîâî å áèëî èçïèñàíî ïðåç öÿëîòî âðåìå íà àðêàòà. Ïðåâîäúò áè òðÿáâàëî äà ãëàñè: „Êàæè „ïðèÿòåë" è âëåç". Ñàìî òðÿáâàøå äà èçðåêà åëôè÷åñêàòà äóìà „ïðèÿòåë" è âðàòàòà ñå îòâîðè. Ñúâñåì ïðîñòî. Ïðåêàëåíî ïðîñòî çà åäèí îïèòåí ìúäðåö â òèÿ ñúìíèòåëíè âðåìåíà. Ùàñòëèâè äíè ñà áèëè òîãà¬âà. À ñåãà äà âúðâèì!
Òîé çàêðà÷è íàïðåä è ïîëîæè êðàê íà íàé-äîëíîòî ñòúïàëî. Íî â òîçè ìèã ñå ñëó÷èõà íÿêîëêî ñúáèòèÿ åäíîâðåìåííî. Ôðîäî óñåòè íåùî äà ãî ñãðàá÷âà çà ãëåçåíà è ïàäíà ñ âèê. Èçïëàøåíî, ïîíèòî Áèë èçöâèëè äèâî, îáúðíà ãðúá è ïðåïóñíà â ìðàêà êðàé åçåðîòî. Ñàì õóêíà ïîäèð íåãî, ïîñëå äî÷ó âèêà íà Ôðîäî è èçòè÷à íàçàä ñ ðèäàíèÿ è êëåòâè. Îñòàíàëèòå ñå îáúðíàõà è âèäÿõà âîäèòå íà åçåðîòî äà êèïÿò, ñÿêàø ãúìæèëî çìèè ïëóâàøå îò þæíèÿ áðÿã êúì òÿõ.
Îò âîäàòà áå èçïúëçÿëî äúëãî, âèåùî ñå ïèïàëî; òî áå âëàæíî è èçëú÷âàøå áëåäîçåëåíèêàâà ñâåòëèíà. Ïðúñòèòå íàêðàÿ ìó áÿõà ñå âêîï¬÷èëè â ãëåçåíà íà Ôðîäî è ãî òåãëåõà êúì âîäàòà. Êîëåíè÷èë, Ñàì êúë¬öàøå ñ íîæ òàçè óæàñÿâàùà ðúêà.
Ïðúñòèòå ñå îòïóñíàõà è Ñàì èçäúðïà Ôðîäî íàçàä, êðåùåéêè çà ïîìîù. Ðàçïëèñêâàéêè âîäàòà, íàâúí ñå ïîäàäîõà îùå äâàäåñåò ÷óäî¬âèùíè ðúöå. ×åðíîòî åçåðî êèïåøå è íàîêîëî ñå ðàçíåñå îòâðàòèòåëíà ñìðàä.
- Êúì ïîðòàòà! Íàãîðå ïî ñòúëáèòå! Áúðçî! - èçêðåùÿ Ãàíäàëô, îòñêà÷àéêè íàçàä. Ðàçáóæäàéêè ãè îò óæàñà, êîéòî ñÿêàø áå ïðèêîâàë êúì çåìÿòà âñè÷êè îñâåí Ñàì, òîé ãè ïîâåäå íàïðåä.
Óñïÿõà â ïîñëåäíèÿ ìîìåíò. Ñàì è Ôðîäî áÿõà èçìèíàëè ñàìî íÿêîëêî ñòúïàëà, à Ãàíäàëô åäâà áå çàïî÷íàë äà ñå èçêà÷âà, êîãàòî ïèïàëàòà ñëåïåøêîì ñå çàãúð÷èõà ïî òåñíèÿ áðÿã è âçåõà äà îïèïâàò ñêàëíàòà ñòåíà è âðàòàòà. Áëåñòåéêè ïîä çâåçäíèòå ëú÷è, åäíî îò òÿõ ïðîïúëçÿ ïî ïðàãà. Ãàíäàëô ñå îáúðíà è èç÷àêà. Ìîæå áè îáìèñëÿøå êîå ñëîâî ùå çàòâîðè îòíîâî ïîðòàòà îòâúòðå, íî îò òîâà íÿìàøå íóæäà. Áåçáðîé îìîòàíè ðúöå ñãðàá÷èõà âðàòèòå îò äâåòå ñòðàíè è ãè çàâúðòÿõà ñúñ ñòðàõîâèòà ñèëà. Ïîðòàòà ñå çàòðúøíà ñ îãëóøèòåëíî åõî è íàñòàíà ïúëåí ìðàê. Ïðåç ìàñèâíèÿ êàìúê ãëóõî äîëåòÿ ïðàùåíå è ãðîõîò.
Çäðàâî ñòèñíàë ðúêàòà íà Ôðîäî, Ñàì ðóõíà íà åäíî ñòúïàëî ñðåä ÷åðíèÿ ìðàê.
- Ãîðêèÿò Áèë! - èçðå÷å òîé ñúñ çàäàâåí ãëàñ. - Ãîðñêèÿò ñòàð Áèë! Âúëöè, ÷å è çìèè îòãîðå íà âñè÷êî. Ìíîãî ìó äîéäå! Íî êàêâî ìîæåõ äà ñòîðÿ, ãîñïîäèí Ôðîäî? Òðÿáâàøå äà òðúãíà ñ âàñ.
×óõà êàê Ãàíäàëô ñå âðúùà è áëúñêà âðàòàòà ñ æåçúëà ñè. Êàìú¬êúò ïîòðåïåðè è ñòúëáàòà ñå ðàçòúðñè, íî âðàòàòà íå ñå îòâîðè.
- Å, ÿñíî! - êàçà âúëøåáíèêúò. - Ñåãà ïúòÿò çàä íàñ å çàòâîðåí è èìà ñàìî åäèí èçõîä - îò äðóãàòà ñòðàíà íà ïëàíèíèòå. Àêî ñúäÿ ïî çâóöèòå, áîÿ ñå, ÷å ñà áèëè ñòðóïàíè êàìúíè, à äúðâåòàòà ñà èçêîðåíåíè è çàïðå÷åíè ïðåä âðàòàòà. Ñúæàëÿâàì, äúðâåòàòà áÿõà êðàñèâè è òúé îòäàâíà ñòîÿõà òóê.
- Îùå îò ïúðâèÿ ìèã, êîãàòî äîêîñíàõ ñ êðàê âîäàòà, óñåùàõ ÷å íàáëèæàâà íåùî óæàñíî - êàçà Ôðîäî. - Êàêâà áå òàÿ òâàð, åäíà ëè áå èëè ìíîãî?
- Íå çíàì - îòâúðíà Ãàíäàëô, - íî âñè÷êè ðúöå ñå äâèæåõà ñ åäíà öåë. Íåùî å èçïúëçÿëî èëè å áèëî ïðîêóäåíî îò ìðà÷íèòå âîäè ïîä ïëàíèíèòå. Èç äúëáèíèòå íà ñâåòà èìà ìíîãî ïî-äðåâíè è ñêâåðíè ñúç¬äàíèÿ, îòêîëêîòî îðêèòå.
Òîé íå äîèçðå÷å ìèñúëòà ñè, ÷å êàêâîòî è ÷óäîâèùå äà îáèòàâàøå åçåðîòî, òî áå ñãðàá÷èëî Ôðîäî ïðúâ îò öåëèÿ Îòðÿä.
Áîðîìèð ìúðìîðåøå ïîä íîñà ñè, íî îòåêâàùèòå êàìúíè çàñèëèõà çâóêà äî äðåçãàâ øåïîò, êîéòî äî÷óõà âñè÷êè:
- Èç äúëáèíèòå íà ñâåòà! È òúêìî íàòàì îòèâàìå ïðîòèâ âîëÿòà ìè. Êîé ùå íè âîäè ñåãà èç òîçè ìúðòâåøêè ìðàê?
- Àç - êàçà Ãàíäàëô, - à Ãèìëè ùå êðà÷è äî ìåí. Ñëåäâàéòå æåçú¬ëà ìè!
Ìèíàâàéêè íàïðåä ïî ãîëåìèòå ñòúïàëà, âúëøåáíèêúò âäèãíà âè¬ñîêî æåçúëà ñè è îò âúðõà ìó ñå ðàçëÿ áëåäî ñèÿíèå. Ïðîñòîðíàòà ñòúë¬áà áå çäðàâà è íåïîêúòíàòà. Èçáðîèõà äâåñòà ñòúïàëà, øèðîêè è íåâèñîêè; íà âúðõà îòêðèõà ñâîäåñò òóíåë ñ ðàâåí ïîä, âîäåù íàïðåä ïðåç ìðàêà.
- Äà ñè ïî÷èíåì è äà ïîõàïíåì íåùî òóê, íà ïëîùàäêàòà, ùîì íå ìîæåì äà íàìåðèì òðàïåçàðèÿ! - êàçà Ôðîäî. Òîé áå çàïî÷íàë äà ñå îêîïèòâà îò óæàñà ïðåä æåëÿçíàòà õâàòêà íà ðúêàòà è èçâåäíúæ ñå ïî÷óâñòâà èçâúíðåäíî ãëàäåí.
Ïðåäëîæåíèåòî áå ïðèâåòñòâàíî îò âñè÷êè, íàñÿäàõà íà ïîñëåäíîòî ñòúïàëî, íåÿñíè ôèãóðè ñðåä òúìíèíàòà. Ñëåä êàòî ñå íàõðàíèõà, Ãàí¬äàëô èì ðàçäàäå çà òðåòè ïúò ïî ãëúòêà ÷óäîäåé îò Ëîìèäîë.
- Áîÿ ñå, ÷å ñêîðî íÿìà äà îñòàíå è êàïêà - êàçà òîé, - íî ìèñëÿ, ÷å íè å íóæíî ñëåä îíçè óæàñ ïðåä ïîðòàòà. Ãîëÿì êúñìåò ùå èìàìå, àêî îñòàòúêúò îò åëèêñèðà íå íè ïîòðÿáâà, ïðåäè äà âèäèì äðóãèÿ êðàé! Íå ïðåêàëÿâàéòå è ñ âîäàòà! Â Ìèíèòå èìà ìíîãî ïîòîöè è êëàäåíöè, íî íå áèâà äà ãè äîêîñâàìå. Ìîæå áè ùå íè ñå óäàäå äà íàïúëíèì ìåõîâåòå è ìàíåðêèòå, ïðåäè äà ñòèãíåì äî Ñìóòíîëåéñêàòà äîëèíà.
- Êîëêî âðåìå ùå íè îòíåìå òîâà? - çàïèòà Ôðîäî.
- Íå ìîãà äà êàæà - îòãîâîðè Ãàíäàëô. - Çàâèñè îò ðåä ñëó÷àéíîñ¬òè. Íî àêî âúðâèì íàïðàâî, áåç ïðåìåæäèÿ è áåç äà ñå ëóòàìå, î÷àêâàì äà ñå ñïðàâèì çà òðè-÷åòèðè ïðåõîäà. Îò Çàïàäíàòà âðàòà äî Èçòî÷íàòà ïîðòà ñèãóðíî íå å ïî-ìàëêî îò ÷åòèðèäåñåò ìèëè ïî ïðàâà ëèíèÿ, à ïúòÿò ìîæå äîñòà äà ëúêàòóøè.
Îòäúõíàõà ñè çà ìàëêî è îòíîâî ïîåõà íà ïúò. Âñè÷êè èçãàðÿõà îò íåòúðïåíèå ïúòóâàíåòî äà ñâúðøè êîëêîòî ñå ìîæå ïî-áúðçî è ìàêàð è èçìîðåíè, áÿõà ãîòîâè äà ïðîäúëæàò äà êðà÷àò îùå íÿêîëêî ÷àñà. Êàê¬òî ïðåäè Ãàíäàëô âúðâåøå íà÷åëî. Â ëÿâàòà ñè ðúêà äúðæåøå ìúæäóêà¬ùèÿ æåçúë, ÷èèòî ëú÷è åäâà îñâåòÿâàõà ïîäà ïðåä êðàêàòà ìó; â äÿñíà¬òà ñòèñêàøå ìå÷à ñè Ãëàìäðèíã. Ñëåä íåãî èäâàøå Ãèìëè è î÷èòå ìó ïðîáëÿñâàõà â ìúòíîòî ñèÿíèå, äîêàòî âúðòåøå ãëàâà íàëÿâî-íàäÿñíî. Ôðîäî êðà÷åøå ïîäèð äæóäæåòî è ñúùî áå èçâàäèë êúñèÿ ñè ìå÷, Æè¬ëîòî. Íèòî ëú÷ íå ïðîáÿãâàøå ïî îñòðèåòàòà íà Æèëîòî è Ãëàìäðèíã; òîâà ãè óñïîêîÿâàøå äîíÿêúäå, çàùîòî òèÿ ìå÷îâå, èçðàáîòåíè â Ñòàðè¬òå âðåìåíà îò åëôè÷åñêè êîâà÷è, çàñèÿâàõà ñúñ ñòóäåíà ñâåòëèíà, àêî íàáëèçî èìàøå îðêè. Çàä Ôðîäî âúðâåøå Ñàì, à ñëåä íåãî Ëåãîëàñ, ìëà¬äèòå õîáèòè è Áîðîìèð. Ñóðîâ è áåçìúëâåí, Àðàãîðí êðà÷åøå ïîñëåäåí â ìðàêà.
Êîðèäîðúò íàïðàâè íÿêîëêî çàâîÿ, ñåòíå çàïî÷íà äà ñå ñïóñêà. Ðàâ¬íîìåðíîòî ñëèçàíå òðàÿ îùå äúëãî, äîêàòî íàé-ñåòíå ïîäúò îòíîâî ñå èçðàâíè. Âúçäóõúò ñòàíà ãîðåù è çàäóøåí, íî íå áå çàñòîÿë - îò âðåìå íà âðåìå îòêúì åäâà ðàçëè÷èìè ñðåä ìðàêà îòâîðè â ñòåíèòå óñåùàõà äà ïîëúõâà ïî-õëàäåí âúçäóõ. Îòâîðèòå áÿõà ìíîãî. Ïîä áëåäèòå ëú÷è íà âúëøåáíèÿ æåçúë Ôðîäî çúðâàøå ñòúëáè è àðêè, íîâè êîðèäîðè è òóíå¬ëè, êîèòî ñå èçêà÷âàõà íàãîðå, ñòðúìíî ñå ñïóñêàõà íàäîëó èëè ñå îòâà¬ðÿõà êúì íåïðîãëåäåí ìðàê îò äâåòå ñòðàíè. Ïàìåòòà ìó ñå çàëóòâàøå áåçíàäåæäíî ñðåä òîçè õàîñ.
Ãèìëè íå ïîìàãàøå íà Ãàíäàëô ïî÷òè ñ íèùî îñâåí ñ íåïîêëàòèìà¬òà ñè õðàáðîñò. Çà ðàçëèêà îò ïîâå÷åòî äðóãè òîé ïîíå íå ñå ñìóùàâàøå îò ñàìèÿ ìðàê. Íà ìåñòà, êúäåòî èçáîðúò íà ïúòÿ ïîðàæäàøå ñúìíåíèÿ, âúëøåáíèêúò ÷åñòî ñå ñúâåòâàøå ñ íåãî; íî âèíàãè Ãàíäàëô èìàøå ïîñëåäíàòà äóìà. Ìàêàð ÷å Ãèìëè, ñèí íà Ãëîèí, áå äæóäæå îò ïëàíèíñêèÿ íàðîä, ðàçìåðèòå è ñëîæíîñòòà íà Ìèíèòå Ìîðèÿ íàäõâúðëÿõà âúîáðà¬æåíèåòî ìó. Ñïîìåíèòå çà îòäàâíàøíîòî ïúòåøåñòâèå íå ïîìàãàõà îñî¬áåíî íà Ãàíäàëô, íî äîðè ñðåä òúìíèíàòà, âúïðåêè âñè÷êè çàâîè íà ïúòÿ, òîé çíàåøå êúäå èñêà äà ñòèãíå è íå ãóáåøå êóðàæ, äîêàòî èìàøå ïúòåêà, âîäåùà êúì öåëòà ìó.
- Íå ñå ïëàøåòå! - êàçà Àðàãîðí. Eäíà çàäðúæêà áå ïðîäúëæèëà ïîâå÷å îò îáè÷àéíîòî è Ãàíäàëô ñè øåïíåøå ñ Ãèìëè; îñòàíàëèòå ñå áÿõà ñúáðàëè íàêóï çàä òÿõ è òðåâîæíî èç÷àêâàõà. - Íå ñå ïëàøåòå! Áèë ñúì ñ íåãî íà ìíîãî ïúòåøåñòâèÿ, ìàêàð è íå òîëêîâà ìðà÷íè, à â Ëîìèäîë ðàçêàçâàò ëåãåíäè çà äåëàòà ìó - ìíîãî ïî-âåëèêè îò âñè÷¬êî, êîåòî ñúì âèæäàë. Òîé íÿìà äà ñå çàëóòà... àêî ìîæå äà áúäå íàìåðåíà ïúòåêà. Âúïðåêè âñè÷êèòå íè ñòðàõîâå Ãàíäàëô, íè âúâåäå òóê è ùå íè èçâåäå îòíîâî, êàêâîòî è äà ìó ñòðóâà òîâà. Ñðåä ÷åðíà íîù òîé áè îòêðèë ïúòÿ êúì äîìà ïî-ëåñíî, îòêîëêîòî êîòêèòå íà Êðàëèöà Áåðóòèåë.
Çà Îòðÿäà áå èñòèíñêî ùàñòèå, ÷å èìàõà òàêúâ âîäà÷. Íå ðàçïîëà¬ãàõà ñ ãîðèâî èëè êàêúâòî è äà áèëî ìàòåðèàë çà ôàêëè, ìíîãî íåùà áÿõà èçîñòàâèëè â îò÷àÿíàòà áëúñêàíèöà ïðåä âðàòàòà. À áåç ñâåòëèíà ñêîðî áèõà èçïàäíàëè â áåäà. Íå ñòèãà, ÷å òðÿáâàøå äà èçáèðàò ïúòÿ ñè ñðåä ìíîãîáðîéíèòå òóíåëè, íî è íà ìíîãî ìåñòà êðàé ïúòåêàòà èìàøå äóïêè, ÿìè è ìðà÷íè êëàäåíöè, â êîèòî îòåêâàõà îòìèíàâàùèòå èì ñòúï¬êè. Â ñòåíèòå è ïîäà èìàøå ïðîöåïè è âäëúáíàòèíè, îò âðåìå íà âðåìå ïóêíàòèíèòå çåéâàõà ïðàâî ïðåä êðàêàòà èì. Íàé-ãîëÿìàòà áå íàä ñåäåì ôóòà øèðîêà è Ïèïèí äúëãî òðÿáâàøå äà ñáèðà êóðàæ, ïðåäè äà ñêî÷è ïðåç óæàñÿâàùàòà áåçäíà. Äàëå÷å îòäîëó äîëèòàøå øóì íà êèïíàëè âîäè, ñÿêàø â äúëáèíèòå ñå âúðòåøå îãðîìíî âîäåíè÷íî êîëåëî.
- Âúæå! - ïðîìúðìîðè Ñàì. - Çíàåõ ñè, ÷å èìà äà ãî òúðñÿ, àêî íå ñå çàïàñÿ!
Îïàñíîñòèòå çà÷åñòèõà è ïîõîäúò ñòàíà ïî-áàâåí. Âå÷å èì ñå ñòðó¬âàøå, ÷å ñå òúòðÿò áåçêðàé, íàïðåä è âñå íàïðåä êúì ñúðöåòî íà ïëàíè¬íèòå. Áÿõà èçìîðåíè äî ñìúðò è âñå ïàê íå îòêðèâàõà óòåõà â ìèñúëòà äà ñïðàò íÿêúäå. Ñëåä èçáàâëåíèåòî, õðàíàòà è ãëúòêàòà åëèêñèð Ôðîäî ñå áå ïîîêîïèòèë çà ìàëêî, íî ñåãà â äóøàòà ìó îòíîâî ïðîïúëçÿ äúëáî¬êà òðåâîãà, ïðåðàñòâàùà â óæàñ. Ìàêàð â Ëîìèäîë äà ãî áÿõà èçëåêóâà¬ëè îò êèíæàëíèÿ óäàð, äúëáîêàòà ðàíà íå áå èç÷åçíàëà áåçñëåäíî. Ñåòè¬âàòà ìó áÿõà ïî-èçîñòðåíè è ïî-ëåñíî óñåùàõà íåâèäèìèòå íåùà. Åäèí îò ïðèçíàöèòå íà ïðîìÿíàòà, êîéòî ñêîðî çàáåëÿçà, áå, ÷å ìîæåøå äà âèæäà â ìðàêà ïî-äîáðå îò âñè÷êèòå ñè ñïúòíèöè, îñâåí ìîæå áè Ãàí¬äàëô. Òúé èëè èíà÷å, òîé áå Íîñèòåëÿò - Ïðúñòåíúò âèñåøå íà âåðèæ¬êàòà ñè â ïàçâàòà ìó è íà ìîìåíòè ñå ïðåâðúùàøå â òåæúê òîâàð. Ñúñ ñèãóðíîñò óñåùàøå çëîòî íåéäå íàïðåä è çëîòî, êîåòî ãè ñëåäâà, àëà íå êàçâàøå íèùî. Ñàìî îùå ïî-çäðàâî ñòèñêàøå äðúæêàòà íà ìå÷à ñè è óïîðèòî ïðîäúëæàâàøå äà êðà÷è.
Çàä íåãî Îòðÿäúò ðàçãîâàðÿøå ðÿäêî è ñàìî ñúñ çàáúðçàí øåïîò. Íå ñå ÷óâàøå íèòî çâóê îñâåí ñîáñòâåíèòå èì ñòúïêè: ãëóõîòî òðîïîëåíå îò äæóäæåøêèòå áîòóøè íà Ãèìëè; òåæêàòà ïîõîäêà íà Áîðîìèð; ëåêàòà êðà÷êà íà Ëåãîëàñ; ìåêîòî, åäâà äîëîâèìî ïîòðîïâàíå íà õîáèòîâè íîçå è íàé-îòçàä - øèðîêèòå, áàâíè è òâúðäè ñòúïêè íà Àðàãîðí. Êîãàòî ñïèðàõà çà ìèã, íå ÷óâàõà ñúâñåì íèùî, ñàìî ïîíÿêîãà èç ìðàêà êàïåõà èëè ñå ïðîöåæäàõà íåâèäèìè ñòðóéêè âîäà. Àëà Ôðîäî çàïî÷âà¬øå äà ÷óâà èëè äà ñè âúîáðàçÿâà, ÷å ÷óâà îùå íåùî, íàïîìíÿùî ëåêàòà ñòúïêà íà áåçøóìíè áîñè íîçå. Òî íå ñå çàñèëâàøå, íèòî ñå ïðèáëèæàâà¬øå äîñòàòú÷íî, çà äà ñå óâåðè, ÷å íàèñòèíà ãî ÷óâà, íî âåäíúæ çàïî÷íàëî, íå ñòèõâàøå, äîêàòî Îòðÿäúò ñå äâèæåøå. È âñå ïàê íå áåøå åõî, çàùîòî, êîãàòî ñïèðàõà òî òðàåøå îùå ìàëêî îò ñàìî ñåáå ñè è ñåòíå çàìèðàøå.
Áÿõà âëåçëè â Ìèíèòå ïî ìðúêíàëî. Âå÷å íÿêîëêî ÷àñà âúðâÿõà ïî÷òè áåç ïî÷èâêà, êîãàòî Ãàíäàëô ñå íàòúêíà íà ïúðâîòî ñåðèîçíî çàò¬ðóäíåíèå. Ïðåä íåãî çååøå øèðîê ìðà÷åí îòâîð êúì òðè êîðèäîðà - è òðèòå âîäåõà â åäíà ïîñîêà, íà èçòîê, íî ëåâèÿò ñå ñïóñêàøå íàäîëó, äîêàòî äåñíèÿò ñå èçêà÷âàøå íàãîðå, à ñðåäíèÿò ïúò, èçãëåæäà, ïðîäúë¬æàâàøå ãëàäúê è ðàâåí, íî ìíîãî òåñåí.
- Èçîáùî íå ñè ñïîìíÿì òîâà ìÿñòî! - êàçà Ãàíäàëô, çàñòàíàë íå¬óâåðåí ïîä àðêàòà. Òîé íàäèãíà æåçúëà ñè ñ íàäåæäà äà îòêðèå íÿêîé çíàê èëè íàäïèñ, êîéòî äà ìó ïîìîãíå â èçáîðà, íî íå ñå çàáåëÿçâàøå íèùî ïîäîáíî. Òîé ïîêëàòè ãëàâà. - Ìíîãî ñúì óìîðåí, çà äà ðåøà. À ïðåäïîëàãàì, ÷å è âñè÷êè âèå ñòå óìîðåíè êàòî ìåí, ìîæå áè è ïîâå÷å. Íàé-äîáðå äà ñïðåì òóê äî êðàÿ íà íîùòà. Çíàåòå êàêâî èñêàì äà êàæà! Òóê âúòðå öàðóâà âå÷åí ìðàê, íî íàâúí êúñíàòà ëóíà êëîíè íà çàïàä è ïîëóíîù îòìèíàâà.
- Ãîðêèÿò ñòàð Áèë! - êàçà Ñàì. - Ïèòàì ñå êúäå ëè å. Íàäÿâàì ñå, ÷å îíèÿ âúëöè îùå íå ñà ãî õâàíàëè.
Âëÿâî îò ãîëÿìàòà àðêà îòêðèõà êàìåííà âðàòà - òÿ áå çàòâîðåíà, íî áå äîñòàòú÷åí ëåê íàòèñê, çà äà ñå çàâúðòè ïëàâíî íàâúòðå. Çàä íåÿ êàòî ÷å ñå êðèåøå ïðîñòîðíà çàëà, èçñå÷åíà â ñêàëàòà.
- Ñòîéòå! Ñòîéòå! - èçâèêà Ãàíäàëô, êîãàòî Ìåðè è Ïèïèí ñå âòóð¬íàõà íàïðåä, äîâîëíè äà îòêðèÿò ìÿñòî, êúäåòî ìîãàò äà ïî÷èíàò è äà ñå ÷óâñòâàò, ïîíå ìàëêî ïî-çàùèòåíè, îòêîëêîòî â îòêðèòèÿ êîðèäîð. - Ñòîéòå! Îùå íå çíàåòå êàêâî èìà âúòðå. Àç ùå ìèíà ïðúâ.
Òîé âëåçå ïðåäïàçëèâî è îñòàíàëèòå ãî ïîñëåäâàõà åäèí ïî åäèí.
- Åòî! - êàçà Ãàíäàëô, ñî÷åéêè ñ æåçúëà ñè êúì ñðåäàòà íà ïîäà.
Âñè÷êè âèäÿõà ïðåä êðàêàòà ìó øèðîêà êðúãëà äóïêà êàòî îòâîð íà êëàäåíåö. Ñòðîøåíè ðúæäèâè âåðèãè ëåæàõà ïî ðúáà è âèñÿõà â ÷åðíàòà øàõòà. Íàîêîëî ñå òúðêàëÿõà êàìåííè îòëîìêè.
- Íÿêîé îò âàñ ìîæåøå äà ïàäíå âúòðå è îùå äà ñå ÷óäè êîãà ëè ùå ñòèãíå äúíîòî - êàçà Àðàãîðí íà Ìåðè. - Äîêàòî èìàòå âîäà÷, îñòàâåòå ãî äà âúðâè ïðúâ.
- Èçãëåæäà, òîâà å áèëî ñòàÿ çà ñòðàæàòà, íàäçèðàâàùà òðèòå êî¬ðèäîðà - êàçà Ãèìëè. - Òàçè äóïêà î÷åâèäíî å áèëà êëàäåíåö çà ïàçà÷è¬òå, ïîêðèò ñ êàìåíåí ïîõëóïàê. Íî ïîõëóïàêúò å ðàçáèò è âñè÷êè òðÿá¬âà äà âíèìàâàìå â òúìíîòî.
Ïèïèí óñåùàøå ñòðàííî âëå÷åíèå êúì êëàäåíåöà. Äîêàòî îñòàíà¬ëèòå ðàçãúâàõà îäåÿëàòà è ïðèãîòâÿõà ëåãëà êðàé ñòåíèòå íà çàëàòà, êîëêîòî ìîæå ïî-äàëå÷ îò äóïêàòà â ïîäà, òîé ïðîïúëçÿ êúì ðúáà è íàäíèêíà íàäîëó. Â ëèöåòî ìó óäàðè õëàäåí âúçäóõ, èçëèòàù îò íåâèäèìè äúëáèíè. Âíåçàïåí èìïóëñ ãî òëàñíà äà íàïèïà åäèí êàìåíåí îò¬ëîìúê è äà ãî ïóñíå â áåçäíàòà. Óñåòè êàê ñúðöåòî ìó óäàðè ìíîãî ïúòè, ïðåäè äà ñå ÷óå çâóê. Ñåòíå íåéäå äîëó, êàòî ÷å êàìúêúò áå ïàä¬íàë ñðåä äúëáîêà âîäà â íÿêàêâà ïåùåðà, ñå ðàçäàäå öàìáóóð - ìíîãî äàëå÷íî, íî çàñèëåíî è îòåêâàùî èç êàìåííàòà òðúáà.
- Êàêâî å òîâà? - âúçêëèêíà Ãàíäàëô.
Êîãàòî Ïèïèí ïðèçíà êàêâî å íàïðàâèë, òîé âúçäúõíà ñ îáëåê÷å¬íèå, íî áå ðàçãíåâåí è Ïèïèí âèäÿ êàê î÷èòå ìó ñâÿòêàò.
- Ãëóïàâ Òóê! - èçðúìæà âúëøåáíèêúò. - Òîâà å ñåðèîçíî ïúòóâà¬íå, à íå íÿêàêâà ñè õîáèòîâà ðàçõîäêà. Ñëåäâàùèÿ ïúò ñå õâúðëè âúòðå, òà ïîâå÷å äà íå íè ïðå÷èø. Êðîòóâàé ñåãà!
Íÿêîëêî ìèíóòè íå ñå ÷ó íèùî äðóãî, íî ïîñëå îò äúëáèíèòå äîëå¬òÿõà ñëàáè óäàðè: Òóì-òóï, òóï-òóì. Òå ñïðÿõà è êîãàòî åõîòî çàãëúõ¬íà, îòíîâî ñå ïîâòîðèõà: òóï-òóì, òóì-òóï, òóï-òóï, òóì. Çâó÷àõà îáåçïîêîÿâàùî, êàòî íÿêàêâè ñèãíàëè, íî ñëåä ìàëêî ÷óêàíåòî çàòèõíà è ïîâå÷å íå ãî ÷óõà.
- Òîâà áÿõà óäàðè íà ÷óê èëè èçîáùî íå ðàçáèðàì îò òèÿ íåùà - êàçà Ãèìëè.
- Äà - êàçà Ãàíäàëô - è òîâà íå ìè õàðåñâà. Ìîæå äà íÿìà íèùî îáùî ñ ãëóïàâèÿ êàìúê íà Ïåðåãðèí, íî âåðîÿòíî ñìå ñìóòèëè íåùî, êîåòî áè áèëî ïî-äîáðå äà îñòàíå íà ìèðà. Ìîëÿ âè, íå ïðàâåòå âå÷å íèùî ïîäîáíî! Äà ñå íàäÿâàìå, ÷å ùå îòïî÷èíåì áåç ïîâå÷å âúëíåíèÿ. Òè, Ïèïèí, çà íàãðàäà ìîæåø äà ïîåìåø ïúðâàòà ñòðàæà - èçðúìæà òîé, äîêàòî ñå îìîòàâàøå â îäåÿëîòî.
Îêàÿí, Ïèïèí ñåäíà êðàé âðàòàòà ñðåä íåïðîãëåäíèÿ ìðàê, àëà íå¬ïðåñòàííî ñå îçúðòàøå îò ñòðàõ, ÷å íåùî íåçíàéíî ùå èçïúëçè îò êëàäå¬íåöà. Èñêàøå ìó ñå äà ïîêðèå äóïêàòà, òà áèëî è ñàìî ñ îäåÿëî, íî íå ñìååøå äà ïîìðúäíå èëè äà ñå äîáëèæè äî íåÿ, ìàêàð ÷å Ãàíäàëô èçãëåæäàøå çàñïàë.
Ãàíäàëô ëåæåøå íåïîäâèæåí è áåçìúëâåí, íî âñúùíîñò áå áóäåí. Äúëáîêî çàìèñëåí, òîé ñå ìú÷åøå äà ñè ïðèïîìíè äî íàé-äðåáíè ïîäðîáíîñòè ïðåäèøíîòî ñè ïúòóâàíå ïðåç Ìèíèòå è òðåâîæíî ïðåöåíÿâà¬øå êîÿ ïîñîêà äà èçáåðå ïî-íàòàòúê; åäèí ïîãðåøåí çàâîé ñåãà ìîæåøå äà äîâåäå äî ãèáåë. Ñëåä îêîëî ÷àñ òîé ñòàíà è ñå ïðèáëèæè äî Ïèïèí.
- Èäè â íÿêîå úãúë÷å äà ïîñïèø, ìîåòî ìîì÷å - äîáðîäóøíî êàçà òîé. - Ñèãóðíî ìíîãî òè ñå ñïè. Àç íå ìîãà äà ìèãíà, òúé ÷å íèùî íå ìè ïðå÷è äà ïîåìà è ñòðàæàòà.
„Çíàì êàêâî ìè å - ïðîìúðìîðè ñè òîé, ñÿäàéêè êðàé âðàòàòà. - Ïóøè ìè ñå! Íå ñúì çàïàëâàë îò îíàÿ ñóòðèí ïðåäè ñíåæíàòà áóðÿ."
Ïîñëåäíîòî, êîåòî âèäÿ Ïèïèí, ïîòúâàéêè â ñúíÿ, áå ñóìðà÷íèÿò îáðàç íà ñòàðèÿ âúëøåáíèê, ñâèò íà ïîäà, çàêðèë ñúñ ñúñóõðåíè ðúöå ïëàìòÿùà ìåæäó êîëåíåòå ìó òðåñ÷èöà. Çà ìèã êîëåáëèâàòà ñâåòëèíà î÷åðòà îñòðèÿ ìó íîñ è îáëà÷å äèì.
Îò äúëáîêèÿ ñúí ãè ðàçáóäè Ãàêäàëô. Îêîëî øåñò ÷àñà òîé áå ñòîÿë ñàì íà ñòðàæà, òà äðóãèòå äà ñè ïî÷èíàò.
- Äîêàòî ñåäÿõ, âçåõ ðåøåíèå - êàçà òîé. - Ñðåäíèòò ïúò íå ìè õàðåñâà íà ïèïàíå, à ëåâèÿò íå ìè ñå íðàâè ïî ìèðèñ - äîëó âúçäóõúò å çàñòîÿë, èëè èçîáùî íå ìå áèâà çà âîäà÷. Ùå èçáåðà äåñíèÿò êîðèäîð. Âðåìå å îòíîâî äà çàïî÷íåì èçêà÷âàíåòî.
Îñåì ÷àñà âúðâÿõà íàïðåä èç ìðàêà, áåç äà ñå áðîÿò äâå êðàòêè ïî÷èâêè; íå ñðåùíàõà îïàñíîñò, íå ÷óõà íèùî è íå âèäÿõà íèùî îñâåí ñëàáèòå îòáëÿñúöè íà ñâåòëèíàòà â ðúêàòà íà âúëøåáíèêà, ïîäñêà÷àùà ïðåä òÿõ êàòî áëóæäàåù îãúí. Êîðèäîðúò, êîéòî áÿõà èçáðàëè, ðàâíî¬ìåðíî ñå âèåøå íàãîðå. Äîêîëêîòî ìîæåõà äà ïðåöåíÿò, òîé îïèñâàøå øèðîêè âúçõîäÿùè äúãè è ñ èçêà÷âàíåòî ñòàâàøå âñå ïî-âèñîê è ïî-ïðîñòîðåí. Ñåãà îòñòðàíè íÿìàøå îòâîðè êúì äðóãè ãàëåðèè è òóíåëè, à ïîäúò áå ãëàäúê è çäðàâ, áåç ÿìè è ïóêíàòèíè. Î÷åâèäíî áÿõà ñå íàòúê¬íàëè íà íÿêîãàøåí ãëàâåí ïúò è ñå ïðèäâèæâàõà ïî-áúðçî, îòêîëêîòî ïðè ïúðâèÿ ïðåõîä.
Ïî òîçè ïúò íàïðåäíàõà ñ îêîëî ïåòíàäåñåò ìèëè íà èçòîê ïî ïðàâà ëèíèÿ, ìàêàð ÷å âñúùíîñò òðÿáâà äà áÿõà èçìèíàëè äâàäåñåò è ïîâå÷å ìèëè. Ñ èçäèãàíåòî íà êîðèäîðà Ôðîäî ìàëêî ñå ïîîáîäðè, íî âñå îùå ñå ÷óâñòâàøå ïîòèñíàò è îò âðåìå íà âðåìå ÷óâàøå èëè ìèñëåøå, ÷å ÷óâà, äàëå÷ çàä Îòðÿäà, íàä òðîïîòà è ïîòóïâàíåòî íà êðàêàòà èì, äà çâó÷è ñëåäÿùà ãè ñòúïêà, êîÿòî íå áå åõî.
Áÿõà èçìèíàëè òîëêîâà ïúò, êîëêîòî õîáèòèòå ìîæåõà äà èçäúð¬æàò áåç ïî÷èâêà, è âñè÷êè ìèñëåõà êúäå ùå ìîãàò äà ïîñïÿò, êîãàòî îòäÿñíî è îòëÿâî ñòåíèòå èç÷åçíàõà. Êàòî ÷å áÿõà ïðåìèíàëè ïðåç íÿ¬êàêâà ñâîäåñòà ïîðòà â ÷åðíî è ïóñòî ïðîñòðàíñòâî. Èçîòçàä ìîùíî íàõ¬ëóâàøå òîïúë âúçäóõ, à ìðàêúò îòïðåä õëàäíååøå ïî ëèöàòà èì. Ñïðÿõà è òðåâîæíî ñå ñêóï÷èõà åäèí äî äðóã.
Ãàíäàëô èçãëåæäàøå äîâîëåí.
- Èçáðàë ñúì âåðíèÿ ïúò - êàçà òîé. - Íàé-ñåòíå íàâëèçàìå â æèëèùíàòà ÷àñò è ïðåäïîëàãàì, ÷å íå ñìå äàëå÷ îò èçòî÷íèÿ êðàé. Íî ñìå âèñîêî, àêî íå ãðåøà, ìíîãî ïî-âèñîêî îò Ñìóòíîëåéñêàòà ïîðòà. Êàêòî óñåùàì âúçäóõà, ñèãóðíî ñìå â ïðîñòîðíà çàëà. Ùå ðèñêóâàì çà ìàëêî äà ñâåòíà êàêòî òðÿáâà.
Òîé âäèãíà æåçúëà ñè è çà êðàòúê ìèã ñâåòëèíàòà èçáóõíà êàòî ìúëíèÿ. Îãðîìíè ñåíêè ïîäñêî÷èõà è ïîáÿãíàõà è çà ñåêóíäà ïúòíèöè¬òå âèäÿõà íàä ãëàâèòå ñè ïðîñòîðåí ñâîä, ïîäïðÿí îò ìíîæåñòâî ìîãúùè êîëîíè, èçñå÷åíè â êàìúêà. Ïðåä òÿõ è îò äâåòå èì ñòðàíè ñå ðàçòâàðÿøå îãðîìíà ïóñòà çàëà; ïîëèðàíè è ãëàäêè êàòî ñòúêëî, ÷åðíèòå é ñòåíè áëåñòÿõà è ñèÿåõà. Âèäÿõà îùå òðè âõîäà, òðè ìðà÷íè ÷åðíè àðêè -åäíà íà èçòîê, ïðàâî ïðåä òÿõ, è ïî åäíà îòëÿâî è îòäÿñíî. Ïîñëå ñâåò¬ëèíàòà èçãàñíà.
- Çàñåãà ùå ðèñêóâàì ñàìî òîëêîâà - êàçà Ãàíäàëô. - Òóê íÿêîãà èìàøå ãîëåìè ïðîçîðöè â ïëàíèíñêèÿ ñêëîí è øàõòè, âîäåùè êúì ñâåò¬ëèíàòà â íàé-ãîðíèòå åòàæè íà Ìèíèòå. Ìèñëÿ, ÷å ñåãà ñìå ãè äîñòèãíà¬ëè, íî íàâúí îòíîâî å íîù è äî ñóòðèíòà íÿìà äà ðàçáåðåì äàëè å òàêà. Àêî ñúì ïðàâ, óòðå ìîæå íàèñòèíà äà âèäèì êàê çîðàòà íàäíè÷à ïðåç ïðîçîðöèòå. Íî ìåæäóâðåìåííî å çà ïðåäïî÷èòàíå äà íå ïðîäúëæàâàìå. Íåêà ñè ïî÷èíåì, àêî ìîæåì. Äîñåãà âñè÷êî ìèíà äîáðå è îòõâúðëèõìå ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò ìðà÷íèÿ ïðåõîä. Íî íè ÷àêà îùå ìíîãî ïúò äî Ïîð¬òàòà, îòâîðåíà êúì ñâåòà.
Ïðåêàðàõà òàçè íîù â îãðîìíàòà ïåùåðíà çàëà, ñãóøåíè åäèí äî äðóã â úãúëà, çà äà ñå ïðåäïàçÿò îò òå÷åíèåòî; îòêúì èçòî÷íàòà àðêà êàòî ÷å íåïðåêúñíàòî íàõëóâàøå ñòóäåí âúçäóõ. Äîêàòî ëåæàõà, ìðà¬êúò òåãíåøå îò âñè÷êè ñòðàíè, äúëáîê è áåçêîíå÷åí; ïîòèñêàõà ãè ñàìî¬òàòà è íåîáÿòíîñòòà íà èçäúëáàíèòå çàëè, íà áåçêðàéíî ðàçêëîíåíèòå ñòúëáè è êîðèäîðè. È íàé-äèâèòå èçìèñëèöè, êîèòî ìðà÷íàòà ìúëâà áå íàøåïâàëà íà õîáèòèòå, áëåäíååõà ïðåä èñòèíñêèòå óæàñè è çàãàäêè íà Ìîðèÿ.
- Òóê íÿêîãà òðÿáâà äà å èìàëî ãîëÿìà íàâàëèöà îò äæóäæåòà - êàçà Ñàì - è âñè÷êè äà ñà ðîâè÷êàëè êàòî ÿçîâöè ïîíå ïåòñòîòèí ãîäè¬íè, çà äà ñúòâîðÿò òîâà, ÷å îòãîðå íà âñè÷êî è ïîâå÷åòî å â êîðàâà ñêàëà! Çà êàêâî ñà ãî íàïðàâèëè? Ñèãóðíî íå ñà æèâåëè èç òèÿ òúìíè äóïêè?
- Íå ñà äóïêè - êàçà Ãèìëè. - Òîâà å âåëèêîòî öàðñòâî è ãðàä Äæóäæåòâîð. È â äðåâíè âðåìåíà òîé íå å áèë òúìåí, à ïúëåí ñúñ ñâåò¬ëèíà è âåëè÷èå, êàêòî ãî ïîìíÿò è äî äíåñ íàøèòå ïåñíè.
Òîé ñå íàäèãíà è èçïðàâåí â ìðàêà, çàïÿ ñ äúëáîê ãëàñ, à åõîòî ñå íîñåøå êúì ñâîäà:

Ñâåòúò áå ìëàä, âúðõúò çåëåí
è Ìåñåöúò íåîïåòíåí,
áåç èìå - êàìúê, âèð, òðåâè, 
Äóðèí, êîãàòî ñå ÿâè.
Òîé èìåíà èì îòðåäè,
ïè ìëàäè èçâîðíè âîäè; 
òîé â Îãëåäàëíîòî ñå âçðÿ 
è ñÿêàø ïåðëåí íèç ñúçðÿ-
êîðîíà áëåäà îò çâåçäè 
íàä îáðàçà ìó äà òðåïòè.

Ñâåòúò áå ÷èñò, âèñîê âúðõúò
è îùå òà÷åøå ñâåòúò
êðàëå ìîãúùè â Ãîíäîëèí 
è Íàðãîòðîíä; íî ïúòÿò ñèí 
íà Çàïàä áå èì îòðåäåí. 
Ñâåòúò áå ÷èñò â Äóðèíîâ äåí.

Òîé áåøå êðàë ñúñ òðîí âèñîê 
â ïîäçåìåí êàìåíåí ÷åðòîã 
ñ òàâàí îò çëàòî, ñðåáðåí ïîä 
è ñ ðóíè íàä âúëøåáåí âõîä. 
Çâåçäè, è ñëúíöå, è ëóíà
äàðèõà ÿñíà ñâåòëèíà
â êðèñòàëíè ëàìïè äà áëåñòè,
íàâúí ùîì ìðàêúò ñå ñãúñòè.

Òàì ÷óê íàïåâíî çàçâúíÿ, 
äëåòî äúëáàåøå ñòåíà; 
êîâÿõà òàì è ìå÷, è ùèò;
ìèíüîð ïðîáèâàøå ãðàíèò. 
Áåðèë, è ïåðëè, è îïàë, 
è ðèçíèöè îò çäðàâ ìåòàë, 
òîïîð è áðîíÿ, ìå÷ è øëåì 
òàì òðóïàõà ñå äåí ñëåä äåí.

Íàðîäúò ìó íåóìîðèì 
ñúñ ïåñåí ñëàâåøå Äóðèí,
ðàçëÿõà àðôè íåæåí çâúí 
è ïååõà òðúáè íàâúí.

Ñâåòúò å ñèâ, âúðõúò å ñòàð, 
â êîâà÷íèöàòà íÿìà æàð; 
íå ùå çàïåå àðôà ïàê - 
Äóðèí ëåæè â ãðîáîâåí ìðàê 
äàëå÷ îò ñâåòëèíà è øóì 
âúâ Ìîðèÿ, âúâ Õàçàä-äóì. 
Íî è äî äíåñ áëåñòÿò çâåçäè 
ïîä Îãëåäàëíèòå âîäè -
êîðîíàòà ñðåä ìðàêà ñèí 
î÷àêâà è äî äíåñ Äóðèí.

- Õàðåñâà ìè! - êàçà Ñàì. - Áèõ èñêàë äà ãî íàó÷à. Âúâ Ìîðèÿ, âúâ Õàçàä-äóì! Íî êàòî ìèñëÿ çà âñè÷êè òèÿ ëàìïè, ìðàêúò ìè ñå ñòðóâà ïî-òåæúê. Èìà ëè îùå ïî òèÿ ìåñòà êóïèùà çëàòî è ñêúïîöåííîñòè?
Ãèìëè ìúë÷åøå. Ñëåä êàòî áå èçïÿë ïåñåíòà ñè, òîé íå æåëàåøå äà êàæå íèùî ïîâå÷å.
- Êóïèùà ñêúïîöåííîñòè? - îáàäè ñå Ãàíäàëô. - Íå. Îðêèòå íå¬âåäíúæ ñà ïëÿ÷êîñâàëè Ìîðèÿ, íèùî íå å îñòàíàëî èç ãîðíèòå çàëè. À îòêàêòî èçáÿãàõà äæóäæåòàòà, íèêîé íå ñìåå äà ïîäèðè øàõòèòå è ñúê¬ðîâèùíèöèòå èç äúëáèíèòå - çàëèâà ãè âîäà... èëè ñÿíêàòà íà ñòðàõà.
- Òîãàâà çàùî äæóäæåòàòà èñêàò äà ñå âúðíàò? - çàïèòà Ñàì.
- Çà ìèòðèë - îòãîâîðè Ãàíäàëô. - Áîãàòñòâîòî íà Ìîðèÿ íå ñå êðèåøå â çëàòîòî è ñêúïîöåííîñòèòå, èãðà÷êèòå íà äæóäæåòàòà; íèòî â æåëÿçîòî, òåõíèÿ ñëóãà. Âÿðíî, íàìèðàõà ãè òóê, îñîáåíî æåëÿçîòî, íî íÿìàøå íóæäà äà äúëáàÿò çà òÿõ - îò òúðãîâèÿ ìîæåõà äà ïîëó÷àò âñè÷êî, êîåòî æåëàåõà. Çàùîòî åäèíñòâåíî òóê â öÿë ñâÿò ñå íàìèðàøå ìîðèéñêîòî èëè èñòèíñêîòî ñðåáðî, êàêòî ãî íàðè÷àõà íÿêîè; åëôè÷åñêîòî íàçâàíèå å ìèòðèë. Äæóäæåòàòà èìàò äðóãî íàçâàíèå, êîåòî íå êàçâàò íèêîìó. Òîé ñòðóâàøå äåñåò ïúòè ïîâå÷å îò çëàòîòî, à äíåñ èçîá¬ùî íÿìà öåíà, çàùîòî ìàëêî å îñòàíàë ïî çåìÿòà, à äîðè è îðêèòå íå ñìåÿò äà äúëáàÿò òóê, çà äà ãî äèðÿò. Çàëåæèòå âîäÿò íà ñåâåð, êúì Êàðàäðàñ, è íàäîëó, êúì ìðàêà. Äæóäæåòàòà íå ðàçêàçâàò çà òîâà, íî êàêòî áå îñíîâà íà áîãàòñòâîòî èì, ìèòðèëúò ñòàíà è òÿõíà ãèáåë - ïðåêàëåíî àë÷íî è ïðåêàëåíî äúëáîêî êîïàõà òå è íàðóøèõà ïîêîÿ íà îíîâà, îò êîåòî èçáÿãàõà. Çëîòî íà Äóðèí. Ïî÷òè âñè÷êî, êîåòî òå èçíå¬ñîõà íà áÿë ñâÿò, å ñúáðàíî îò îðêèòå è ïîäíåñåíî êàòî äàíúê íà Ñàóðîí, êîéòî ëàìòè çà íåãî. Ìèòðèë! Âñè÷êè ãî æåëàåõà. Òîé ìîæåøå äà ñå êîâå êàòî ìåä è äà ñå ïîëèðà êàòî ñòúêëî, à äæóäæåòàòà çíàåõà êàê äà èçðàáîòâàò îò íåãî ìåòàë - ëåê è âñå ïàê ïî-òâúðä îò çàêàëåíà ñòîìàíà. Ïî êðàñîòà ïðèëè÷àøå íà îáèêíîâåíî ñðåáðî, íî õóáîñòòà íà ìèòðèëà íå ãóáåøå áëÿñúê, íèòî ïîòúìíÿâàøå. Åëôèòå ãî îáè÷àõà îò äóøà è ìåæäó äðóãîòî ãî èçïîëçâàõà, çà äà ïðàâÿò èòèëäèí, çâåçäîëóí, êîéòî âèäÿõìå íà âðàòàòà. Áèëáî èìàøå ìèòðèëîâà ðèçíèöà, ïîäàðúê îò Òîðèí. Ïèòàì ñå êàêâî ëè å ñòàíàëî ñ íåÿ? Ñèãóðíî äî äåí-äíåøåí ñúáèðà ïðàõà â Äîìà íà ìàòîìèòå â Ãîëÿì Äúëáàëíèê.
- Êàêâî? - ñåïíà ñå Ãèìëè. - Ðèçíèöà îò ìîðèéñêî ñðåáðî? Òîâà å áèë êðàëñêè ïîäàðúê!
- Äà - ñúãëàñè ñå Ãàíäàëô. - Íèêîãà íå ñúì ìó ãî êàçâàë, íî òÿ ñòðóâàøå ïîâå÷å îò öÿëîòî Ãðàôñòâî ñ âñè÷êî â íåãî.
Ôðîäî ïðåìúë÷à, íî ïúõíà ðúêà ïîä òóíèêàòà ñè è äîêîñíà áðúíêèòå íà ðèçíèöàòà. Îáõâàùàøå ãî øåìåò ïðè ìèñúëòà, ÷å ñå å ðàçõîæ¬äàë ñ öÿëàòà ñòîéíîñò íà Ãðàôñòâîòî ïîä ÿêåòî ñè. Çíàåøå ëè Áèëáî? Íå ñå ñúìíÿâàøå, ÷å Áèëáî îòëè÷íî å çíàåë âñè÷êî. Ïîäàðúêúò íàèñòèíà áå êðàëñêè. Íî ñåãà ìèñëèòå ìó îòëåòÿõà íàäàëå÷ îò ìðà÷íèòå Ìèíè - êúì Ëîìèäîë, êúì Áèëáî è êúì Òîðáîäúí â äíèòå, êîãàòî Áèëáî îùå æèâååøå òàì. Îò âñå ñúðöå æåëàåøå äà ñå âúðíå â îíèÿ äíè, äà íå å  ÷óâàë çà Ìîðèÿ, çà ìèòðèë... è çà Ïðúñòåíà.
Íàñòàíà äúëáîêà òèøèíà. Äðóãèòå çàñïàõà åäèí ïî åäèí. Ôðîäî áå íà ñòðàæà. Îáõâàíà ãî óæàñ, ïðîïúëçÿë ñÿêàø êàòî äúõ îò äúëáèíèòå ïðåç íåâèäèìè âðàòè. Ðúöåòå ìó èçñòèíàõà, ïî ÷åëîòî ìó èçáè ïîò. Âñëóø¬âàøå ñå. Ïðåç òåçè äâà áåçêðàéíè ÷àñà òîé öÿë ñå áå ïðåâúðíàë â ñëóõ,  àëà íå ÷ó íèêàêúâ çâóê, äîðè è âúîáðàæàåìîòî åõî íà ñòúïêè.
Íàðÿäúò ìó ïî÷òè áå ïðèâúðøèë, êîãàòî â äàëå÷èíàòà, êúäåòî ïðåäïîëàãàøå, ÷å å çàïàäíèÿò ñâîä, ìó ñå ñòîðè, ÷å âèæäà äâå áëåäè ñâåòëè òî÷êè, ïî÷òè êàòî ôîñôîðåñöèðàùè î÷è. Ñåïíà ñå. Ãëàâàòà ìó áå êëþì¬íàëà. „Áåç ìàëêî äà çàñïÿ íà ïîñò - ïîìèñëè ñè òîé. - Òúêìî çàïî÷âàõ äà ñúíóâàì." Èçïðàâè ñå, ðàçòúðêà î÷è è ñòîÿ, çàãëåäàí â ìðàêà, äîêàòî Ëåãîëàñ ãî ñìåíè.
Ëåãíà ñè è áúðçî çàñïà, íî ñúíÿò êàòî ÷å ïðîäúëæàâàøå - äî÷ó  øåïîò è âèäÿ êàê äâå áëåäè ñâåòëè òî÷êè áàâíî ñå ïðèáëèæàâàò. Ñúáóäè ñå. Äðóãàðèòå ìó òèõè÷êî ðàçãîâàðÿõà êðàé íåãî è íåÿñíà ñâåòëèíà îãëÿâàøå ëèöåòî ìó. Âèñîêî íàä èçòî÷íàòà àðêà, ïðåç åäíà øàõòà áëèçî äî ñâîäà, ïðîçèðàøå ñìúòíî ñèÿíèå; à îò äðóãàòà ñòðàíà íà çàëàòà ïðåç ñåâåðíàòà àðêà ñúùî ïðèìèãâàøå ñëàáà äàëå÷íà ñâåòëèíà.
Ôðîäî ñå íàäèãíà è ñåäíà.
- Äîáðî óòðî! - êàçà Ãàíäàëô. - Çàùîòî íàé-ñåòíå îòíîâî å óòðî. Âèæäàø ëè, àç áÿõ ïðàâ. Íàìèðàìå ñå âèñîêî â èçòî÷íèÿ êðàé íà Ìîðèÿ. Ïðåäè äà ñâúðøè äíåøíèÿò äåí, òðÿáâà äà íàìåðèì ãîëÿìàòà ïîðòà, è äà âèäèì âîäèòå íà Îãëåäàëíîòî åçåðî ñðåä Ñìóòíîëåéñêàòà äîëèíà.
- Ùå ñå ðàäâàì íà òîâà - êàçà Ãèìëè. - Âèäÿõ Ìîðèÿ è òÿ íàèñòèíà å âåëèêà, íî äíåñ å ìðà÷íà è çëîâåùà; íå îòêðèõìå ñëåäè îò ìîÿ íàðîä. Ñåãà ñå ñúìíÿâàì, ÷å Áàëèí èçîáùî å èäâàë íàñàì.
Ñëåä êàòî çàêóñèõà, Ãàíäàëô ðåøè äà ïðîäúëæàò íåçàáàâíî.
- Óìîðåíè ñìå, íî íàâúí ùå ñè ïî÷èíåì ïî-äîáðå - êàçà òîé. - Ìèñëÿ, ÷å íèêîé îò íàñ íå áè æåëàë äà ïðåêàðà îùå åäíà íîù â Ìîðèÿ.
- Íàèñòèíà - êàçà Áîðîìèð. - Êîé ïúò ùå èçáåðåì? Ïðåç èçòî÷íàòà àðêà ëè?
- Ìîæå áè - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íî îùå íå çíàì òî÷íî êúäå ñìå. Àêî íå ñúì ñå îáúðêàë ñúâñåì, ïðåäïîëàãàì, ÷å ñìå ïî-ãîðå è ïî-ñåâåðíî îò Ãîëÿìàòà ïîðòà è íàâÿðíî íÿìà äà å ëåñíî äà îòêðèåì âåðíèÿ ïúò íàäîëó êúì íåÿ. Ìàé èçòî÷íàòà àðêà ùå ñå îêàæå ïúòÿò, êîéòî òðÿáâà äà ïîåìåì, íî ïðåäè äà ðåøèì, òðÿáâà äà ñå îãëåäàìå íàîêîëî. Äà èäåì êúì òàÿ ñâåòëèíà â ñåâåðíàòà âðàòà. Àêî ìîæåì äà íàìåðèì ïðîçîðåö, òîâà ùå íè ïîìîãíå, íî ñå áîÿ, ÷å ñâåòëèíàòà èäâà ñàìî ïî äúëáîêè øàõòè.
Âîäåí îò Âúëøåáíèêà, Îòðÿäúò ìèíà ïîä ñåâåðíàòà àðêà. Îçîâàõà ñå â ïî-øèðîê êîðèäîð. Ïðîáëÿñúöèòå ñòàâàõà âñå ïî-ÿðêè è ïúòíèöèòå âèäÿõà, ÷å òå äîëèòàò îòêúì åäíà âðàòà îòäÿñíî. Âèñîêàòà, ïðàâîúãúëíà ïîðòà âñå îùå ñå äúðæåøå íà ïàíòèòå ñè è áå îòêðåõíàòà. Çàä íåÿ èìàøå ïðîñòîðíà êâàäðàòíà ñòàÿ. Òÿ áå îñâåòåíà ñìúòíî, íî çà î÷èòå èì, âçèðàëè ñå òîëêîâà äúëãî â ìðàêà, èçãëåæäàøå îñëåïèòåëíî ÿðêà è âëèçàéêè, òå çàìèæàõà.
Êðàêàòà èì ïîòúíàõà â äúëáîêèÿ ïðàõ ïî ïîäà è ñå ïðåïúíàõà â íÿêàêâè ïðåäìåòè, ïðîñíàòè êðàé âðàòàòà, ÷èÿòî ôîðìà îòíà÷àëî íå óñïÿõà äà ðàçëè÷àò. Ñòàÿòà áå îñâåòåíà îò øèðîêà øàõòà, ïðîðÿçàíà âèñîêî â îòñðåùíàòà èçòî÷íà ñòðàíà; òÿ ñå èçäèãàøå êîñî íàãîðå è íåéäå âúâ âèñèíèòå ñå ìåðæåëååøå êúñ÷å ñèíüî íåáå. Ëú÷èòå îò øàõòàòà ïàäàõà ïðàâî âúðõó åäíà ìàñà íàñðåä ñòàÿòà - ñàìîòåí ïðîäúëãîâàò áëîê, âèñîê îêîëî äâà ôóòà, âúðõó êîéòî áå ïîëîæåíà ãðàìàäíà ïëî÷à îò áÿë êàìúê.
 - Ïðèëè÷à íà ãðîáíèöà - ïðîìúðìîðè Ôðîäî è ñ íÿêàêâî ñòðàííî ïðåä÷óâñòâèå çà çëà ïðîêîáà ñå ïðèâåäå äà ïîãëåäíå ïëî÷àòà ïî-îòáëèçî. Ãàíäàëô áúðçî çàñòàíà äî íåãî.
Íà ïëî÷àòà áÿõà èçäúëáàíè ðóíè:

{Ëèïñâà êàðòèíêàòà. Ìîëÿ íÿêîé äà ÿ ñêàíèðà è èçïðàòè íà sfiction_bg@mail.com}

- Òîâà ñà äàåðîíîâè ðóíè, êàêâèòî èçïîëçâàõà íÿêîãà â Ìîðèÿ êàçà Ãàíäàëô. - Íà åçèöèòå íà õîðàòà è äæóäæåòàòà òóê å èçïèñàíî:

ÁÀËÈÍ, ÑÈÍ ÍÀ ÔÓÍÄÈÍ, 
ÂËÀÄÅÒÅË ÍÀ ÌÎÐÈß

- Çíà÷è òîé å ìúðòúâ - êàçà Ôðîäî. - Áîÿõ ñå, ÷å ùå å òàêà. Ãèìëè äðúïíà êà÷óëêàòà ïðåä ëèöåòî ñè.


Ãëàâà 5

ÌÎÑÒÚÒ ÍÀ ÕÀÇÀÄ-ÄÓÌ

Îòðÿäúò íà Ïðúñòåíà ñòîåøå áåçìúëâíî êðàé ãðîáà íà Áàëèí. Ôðîäî ñè ìèñëåøå çà Áèëáî, çà äúëãàòà ìó äðóæáà ñ äæóäæåòî çà îòäàâíàøíîòî ïîñåùåíèå íà Áàëèí â Ãðàôñòâîòî. Ñðåä òàçè ïðàøíà ïëàíèíñêà çàëà ìó ñå ñòðóâàøå, ÷å òîâà å áèëî ïðåäè õèëÿäà ãîäèíè è íà äðóãèÿ êðàé íà ñâåòà.
Íàé-ïîñëå òå ñå ðàçìúðäàõà, âäèãíàõà ïîãëåäè è âçåõà äà òúðñÿò íåùî, êîåòî áè èì ðàçêðèëî ñúäáàòà íà Áàëèí è êàêâî å ñòàíàëî ñ íåãîâèòå ñïúòíèöè. Îò äðóãàòà ñòðàíà íà çàëàòà, ïîä øàõòàòà, èìàøå îùå åäíà, ïî-ìàëêà âðàòà. Ñåãà âèæäàõà, ÷å êðàé äâåòå âðàòè ëåæàò êóï÷èíêè êîñòè, ðàçìåñåíè ñ ïðå÷óïåíè ìå÷îâå, ñåêèðè è ðàçöåïåíè ùèòîâå è øëåìîâå. Íÿêîè îò ìå÷îâåòå áÿõà èçâèòè îðêñêè ÿòàãàíè ñ ïî÷åðíåëè îñòðèåòà.
Â ñêàëíèòå ñòåíè áÿõà èçäúëáàíè ìíîãîáðîéíè íèøè, â êîèòî ëåæàõà ãîëåìè äúðâåíè ñàíäúöè, îáêîâàíè ñ æåëÿçî. Âñè÷êè áÿõà ðàçáèòè è îãðàáåíè, íî êðàé ñòðîøåíèÿ êàïàê íà åäèí îò òÿõ ëåæàõà îñòàíêè îò êíèãà. Òÿ áå íàêúëöàíà, íàäóï÷åíà, îò÷àñòè èçãîðåíà è òîëêîâà çàöàïàíà ñ ÷åðíèëêà è äðóãè òúìíè ïåòíà, íàïîìíÿùè çàñúõíàëà êðúâ, ÷å ïî÷òè íå ìîæåøå äà ñå ðàç÷åòå. Ãàíäàëô ÿ ïîâäèãíà âíèìàòåëíî, íî êîãàòî ÿ ïîëîæè íà ïëî÷àòà, ëèñòîâåòå èçïóêàõà è âçåõà äà ñå òðîøàò. Èçâåñòíî âðåìå òîé ìúë÷àëèâî ñå âçèðà â íåÿ. Çàñòàíàëè äî íåãî, Ôðîäî è Ãèìëè âèäÿõà êàê ìíîãî âíèìàòåëíî ïðåëèñòâà ñòðàíèöèòå, èçïèñàíè îò ìíîæåñòâî ðàçëè÷íè ðúöå ñ ðóíèòå íà Ìîðèÿ è Äåéë, à òóê-òàì è ñ åëôè÷åñêè øðèôò.
Íàé-ïîñëå Ãàíäàëô âäèãíà î÷è.
- Èçãëåæäà, òîâà å ëåòîïèñ çà ñúäáàòà íà íàðîäà íà Áàëèí - êàçà òîé. - Ïðåäïîëàãàì, ÷å çàïî÷âà ñ èäâàíåòî èì â Ñìóòíîëåéñêàòà äîëèíà ïðåäè îêîëî òðèäåñåò ãîäèíè: íîìåðàòà íà ñòðàíèöèòå íàâÿðíî ñà ñâúðçàíè ñ ãîäèíèòå îò èäâàíåòî èì. Íàé-ãîðíàòà å îáîçíà÷åíà åäíî-òðè, òúé ÷å îò íà÷àëîòî ëèïñâàò ïîíå äâå. ×óéòå òîâà!
Íèå ïðîãîíèõìå îðêèòå îò ãîëÿìàòà ïîðòà è êàðàóëíàòà... - ìèñëÿ, ÷å òàêà òðÿáâà äà ñå ÷åòå; ñëåäâàùàòà äóìà å ðàçìàçàíà è îáãîðåíà, íàâÿðíî å çàëà -...èçêëàõìå ìíîãî îò òÿõ ïîä ÿðêîòî - òàêà ìè ñå ñòðóâà - ñëúíöå ñðåä äîëèíàòà. Ôëîè áå óáèò îò ñòðåëà. Òîé ñúñå÷å ãðàìàäíèÿ. Ïîñëå èìà ïåòíî è ñëåäâà: Ôëîè ïîä òðåâàòà êðàé Îãëåäàëíîòî åçåðî. Íå ìîãà äà ðàç÷åòà åäèí-äâà ðåäà ïî-íàòàòúê. Ñëåä òîâà èäâà: Çàñåëèõìå ñå â äâàäåñåò è ïúðâàòà Ñåâåðíà çàëà. Òàì èìà... íå ìîãà äà ðàç÷åòà êàêâî. Ñïîìåíàâà ñå äóìàòà øàõòà. È ñåòíå: Áàëèí ïîñòàâè ñâîÿ òðîí â Çàëàòà íà Ìàçàðáóë.
- Çàëàòà íà Ëåòîïèñèòå - êàçà Ãèìëè. - Ïðåäïîëàãàì ÷å ñåãà ñìå â íåÿ.
- Å, òóê çà äúëãî íå ñå ðàç÷èòà íèùî - êàçà Ãàíäàëô - îñâåí äóìàòà çëàòî. Ñåêèðàòà íà Äóðèí è íåùî êàòî øëåì. Ïîñëå: Îò äíåñ Áàëèí å âëàäåòåë íà Ìîðèÿ. Ñ òîâà èçãëåæäà çàâúðøâà ïúðâàòà ãëàâà. Èìà íÿêîëêî çâåçäè÷êè è çàïî÷âà äðóã ïî÷åðê, ìîãà äà ðàç÷åòà: îòêðèõìå èñòèíñêî ñðåáðî, à ïî-íàòàòúê äóìèòå äîáðå èçêîâàí, ñåòíå íå å ÿñíî, à, ðàçáðàõ! ìèòðèë; è ïîñëåäíèòå äâà ðåäà: ... Îèí äà òúðñè ãîðíèòå îðúæåéíèöè íà Òðåòàòà Äúëáèíà, íåÿñíî, íà çàïàä, ïåòíî, êúì Çåëåíèêîâàòà ïîðòà.

Ãàíäàëô ïîìúë÷à è îñòàâè íàñòðàíà íÿêîëêî ëèñòà.
- Èìà ìíîãî ïîäîáíè ñòðàíèöè, íàáúðçî èçïèñàíè è áåçíàäåæäíî ïîâðåäåíè, íî íà òàÿ ñâåòëèíà ïî÷òè íå ìîãà äà ãè ðàç÷åòà - êàçà òîé. - Ñåãà òóê òðÿáâà äà ëèïñâàò äîñòà ëèñòîâå, çàùîòî çàïî÷âàò ñ íîìåð ïåò, íàêúñàíè è çàöàïàíè; íå ìîãà äà ãè ðàç÷åòà. ß äà âèäÿ! Íå, ïðåêàëåíî ñà íàêúñàíè è çàöàïàíè; íå ìîãà äà ãè ðàç÷åòà. Íà ñëúí÷åâà ñâåòëèíà áèõ ñå ñïðàâèë ïî-äîáðå. ×àêàé! Òóê èìà íåùî: øèðîê, åíåðãè÷åí ïî÷åðê ñ åëôè÷åñêè áóêâè.
- Òîâà ùå äà å ðúêàòà íà Îðè - êàçà Ãèìëè, íàäíè÷àéêè íàä ëàêúòÿ íà âúëøåáíèêà. - Òîé ïèøåøå êðàñèâî è áúðçî, è ÷åñòî èçïîëçâàøå åëôè÷åñêèòå ïèñìåíà.
- Áîÿ ñå, ÷å êðàñèâèÿò ïî÷åðê å òðÿáâàëî äà çàïèñâà çëè âåñòè - êàçà Ãàíäàëô. - Ïúðâàòà ÿñíà äóìà å ñêðúá, îñòàíàëîòî îò ðåäà ñå ãóáè è çàâúðøâà ñ â÷åðà. Äà, òðÿáâà äà å â÷åðà, è ïî-íàòàòúê: äåñåòèÿò äåí íà íîåìâðè Áàëèí, âëàäåòåë íà Ìîðèÿ, çàãèíà â Ñìóòíîëåéñêàòà äîëèíà. Òîé áåøå îòèøúë ñàì äà íàäçúðíå â Îãëåäàëíîòî åçåðî. Åäèí îðê, ïðèêðèò çàä ñêàëèòå ãî ïðîíèçà ñúñ ñòðåëà. Íèå ñúñÿêîõìå îðêà, íî îùå ìíîãî... íàãîðå îò èçòîê ïîêðàé Ñðåáðîïúò. Îñòàòúêúò îò ñòðàíèöàòà å òîëêîâà íåÿñåí, ÷å åäâà ðàçëè÷àâàì êàêâîòî è äà áèëî, íî ìèñëÿ, ÷å ðàç÷èòàì: çàëîñòèõìå ïîðòèòå, à ïîñëå ìîæåì äà ãè óäúðæèì çà äúëãî, àêî... ñëåä òîâà ìîæå áè óæàñåí è ïîíåñåì. Áåäíèÿò Áàëèí! Èçãëåæäà ïî-ìàëêî îò ïåò ãîäèíè å íîñèë òèòëàòà, êîÿòî ñè èçâîþâà. Ïèòàì ñå êàêâî ëè å ñòàíàëî ñëåä òîâà, íî íÿìàìå âðåìå äà ãàäàåì íàä ïîñëåäíèòå íÿêîëêî ñòðàíèöè. Åòî íàé-ïîñëåäíàòà. - Òîé ïîìúë÷à è âúçäúõíà. - Çëîâåùî ÷åòèâî. Áîÿ ñå, ÷å êðàÿò èì å áèë æåñòîê. Ñëóøàéòå! Íå ìîæåì äà èçëåçåì. Òå ïðåâçåõà Ìîñòà è âòîðàòà çàëà. Ôðàð, Ëîíè è Íàëè ïàäíàõà òàì. Ñëåäâàùèòå ÷åòèðè ðåäà ñà òîëêîâà çàöàïàíè, ÷å ðàç÷èòàì ñàìî: çàìèíà ïðåäè 5 äíè. Ïîñëåäíèòå ðåäîâå ãëàñÿò: Åçåðîòî ñå ðàçëÿ äî ñòåíèòå íà Çàïàäíàòà ïîðòà. Ñòðàæúò íà Âîäàòà îòíåñå Îèí. Íå ìîæåì äà èçëåçåì. Êðàÿò èäâà. Ïîñëå: òúïàíè, òúïàíè â äúëáèíèòå. ïèòàì ñå êàêâî ëè çíà÷è òîâà. È ïîñëåäíèÿò íàäïèñ å íàäðàñêàí ñ ïðîâëà÷åíè åëôè÷åñêè áóêâè: Òå èäâàò. Íÿìà íèùî äðóãî.
Ãàíäàëô çàìëúêíà è ïîòúíà â ðàçìèñúë. Èçâåäíúæ çàïëàõàòà è óæàñúò íà çàëàòà îáçåõà öåëèÿ Îòðÿä.
- Íå ìîæåì äà èçëåçåì - ïðîìúðìîðè Ãèìëè. - Èìàõìå êúñìåò, ÷å åçåðîòî áå ïîñïàäíàëî è Ñòðàæúò äðåìåøå íà äúíîòî â þæíèÿ êðàé.
Ãàíäàëô íàäèãíà ãëàâà è ñå îãëåäà.
- Èçãëåæäà òå ñà îòáðàíÿâàëè äîêðàé äâåòå âðàòè - êàçà òîé. - íî ïî îíîâà âðåìå ñà áèëè îñòàíàëè ìàëöèíà. Òúé å çàâúðøèë îïèòúò îòíîâî äà áúäå çàâîþâàíà Ìîðèÿ! Õðàáúð, íî áåçóìåí. Íå å íàñòúïèëî îùå âðåìåòî. À ñåãà ìèñëÿ, òðÿáâà äà ñå ñáîãóâàìå ñ Áàëèí, ñèí íà Ôóíäèí. Òóê òðÿáâà äà ëåæè òîé, â çàëèòå íà ïðàäåäèòå ñè. Íèå ùå âçåìåì òàçè êíèãà, Êíèãàòà íà Ìàçàðáóë, è ïî-êúñíî ùå å ïðîó÷èì âíèìàòåëíî. Íàé-äîáðå ÿ ïàçè òè, Ãèìëè, è àêî èìàø âúçìîæíîñò, îòíåñè ÿ íà Äàèí. Òÿ ùå ãî çàèíòðèãóâà, ìàêàð è äúëáîêî äà ãî íàñêúðáè. Õàéäå äà âúðâèì! Óòðîòî îòìèíàâà.
- Íàêúäå ùå òðúãíåì? - çàïèòà Áîðîìèð.
- Îáðàòíî êúì ãîëÿìàòà çàëà - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íî èäâàíåòî íè äîòóê íå áå íàïðàçíî. Ñåãà çíàåì êúäå ñìå. Êàêòî êàçâà Ãèìëè, òîâà òðÿáâà äà å çàëàòà íà Ìàçàðáóë, à äðóãàòà - äâàäåñåò è ïúðâàòà çàëà íà Ñåâåðíèÿ êðàé. Ñëåäîâàòåëíî òðÿáâà äà ìèíåì ïðåç èçòî÷íàòà àðêà è äà ñëèçàìå íàäÿñíî, íà þã. Äâàäåñåò è ïúðâà çàëà òðÿáâà äà å íà Ñåäìîòî íèâî, òîåñò øåñò åòàæà íàä íèâîòî íà Ïîðòèòå. Õàéäå! Äà ñå âðúùàìå â ãîëÿìàòà çàëà.

Åäâà áå èçðåêúë òåçè äóìè, êîãàòî ìîùíî òúòíåùî áóìòåíå äîëåòÿ ñÿêàø îò äàëå÷íèòå äúëáèíè è ðàçòúðñè êàìúêà ïîä êðàêàòà èì. Ðàçòðåâîæåíè, òå ñå õâúðëèõà êúì âðàòàòà. Äóì, äóì - ðàçäàäå ñå îòíîâî, êàòî ÷å ãèãàíòñêè ðúöå ïðåâðúùàõà ñàìèòå ïåùåðè íà Ìîðèÿ â îãðîìåí òúïàí. Ïîñëå îòåêíà òðúáåí çâóê - â ãîëÿìàòà ïåùåðà ìîùíî èçñâèðè ðîã è íåéäå ïî-äàëå÷å ìó îòâúðíàõà ðîãîâå è ïðîíèçèòåëíè êðÿñúöè. Äîëåòÿ çàáúðçàíèÿ øóì íà áåçáðîé ñòúïêè.
- Òå èäàò! - èçâèêà Ëåãîëàñ.
- Íå ìîæåì äà èçëåçåì - êàçà Ãèìëè.
- Êàïàí! - èçâèêà Ãàíäàëô. - Çàùî ñå áàâèõ? Åòî íè, õâàíàòè êàêòî íÿêîãà äæóäæåòàòà. Íî òîãàâà íå ñúì áèë òóê. Ùå âèäèì êàêâî...
Äóì, äóì - èçãúðìÿõà òúïàíèòå è ñòåíèòå ñå ðàçòúðñèõà.
- Çàòâîðåòå âðàòèòå è ãè çàëîñòåòå ñ íåùî! - èçêðåùÿ Àðàãîðí. - È äîêàòî ìîæåòå, íå ñâàëÿéòå ðàíèöèòå - âñå îùå èìà íàäåæäà äà ñè ïðîáèåì ïúò.
- Íå! - êàçà Ãàíäàëô. - Íå áèâà äà ñå çàòâàðÿìå. Îñòàâåòå èçòî÷íàòà âðàòà øèðîêî ðàçòâîðåíà! Àêî èìàìå âúçìîæíîñò, ùå òðúãíåì íàòàì.
Îòíîâî ñå ðàçäàäå äðåçãàâèÿò âîé íà ðîãà, ïîñëåäâàí îò ïèñêëèâè ãëàñîâå. Ñúñ çâúí è òðàêàíå Îòðÿäúò èçòåãëè ìå÷îâåòå ñè. Ãëàìäðèíã ñèÿåøå ñ áëåäà ñâåòëèíà, ðúáîâåòå íà Æèëîòî ïðîáëÿñâàõà. Áîðîìèð ïîäïðÿ ñ ðàìî çàïàäíàòà âðàòà.
- ×àêàé ìàëêî! Íå ÿ çàòâàðÿé îùå! - êàçà Ãàíäàëô.
Òîé èçòè÷à äî Áîðîìèð è ñå âúçïðàâè â öÿë ðúñò.
- Êîé èäâà òóê äà ñìóòè ïîêîÿ íà Áàëèí, Âëàäåòåë íà Ìîðèÿ? - ìîùíî èçâèêà âúëøåáíèêúò.
Èçáóõíà äðåçãàâ ñìÿõ, ñÿêàø êàìúíè ñå ñèïåõà â êëàäåíåö; ñðåä òîçè øóì ñå îòêðîè ãúðëåí çàïîâåäåí ãëàñ. Äóì, äóì, äóì - ïðîäúëæàâàõà äà òúòíàò òúïàíèòå èç äúëáèíèòå.
Ñ áúðçî äâèæåíèå Ãàíäàëô çàñòàíà ïðåä îòêðåõíàòàòà âðàòà è ïðîòåãíà íàïðåä æåçúëà ñè. Îñëåïèòåëåí áëÿñúê çàëÿ çàëàòà è êîðèäîðà îòâúí. Çà ìèã âúëøåáíèêúò íàäçúðíà íàòàì. Èç êîðèäîðà çàñâèñòÿõà ñòðåëè è òîé îòñêî÷è íàçàä.
- Òàì èìà áåçáðîé îðêè - êàçà òîé. - Íÿêîè ñà ãðàìàäíè è çëè - ÷åðíè Óðóêè îò Ìîðäîð. Çàñåãà ñå êîëåáàÿò, íî ñ òÿõ èìà è îùå íÿêîé. Ìèñëÿ, ÷å å îãðîìåí ïåùåðåí òðîë è ìîæå áè íå å ñàì. Íàòàòúê íÿìà íàäåæäà çà áÿãñòâî.
-  È èçîáùî íÿìà äà èìà íàäåæäà, àêî äîéäàò è íà äðóãàòà âðàòà - êàçà Áîðîìèð.
- Çàñåãà íå ñå ÷óâà íèùî - êàçà Àðàãîðí, êîéòî ñòîåøå êðàé èçòî÷íàòà âðàòà è ñå îñëóøâàøå. - Îò òàçè ñòðàíà ïî êîðèäîðà ñå ñïóñêà ñòðúìíà ñòúëáà - òÿ ÿâíî íå îòèâà îáðàòíî êúì ãîëÿìàòà çàëà. Íî áè áèëî çëå äà áÿãàìå ñëåïåøêîì, ãîíåíè ïî ïåòèòå. Íå ìîæåì äà çàëîñòèì âðàòàòà. Òÿ ñå îòâàðÿ íàâúòðå, à êëþ÷úò å èç÷åçíàë è êëþ÷àëêàòà - ñ÷óïåíà. Ïúðâî òðÿáâà äà íàïðàâèì íåùî, çà äà çàäúðæèì íåïðèÿòåëÿ. Ùå ãè íàêàðàìå äà ñå áîÿò îò Çàëàòà íà Ìàçàðáóë - çëîâåùî äîáàâè òîé, îïèïâàéêè îñòðèåòî íà ñâîÿ ìå÷ Àíäóðèë.

Â êîðèäîðà îòåêíàõà òåæêè ñòúïêè. Áîðîìèð ñå õâúðëè êúì âðàòàòà è ÿ èçáóòà íàçàä; ïîñëå ÿ çàêëèíè ñ ïàð÷åòà îò ñ÷óïåíè ìå÷îâå è äúðâåíè îòëîìêè. Îòðÿäúò ñå îòòåãëè êúì äðóãèÿ êðàé íà çàëàòà. Íî íå èì ñå îòäàäå äà èçáÿãàò. Ñòðàõîòåí óäàð îëþëÿ ïîðòàòà; ñåòíå òÿ áàâíî çàïî÷íà äà ñå îòêðåõâà, èçáóòâàéêè ïîäïîðèòå íàçàä. Ïðåç ðàçøèðÿâàùàòà ñå ïðîëóêà ñå ïðîìúêíà îãðîìíà ðúêà è ðàìî ñ òúìíîçåëåíà ëþñïåñòà êîæà. Ïîñëå ïîä òÿõ ñå ïúõíà è ãðàìàäåí, ïëîñúê êðàê áåç ïðúñòè. Íàâúí òåãíåøå ìúðòâà òèøèíà.
Áîðîìèð ñå õâúðëè íàïðåä ñ âñå ñèëà ñúñå÷å ðúêàòà, íî ìå÷úò ìó èçäðúí÷à, îòñêî÷è è ïàäíà îò ðàçòúðñåíàòà ìó äåñíèöà. Îñòðèåòî áå íàùúðáåíî.
Çà ñâîÿ èçíåíàäà Ôðîäî èçâåäíúæ óñåòè êàê â ñúðöåòî ìó ïëàìâà ãíÿâ. "Ãðàôñòâîòî!" - èçêðåùÿ òîé, ñêî÷è äî Áîðîìèð, íàâåäå ñå è íàìóøêà ñ Æèëîòî ÷óäîâèùíèÿ êðàê. Ðàçäàäå ñå ðåâ è êðàêúò ñå äðúïíà íàçàä, êàòî åäâà íå èçòðúãíà Æèëîòî îò ðúêàòà íà Ôðîäî. ×åðíè êàïêè ñå ñòè÷àõà îò îñòðèåòî è äèìåéêè, ñå ðàçëèâàõà ïî ïîäà. Áîðîìèð îïðÿ ïëåùè âúâ âðàòàòà è îòíîâî ÿ çàòâîðè.
- Ïîáåäà çà Ãðàôñòâîòî! - âúçêëèêíà Àðàãîðí. - ßêî õàïÿò õîáèòèòå! Äîáúð ìå÷ èìàø, Ôðîäî, ñèíå Äðîãîâ!
Âðàòàòà èçòðåùÿ, ïîñëå îùå è îùå. Òàðàíè è ÷óêîâå áëúñêàõà ïî íåÿ. Òÿ ñå ïðîïóêà, îëþëÿ ñå è èçâåäíúæ çåéíà øèðîêî ðàçòâîðåíà. Ñúñ ñâèñòåíå âúòðå íàõëóõà ñòðåëè, íî ñå óäàðèõà â ñåâåðíàòà ñòåíà è ïàäíàõà íà ïîäà, áåç äà ïðè÷èíÿâàò âðåäà. Èçñâèðè ðîã, çàòðîïîëèõà íîçå è îðêèòå åäèí ïîäèð äðóã íàõúëòàõà â çàëàòà.
Íå óñïÿõà äà ïðåáðîÿò êîëöèíà ñà íàïàäàòåëèòå. Ñõâàòêàòà áå æåñòîêà, íî îðêèòå ñå ñòúïèñàõà ïðåä ÿðîñòíàòà ñúïðîòèâà. Ëåãîëàñ ïðîíèçà ñúñ ñòðåëè ãúðëàòà íà äâàìèíà. Ãèìëè íàñå÷å êðàêàòà íà òðåòè, êîéòî áå ñêî÷èë âúðõó ãðîáà íà Áàëèí. Ìíîçèíà ïàäíàõà ïîä ìå÷îâåòå íà Áîðîìèð è Àðàãîðí. Êîãàòî ðóõíà òðèíàäåñåòèÿò, îñòàíàëèòå èçáÿãàõà ñ êðÿñúöè, îñòàâÿéêè çàùèòíèöèòå çäðàâè è ÷èòàâè îñâåí Ñàì, êîéòî áå ëåêî îäðàí ïî ãëàâàòà. Áúðçîòî íàâåæäàíå ãî áå ñïàñèëî è òîé áå ñúñÿêúë íàïàäàùèÿ îðê ñ ÿê óäàð íà ìîãèëíèÿ ñè ìå÷. Â êàôÿâèòå ìó î÷è òëååøå îãúí è àêî ìîæåøå äà ãî âèäè ñåãà, Òåä Ïÿñú÷êèí áè îòñòúïèë èçïëàøåíî.
- Âðåìå å! - èçâèêà Ãàíäàëô. - Äà âúðâèì, ïðåäè òðîëúò äà ñå å âúðíàë!
Íî â ìèãà, êîãàòî ñå îòòåãëèõà, ïðåäè îùå Ïèïèí è Ìåðè äà áÿõà ñòèãíàëè äî ñòúëáàòà, â çàëàòà íàõëó îãðîìåí îðêñêè âîæä, âèñîê ïî÷òè êîëêîòî ÷îâåê è îáëå÷åí îò ãëàâà äî ïåòè â ÷åðíà ðèçíèöà; ñâèòàòà ìó ñå áå ñòðóïàëà îòçàä íà ïðàãà. Øèðîêîòî ìó ïëîñêî ëèöå áå ñìóãëî, î÷èòå ìó ïëàìòÿõà êàòî âúãëåíè è åçèêúò ìó áå ÷åðâåí; ðàçìàõâàøå ãðàìàäíî êîïèå. Ñ òëàñúê íà øèðîêèÿ ñè ùèò òîé îòáè ìå÷à íà Áîðîìèð, îòáëúñíà ãî íàçàä è ãî ïîâàëè íà çàìÿòà. Ñ áúðçèíàòà íà íàïàäàùà çìèÿ ñå ãìóðíà ïîä óäàðà íà Àðàãîðí, âòóðíà ñå ñðåä Îòðÿäà è çàïðàòè êîïèåòî ñè ïðàâî ñðåùó Ôðîäî. Óäàðåí îòäÿñíî â ðåáðàòà, Ôðîäî îòõâðúêíà êúì ñòåíàòà è îñòàíà çàáîäåí òàì. Ñàì ñ âèê ïîñå÷å êîïèåòî è òî ñå ïðå÷óïè. Îðêúò çàõâúðëè îñòàíàëîòî ïàð÷å è èçìúêíà ÿòàãàíà ñè, íî â òîçè ìèã Àíäóðèë ñå ñòîâàðè âúðõó øëåìà ìó. Áëåñíàõà îãíåíè èñêðè è øëåìúò ñå ðàçöåïè íà äâå. Îðêúò ïàäíà ñ ðàçáèòà ãëàâà. Ñâèòàòà ìó èçáÿãà ñ âîé, ùîì Áîðîìèð è Àðàãîðí ñå õâúðëèõà íàïðåä.
Äóì, äóì - ïðîäúëæàâàõà äà áèÿò òúïàíèòå â äúëáèíèòå. Îòíîâî çàòúòíà ìîãúùèÿ ãëàñ.
- Ñåãà! - èçêðåùÿ Ãàíäàëô. - Ñåãà å ïîñëåäíèÿ øàíñ. Áÿãàéòå, àêî âè å ìèë æèâîòúò!

Àðàãîðí âäèãíà ïàäíàëèÿ êðàé ñòåíàòà Ôðîäî è õóêíà êúì ñòúëáàòà, òëàñêàéêè ïðåä ñåáå ñè Ìåðè è Ïèïèí. Îñòàíàëèòå ãî ïîñëåäâàõà, íî Ëåãîëàñ òðÿáâàøå äà âëà÷è Ãèìëè ïîäèð ñåáå ñè - âúïðåêè îïàñíîñòòà òîé ñå áàâåøå êðàé ãðîáà íà Áàëèí ñ ïðèâåäåíà ãëàâà. Ïîä íàòèñêà íà Áîðîìèð èçòî÷íàòà âðàòà ñå çàâúðòÿ íà ñêúðöàùèòå ïàíòè è ñå íàìåñòè â ðàìêàòà ñè. Îò äâåòå ñòðàíè èìàøå ãîëåìè æåëåçíè õàëêè, íî íÿìàøå êàê äà ÿ çàëîñòÿò.
- Àç ñúì íàðåä – èçïúøêà Ôðîäî. – Ìîãà äà âúðâÿ. Îñòàâè ìå!
Îò ñìàéâàíå Àðàãîðí åäâà íå ãî èçòúðâà.
- Ìèñëåõ, ÷å ñè ìúðòúâ! – èçâèêà òîé.
- Îùå íå! – êàçà Ãàíäàëô. – Íî ùå ñå ÷óäèì, êîãàòî ìó äîéäå âðåìåòî. Áÿãàéòå âñè÷êè íàäîëó ïî ñòúëáàòà! Èç÷àêàéòå ìå äîëó íÿêîëêî ìèíóòè, íî àêî íå äîéäà ñêîðî, ïðîäúëæàâàéòå! Áúðçàéòå è èçáèðàéòå ïúòÿ, êîéòî âîäè íàäÿñíî è íàäîëó.
- Íå ìîæåì äà òå îñòàâèì ñàì äà óäúðæèø âðàòàòà! – êàçà Àðàãîðí.
- Ïðàâåòå êàêâîòî âè êàçâàì! – ãðóáî îòâúðíà Ãàíäàëô. – Òóê ìå÷îâåòå ñà áåçïîëåçíè. Áÿãàéòå!

Íÿìàøå íèêàêâà øàõòà è òóíåëúò òúíåøå â íåïðîãëåäåí ìðàê. Ïèïíåøêîì ñå ñïóñíàõà ïî äúëãàòà ñòúëáà è ñïðÿõà äà ñå îãëåäàò, íî íå âèäÿõà íèùî îñâåí âèñîêî ãîðå íåÿñíî áëåùóêàùèÿ æåçúë íà âúëøåáíèêà. Èçãëåæäà, òîé âñå îùå ñòîåøå íà ñòðàæà êðàé çàòâîðåíàòà âðàòà. Ôðîäî äèøàøå òåæêî è ñå ïîäïèðàøå íà Ñàì, êîéòî ãî áå îáãúðíàë ñ ðúêà. Ñòîÿõà â ìðàêà è ñå âçèðàõà íàãîðå. Ôðîäî ñÿêàø äî÷ó ãëàñà íà Ãàíäàëô äà ìúðìîðè ñëîâà, êîèòî åõîòî ðàçíàñÿøå ñ âúçäèøêà ïîä íàêëîíåíèÿ ñâîä. Íå ìîæà äà ðàçáåðå ñìèñúëà èì. Ñòåíèòå òðåïåðåõà. Îò âðåìå íà âðåìå ãðîìîëÿõà è òúòíåõà óäàðèòå íà òúïàíè: äóì, äóì.
Âíåçàïíî áÿëà ñâåòëèíà ïðîðÿçà ìðàêà â êðàÿ íà ñòúëáàòà. Ïîñëå ñå ðàçäàäå ãëóõ ãðîõîò è ñãðîìîëÿñâàíå íà íåùî òåæêî. Òúïàíèòå áÿñíî çàáëúñêàõà: äóì-áóì, äóì-áóì, ñåòíå çàìëúêíàõà. Ãàíäàëô äîòúð÷à ïî ñòúëáàòà è ñå îòïóñíà íà ïîäà ñðåä ñïúòíèöèòå ñè.
- Äîáðå, äîáðå! È òîâà ìèíà! – èçðå÷å âúëøåáíèêúò, êàòî ñå èçïðàâÿøå ñ óñèëèå. – Ñòîðèõ âñè÷êî, êàêâîòî ìîæàõ. Íî ñè íàìåðèõ ìàéñòîðà è åäâà íå çàãèíàõ. Àëà íå ñòîéòå òóê! Âúðâåòå! Çàñåãà ùå òðÿáâà äà ñå îïðàâÿòå áåç ñâåòëèíà – áîðáàòà ìå ñúñèïà. Âúðâåòå! Âúðâåòå! Êúäå ñè, Ãèìëè? Åëà ñ ìåí íàïðåä! Îñòàíàëèòå – ïëúòíî ñëåä íàñ!

Ïðåïúâàõà ñå ïîäèð íåãî è ñå ïèòàõà êàêâî ëè ñå áå ñëó÷èëî. Äóì, äóì – îòíîâî çàãúðìÿõà òúïàíèòå. Ñåãà òå çâó÷àõà ïðèãëóøåíî â äàëå÷èíàòà, íî ñå ïðèáëèæàâàõà Íèùî äðóãî íå ïîäñêàçâàøå çà ïîòåðÿ – íèòî òðîïîëåíå íà êðàêà, íèòî ãëàñîâå. Ãàíäàëô îòìèíàâàøå çàâîèòå, íàëÿâî è íàäÿñíî, èçãëåæäà, çàùîòî òóíåëúò âîäåøå â æåëàíàòà îò íåãî ïîñîêà. Îò âðåìå íà âðåìå íÿêîÿ ñòúëáà îò ïåòäåñåòèíà è ïîâå÷å ñòúïàëà âîäåøå êúì ïî-äîëåí åòàæ. Çàñåãà òîâà áå ãëàâíàòà îïàñíîñò, çàùîòî â ìðàêà íå ìîæåõà äà âèäÿò êúäå çàïî÷âà ñïóñêàíåòî, ïðåäè äà ñòèãíàò äî íåãî è êðàêàòà èì äà ñðåùàò ïóñòîòàòà. Ãàíäàëô îïèïâàøå ñúñ æåçúëà êàòî ñëåïåö.
Ñëåä îêîëî ÷àñ áÿõà èçìèíàëè ìàëêî ïîâå÷å îò åäíà ìèëÿ è áÿõà ñëåçëè ïî ìíîæåñòâî ñòúëáè. Âñå îùå íå ÷óâàõà ïðåñëåäâà÷è. Âå÷å ïî÷òè áÿõà ãîòîâè äà ïîâÿðâàò, ÷å ùå èçáÿãàò. Â êðàÿ íà ñåäìîòî ñòúëáèùå Ãàíäàëô ñïðÿ.
- Ñòàâà ãîðåùî! – èçïúøêà òîé. – Òðÿáâà íàé-ñåòíå äà ñìå ñëåçëè äî íèâîòî íà Ïîðòàòà. Ìèñëÿ, ÷å ñêîðî ùå å âðåìå äà òúðñèì ëÿâ çàâîé, êîéòî äà íè îòâåäå íà èçòîê. Òðÿáâà äà ñè ïî÷èíà ìàëêî, òà àêî ùå âñè÷êè èç÷àäèÿ íà îðêèòå äà ñà ïî ïåòèòå íè.
Ãèìëè ãî õâàíà çà ðúêàòà è ìó ïîìîãíà äà ñåäíå íà ñòúïàëîòî.
- Êàêâî ñòàíà ãîðå ïðè âðàòàòà? – çàïèòà òîé. – Ñ êîãî ñå ñðåùíà? Ñ îíçè, êîéòî áè òúïàíèòå ëè?
- Íå çíàì – îòâúðíà Ãàíäàëô. – Íî èçâåäíúæ ñå ñáëúñêàõ ñ íåùî, êîåòî íå áÿõ ñðåùàë äî äíåñ. Íå ìîæàõ äà èçìèñëÿ íèùî, îñâåí äà îïèòàì äà íàëîæà âúðõó âðàòàòà çàòâàðÿùî çàêëèíàíèå. Çíàì ìíîãî ïîäîáíè çàêëèíàíèÿ, íî çà äà ñòàíå êàêòî òðÿáâà å íóæíî âðåìå, à äîðè òîãàâà âðàòàòà ìîæå äà ñå ðàçáèå ñúñ ñèëà. Ñòîÿõ òàì è ÷óâàõ ãëàñîâåòå íà îðêèòå îò äðóãàòà ñòðàíà – î÷àêâàõ âñåêè ìèã äà ÿ èçêúðòÿò. Íå ìîæåõ äà ðàçáåðà êàêâî êàçâàò; èçãëåæäà ãîâîðåõà íà ãíóñíèÿ ñè åçèê. Ñõâàíàõ ñàìî ãàø, êîåòî çíà÷è îãúí. Ïîñëå íåùî âëåçå â çàëàòà – óñåòèõ ãî ïðåç âðàòàòà – è äîðè îðêèòå ñå èçïëàøèõà è çàìëúêíàõà. Òî ñå âêîï÷è â æåëÿçíàòà õàëêà è ñåòíå çàáåëÿçà ìåí è çàêëèíàíèåòî ìè. Íÿìàì ïðåäñòàâà êàêâî áåøå, íî íèêîãà íå ñúì ñå ñáëúñêâàë ñ ïîäîáåí ïðîòèâíèê. Ïðîòèâîçàêëèíàíèåòî áåøå ñòðàõîòíî. Òî åäâà íå ìå óíèùîæè. Çà ìèã âðàòàòà ñå èçòðúãíà èçïîä âëàñòòà ìè è âçå äà ñå îòêðåõâà. Òðÿáâàøå äà èçðåêà Çàïîâåäíîòî ñëîâî. Íàïðåæåíèåòî ñå îêàçà ïðåãîëÿìî. Âðàòàòà ñå ïðúñíà íà ïàð÷åòà. Îòâúä íåÿ íåùî êàòî ÷åðåí îáëàê çàáóëâàøå ñâåòëèíàòà è àç îòõâðúêíàõ íàäîëó ïî ñòúëáàòà. Öÿëàòà ñòåíà ðóõíà, à ìèñëÿ, ÷å îòãîðå ñå ñòîâàðè è ñâîäúò. Áîÿ ñå, ÷å ñåãà Áàëèí å ïîãðåáàí íàäúëáîêî, à ìîæå áè îùå íåùî ëåæè äî íåãî. Íå çíàì. Íî ïîíå ñåãà òóíåëúò çàä íàñ å çàòðóïàí íàâåêè. Àõ! Íèêîãà íå ñúì ñå ÷óâñòâàë òîëêîâà èçòîùåí, íî âå÷å ìè ìèíàâà. À ñåãà êàêâî ùå ðå÷åø òè, Ôðîäî? Íÿìàõ âðåìå äà ãî êàæà, íî íèêîãà ïðåç æèâîòà ñè íå ñúì èçïèòâàë òàêàâà ðàäîñò, êàêòî êîãàòî çàãîâîðè. Áîÿõ ñå, ÷å Àðàãîðí íîñè åäèí õðàáúð, íî ìúðòúâ õîáèò.
- Àìè êàêâî äà ðåêà? – îòâúðíà Ôðîäî. – Ìèñëÿ, ÷å ñúì æèâ è çäðàâ. Óäàðåí ñúì è ìå áîëè, íî òîâà ñå ïîíàñÿ.
- Å – îáàäè ñå Àðàãîðí, - ìèñëÿ ñàìî äà êàæà, ÷å õîáèòèòå ñà èçäÿëàíè îò òàêúâ ÿê ìàòåðèàë, êàêúâòî íå ñúì ñðåùàë äîñåãà. Àêî çíàåõ, ùÿõ äà ãîâîðÿ ïî-êðîòêî â õàíà â Áðåå! Óäàðúò íà îíîâà êîïèå ìîæåøå äà ïðîìóøè ãëèãàí!
- Àç ïúê ñå ðàäâàì äà ñúîáùÿ, ÷å ìåíå íå ìîæà äà ìå ïðîìóøè – îòãîâîðè Ôðîäî, - ìàêàð äà ñå ÷óâñòâàì òúé, ñÿêàø ñúì ìèíàë ìåæäó íàêîâàëíÿ è ÷óê.
Íå êàçà íèùî ïîâå÷å. Âñÿêî âäèøâàíå ìó ïðè÷èíÿâàøå áîëêà.
- Íà Áèëáî ñè ñå ìåòíàë – êàçà Ãàíäàëô. – Êàêòî êàçàõ íÿêîãà è çà íåãî, â òåá ñå êðèå ïîâå÷å, îòêîëêîòî âèæäà îêîòî.
Ôðîäî ñå çàïèòà äàëè â òàÿ çàáåëåæêà íå ñå êðèå íÿêàêúâ ïî-äúëáîê ñìèñúë.

Ïðîäúëæèõà íàïðåä. Íå ñëåä äúëãî Ãèìëè çàãîâîðè. Çîðêèòå ìó î÷è âèæäàõà äîáðå â ìðàêà.
- Ìèñëÿ, ÷å íàïðåä èìà ñâåòëèíà - êàçà òîé. - Íî íå å äíåâíà ñâåòëèíà. ×åðâåíà å. Êàêâî ëè ìîæå äà áúäå?
- Ãàø! - ïðîìúðìîðè Ãàíäàëô. - Ïèòàì ñå äàëè íå ñà èìàëè ïðåäâèä òîâà, ÷å â ïî-äîëíèòå íèâà èìà ïîæàð? Âñå åäíî, ìîæåì ñàìî äà ïðîäúëæàâàìå íàïðåä.
Ñêîðî íå îñòàíà ìÿñòî çà ñúìíåíèÿ - âñè÷êè âèæäàõà ñâåòëèíàòà. Òÿ òðåïêàøå è ëúùåøå ïî ñòåíèòå íà òóíåëà ïðåä òÿõ. Ñåãà ðàçëè÷àâàõà ïúòÿ ñè - íàïðåä êîðèäîðúò ñå ñïóñêàøå ñòðúìíî êúì íåâèñîêà àðêà; ïðåç íåÿ äîëèòàøå ÷åðâåíèêàâî ñèÿíèå. Âúçäóõúò ñòàâàøå ìíîãî ãîðåù.
Êîãàòî ñòèãíàõà äî àðêàòà, Ãàíäàëô èì íàïðàâè çíàê äà èç÷àêàò è ìèíà íàïðåä. Ñïðÿ îò äðóãàòà ñòðàíà è çàðåâîòî îáàãðè ëèöåòî ìó â ÷åðâåíî. Òîé áúðçî îòñòúïè íàçàä.
- Òóê èìà íÿêàêâà íîâà äÿâîëèÿ, î÷åâèäíî èçìèñëåíà â íàøà ÷åñò - êàçà òîé. - Íî ñåãà çíàì êúäå ñìå - äîñòèãíàëè ñìå Ïúðâàòà äúëáèíà, íèâîòî òî÷íî ïîä Ïîðòàòà. Òîâà å Âòîðàòà çàëà íà Ñòàðà Ìîðèÿ, à Ïîðòàòà å íàáëèçî - íà íå ïîâå÷å îò ÷åòâúðò ìèëÿ íàëÿâî, â èçòî÷íèÿ êðàé. Ïðåç Ìîñòà, íàãîðå ïî øèðîêàòà ñòúëáà, ïðåç ïðîñòîðíàòà Ïúðâà çàëà - è íàâúí! Íî åëàòå äà âèäèòå!
Íàäíèêíàõà íàâúí. Ïðåä òÿõ ñå ðàçòâàðÿøå íîâà ïåùåðíà çàëà. Òÿ áå ïî-âèñîêà è ìíîãî ïî-äúëãà îò îíàçè, â êîÿòî áÿõà ïðåêàðàëè íîùòà. Íàìèðàõà ñå â èçòî÷íèÿ é êðàé; íà çàïàä çàëàòà òúíåøå â ìðàê. Ïðåç ñðåäàòà ìèíàâàøå äâîéíà ðåäèöà âèñîêè êîëîíè. Òå áÿõà èçâàÿíè êàòî äúíåðè íà ìîãúùè äúðâåòà, ÷èèòî êîðîíè ïîäïèðàõà ñâîäà ñ ðàçêëîíåíèÿòà íà àæóðíà êàìåííà óêðàñà. Ñòâîëîâåòå èì áÿõà ãëàäêè è ÷åðíè, íî ñåãà â òÿõ ìðà÷íî ñå îòðàçÿâàøå ÷åðâåíîòî ñèÿíèå. Òî÷íî îòñðåùà, êðàé ïîäíîæèåòî íà äâå îãðîìíè êîëîíè, ïðåç ïîäà çååøå øèðîêà ïóêíàòèíà. Îò íåÿ áëèêàøå îãíåíî÷åðâåíà ñâåòëèíà, îò âðåìå íà âðåìå ïëàìúöè îáëèçâàõà ðúáà è ñå âèåõà êðàé îñíîâèòå íà êîëîíèòå. Èâèöè ÷åðåí ïóøåê òðåïòÿõà â ãîðåùèÿ âúçäóõ.
- Àêî áÿõìå äîøëè ïî ãëàâíèÿ ïúò îò ãîðíèòå çàëè, ñåãà ùÿõìå äà áúäåì â êàïàí - êàçà Ãàíäàëô. - Äà ñå íàäÿâàìå, ÷å îãúíÿò íè îòäåëÿ îò ïðåñëåäâà÷èòå. Åëàòå! Íÿìà âðåìå çà ãóáåíå.
Îùå ïðåäè äà äîâúðøè, òå îòíîâî äî÷óõà íàáëèæàâàùèòå òúïàíè: äóì, äóì, äóì. Îòêúì ñåíêèòå â çàïàäíèÿ êðàé íà çàëàòà äîëåòÿõà êðÿñúöè è ñâèðåíå íà ðîã. Äóì, äóì - ñÿêàø äîðè êîëîíèòå ñå ðàçòúðñèõà è ïëàìúöèòå çàèãðàõà.
- À ñåãà êúì ïîñëåäíàòà íàäïðåâàðà! - êàçà Ãàíäàëô. -Âñå îùå ìîæåì äà èçáÿãàìå, àêî ñëúíöåòî ãðåå íàâúí. Ñëåä ìåí!
Òîé çàâè íàëÿâî è ñå âòóðíà íàïðåä ïî ãëàäêèÿ ïîä íà çàëàòà. Ðàçñòîÿíèåòî áå ïî-ãîëÿìî, îòêîëêîòî èçãëåæäàøå. Äîêàòî áÿãàõà ïîäèð íåãî, ÷óõà îòçàä çàñèëåíî îò åõîòî òðîïîëåíå íà áåçáðîé òè÷àùè íîçå. Íàäèãíà ñå ïèñêëèâ âîé - áÿõà ãè âèäåëè. Çàäðúí÷à, çàòðàêà ñòîìàíà. Íàä ãëàâàòà íà Ôðîäî ïðåëåòÿ ñòðåëà.
- Íå ñà î÷àêâàëè òîâà - ðàçñìÿ ñå Áîðîìèð. - Îãúíÿò èì ïðåñè÷à ïúòÿ. Äðóãàäå ñà íè ÷àêàëè!
- Ãëåäàé íàïðåä! - ïîäâèêíà Ãàíäàëô. - Íàáëèæàâàìå Ìîñòà. Òîé å îïàñåí è òåñåí.
Èçâåäíúæ Ôðîäî âèäÿ ïðåä ñåáå ñè ÷åðíà áåçäíà. Â êðàÿ íà çàëàòà ïîäúò ïðîïàäàøå êúì íåçíàéíè äúëáèíè. Äî èçõîäà ìîæåøå äà ñå ñòèãíå ñàìî ïî êðåõúê êàìåíåí ìîñò áåç áîðäþð è ïåðèëà, ïðåõâúðëåí íàä áåçäíàòà â ïåòäåñåòôóòîâà äúãà. Òîâà áå äðåâíà ïðåäïàçíà ìÿðêà íà äæóäæåòà ñðåùó âðàã, çàâçåë Ïúðâàòà çàëà è âõîäîâåòå. Òóê ìîæåøå äà ñå ìèíàâà ñàìî â êîëîíà. Ãàíäàëô ñïðÿ íà ðúáà è îñòàíàëèòå ñå ñòðóïàõà çàä íåãî.
- Âîäè íè, Ãèìëè! - êàçà òîé. - Ñëåä íåãî Ïèïèí è Ìåðè. Ïðàâî íàïðåä è ïîñëå íàãîðå ïî ñòúëáàòà çàä âðàòàòà!
Íàîêîëî ïàäàõà ñòðåëè. Åäíà îòñêî÷è îò Ôðîäî. Äðóãà ïðîáè øàïêàòà íà Ãàíäàëô è îñòàíà òàì êàòî ÷åðíî ïåðî. Ôðîäî ñå îçúðíà. Çàä îãúíÿ ñå ðîÿõà ÷åðíè ôèãóðè - òàì, èçãëåæäà, èìàøå ñòîòèöè îðêè. Ðàçìàõàíèòå èì êîïèÿ è ÿòàãàíè õâúðëÿõà êúðâàâî÷åðâåíè îòáëÿñúöè ïîä ñâåòëèíàòà íà ïëàìúöèòå. Äóì, äóì - âñå ïî-ìîãúùî òúòíåõà òúïàíèòå, -äóì, äóì.
Ëåãîëàñ ñå îáúðíà è ïîëîæè ñòðåëà íà òåòèâàòà, ìàêàð ÷å ðàçñòîÿíèåòî áå ïðåêàëåíî äúëãî çà ìàëêèÿ ìó ëúê. Íî èçâåäíúæ ðúêàòà ìó ñå îòïóñíà è ñòðåëàòà ïàäíà íà ïîäà. Òîé íàäàäå âèê íà îò÷àÿíèå è ñòðàõ. Ïîÿâèõà ñå äâà îãðîìíè òðîëà; òå íîñåõà ãðàìàäíè êàìåííè ïëî÷è è ãè õâúðëÿõà êàòî ìîñò íàä îãúíÿ. Íî íå òðîëîâåòå áÿõà èçïúëíèëè åëôà ñ óæàñ. Ðåäèöèòå íà îðêèòå ñå ðàçòâîðèõà è òå ñå ñòðóïàõà íàñòðàíè, êàòî ÷å ñàìè ñå áîÿõà îò îíîâà, ùî èäâàøå èççàä òÿõ. Íå ñå âèæäàøå êàêâî å: òî áå êàòî îãðîìíà ñÿíêà, ñðåä êîÿòî ñå êðèåøå ìðà÷íà ôèãóðà, ìîæå áè ñ ÷îâåøêà ôîðìà, àëà ìíîãî ïî-ãîëÿìà, òÿ ñÿêàø áå ñáðàëà âñè÷êàòà ìîù è óæàñ íà ñâåòà è ãè èçëú÷âàøå ïðåä ñåáå ñè.
×óäîâèùåòî ñòèãíà äî îãúíÿ è ñâåòëèíàòà ïðèòúìíÿ êàòî ïðèõëóïåíà îò îáëàê. Ïîñëå òî ñå ìåòíà ñ åäèí ñêîê ïðåç ïóêíàòèíàòà. Ïëàìúöèòå ñ ðåâ ñå èçäèãíàõà íàñðåùà ìó è ãî îáâèõà; èç âúçäóõà ñå çàâèõðè ÷åðåí äèì. Áóéíî ðàçâÿíàòà ìó êîñà ëóìíà êàòî ïîæàð. Â äÿñíàòà ñè ðúêà ñòèñêàøå ìå÷ êàòî îñòúð îãíåí åçèê; â ëÿâàòà äúðæåøå ìíîãîæèëåí êàìøèê.
- Àé! Àé! - èçñòåíà Ëåãîëàñ. - Áàëðîã! Áàëðîã å äîøúë! 
Ãèìëè ãëåäàøå ñ øèðîêî ðàçòâîðåíè î÷è.
- Çëîòî íà Äóðèí! - èçêðåùÿ òîé, èçòúðâà ñåêèðàòà è çàêðè ëèöåòî ñè ñ äëàíè.
- Áàëðîã! - ïðîìúðìîðè Ãàíäàëô. - Ñåãà ðàçáèðàì. - Òîé ñå îëþëÿ è òåæêî ñå ïîäïðÿ íà æåçúëà. - Êàêâà çëî÷åñòèíà! À àç âå÷å ñúì èçòîùåí.
Îáëÿíà îò îãúí, ÷åðíàòà ôèãóðà ñå íîñåøå êúì òÿõ. Îðêèòå çàêðåùÿõà è ñå èçñèïàõà íàäîëó ïî êàìåííèòå ìîñòîâå. Òîãàâà Áîðîìèð íàäèãíà ðîãà ñè è ìîãúùî èçñâèðè. Ïðåäèçâèêàòåëíèÿò çîâ îòåêíà ãðúìêî, çàáóøóâà êàòî âèê íà öÿëà àðìèÿ ïîä ïåùåðíèÿ ñâîä. Çà ìèã îðêèòå ñå îòäðúïíàõà è äîðè îãíåíàòà ñÿíêà ñïðÿ. Ñåòíå åõîòî çàãëúõíà èçâåäíúæ, êàòî ïëàìú÷å, ïîìåòåíî îò ÷åðåí âèõúð, è âðàãîâåòå ïðîäúëæèõà íàïðåä.
- Ïðåç Ìîñòà! - èçâèêà Ãàíäàëô, ñáèðàéêè öÿëàòà ñè ñèëà. -Áÿãàéòå! Âñè÷êè ñòå áåçñèëíè ñðåùó òîçè âðàã. Àç òðÿáâà äà óäúðæà òåñíèíàòà. Áÿãàéòå!
Âìåñòî äà ïîñëóøàò çàïîâåäòà, Àðàãîðí è Áîðîìèð ñòîÿõà ðàìî äî ðàìî çàä Ãàíäàëô â êðàÿ íà ìîñòà. Îñòàíàëèòå ñïðÿõà ïðåä âðàòàòà â äúíîòî íà çàëàòà è ñå îáúðíàõà - íå ìîæåõà äà îñòàâÿò âîäà÷à ñè ñàì ñðåùó âðàãà.
Áàëðîãúò ñòèãíà äî áåçäíàòà. Ãàíäàëô ñòîåøå íàñðåä ìîñòà, îáëåãíàò íà æåçúëà â ëÿâàòà ñè ðúêà, íî â äåñíèöàòà ìó ñèÿåøå Ãëàìäðèíã, ñòóäåí è áÿë. Âðàãúò ìó îòíîâî ñïðÿ íàñðåùà è ñÿíêàòà îêîëî íåãî ñå ðàçïåðè êàòî îãðîìíè êðèëå. Òîé íàäèãíà êàìøèêà, æèëèòå èçïóêàõà è çàñòåíàõà. Îãúí èçëåòÿ îò íîçäðèòå ìó. Íî Ãàíäàëô ñòîåøå òâúðäî.
- Íå ìîæåø äà ìèíåø - êàçà òîé. 
Îðêèòå çàñòèíàõà íà ìÿñòî è íàñòàíà ìúðòâåøêà òèøèíà.
- Àç ñúì ñëóæèòåë íà Òàéíèÿ îãúí, ïðèòåæàòåë íà Àíîðñêèÿ ïëàìúê. Íå ìîæåø äà ìèíåø. Íå ùå òè ïîìîãíå ìðà÷íèÿò îãúí, î, ïëàìúê íà Óäóí. Âúðâè ñè â Ñÿíêàòà! Íå ìîæåø äà ìèíåø.
Áàëðîãúò íå îòãîâîðè. Îãúíÿò â íåãî ñÿêàø èçãàñíà, íî ìðàêúò óêðåïíà. Òîé áàâíî ïðèñòúïè íà ìîñòà è âíåçàïíî èçðàñíà äî îãðîìíà âèñîòà, à êðèëåòå ìó ñå ðàçïåðèõà îò ñòåíà äî ñòåíà; íî Ãàíäàëô âñå îùå ñå âèæäàøå êàòî íåÿñíî ñèÿíèå â çäðà÷à; òîé èçãëåæäàøå äðåáåí è ñúâñåì ñàì - ñèâ è ïðåãúðáåí êàòî ñúñóõðåíî äúðâî ïðåä âðúõëèòàùà áóðÿ.
Îò ñÿíêàòà èçëåòÿ ïëàìòÿù ÷åðâåí ìå÷.
Ãëàìäðèíã ìó îòâúðíà ñ áÿë ïðîáëÿñúê.
Çâúíêî ïðîåõòÿ óäàðúò è ëóìíà áÿë ïëàìúê. Áàëðîãúò ïàäíà âúçíàê è ìå÷úò ìó ñå ïðúñíà íà ðàçòîïåíè îòëîìêè. Âúëøåáíèêúò íà ìîñòà ñå îëþëÿ, îòñòúïè êðà÷êà íàçàä è îòíîâî çàñòàíà íåïîäâèæíî.
- Íå ìîæåø äà ìèíåø! - èçðå÷å òîé. Ñ åäèí ñêîê áàëðîãúò ñå îçîâà íà ìîñòà. Êàìøèêúò ìó ñå âèåøå è ñúñêàøå.
- Òîé íå ìîæå äà èçäúðæè ñàì! - èçâèêà âíåçàïíî Àðàãîðí è ñå âòóðíà íàçàä ïî ìîñòà. -Åëåíäèë! Àç ñúì ñ òåá, Ãàíäàëô!
- Ãîíäîð! - èçêðåùÿ Áîðîìèð è ñå õâúðëè ïîäèð íåãî. Â òîçè ìèã Ãàíäàëô âäèãíà æåçúëà è ñ ìîùåí âèê óäàðè ìîñòà ïðåä ñåáå ñè. Æåçúëúò ñå ñòðîøè íà äâå è ïàäíà îò ðúêàòà ìó. Íàãîðå èçáëèêíà îñëåïèòåëíà çàâåñà îò áÿë ïëàìúê. Ìîñòúò èçïóêà. Êàìúêúò ïîä íîçåòå íà áàëðîãà ñå ðàçòðîøè è ðóõíà â ïðîïàñòòà, à îñòàòúêúò îò ìîñòà ñå çàäúðæà â íåñèãóðíî ðàâíîâåñèå, òðåïåðåéêè êàòî îñòðà ñêàëà, ïðîòåãíàòà íàä ïóñòîòàòà.
Ñúñ ñòðàøåí âèê áàëðîãúò ïàäíà íàïðåä, ñÿíêàòà ìó ñå ñòðåëíà íàäîëó è èç÷åçíà. Íî ïàäàéêè, òîé çàâúðòÿ êàìøèêà ñè, æèëèòå øèáíàõà êîëåíåòå íà âúëøåáíèêà, îáâèõà ãè è ãî ïîâëÿêîõà êúì ðúáà. Ãàíäàëô ñå îëþëÿ, ðóõíà, áåçñèëíî ñå âêîï÷è â êàìúêà è ñå ïëúçíà êúì áåçäíàòà.
- Áÿãàéòå, áåçóìöè! - èçêðåùÿ òîé è èç÷åçíà.
Îãíüîâåòå èçãàñíàõà è íàñòàíà ÷åðåí ìðàê. Âêàìåíåí îò óæàñ, Îòðÿäúò ñå âãëåæäàøå â ïðîïàñòòà. Àðàãîðí è Áîðîìèð åäâà óñïÿõà äà èçòè÷àò íàçàä, ïðåäè îñòàòúêúò îò ìîñòà äà ðóõíå ñ ïóêîò. Âèêúò íà Àðàãîðí ãè íàêàðà äà ñå îïîìíÿò.
- Õàéäå! Àç ùå âè âîäÿ ñåãà! - ïðèçîâà ãè òîé. - Òðÿáâà äà èçïúëíèì ïîñëåäíàòà ìó çàðúêà. Ñëåäâàéòå ìå!
Òðåñêàâî ñå çàïðåïúâàõà ïî ãîëÿìàòà ñòúëáà çàä âðàòàòà. Àðàãîðí ãè âîäåøå, Áîðîìèð òè÷àøå ïîñëåäåí. Ãîðå èìàøå øèðîê, îòåêâàù êîðèäîð. Ïîáÿãíàõà ïî íåãî. Ôðîäî ÷ó äî ñåáå ñè ðèäàíèÿòà íà Ñàì è òîãàâà ðàçáðà, ÷å ñàìèÿò òîé ïëà÷å, òè÷àéêè. Äóì, äóì, äóì -òúòíåõà çàä òÿõ òúïàíèòå, ñåòíå óäàðèõà ïå÷àëíî è áàâíî êàòî òðàóðíè áàðàáàíè: -ãðððîá!
Áÿãàõà. Ñâåòëèíàòà îòïðåä ñå çàñèëâàøå; â ñâîäà çååõà øèðîêè øàõòè. Ïîáÿãíàõà îùå ïî-áúðçî. Èçëÿçîõà â çàëà, îáëÿíà îò ÿðêà äíåâíà ñâåòëèíà ïðåç âèñîêèòå èçòî÷íè ïðîçîðöè. Ïðåñÿêîõà ÿ òè÷åøêîì. Ìèíàõà ïðåç ãðàìàäíà ðàçáèòà âðàòà è âíåçàïíî ïðåä òÿõ ñå ðàçêðè Ãîëÿìàòà ïîðòà - àðêà îò îñëåïèòåëíà ñâåòëèíà.
Â ñåíêèòå çàä îãðîìíèòå ñòúëáîâå îò äâåòå é ñòðàíè êëå÷àõà îðêè ñòðàæè, íî âðàòèòå áÿõà ðàçáèòè è ñúáîðåíè. Àðàãîðí ïîâàëè ïðåäâîäèòåëÿ, êîéòî ñå èçïðàâè íàñðåùà ìó, à îñòàíàëèòå ïîáÿãíàõà, óæàñåíè îò íåãîâèÿ ãíÿâ. Îòðÿäúò ïðîôó÷à êðàé òÿõ, áåç äà èì îáðúùà âíèìàíèå. Èçòè÷àõà ïðåç Ïîðòàòà è çàïîäñêà÷àõà íàäîëó ïî èçòúðêàíèòå îò âåêîâåòå ãðàìàäíè ñòúïàëà - ïðàãà íà Ìîðèÿ.
È òúé, íàé-ñåòíå, âå÷å èçãóáèëè íàäåæäà, òå èçëÿçîõà ïîä îòêðèòî íåáå è âÿòúðúò îáëúõíà ëèöàòà èì.
Ñïðÿõà åäâà êîãàòî áÿõà èçâúí îáñåãà íà ñòðåëèòå. Íàîêîëî ñå ïðîñòèðàøå Ñìóòíîëåéñêàòà äîëèíà. Íàä íåÿ òåãíåøå ñÿíêàòà íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, íî íà èçòîê ñëúí÷åâèòå ëú÷è ïîçëàòÿâàõà ìåñòíîñòòà. Ïëàäíå áå îòìèíàëî ñàìî ïðåäè ÷àñ. Ãðååøå ñëúíöå, îáëàöèòå áÿõà áåëè è âèñîêè.
Îçúðíàõà ñå. Àðêàòà íà Ïîðòàòà çååøå ìðà÷íî ñðåä ïëàíèíñêàòà ñÿíêà. Äàëå÷ ïîä çåìÿòà ñëàáî è áàâíî òúòíåõà òúïàíèòå: ãðððîá. Ðÿäúê ÷åðåí ïóøåê ñå ïðîâëà÷âàøå íàâúí. Íå ñå âèæäàøå íèùî äðóãî, íàîêîëî äîëèíàòà áå ïóñòà. Ãðððîá. Íàé-ñåòíå ñêðúáòà ãè îáëàäà èçöÿëî è òå äúëãî ïëàêàõà - åäíè èçïðàâåíè è áåçìúëâíè, äðóãè ïðîñíàòè íà çåìÿòà. Ãðððîá, ãðððîá. Òúïàíèòå çàãëúõíàõà.


Ãëàâà 6

ËÎÒËÎÐÈÅÍ

- Óâè! Áîÿ ñå, ÷å íå ìîæåì ïîâå÷å äà ñòîèì òóê - êàçà Àðàãîðí. Òîé ïîãëåäíà êúì ïëàíèíèòå, âäèãíà ìå÷à ñè è èçâèêà: - Ñáîãîì, Ãàíäàëô! Íå òè ëè êàçâàõ: „Ïàçè ñå, àêî ïðåêðà÷èø ïîðòèòå íà Ìîðèÿ?" Óâè, ïðàâ ñúì áèë! Íà êàêâî äà ñå íàäÿâàìå áåç òåá? Òîé ñå îáúðíà êúì Îòðÿäà.
- Ùå òðÿáâà äà ìèíåì è áåç íàäåæäà. Ïîíå îùå ìîæåì äà îòìúñòèì. Íåêà ñå ñòåãíåì è íå ïëà÷åì ïîâå÷å! Åëàòå! Äúëúã ïúò è ñëàâíè äåëà íè ÷àêàò.
Ñòàíàõà è ñå îãëåäàõà. Íà ñåâåð äîëèíàòà ñå ãóáåøå â ñåí÷åñòà òåñíèíà ìåæäó äâå ãîëåìè ðàçêëîíåíèÿ íà ïëàíèíèòå, íàä êîèòî ñèÿåõà òðè áåëè âúðõà - Ñåëåáäèë, Ôàíóèäõîë, Êàðàäðàñ - Ïëàíèíèòå íà Ìîðèÿ. Â íà÷àëîòî íà òåñíèíàòà åäèí ïîòîê ñå ñïóñêàøå êàòî áÿëà äàíòåëåíà ïàíäåëêà ïî áåçêðàéíà ñòúëáà îò íèñêè âîäîïàä÷åòà è èç âúçäóõà â ïîäíîæèåòî íà ïëàíèíèòå ñå íîñåøå ïåíåñòà ìúãëà.
- Íàòàì å Ñìóòíîëåéñêàòà ñòúëáà - ïîñî÷è Àðàãîðí êúì âîäîïàäèòå. - Ïî îíçè äúëáîê ïúò êðàé ïîòîêà ùÿõìå äà ñëåçåì, àêî ñúäáàòà áå ïî-áëàãîñêëîííà.
- Èëè àêî Êàðàäðàñ íå áå òúé æåñòîê - äîáàâè Ãèìëè. - Åòî ãî òàì, ïîäñìèõâà ñå íà ïðèïåê!
È òîé ðàçìàõà þìðóê êúì íàé-äàëå÷íèÿ îò çàñíåæåíèòå âúðõîâå, ñåòíå ìó îáúðíà ãðúá.
Íà èçòîê ðàçêëîíåíèåòî íà ïëàíèíèòå ñâúðøâàøå èçâåäíúæ è çàä íåãî ñå ìåðæåëååõà íåîáÿòíèòå äàëå÷èíè. Íà þã, äîêúäåòî ñòèãàøå ïîãëåäúò, ñå ïðîñòèðàõà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè. Âñå îùå ñå íàìèðàõà âèñîêî â çàïàäíèÿ êðàé íà äîëèíàòà. Ïîä òÿõ, íà ïî-ìàëêî îò ìèëÿ, ëåæåøå åçåðî. Òî áå äúëãî è îâàëíî, êàòî îñòðèå íà îãðîìíî êîïèå, çàáèòî äúëáîêî â ñåâåðíèÿ ñêëîí; íî þæíèÿò ìó êðàé èçëèçàøå îò ñåíêèòå è ñå ðàçñòèëàøå ïîä ñëúí÷åâîòî íåáå. È âñå ïàê âîäèòå ìó áÿõà ìðà÷íè, òúìíîñèíè êàòî íåáåòî â ÿñíà ïðèâå÷åð, ãëåäàíî îò îñâåòåíà ñòàÿ. Íèòî åäíà âúëíè÷êà íå íàðóøàâàøå ïîêîÿ íà îãëåäàëíàòà ìó ïîâúðõíîñò. Ðàâíà çåëåíà ìîðàâà îáãðàæäàøå îò âñè÷êè ñòðàíè ãëàäêèòå ñêàëíè ðúáîâå.
- Òàì ëåæè Îãëåäàëíîòî åçåðî, äúëáîêèÿò Õåëåä-çàðàì! - ïå÷àëíî êàçà Ãèìëè. - Ñïîìíÿì ñè êàê òîé êàçà: „Äàíî äà òå âúçðàäâà ãëåäêàòà! Íî íå ìîæåì äà ñå áàâèì òàì." À ñåãà äúëãî ùå òðÿáâà äà ïúòóâàì, ïðåäè îòíîâî äà ìå ñïîõîäè ðàäîñòòà. Åòî ÷å àç ùå áúðçàì íàïðåä, à òîé ùå îñòàíå.
Îòðÿäúò ñå ñïóñíà íàäîëó ïî Ïîðòàëíèÿ ïúò. Òîé áå íåðàâåí è ðàçáèò, ãóáåøå ñå êàòî êðèâîëè÷åùà ïúòåêà èç ïèðåíà è ïðåùèïà, èçðàñëè ñðåä ïðîïóêàíèòå êàìúíè. Íî âñå îùå ëè÷åøå, ÷å â äðåâíè âðåìåíà íàãîðå ñå å âèåëî øèðîêî ïàâèðàíî øîñå, èäâàùî îò íèçèíèòå íà Êðàëñòâîòî íà äæóäæåòàòà. Íà ìåñòà êðàé ïúòÿ ëåæàõà êàìåííè ðóèíè è çåëåíè ìîãèëêè, óâåí÷àíè ñ âúçäèøàùè îò âÿòúðà êðåõêè áðåçè è åëè. Îñòúð çàâîé íà èçòîê ãè èçâåäå êúì ìîðàâàòà êðàé Îãëåäàëíîòî åçåðî è òàì, íåäàëå÷ îò ïúòÿ, ñå èçäèãàøå ñàìîòíà êîëîíà ñ ïðå÷óïåí âðúõ.
- Òîâà å Êàìúêúò íà Äóðèí! - èçâèêà Ãèìëè. - Íå ìîãà äà ìèíà, áåç äà ñå îòêëîíÿ çà ìèã äà ïîãëåäíà ÷óäîòî íà äîëèíàòà!
- Ïîáúðçàé òîãàâà! - êàçà Àðàãîðí è ñå îçúðíà êúì Ïîðòàòà. - Ñëúíöåòî çàëÿçâà ðàíî. Îðêèòå ìîæå äà íå èçëÿçàò, ïðåäè äà ñå ñòúìíè, íî çäðà÷úò òðÿáâà äà íè çàâàðè äàëå÷ îò òóê. Ìåñåöúò å ñúâñåì èçòúíÿë è íîùòà ùå áúäå ìðà÷íà.
- Åëà ñ ìåí, Ôðîäî! - èçâèêà äæóäæåòî, èçñêà÷àéêè îò ïúòÿ. - Íå áèõ òå îñòàâèë äà ñè èäåø, áåç äà âèäèø Õåëåä-çàðàì.
Ôðîäî áàâíî òðúãíà ïîäèð íåãî, ïðèâëå÷åí îò ñïîêîéíàòà ñèíÿ âîäà, âúïðåêè áîëêàòà è óìîðàòà. Ñàì ãî ïîñëåäâà.
Ãèìëè ñïðÿ êðàé èçïðàâåíèÿ êàìúê è ãî îãëåäà. Áåøå íàïóêàí, èçòðèò îò âðåìåòî è èçÿùíèòå ðóíè ïî ñòðàíèòå ìó íå ìîæåõà äà ñå ðàç÷åòàò.
- Òàçè êîëîíà îòáåëÿçâà ìÿñòîòî, îò êîåòî Äóðèí çà ïðúâ ïúò ïîãëåäíàë â Îãëåäàëíîòî åçåðî - êàçà äæóäæåòî. - Äà ïîãëåäíåì è íèå âåäíúæ, ïðåäè äà ñè çàìèíåì!
Ïðèâåäîõà ñå íàä ìðà÷íèòå âîäè. Îòíà÷àëî íå âèäÿõà íèùî. Ïîñëå áàâíî ðàçëè÷èõà î÷åðòàíèÿòà íà îêîëíèòå ïëàíèíè, îòðàçåíè â äúëáîêàòà ñèíåâà, à íàä òÿõ âúðõîâåòå êàòî ïëàìíàëè áåëè ïåðà; îòâúä ñå ðàçòâàðÿõà íåáåñíèòå ïðîñòîðè. È ìàêàð ÷å ãîðå ãðååøå ñëúíöå, â äúëáèíèòå êàòî ïîòúíàëè ñêúïîöåííîñòè ñèÿåõà òðåïêàùè çâåçäè. Íå ñå âèæäàõà ñàìî ñåíêèòå íà ïðèâåäåíèòå ïúòíèöè.
Î, Õåëåä-çàðàì, ïðåêðàñåí è âúëøåáåí! - êàçà Ãèìëè. - Òàì ëåæè Êîðîíàòà íà Äóðèí, äîêàòî òîé îòíîâî ñå ñúáóäè. Ñáîãîì! Òîé ñå ïîêëîíè, îáúðíà ñå è èçòè÷à ïðåç çåëåíàòà ëèâàäà êúì ïúòÿ.
- Êàêâî âèäÿõòå? - îáúðíà ñå Ïèïèí êúì Ñàì, íî Ñàì áå ïðåêàëåíî óíåñåí â ìèñëèòå ñè, çà äà îòãîâîðè.
Ïúòÿò çàâè íà þã è áúðçî âçå äà ñå ñïóñêà íàäîëó, íàâúí îò ñêëîíîâåòå íà äîëèíàòà. Ìàëêî ñëåä åçåðîòî ìèíàõà êðàé äúëáîê, êðèñòàëíî áèñòúð èçâîð, îò êîéòî âîäèòå ïðåëèâàõà ïðåç êàìåííèÿ ðúá è ïðîáëÿñâàéêè, áúëáóêàõà ïî ñòðúìíîòî ñè ñêàëíî êîðèòî.
- Îòòóê èçâèðà Ñðåáðîïúò - êàçà Ãèìëè. - Íå ïèéòå! Âîäàòà å ëåäåíîñòóäåíà.
- Òîé ñúáèðà âîäè îò ìíîãî äðóãè ïëàíèíñêè ïîòîöè è áúðçî ñå ïðåâðúùà â ïúëíîâîäíà ðåêà - äîáàâè Àðàãîðí. - Äúëãè ìèëè ùå èçìèíåì ïîêðàé íåãî. Çàùîòî àç ùå âè ïîâåäà ïî ïúòÿ, èçáðàí îò Ãàíäàëô, è íàé-ìíîãî ñå íàäÿâàì äà ñòèãíåì äî ãîðèòå, êúäåòî Ñðåáðîïúò ñå âëèâà âúâ Âåëèêàòà ðåêà - åé òàì...
Âñè÷êè ïîãëåäíàõà íàêúäåòî ñî÷åøå è âèäÿõà ïðåä ñåáå ñè êàê ïîòîêúò ïîäñêà÷à íàäîëó êúì èçõîäà îò äîëèíàòà, ïîñëå òå÷å íàïðåä èç íèçèíèòå, äîêàòî ñå èçãóáè â çëàòèñòàòà îìàðà.
- Òàì ñà ãîðèòå íà Ëîòëîðèåí! - êàçà Ëåãîëàñ. - Íàé-ïðåêðàñíàòà îò âñè÷êè çåìè íà ìîÿ íàðîä. Íèéäå íÿìà äúðâåòà êàòî â îíçè êðàé. Íàåñåí ëèñòàòà èì íå ïàäàò, à ñå ïðåâðúùàò â çëàòî. Ñèïÿò ñå ÷àê íàïðîëåò, êîãàòî íàïúïè ìëàäàòà çåëåíèíà è òîãàâà êëîíèòå ñå îòðóïâàò ñ æúëòè öâåòÿ; è ñúñ çëàòî ñå çàñòèëàò ãîðèòå, çëàòåí å ñâîäúò èì, à êîëîíèòå - ñðåáúðíè, çàùîòî êîðàòà íà äúðâåòàòà å ãëàäêà è ñèâà. Òúé ñå ïåå è äî äíåñ ó íàñ, â Ìðàêîëåñ. Êàê áè ñå ðàäâàëî ñúðöåòî ìè, àêî ìîæåõ äà ïðèñòúïÿ ïîä ñòðÿõàòà íà òîçè ëåñ íàïðîëåò!
- Ìîåòî ùå ñå ðàäâà äîðè è ïðåç çèìàòà - êàçà Àðàãîðí. - Íî äîòàì èìà îùå ìíîãî ìèëè. Äà ïîáúðçàìå!
Îòíà÷àëî Ôðîäî è Ñàì óñïÿâàõà äà äîãîíâàò îñòàíàëèòå, íî Àðàãîðí ãè âîäåøå ñ áúðçà êðà÷êà è ñëåä âðåìå äâàìàòà çàïî÷íàõà äà èçîñòàâàò. Îò ðàííî óòðî íå áÿõà õàïâàëè íèùî. Ðàíàòà íà Ñàì ïàðåøå êàòî îãúí è ìó ñå âèåøå ñâÿò. Âúïðåêè ÿðêîòî ñëúíöå ñëåä äóøíèÿ ìðàê íà Ìîðèÿ âúçäóõúò ìó ñå ñòðóâàøå ïðîíèçâàùî ñòóäåí. Òîé ïîòðúïíà. Ôðîäî ñå çàäúõâàøå è âñÿêà íîâà êðà÷êà ìó ïðè÷èíÿâàøå âñå ïî-ñèëíà áîëêà.
Íàé-ïîñëå Ëåãîëàñ ñå îçúðíà è êàòî ãè âèäÿ äàëå÷å íàçàä, êàçà íåùî íà Àðàãîðí. Îñòàíàëèòå ñïðÿõà. Àðàãîðí ïîâèêà Áîðîìèð è èçòè÷à íàçàä.
- Èçâèíÿâàé, Ôðîäî! - çàãðèæåíî âúçêëèêíà òîé. - Òîëêîâà ìíîãî íåùà ñå ñëó÷èõà äíåñ è òîëêîâà òðÿáâà äà áúðçàìå, ÷å çàáðàâèõ çà ðàíàòà òè è çà ðàíàòà íà Ñàì. Òðÿáâàøå äà ñå îáàäèòå. Íå ñòîðèõìå íèùî, çà äà âè îáëåê÷èì, à òðÿáâàøå äîðè àêî íè ãîíåõà âñè÷êè îðêè íà Ìîðèÿ. Åëàòå ñåãà! Ìàëêî ïî-íàòàòúê èìà ìÿñòî, êúäåòî ìîæåì äà ñè ïî÷èíåì. Òàì ùå ñòîðÿ çà âàñ êàêâîòî å ïî ñèëèòå ìè. Õàéäå äà ãè îòíåñåì, Áîðîìèðå!
Ñêîðî ñòèãíàõà äî íîâ ïîòîê, êîéòî ñå ñïóñêàøå îò çàïàä è âëèâàøå áúëáóêàùèòå ñè âîäè â çàáúðçàíèÿ Ñðåáðîïúò. Îáåäèíåíè, ñòðóèòå èì ñå èçëèâàõà íàä çåëåíÿñàëàòà ñêàëà è ïåíëèâî ñå ñèïåõà â ìàëêà äîëèíà. Îêîëî íåÿ ðàñòÿõà íèñêè, ïðèâåäåíè åëè, à ñêëîíîâåòå áÿõà ñòðúìíè è îáðàñëè ñ ëèøåè è áîðîâèíêè. Íà äúíîòî èìàøå ðàâíà ïëîùàäêà, ñðåä êîÿòî ïîòîêúò øóìíî ïîäñêà÷àøå ïî ëúñêàâèòå êàìú÷åòà. Òàì ñïðÿõà äà ïî÷èíàò. Íàáëèæàâàøå òðè ÷àñúò ïîäèð ïëàäíå, à áÿõà ñàìî íà íÿêîëêî ìèëè îò Ïîðòàòà. Ñëúíöåòî âå÷å êëîíåøå êúì çàïàäíèÿ õîðèçîíò.
Äîêàòî Ãèìëè è äâàìàòà ìëàäè õîáèòè ðàçïàëâàõà îãúí îò õðàñòè è åëîâè êëîíè è íîñåõà âîäà, Àðàãîðí ñå ïîãðèæè çà Ñàì è Ôðîäî. Ðàíàòà íà Ñàì íå áå äúëáîêà, íî èçãëåæäàøå îïàñíà è Àðàãîðí ÿ îãëåäà ñ òðåâîæíî ëèöå. Ñëåä ìàëêî îáëåê÷åíî âäèãíà î÷è.
- Èìàø êúñìåò, Ñàì - êàçà òîé. - Ìíîçèíà ñà ïëàòèëè ïî-ñêúïî çà ïúðâèÿ ñè óáèò îðê. Ðàíàòà íå å îòðîâåíà, êàêòî ÷åñòî ñå ñëó÷âà ñ îðêñêèòå îðúæèÿ. Ñåãà ùå ÿ îïðàâÿ è ñêîðî ùå çàðàñíå. Èçìèé ÿ, êîãàòî Ãèìëè çàòîïëè âîäà.
Òîé ðàçâúðçà êåñèÿòà ñè è èçâàäè îòâúòðå íÿêîëêî ñáðú÷êàíè ëèñòà.
- Ñóõè ñà è òàêà ãóáÿò ÷àñò îò öåëåáíàòà ñè ñèëà, íî âñå îùå ìè îñòàâàò íÿêîëêî ëèñòà îò àòåëàñ, êîèòî ñúáðàõ êðàé Áóðíèÿ âðúõ. Ñìà÷êàé åäíà âúâ âîäàòà, ïîñëå ïðîìèé ðàíàòà è àç ùå ÿ ïðåâúðæà. Ñåãà å òâîé ðåä, Ôðîäî!
- Àç ñúì äîáðå - êàçà Ôðîäî, êîéòî íå æåëàåøå äà ïèïàò äðåõèòå ìó. - Òðÿáâàøå ìè ñàìî õðàíà è ìàëêî ïî÷èâêà.
- Íå! - êàçà Àðàãîðí. - Òðÿáâà äà âèäèì êàêâî ñà òè íàïðàâèëè ÷óêúò è íàêîâàëíÿòà. Âñå îùå ñå ÷óäÿ êàê èçîáùî ñè îöåëÿë.
Òîé ïðåäïàçëèâî ñúáëå÷å ñòàðîòî ÿêå è îêúñàíàòà òóíèêà è àõíà îò èçóìëåíèå. Ïîñëå ñå ðàçñìÿ. Ñðåáúðíàòà ðèçíèöà èñêðåøå ïðåä î÷èòå ìó êàòî ñëúí÷åâ ëú÷ ïî åçåðíè âúëíè. Âíèìàòåëíî ÿ ñâàëè, ïîâäèãíà ÿ è êàìúíèòå ïî íåÿ çàáëåñòÿõà êàòî çâåçäè, à çâóêúò íà ðàçêëàòåíèòå áðúíêè íàïîìíÿøå çâúíà íà äúæäîâíè êàïêè.
- Ãëåäàéòå, ïðèÿòåëè! - âúçêëèêíà òîé. - Åòî åäíà ÷óäåñíà õîáèòîâà êîæà äîðè è çà íàé-áëàãîðîäíèÿ åëôè÷åñêè ïðèíö! Àêî ñå ðàç÷óå, ÷å õîáèòèòå èìàò òàêèâà êîæè, âñè÷êè ëîâöè îò Ñðåäíàòà çåìÿ ùå ïðåïóñíàò êúì Ãðàôñòâîòî.
- È ñòðåëèòå íà âñè÷êè ëîâöè â ñâåòà áèõà áèëè áåçïîëåçíè - êàçà Ãèìëè, ãëåäàéêè ñ èçóìëåíèå ìåòàëíàòà ïëåòêà. - Òàâà å ðèçíèöà îò ìèòðèë. Ìèòðèë! Íèêîãà íå ñúì âèæäàë èëè ÷óâàë çà òúé ïðåêðàñíà èçðàáîòêà. Çà òàçè ðèçíèöà ëè ãîâîðåøå Ãàíäàëô? Çíà÷è ÿ å ïîäöåíèë. Íî ïîäàðúêúò å áèë çàñëóæåí!
- ×åñòî ñå ïèòàõ êàêâî òîëêîâà ïðàâèòå ñ Áèëáî â ñòàè÷êàòà ìó - êàçà Ìåðè. -Áëàãîñëîâåí äà å ñòàðèÿò õîáèò! Ñåãà ãî îáè÷àì ïîâå÷å îò âñÿêîãà. Äàíî äîæèâååì äà ìó ãî êàæåì!
Îòäÿñíî âúðõó ðåáðàòà è ãúðäèòå íà Ôðîäî ñå ðàçëèâàøå òúìíî, ïî÷òè ÷åðíî ïåòíî. Ïîä ðèçíèöàòà òîé íîñåøå ðèçà îò ìåêà êîæà, íî íà åäíî ìÿñòî áðúíêèòå ÿ áÿõà ïðîðÿçàëè ÷àê äî ïëúòòà. Îòëÿâî ñúùî èìàøå äðàñêîòèíè è ñèíèíè îò óäàðà â ñòåíàòà. Äîêàòî äðóãèòå ïðèãîòâÿõà òðàïåçàòà, Àðàãîðí ïðîìè íàòúðòåíîòî ñ îòâàðà îò àòåëàñ. Îñòðèÿò àðîìàò èçïúëíè ìàëêàòà äîëèíà è âñè÷êè, êîèòî ñå ïðèâåäîõà íàä êèïíàëàòà âîäà, óñåòèõà ñâåæåñò è íîâè ñèëè. Ñêîðî Ôðîäî ïî÷óâñòâóâà êàê áîëêàòà èç÷åçíà è äèøàíåòî ìó îëåêíà; àëà îùå ìíîãî äíè óäàðåíîòî ìÿñòî îñòàíà ñòåãíàòî è áîëåçíåíî ïðè äîïèð. Àðàãîðí ïðåâúðçà ðåáðàòà ìó ñ íÿêîëêî òàìïîíà îò ìåêî ïëàòíî.
- Ðèçíèöàòà å óäèâèòåëíî ëåêà - êàçà òîé. - Àêî ìîæåø, îáëå÷è ÿ ïàê. Îëåêâà ìè íà ñúðöåòî, êàòî çíàì, ÷å ÿ íîñèø. Íå ÿ ñâàëÿé äîðè íîùåì, îñâåí àêî ñúäáàòà òå îòâåäå íà ìÿñòî, êúäåòî äà ñè â áåçîïàñíîñò çà èçâåñòíî âðåìå; à ðÿäêî ùå èìàø òîâà ùàñòèå, äîäåòî òðàå ïîõîäúò.
Ñëåä êàòî ïîõàïíàõà, Îòðÿäúò ñå ïðèãîòâè çà ïúò, Èçãàñèõà îãúíÿ è ãðèæëèâî óêðèõà ïåïåëòà. Ïîñëå ñå èçìúêíàõà îò äîëèíàòà è îòíîâî ïîåõà ïî ïúòÿ. Íå áÿõà èçìèíàëè ìíîãî, êîãàòî ñëúíöåòî ïîòúíà çàä çàïàäíèòå âúçâèøåíèÿ è îòêúì ïëàíèíñêèòå ñêëîíîâå ïðîïúëçÿõà äúëãè ñåíêè. Ìðàêúò ñå ñòå÷å â íîçåòå èì, èç äîëèíèòå ñå íàäèãíàõà ìúãëè. Äàëå÷å íà èçòîê áëåäàòà âå÷åðíà çàðÿ òðåïòåøå íàä íåÿñíèòå ãîðè è ðàâíèíè. Îáëåê÷åíè è îñâåæåíè, ñåãà Ñàì è Ôðîäî ìîæåõà äà ñå äâèæàò ñ áúðçà êðà÷êà è ïî÷òè òðè ÷àñà Àðàãîðí âîäè Îòðÿäà íàïðåä, êàòî ñàìî âåäíúæ ñïðÿõà äà ïî÷èíàò çà ìàëêî.
Ñìðà÷è ñå. Ïàäíà íåïðîãëåäíà íîù. Áëåñòÿõà áåçáðîé ÿñíè çâåçäè, íî ÷åçíåùèÿò ëóíåí ñúðï ùåøå äà èçãðåå åäâà ïî-êúñíî. Ãèìëè è Ôðîäî âúðâÿõà ïîñëåäíè - íå ðàçãîâàðÿõà, ñòúïâàõà áåçøóìíî è ñå âñëóøâàõà âúâ âñåêè çâóê ïî ïúòÿ çàä òÿõ. Íàé-ñåòíå Ãèìëè íàðóøè ìúë÷àíèåòî:
- Íèòî çâóê, ñàìî âÿòúðúò ñâèðè. ßâíî íàîêîëî íÿìà ãîáëèíè, èíà÷å ùå ïðèçíàÿ, ÷å óøèòå ìè ñà äúðâåíè. Äàíî îðêèòå ñå çàäîâîëÿò ñ òîâà, ÷å ñà íè èçãîíèëè îò Ìîðèÿ. Ìîæå ïúê èìåííî òàêàâà äà å áèëà öåëòà èì è äà íå ñà èìàëè íèùî îáùî ñ íàñ... ñ Ïðúñòåíà. Ìàêàð ÷å îðêèòå ÷åñòî ïðåñëåäâàò âðàãîâåòå ñè ìíîãî ìèëè èç ðàâíèíèòå, êîãàòî òðÿáâà äà îòìúñòÿò çà çàãèíàëèÿ ñè âîäà÷.
Ôðîäî íå îòãîâîðè. Òîé ïîãëåäíà Æèëîòî è íå çúðíà íèêàêúâ áëÿñúê ïî ìàòîâîòî îñòðèå. È âñå ïàê áå ÷óë íåùî èëè ïîíå òàêà ìó ñå ñòðóâàøå. Âåäíàãà ñëåä êàòî ñåíêèòå ñå ñïóñíàõà íàîêîëî è ïúòÿò çàä òÿõ ïðèòúìíÿ, òîé áå äîëîâèë îòíîâî çàáúðçàíîòî òðîïîëåíå íà íå÷èè êðàêà. Äîðè è ñåãà ãî ÷óâàøå. Çà ìèã ìó ñå ñòîðè, ÷å âèæäà íåéäå íàçàä äâå ñâåòëè ïåòúíöà, íî òå òóòàêñè ñå ïëúçíàõà íàñòðàíè è èç÷åçíàõà.
- Êàêâî èìà? - çàïèòà äæóäæåòî.
- Íå çíàì - îòâúðíà Ôðîäî. - Ñòîðè ìè ñå, ÷å ÷óõ ñòúïêè è ñÿêàø âèäÿõ ñâåòëèíêè... êàòî î÷è. Îòêàêòî âëÿçîõìå â Ìîðèÿ, ÷åñòî èçïèòâàì òîâà ÷óâñòâî.
Ãèìëè ñïðÿ è ñå ïðèâåäå êúì çåìÿòà.
- Íå ÷óâàì íèùî îñâåí íîùíèòå ñëîâà íà êàìúíè è òðåâè - êàçà òîé. - Õàéäå! Äà ïîáúðçàìå! Äðóãèòå âå÷å íå ñå âèæäàò.
Õëàäíèÿò íîùåí âÿòúð ïîâÿ íàñðåùà èì èç äîëèíàòà. Îòïðåä ñå èçâèñè ïðîñòîðíà ñèâà ñÿíêà è äî óøèòå èì äîëåòÿ áåçêîíå÷åí øåïîò íà ëèñòà, êàêúâòî èçäàâàò òîïîëèòå ïîä âÿòúðà.
- Ëîòëîðèåí! - âúçêëèêíà Ëåãîëàñ. - Ëîòëîðèåí! Ñòèãíàõìå ïîêðàéíèíèòå íà Çëàòíàòà ãîðà. Óâè, çèìà å!
Ïðåä òÿõ äúðâåòàòà ñå èçäèãàõà âèñîêî â íîùòà, ñêëîíåíè íàä ïúòÿ è ïîòîêà, êîèòî èçâåäíúæ íàâëèçàõà ïîä ðàçïåðåíèòå èì êëîíè. Â íåÿñíàòà çâåçäíà ñâåòëèíà ñòúáëàòà èì èçãëåæäàõà ñèâè, à òðúïíåùèòå èì ëèñòà íàïîìíÿõà ÷èñòî çëàòî.
- Ëîòëîðèåí! - êàçà Àðàãîðí. - Ùàñòëèâ ñúì äà ÷óÿ ïàê ïåñåíòà íà âÿòúðà â äúðâåòàòà! Âñå îùå ñìå íà ìàëêî ïîâå÷å îò ïåò ëåâãè îò Ïîðòàòà, íî íå ìîæåì äà ïðîäúëæèì. Äà ñå íàäÿâàìå, ÷å äîáëåñòòà íà åëôèòå ùå íè îïàçè òàçè íîù îò çàïëàõàòà ïîäèð íàñ.
- Àêî íàèñòèíà èìà îùå åëôè â òîçè ïîìðúêíàë ñâÿò - êàçà Ãèìëè.
- Âå÷å äúëãè ãîäèíè íèêîé îò ìîÿ íàðîä íå ñå å âðúùàë êúì ñòðàíàòà, èç êîÿòî ñìå áðîäèëè â äðåâíè âðåìåíà - êàçà Ëåãîëàñ, - íî ÷óõìå, ÷å Ëîðèåí îùå íå å èçîñòàâåíà, çàùîòî òóê èìà òàéíà ñèëà, îòáëúñêâàùà çëîòî îò òîçè êðàé. Âúïðåêè òîâà ìàëöèíà ñà âèæäàëè ìåñòíèÿ íàðîä, êîéòî ñåãà ìîæå áè æèâåå âäúí ãîðèòå, äàëå÷å îò ñåâåðíàòà ãðàíèöà.
- Íàèñòèíà âäúí ãîðèòå æèâåÿò òå - êàçà Àðàãîðí è âúçäúõíà, ñÿêàø ñòàð ñïîìåí ñå áå ðàçáóäèë â äóøàòà ìó. - Òàçè íîù ùå òðÿáâà ñàìè äà ñå ïîãðèæèì çà ñåáå ñè. Ùå ïîâúðâèì îùå ìàëêî, äîêàòî äúðâåòàòà íè îáãðàäÿò îòâñÿêúäå, ïîñëå ùå ñå îòäàëå÷èì îò ïúòåêàòà è ùå ïîòúðñèì ìÿñòî çà ïî÷èâêà.
Òîé íàïðàâè êðà÷êà íàïðåä, íî Áîðîìèð ñòîåøå íåðåøèòåëíî è íå ñìååøå äà ãî ïîñëåäâà.
- Íÿìà ëè äðóã ïúò? - çàïèòà òîé.
- Êàêúâ ïî-õóáàâ ïúò áè æåëàë? - îáúðíà ñå Àðàãîðí.
- ×èñò è ÿñåí ïúò, òà àêî ùå äà âîäè êúì ãîðà îò ìå÷îâå - îòâúðíà Áîðîìèð. - Ïî ñòðàííè ïúòèùà áå âîäåí òîçè Îòðÿä äîñåãà è âñè÷êè òå íè íîñåõà çëî÷åñòèíà. Ïðîòèâ âîëÿòà ìè ìèíàõìå çà çëà áåäà ïðåç ñåíêèòå íà Ìîðèÿ. À ñåãà êàçâàø, ÷å òðÿáâà äà âëåçåì â Çëàòíàòà ãîðà. Íî íèå â Ãîíäîð ñìå ÷óâàëè çà òîçè îïàñåí êðàé è õîðàòà êàçâàò, ÷å ìíîçèíà âëèçàò â íåÿ, àëà ìàëöèíà èçëèçàò, à è îò òåçè ìàëöèíà íè åäèí íå ñå å îòúðâàë íåâðåäèì.
- Íå êàçâàé íåâðåäèì, à íåïðîìåíåí è ìîæå áè ùå èçðå÷åø èñòèíàòà - êàçà Àðàãîðí. - Íî ÿâíî çíàíèåòî ñå ãóáè â Ãîíäîð, Áîðîìèðå, ùîì â ãðàäà íà îíèÿ, ùî íÿêîãà áÿõà ìúäðè, äíåñ ñïîìåíàâàò Ëîòëîðèåí ñúñ çëè äóìè. Ìèñëè êàêâîòî ñè èñêàø, íî çà íàñ äðóã ïúò íÿìà... îñâåí àêî ðåøèø äà ñå âúðíåø êúì Ïîðòàòà íà Ìîðèÿ, äà ñå èçêàòåðèø ñðåä ïëàíèíñêàòà áåçïúòèöà èëè ñàìè÷úê äà ïðåïëóâàø Âåëèêàòà ðåêà.
- Âîäè òîãàâà! - êàçà Áîðîìèð. - Àëà ïúòÿò å îïàñåí.
- Íàèñòèíà - êàçà Àðàãîðí. - Ïðåêðàñåí è îïàñåí, íî ñàìî çëîòî òðÿáâà äà ñå áîè îò íåãî èëè îíèÿ, ùî íîñÿò çëî ñúñ ñåáå ñè. Ïîñëåäâàéòå ìå!
Áÿõà èçìèíàëè ïðåç ãîðàòà ìàëêî ïîâå÷å îò ìèëÿ, êîãàòî èçëÿçîõà ïðåä íîâ ïîòîê, êîéòî áúðçî ñå ëååøå îòêúì ãîðèñòèòå ñêëîíîâå, âúçõîæäàùè íà çàïàä êúì ïëàíèíèòå. ×óõà êàê èç ñåíêèòå íàäÿñíî ñå ïëèñêà âîäîïàä. Òúìíèòå, áóéíè âîäè ïðåñè÷àõà ïúòåêàòà ïðåä òÿõ è ëåòÿëà êàòî ëèñò îòâÿí ñ þæíÿêà èç ëåñà ñå âëèâàõà â Ñðåáðîïúò, ïîðàæäàéêè âîäîâúðòåæè â ìðà÷íèòå âèðîâå ñðåä ïîäìîëèòå.
- Åòî Íèìðîäåë - êàçà Ëåãîëàñ. - Ìíîãî ïåñíè ñà ñú÷èíèëè çà òîçè ïîòîê Ãîðñêèòå åëôè â äðåâíè âðåìåíà. È äî äíåñ ãè ïååì íà ñåâåð, ïðèïîìíÿìå ñè äúãàòà íàä âîäîïàäèòå è çëàòíèòå öâåò÷åòà, ïîíåñåíè â ïÿíàòà. Âñè÷êî å ìðà÷íî äíåñ è Íèìðîäåëñêèÿò ìîñò å ðóõíàë. Ùå èçìèÿ êðàêàòà ñè, çàùîòî ìúëâàòà íàøåïâà, ÷å òàçè âîäà èçöåëÿâà óìîðàòà.
Òîé òðúãíà íàïðåä, ñïóñíà ñå ïî ñòðúìíèÿ áðÿã, íàãàçè â ïîòîêà è èçâèêà:
- Åëàòå! Âîäàòà å ïëèòêà. Äà ÿ ïðåãàçèì! Íà äðóãèÿ áðÿã ìîæåì äà ïî÷èíåì, à ïåñåíòà íà âîäîïàäà ùå íè äîíåñå ñúí è çàáðàâà çà ñêðúáòà.
Åäèí ïî åäèí ñëÿçîõà íàäîëó è ïîñëåäâàõà Ëåãîëàñ. Çà ìèã Ôðîäî ñïðÿ íà ïëèòêîòî è îñòàâè âîäàòà äà ñå ëåå íàä ìîðíèòå ìó íîçå. Òÿ áå ñòóäåíà, íî äîêîñâàíåòî é íîñåøå íåùî ÷èñòî, è êîãàòî ïðîäúëæè è ïîòîêúò ñå èçêà÷è äî êîëåíåòå ìó, òîé óñåòè êàê âúëíèòå îòìèâàò ïðàõà è óìîðàòà îò äúëãèÿ ïúò.
Ñëåä êàòî öåëèÿò Îòðÿä ïðåìèíà, âñè÷êè íàñÿäàõà, îòïî÷èíàõà ñè è ïîõàïíàõà; Ëåãîëàñ èì ðàçêàçà ëåãåíäèòå çà Ëîòëîðèåí, êîèòî åëôèòå îò Ìðàêîëåñ îùå ïàçåõà â ñúðöàòà ñè, ëåãåíäè çà ñëúí÷åâà è çâåçäíà ñâåòëèíà ïî ëèâàäèòå êðàé Âåëèêàòà ðåêà â äàëå÷íèòå äíè, ïðåäè ñâåòúò äà ñòàíå ñèâ.
Ìàëêî ïî ìàëêî íàñòàíà òèøèíà è òå ÷óõà êàê ïåñåíòà íà âîäîïàäà íåæíî ñå íîñè èç ñåíêèòå. Ôðîäî ïî÷òè áå ãîòîâ äà ïîâÿðâà, ÷å ÷óâà ãëàñ íà ïåâåö ñðåä ïëÿñúêà íà âîäàòà.
- ×óâàòå ëè ãëàñà íà Íèìðîäåë? - çàïèòà Ëåãîëàñ. - Ùå âè èçïåÿ ïåñåíòà çà äåâîéêàòà Íèìðîäåë, íàðå÷åíà ñ èìåòî íà ïîòîêà, êðàé êîéòî æèâÿëà íÿêîãà. Íà íàøèÿ ãîðñêè åçèê ïåñåíòà å ïðåêðàñíà, íî åòî êàê çâó÷è íà çàïàäíÿøêèÿ åçèê, ïîíÿêîãà òàêà ÿ ïåÿò è â Ëîìèäîë.
Ñ òèõ ãëàñ, åäâà äîëîâèì ñðåä øåïîòà íà ëèñòàòà íàä òÿõ, òîé çàïÿ:

Æèâÿëà äåâà â ïðåæåí äåí -
çîðíèöà â èçãðåâ áÿë,
â áÿë ïëàù ñúñ êðàé÷åö ïîçëàòåí,
ñ îáóâêè îò êðèñòàë.
Çâåçäà êðàñÿëà ëîá ïðå÷èñò,
â êîñàòà é çîðà
òðåïòÿëà êàòî â êëîí çëàòèñò
ñðåä Ëîðèåí äîáðà.
È áåëîíîãà, ñ êðúøåí ñòàí,
ñ ðàçâåÿíà êîñà,
ëåòÿëà êàòî ëèñò îòâåÿí
ñ þæíÿêà èç ëåñà.
Òàì, äåòî Íèìðîäåë ëåòÿë
Îò ñòðúìíîòî áåçñïèð,
ãëàñúò é ñðåáúðíî çâúíòÿë
íàä ãðåéíàëèÿ âèð
Íî ïúòÿò íèêîé äíåñ íå çíàé
êúäå ÿ å îòâåë;
â äàëå÷íèÿ ïëàíèíñêè êðàé
èç÷åçíà Íèìðîäåë.
È çàä âèñîêè ïëàíèíè
â óðå÷åíèÿ ÷àñ
ÿ ÷àêàë êîðàá ìíîãî äíè
ñðåä ñèâèÿ òàëàç.
Íî áóðåí âÿòúð ñå èçâèë
îò ñåâåð ñ ãíåâåí âîé
è ëàäèÿòà îòêëîíèë
ïðåç íîùíèÿ ïðèáîé.
À ïðèçîðè âèäåëè êàê
ñðåä áóðíèòå âúëíè
èç÷åçâà íàäàëå÷å áðÿã
ñ ìúãëèâè ïëàíèíè.
Àìðîò ñå âçðÿë êúì ðîäåí êúò
è ó÷àñòòà ïðîêëåë,
÷å ìó îòðåæäà äúëúã ïúò
äàëå÷ îò Íèìðîäåë.
Òîé áèë íà åëôè äðåâåí êðàë,
âëàäåòåë ãîðäåëèâ,
êîãàòî çëàòåí êëîí öúôòÿë
â Ëîòëîðèåí êðàñèâ.
Èçïðàâèë ñå íà ñâîÿ áîðä
è âñåêè ãî âèäÿë
êàê êàòî áóðåâåñòíèê ãîðä
â ìîðåòî ïîëåòÿë.
Ðàçâÿë êîñè, ìîãúù è ñìåë,
ïðèáîÿ îñåäëàë,
è êàòî ëåáåä ïúò ïîåë
ñðåä ïÿíà îò êðèñòàë.
Àëà îò çàïàä íÿìà âåñò.
Ïîä òîçè íåáîñâîä
íå ÷óõà åëôèòå äî äíåñ
çà ãîðäèÿ Àìðîò.

Ãëàñúò íà Ëåãîëàñ òðåïíà è ïåñåíòà ñå ïðåêúñíà.
- Íå ìîãà äà ïåÿ ïî-íàòàòúê - êàçà òîé. - Ìíîãî ñúì çàáðàâèë, òîâà å ñàìî ÷àñò. Ïåñåíòà å äúëãà è ïå÷àëíà - ðàçêàçâà êàê ñêðúáòà ñïîëåòÿëà Ëîòëîðèåí, Öúôòÿùèÿ Ëîðèåí, êîãàòî äæóäæåòàòà ñúáóäèëè çëîòî â ïëàíèíèòå.
- Íî íå äæóäæåòàòà ñà ïîðîäèëè çëîòî - êàçà Ãèìëè.
- Ñúãëàñåí ñúì; è âñå ïàê çëîòî âðúõëåòÿëî - ãîðåñòíî èçðå÷å Ëåãîëàñ. - Òîãàâà ìíîãî åëôè îò íàðîäà íà Íèìðîäåë íàïóñíàëè ðîäíèÿ êðàé è çàìèíàëè çàâèíàãè, à òÿ ñå èçãóáèëà äàëå÷å íà þã, â ïðîõîäèòå íà Áåëèòå ïëàíèíè, è íå ïðèñòèãíàëà íà êîðàáà, êúäåòî ÿ ÷àêàë Àìðîò, íåéíèÿò ëþáèì. Íî íàïðîëåò, êîãàòî âÿòúðúò ïîâåå èç ìëàäèòå ëèñòà, ãëàñúò é âñå îùå îòåêâà êðàé âîäîïàäà, íîñåù íåéíîòî èìå. À ùîì çàäóõà þæíÿêúò, îòêúì ìîðåòî äîëèòà ãëàñúò íà Àìðîò; çàùîòî Íèìðîäåë ñå âëèâà â Ñðåáðîïúò, íàðè÷àí îò åëôèòå Êåëåáðàíò, à Êåëåáðàíò - âúâ Âåëèêèÿ Àíäóèí, êîéòî ñòèãà äî çàëèâà Áåëôàëàñ, îòêúäåòî âäèãíàëè ïëàòíà ëîðèåíñêèòå åëôè. Íî Íèìðîäåë è Àìðîò âå÷å íèêîãà íå ñå çàâúðíàëè. Êàçâàò, ÷å òÿ èìàëà êúùè÷êà ñðåä êëîíèòå íà åäíî äúðâî êðàé âîäîïàäà; òàêúâ áèë òîãàâà îáè÷àÿò íà åëôèòå â Ëîðèåí, äà æèâåÿò ïî äúðâåòàòà, à ìîæå è äî äíåñ äà å òúé. Çàòîâà ãè íàðè÷àëè Ãàëàäðèìè, íàðîä íà äúðâåòàòà. Ïðåäè äà äîéäå Ñÿíêàòà, ãîðñêèÿò íàðîä íå äúëáàåë çåìÿòà êàòî äæóäæåòàòà è íå èçäèãàë êàìåííè êðåïîñòè.
- Äîðè è â íàøè äíè æèâîòúò íà äúðâåòàòà èçãëåæäà ïî-áåçîïàñåí îò ñòîåíåòî íà çåìÿòà - êàçà Ãèìëè. Òîé ïîãëåäíà ïðåç ïîòîêà êúì ïúòÿ, èäâàù îò Ñìóòíîëåéñêàòà äîëèíà, ïîñëå âäèãíà ïîãëåä êúì ñâîäà îò ìðà÷íè êëîíè.
- Äîáúð ñúâåò ñå êðèå â äóìèòå òè, Ãèìëè - êàçà Àðàãîðí. - Íå ìîæåì äà èçãðàäèì êúùà, íî êàòî Ãàëàäðèìèòå ùå îïèòàìå òàçè íîù äà ïîäèðèì óáåæèùå ïî âúðõîâåòå íà äúðâåòàòà. Âå÷å ñåäÿõìå êðàé ïúòÿ ïîâå÷å, îòêîëêîòî å ðàçóìíî.
Îòðÿäúò ñå îòêëîíè îò ïúòåêàòà, íàâëåçå â ãúñòà ãîðà è ïîêðàé ïëàíèíñêèÿ ïîòîê ñå îòäàëå÷è íà çàïàä îò Ñðåáðîïúò. Íåäàëå÷å îò âîäîïàäà íà Íèìðîäåë îòêðèõà ãðóïà äúðâåòà, íÿêîè îò êîèòî íàäâèñâàõà íàä âîäàòà. Ìîãúùèòå èì äúíåðè èìàõà îáèêîëêà íÿêîëêî îáõâàòà, à âúðõîâåòå èì ñå ãóáåõà â ìðàêà.
- Ùå ñå èçêàòåðÿ - êàçà Ëåãîëàñ. - Ñðåä äúðâî, êëîí è êîðåí ñúì êàòî ó äîìà ñè, ìàêàð òèÿ òóê äà ñà ìè íåïîçíàòè, îñâåí îò ïåñíèòå. Ìàëîðíè ñå íàðè÷àò è òúêìî òå ðàçöúôâàò â æúëòî, íî íèêîãà íå ñúì ñå èçêà÷âàë ïî òÿõ. Ñåãà ùå âèäÿ êàêâà å ôîðìàòà èì è êàê ðàñòàò.
- Êàêòî è äà å - îáàäè ñå Ïèïèí, - òðÿáâà äà ñà íàèñòèíà âúëøåáíè äúðâåòà, àêî ìîãàò äà ïðåäëîæàò íîùåì ïî÷èâêà íà íÿêîé äðóã îñâåí íà ïòèöèòå. Íå ñúì ñâèêíàë äà ñïÿ íà ïðúò!
- Òîãàâà èçäúëáàé ñè äóïêà - êàçà Ëåãîëàñ, - àêî òîâà ïî ïîäõîæäà íà îáè÷àèòå íà òâîÿ íàðîä. Íî ùå òðÿáâà äà ðîâèø áúðçî è íàäúëáîêî, àêî èñêàø äà ñå ñêðèåø îò îðêèòå.
Òîé ëåêî îòñêî÷è îò çåìÿòà è ñå õâàíà çà åäèí êëîí, èçðàñúë îò äúíåðà âèñîêî íàä ãëàâàòà ìó. Íî êàêòî áå óâèñíàë òàì çà ìèã, îòêúì âèñîêèòå ñåíêè íà êîðîíàòà èçâåäíúæ ïðîçâó÷à ãëàñ.
- Äàðî! - èçðå÷å òîé ñúñ çàïîâåäåí òîí. Èçíåíàäàí è èçïëàøåí, Ëåãîëàñ ñêî÷è íà çåìÿòà è ñå ïðèòèñíà êúì ñòúáëîòî.
- Ñòîéòå ñïîêîéíî! - ïðîøåïíà òîé íà ñïúòíèöèòå ñè. - Íå ìúðäàéòå è íå ãîâîðåòå!
Íàä ãëàâèòå èì ñå ðàçäàäå òèõ ñìÿõ, ñåòíå äðóã ÿñåí ãëàñ çàãîâîðè íà åëôè÷åñêè åçèê. Ôðîäî ïî÷òè íå ðàçáðà êàêâî êàçâà, çàùîòî åçèêúò, íà êîéòî ãîâîðåøå Ãîðñêèÿò íàðîä èçòî÷íî îò ïëàíèíèòå, ñå ðàçëè÷àâàøå îò çàïàäíèÿ. Ëåãîëàñ âäèãíà ãëàâà è îòâúðíà íà ñúùèÿ åçèê.
- Êîè ñà è êàêâî êàçâàò? - çàïèòà Ìåðè.
- Åëôè ñà - îáàäè ñå Ñàì. - Íå ÷óâàø ëè ãëàñîâåòå èì?
- Äà, åëôè ñà - ïîòâúðäè Ëåãîëàñ - è êàçâàò, ÷å äèøàø òîëêîâà øóìíî, ÷å ñòðåëèòå èì ìîãàò äà òå óëó÷àò â ìðàêà. (Ñàì áúðçî ïðèòèñíà óñòàòà ñè ñ äëàí.) Íî êàçâàò ñúùî, ÷å íå òðÿáâà äà ñå ñòðàõóâàòå. Îòäàâíà ñà íè çàáåëÿçàëè. ×óëè ãëàñà ìè îòâúä Íèìðîäåë è ðàçáðàëè, ÷å ñúì îò ñåâåðíèòå èì ñúáðàòÿ, çàòîâà íå íè ïîïðå÷èëè äà ïðåñå÷åì ïîòîêà, à ïîñëå ÷óëè è ïåñåíòà ìè. Ñåãà ìîëÿò äà ñå èçêà÷à çàåäíî ñ Ôðîäî; èçãëåæäà, ñà ÷óâàëè âåñòè çà íåãî è ïúòåøåñòâèåòî ìó. Íà îñòàíàëèòå ïðåäëàãàò äà ïî÷àêàò è äà ïàçÿò â ïîäíîæèåòî íà äúðâîòî, äîêàòî òå ðåøàò êàêâî äà ïðàâÿò.
Îò ñåíêèòå ñå ñïóñíà ñòúëáà, èçïëåòåíà îò ñðåáðèñòîñèâî, èñêðÿùî ñðåä ìðàêà âúæå; ìàêàð äà èçãëåæäàøå òúíêà, òÿ ñå îêàçà äîñòàòú÷íî çäðàâà, çà äà èçäúðæè òåæåñòòà íà íÿêîëêî äóøè. Ëåãîëàñ ïúðãàâî ñå èçêàòåðè ïî íåÿ è Ôðîäî áàâíî ãî ïîñëåäâà; Ñàì ñå çàèçêà÷âà ïîäèð òÿõ, êàòî ñå ìú÷åøå äà äèøà òèõî. Êëîíèòå íà ìàëîðíîâîòî äúðâî èçëèçàõà îò äúíåðà ïî÷òè õîðèçîíòàëíî è ñëåä òîâà ñå èçâèâàõà íàãîðå, íî êúì âúðõà ñòâîëúò ñå ðàçäåëÿøå íà ìíîæåñòâî êëîíè è ñðåä òÿõ îòêðèõà èçãðàäåíà äúðâåíà ïëàòôîðìà èëè ïëîñêîðåä, êàêòî íàðè÷àõà òîãàâà ïîäîáíè ïëîùàäêè - åëôèòå èì êàçâàõà òàëàí. Äî íåÿ ñå ñòèãàøå ïî êðúãúë îòâîð â ñðåäàòà, ïðåç êîéòî ìèíàâàøå ñòúëáàòà.
Êîãàòî íàé-ñåòíå äîñòèãíà ïëîñêîðåäà, Ôðîäî çàâàðè Ëåãîëàñ äà ñåäè çàåäíî ñ îùå òðèìà åëôè. Òå áÿõà îáëå÷åíè â òúìíîçåëåíè äðåõè è ìîæåõà äà ñå ðàçëè÷àò ñðåä ñòúáëàòà ñàìî àêî âíåçàïíî ñå ðàçäâèæåõà. Èçïðàâèõà ñå è åäèí îò òÿõ èçìúêíà èçïîä äðåõèòå ñè ìàëúê ôåíåð, îò êîéòî èçëåòÿ òúíúê ñðåáðèñò ëú÷. Òîé ãî íàäèãíà è îãëåäà ëèöàòà íà Ôðîäî è Ñàì. Ïîñëå îòíîâî çàêðè ñâåòëèíàòà è èçðå÷å ïðèâåòñòâåíè äóìè íà ñâîÿ åëôè÷åñêè åçèê. Ôðîäî êîëåáëèâî îòâúðíà íà ïîçäðàâà.
- Äîáðå äîøëè! - áàâíî ïîâòîðè òîãàâà åëôúò íà Îáùèÿ åçèê. - Íèå ðÿäêî ãîâîðèì íà ÷óæäè åçèöè, çàùîòî ñåãà îáèòàâàìå ïîòàéíèòå ãîðè è íå æåëàåì äà èìàìå íèùî îáùî ñ äðóãèòå íàðîäè. Ðàçäåëèõìå ñå äîðè ñ íàøèòå ñåâåðíè áðàòÿ. Íî âñå îùå íÿêîè îò íàñ èçëèçàò íàâúí äà ñáèðàò íîâèíè è äà ñëåäÿò âðàãîâåòå íè, çàòîâà ñà èçó÷èëè åçèöèòå íà ÷óæäè ñòðàíè. Àç ñúì îò òÿõ. Íàðè÷àì ñå Õàëäèð. Áðàòÿòà ìè, Ðóìèë è Îðîôèí, ãîâîðÿò çëå âàøèÿ åçèê. Äî íàñ äîëåòÿ ñëóõúò çà èäâàíåòî âè, çàùîòî âåñòîíîñöèòå íà Åëðîíä ìèíàõà ïðåç Ëîðèåí, ïðåäè äà ñå óïúòÿò êúì äîìà ïðåç Ñìóòíîëåéñêàòà ñòúëáà. Îò äúëãè ãîäèíè íå áÿõìå ÷óâàëè çà ... õîáèòè èëè ïîëóðúñòîâå è íå çíàåõìå, ÷å îùå æèâåÿò â Ñðåäíàòà çåìÿ. Íå èçãëåæäàòå çëè! È ùîì èäâàòå ñ åëô îò íàøèòå ñúáðàòÿ, ùå áúäåì äðóæåëþáíè êúì âàñ, êàêòî ìîëè Åëðîíä, ìàêàð ÷å íÿìàìå îáè÷àé äà ïóñêàìå ÷óæäåíöè â ñòðàíàòà ñè. Íî òàçè íîù ùå òðÿáâà äà îñòàíåòå òóê. Êîëêî ñòå?
- Îñåì - êàçà Ëåãîëàñ. - Àç, ÷åòèðèìà õîáèòè è äâàìà ìúæå, åäèíèÿò îò êîèòî, Àðàãîðí, å ïðèÿòåë íà åëôèòå îò Çàäìîðñêèÿ íàðîä.
- Â Ëîðèåí çíàÿò èìåòî íà Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí - êàçà Õàëäèð, - è íàøàòà Âëàäåòåëêà å áëàãîñêëîííà êúì íåãî. Çíà÷è âñè÷êî å íàðåä. Íî çàñåãà òè ñïîìåíà ñàìî ñåäìèíà.
- Îñìèÿò å äæóäæå - êàçà Ëåãîëàñ.
- Äæóäæå! - âúçêëèêíà Õàëäèð. - Òîâà íå å äîáðå. Îò Ìðà÷íèòå äíè äî äíåñ íå ñìå èìàëè íèùî îáùî ñ äæóäæåòàòà. Íå ãè äîïóñêàìå â íàøèòå çåìè. Íå ìîãà äà ìó ðàçðåøà äà ìèíå.
- Íî òîé å îò Ñàìîòíàòà ïëàíèíà, äîâåðåíèê íà Äàèí è ïðèÿòåë íà Åëðîíä - êàçà Ôðîäî. - Ñàìèÿò Åëðîíä ãî èçáðà äà òðúãíå ñ íàñ è òîé ñå îêàçà õðàáúð è âåðåí äðóãàð.
Åëôèòå òèõè÷êî çàãîâîðèõà ïîìåæäó ñè è ðàçïèòàõà Ëåãîëàñ íà ñâîÿ åçèê.
- Ìíîãî äîáðå - êàçà íàêðàÿ Õàëäèð. - Åòî êàêâî ùå ñòîðèì, ìàêàð äà íå íè ñå íðàâè. Òîé ùå ìèíå, àêî Àðàãîðí è Ëåãîëàñ ãî ïàçÿò è îòãîâàðÿò çà íåãî, íî òðÿáâà äà ïðåñå÷å Ëîòëîðèåí ñúñ çàâúðçàíè î÷è. À ñåãà äà íå ñå áàâèì ñúñ ñïîðîâå. Ïðèÿòåëèòå âè íå áèâà äà îñòàâàò íà çåìÿòà. Âå÷å ìíîãî äíè íàãëåæäàìå ðåêèòå, îòêàêòî âèäÿõìå ãîëÿì îòðÿä îðêè äà ñå äâèæè èç ïîäíîæèåòî íà ïëàíèíèòå íà ñåâåð, êúì Ìîðèÿ. Âúëöè âèÿò â ïîêðàéíèíèòå íà ãîðàòà. Àêî íàèñòèíà èäâàòå îò Ìîðèÿ, çíà÷è îïàñíîñòòà íå å äàëå÷å. Óòðå ðàíî òðÿáâà äà ïðîäúëæèòå. Õîáèòèòå ùå ñå èçêà÷àò òóê è ùå îñòàíàò ñ íàñ - íå ñå áîèì îò òÿõ. Íà ñúñåäíîòî äúðâî èìà äðóã òàëàí. Òàì òðÿáâà äà ñå ïðèêðèÿò îñòàíàëèòå. Òè, Ëåãîëàñ, ùå îòãîâàðÿø çà òÿõ. Ïîâèêàé íè, àêî èìà íåùî íåðåäíî! È äðúæ ïîä îêî îíîâà äæóäæå!
Ëåãîëàñ òóòàêñè ñå ñïóñíà ïî ñòúëáàòà äà ïðåäàäå çàðúêàòà íà Õàëäèð; ñêîðî ñëåä òîâà Ìåðè è Ïèïèí ñå èçêàòåðèõà íà âèñîêèÿ ïëîñêîðåä. Áÿõà çàäúõàíè è èçãëåæäàõà ïîèçïëàøåíè.
- Åòî! - çàäúõàíî êàçà Ìåðè. - Äîìúêíàõìå îäåÿëàòà âè çàåäíî ñ íàøèòå. Áúðçîõîä ñêðè îñòàíàëèÿ áàãàæ â ãîëÿì êóï ëèñòà.
- Íÿìàøå íóæäà äà ñå òîâàðèòå - êàçà Õàëäèð. - Âÿðíî, çèìå ïî âúðõîâåòå íà äúðâåòàòà å ñòóäåíî, ìàêàð ÷å òàçè íîù äóõà þæíÿêúò; íî ìîæåì äà âè äàäåì õðàíà è íàïèòêè, êîèòî ùå ïðîãîíÿò íîùíèÿ õëàä, à èìàìå è çàïàñ îò êîæè è íàìåòêè.
Õîáèòèòå òâúðäå îõîòíî ïðèåõà âòîðàòà (è äàëå÷ ïî-äîáðà) âå÷åðÿ. Ïîñëå ñå îìîòàõà òîïëî íå ñàìî â êîæåíèòå íàìåòêè íà åëôèòå, íî è â ñîáñòâåíèòå ñè îäåÿëà è îïèòàõà äà ïîñïÿò. Íî áÿõà òîëêîâà èçìîðåíè, ÷å åäèíñòâåí Ñàì ëåñíî ñå ñïðàâè ñ òîâà. Õîáèòèòå íå îáè÷àò âèñîêîòî è íå ñïÿò ïî ãîðíèòå åòàæè äîðè êîãàòî ãè èìàò. Ïëîñêîðåäúò ñúâñåì íå áå ïî âêóñà èì êàòî ñïàëíÿ. Òîé íÿìàøå ñòåíè èëè äàæå ïàðàïåòè; ñàìî îò åäíàòà ñòðàíà èìàøå ëåêà ðîãîçêà, êîÿòî ìîæåøå äà ñå ìåñòè è çàêðåïâà íà ðàçëè÷íè ìåñòà â çàâèñèìîñò îò âÿòúðà.
Èçâåñòíî âðåìå Ïèïèí ïðîäúëæè äà ïðèêàçâà.
- Äàíî íå ñå òúðêóëíà, êàòî çàñïÿ íà òîâà òàâàíñêî ëåãëî - êàçà òîé.
- Çàñïÿ ëè - çàÿâè Ñàì, - ùå ïðîäúëæàâàì, íåçàâèñèìî äàëè ùå ñå òúðêóëíà, èëè íå. È áåç òîâà âå÷å ñúì ñå òúðêóëíàë, íàëè ìå ðàçáèðàòå, òúé ÷å äàéòå äà ñïèì áåç ìíîãî ïðèêàçêè.
Ôðîäî äúëãî ëåæà áóäåí è ñå âçèðàøå êúì çâåçäèòå, ïðîáëÿñâàùè ïðåç áëåäèÿ ïîêðèâ îò òðúïíåùè ëèñòà. Îùå íå áå çàòâîðèë î÷è, à Ñàì îòäàâíà õúðêàøå äî íåãî. Ñìúòíî ðàçëè÷àâàøå ñèâèòå ñèëóåòè íà äâàìàòà åëôè, êîèòî ñåäÿõà ñ îðúæèå íà êîëåíåòå è ñè ïðèêàçâàõà øåïíåøêîì. Òðåòèÿò áå ñëÿçúë äà çàåìå ïîñò íà åäèí îò ïî-äîëíèòå êëîíè. Íàêðàÿ, óíåñåí îò øåïîòà íà âÿòúðà â ëèñòàòà è íåæíîòî áúëáóêàíå íà âîäîïàäà íà Íèìðîäåë, Ôðîäî çàäðÿìà, à â ñïîìåíèòå ìó îùå îòåêâàøå ïåñåíòà íà Ëåãîëàñ.
Êúñíî ïðåç íîùòà ñå ñúáóäè. Îñòàíàëèòå õîáèòè ñïÿõà. Åëôèòå áÿõà èç÷åçíàëè. Ïðåç ëèñòàòà ìúòíî îãðÿâàøå ëóííèÿò ñúðï. Âÿòúðúò áå çàòèõíàë. Íåäàëå÷å ñå ðàçäàäå äðåçãàâ êèêîò è ïîä äúðâîòî çàòðîïîëèõà ìíîæåñòâî íîçå. Çàäðúí÷à ìåòàë. Çâóöèòå áàâíî çàòèõíàõà â äàëå÷èíàòà è êàòî ÷å ñå îòïðàâèõà íà þã, ïî-íàâúòðå â ãîðàòà.
Âíåçàïíî îòäîëó ïðåç äóïêàòà íà ïëîñêîðåäà íàäíèêíà íå÷èÿ ãëàâà. Ôðîäî òðåâîæíî ñå íàäèãíà è âèäÿ, ÷å òîâà å åëô ñ íàõëóïåíà ñèâà êà÷óëêà. Òîé ãëåäàøå êúì õîáèòèòå.
- Êàêâî èìà? - çàïèòà Ôðîäî.
- Èð÷! - òèõî èçñúñêà åëôúò è ìåòíà âúðõó ïëîñêîðåäà íàâèòàòà íà ðóëî âúæåíà ñòúëáà.
- Îðêè! - èçðå÷å Ôðîäî. - Êàêâî ïðàâÿò?
Íî åëôúò áå èç÷åçíàë.
Çâóöèòå íå ñå ïîâòîðèõà. Äîðè ëèñòàòà áÿõà ïðèòèõíàëè, à ñÿêàø è âîäîïàäúò áå ñòàèë äúõ. Ôðîäî ñåäíà è ïîòðåïåðà â çàâèâêèòå ñè. Ðàäâàøå ñå, ÷å íå ñà ãî çàñòèãíàëè íà çåìÿòà, àëà óñåùàøå, ÷å äúðâåòàòà ìîãàò ñàìî äà ãè ñêðèÿò, íî íå è äà ãè çàùèòÿò. Ãîâîðåøå ñå, ÷å îðêèòå èìàò íþõ êàòî êó÷åòà è ìîãàò äà ñå êàòåðÿò. Òîé èçâàäè Æèëîòî - îñòðèåòî áëåñíà è çàñâÿòêà êàòî ñèí ïëàìúê, ïîñëå áàâíî âçå äà ãàñíå è ïîìðúêíà. Âúïðåêè ïîòúìíÿâàíåòî íà ìå÷à ÷óâñòâîòî çà íåïîñðåäñòâåíà îïàñíîñò íå íàïóñíà Ôðîäî, ïî-ñêîðî äîðè ñå çàñèëè. Òîé ñòàíà, ïðîïúëçÿ äî îòâîðà è íàäíèêíà íàäîëó. Áå ïî÷òè ñèãóðåí, ÷å ÷óâà äåáíåùè ñòúïêè â ïîäíîæèåòî íà äúðâîòî.
Íå áÿõà åëôè; ãîðñêèÿò íàðîä ñå äâèæåøå ñúâúðøåíî áåçøóìíî. Ïîñëå ÷ó åäâà äîëîâèì çâóê, íàïîìíÿù ïîäñìúð÷àíå; íåùî ñÿêàø çàäðàñêà ïî êîðàòà íà äúíåðà; Çàòàèë äúõ, òîé ñå âãëåæäàøå íàäîëó â ìðàêà.
Íåùî ñå èçêà÷âàøå áàâíî è äúõúò ìó äîëèòàøå êàòî òèõî ñúñêàíå ïðåç ñòèñíàòè çúáè. Ïîñëå òî íàáëèæè êîðîíàòà è Ôðîäî âèäÿ äâå áëåäè î÷è. Òå ñïðÿõà è ñå çàãëåäàõà íàãîðå, áåç äà ìèãàò. Âíåçàïíî ñå îáúðíàõà, íÿêàêâà ñåí÷åñòà ôèãóðà ñå ïëúçíà îêîëî ñòúáëîòî è èç÷åçíà.
Âåäíàãà ñëåä òîâà Õàëäèð áúðçî ñå èçêàòåðè ïðåç êëîíèòå. - Íà òîâà äúðâî èìàøå íåùî, êàêâîòî íå ñúì âèæäàë äîñåãà - êàçà òîé. - Íå áåøå îðê. Èçáÿãà âåäíàãà ùîì äîêîñíàõ äúíåðà. Àêî íå èçãëåæäàøå áîÿçëèâî è èçêóñíî â êàòåðåíåòî, áèõ ïîìèñëèë, ÷å å íÿêîé îò âàñ, õîáèòèòå. Íå ñòðåëÿõ, çàùîòî íå ñìååõ äà ïðåäèçâèêàì êðÿñúöèòå ìó - ñðàæåíèåòî å ïðåêàëåí ðèñê çà íàñ. Ïðåäè ìàëêî ìèíà ãîëÿì îòðÿä îðêè. Òå ïðåñÿêîõà Íèìðîäåë -ïðîêëåòè äà ñà ñêâåðíèòå èì íîçå â ÷èñòèòå âîäè! - è ïðîäúëæèõà ïî ñòàðèÿ ïúò êðàé ðåêàòà. Èçãëåæäà, íàäóøèõà íåùî è èçâåñòíî âðåìå ïðåòúðñâàõà ìÿñòîòî, êúäåòî áÿõòå ñïðåëè. Íèå òðèìàòà íå ìîæåõìå äà ñå èçïðàâèì ñðåùó ñòî, çàòîâà èçòè÷àõìå íàïðåä è ñ ïîäïðàâåíè ãëàñîâå ãè ïîäìàìèõìå íàâúòðå èç ãîðàòà. Ñåãà Îðîôèí áúðçà íàçàä äà ïðåäóïðåäè íàøèÿ íàðîä. Íè åäèí îðê íå ùå ñå çàâúðíå îò Ëîðèåí. È ïðåäè äà ñå ìðúêíå îòíîâî, ìíîçèíà åëôè ùå äåáíàò â çàñàäà ïî ñåâåðíàòà ãðàíèöà. Íî âèå òðÿáâà äà ïîòåãëèòå íà þã âåäíàãà ùîì ñå ðàçâèäåëè.
Îò èçòîê ñå íàäèãíà áëåäî óòðî. Çîðàòà ñå ðàçãàðÿøå, ïðîöåæäàøå ñå ïðåç æúëòèòå ëèñòà íà ìàëîðíà è íà õîáèòèòå èì ñå ñòîðè, ÷å îãðÿâà ðàííîòî ñëúíöå íà õëàäíà ëÿòíà óòðèí. Ïðåç ðàçëþëåíèòå êëîíè íàäíè÷àøå áëåäîñèíüî íåáå. Ïîãëåæäàéêè ïðåç îòâîðà îò þæíàòà ñòðàíà íà ïëîñêîðåäà, Ôðîäî âèäÿ öÿëàòà äîëèíà íà Ñðåáðîïúò êàòî ìîðå îò ÷èñòî çëàòî, òðúïíåùî ïîä ëàñêàòà íà âåòðåöà.
Óòðîòî îùå áå ðàííî è õëàäíî, êîãàòî Îòðÿäúò îòíîâî ïîå íà ïúò, âîäåí ñåãà îò Õàëäèð è áðàò ìó Ðóìèë.
- Ñáîãîì, ïðå÷èñòà Íèìðîäåë! - èçâèêà Ëåãîëàñ. Ôðîäî ñå îãëåäà íàçàä è çúðíà îòáëÿñúêà íà áÿëà ïÿíà ñðåä ñèâèòå äúðâåñíè ñòúáëà.
- Ñáîãîì - èçðå÷å òîé.
Ñòðóâàøå ìó ñå, ÷å âå÷å íèêîãà íå ùå ÷óå òúé ïðåêðàñåí ïîòîê, âå÷íî ïðåëèâàù íåèçáðîèìèòå ñè íîòè è áåçêðàéíî ïðîìåíÿùà ñå ìóçèêà.
Âúðíàõà ñå êúì ïúòåêàòà, êîÿòî âñå òàêà ìèíàâàøå ïî çàïàäíèÿ áðÿã íà Ñðåáðîïúò è èçâåñòíî âðåìå ïðîäúëæèõà ïî íåÿ íà þã. Ïî çåìÿòà èìàøå îòïå÷àòúöè îò íîçåòå íà îðêèòå. Íî ñêîðî Õàëäèð êðèâíà ìåæäó äúðâåòàòà è ñïðÿ â ñÿíêàòà èì íà ðå÷íèÿ áðÿã.
- Òàì, îòâúä ðåêàòà, å åäèí îò ìîèòå ñúáðàòÿ, ìàêàð ÷å ìîæå äà íå ãî âèæäàòå - êàçà òîé.
Ïîñëå òèõè÷êî ïîäñâèðíà êàòî ïòèöà è îò ãðóïè÷êà ìëàäè äúðâåòà ñå ïîêàçà åëô, îáëå÷åí â ñèâî, íî ñ îòìåòíàòà êà÷óëêà; ïîä óòðèííîòî ñëúíöå êîñàòà ìó áëåñòåøå êàòî çëàòî. Õàëäèð ëîâêî õâúðëè ïðåç ðåêàòà òîï ñèâî âúæå. Äðóãèÿò ãî õâàíà è âúðçà êðàÿ çà åäíî êðàéáðåæíî äúðâî.
- Êàêòî âèæäàòå, Êåëåáðàíò òóê âå÷å å ìîùíà ðåêà - êàçà Õàëäèð. - Âîäèòå ìó ñà áúðçè, äúëáîêè è ìíîãî ñòóäåíè. Ñàìî ïî ïðèíóäà ñòúïâàìå â òÿõ òîëêîâà íà ñåâåð. Íî â òèÿ òðåâîæíè äíè íå ãðàäèì ìîñòîâå. Åòî êàê ïðåñè÷àìå! Ñëåäâàéòå ìå!
Òîé çàòåãíà ñâîÿ êðàé íà âúæåòî îêîëî åäíî äúðâî, ïîñëå ëåêî èçòè÷à ïî íåãî íàä ðåêàòà è îáðàòíî, ñÿêàø ñòúïâàøå ïî øèðîê ïúò.
- Àç ìîãà äà ìèíà òàêà - êàçà Ëåãîëàñ, - íî äðóãèòå íå ñà òúé èçêóñíè. Òðÿáâà ëè äà ïðåïëóâàò?
- Íå! - êàçà Õàëäèð. - Èìàìå îùå äâå âúæåòà. Ùå âúðæåì åäíîòî íà âèñî÷èíàòà íà ðàìîòî, äðóãîòî ïî ñðåäàòà è êàòî ñå äúðæàò çà òÿõ, ÷óæäåíöèòå ùå ìîãàò äà ïðåêîñÿò âíèìàòåëíî.
Êîãàòî êðåõêèÿò ìîñò áå ãîòîâ, Îòðÿäúò ìèíà ïî íåãî - åäíè áàâíî è ïðåäïàçëèâî, äðóãè ïî-ëåñíî. Îò õîáèòèòå Ïèïèí ñå îêàçà íàé-äîáúð, çàùîòî èìàøå ñèãóðíà ñòúïêà è êðà÷åøå áúðçî, êàòî ñå äúðæåøå ñàìî ñ åäíà ðúêà; íî áå ïðèêîâàë î÷è êúì îòñðåùíèÿ áðÿã è íå ïîãëåæäàøå íàäîëó. Âêîï÷åí çäðàâî âúâ âúæåòàòà, Ñàì åäâà êðåòàøå íàïðåä è ñå âçèðàøå íàäîëó êúì ìúòíèòå âúðòîïè, ñÿêàø âèñåøå íàä ïëàíèíñêà ïðîïàñò.
Êàòî ïðåìèíà æèâ è çäðàâ, òîé âúçäúõíà ñ îáëåê÷åíèå.
- ×îâåê ñå ó÷è, äîäåòî å æèâ, êàêòî êàçâàøå ìîÿò ñòàðèê! Àìà òîé èìàøå ïðåäâèä ãðàäèíàðñòâîòî, à íå äà äðåìåø íà ïðúò êàòî ïèëöèòå èëè äà õîäèø êàòî ïàÿê. Äàæå ÷è÷î ìè Àíäè íå å ïðàâèë òàêèâà ôîêóñè!
Êîãàòî íàé-ïîñëå Îòðÿäúò ñå ñúáðà íà èçòî÷íèÿ áðÿã íà Ñðåáðîïúò, åëôèòå ðàçâúðçàõà âúæåòàòà è íàìîòàõà äâå îò òÿõ. Ðóìèë, êîéòî áå îñòàíàë îò äðóãàòà ñòðàíà, èçäúðïà ïîñëåäíîòî, ìåòíà ãî íà ðàìî, ìàõíà ñ ðúêà è ñå âúðíà äà ïàçè êðàé Íèìðîäåë.
- Ñåãà, ïðèÿòåëè - êàçà Õàëäèð, - íàâëÿçîõòå â Ëîðèåíñêèÿ Íàèò èëè Êëèí, êàêòî áèõòå êàçàëè âèå, çàùîòî òàçè ñòðàíà ëåæè êàòî îñòðèå íà êîïèå ìåæäó ðúêàâèòå íà Ñðåáðîïúò è Âåëèêèÿ Àíäóèí. Íå ðàçðåøàâàìå íà ÷óæäè ñúãëåäâà÷è äà âèäÿò òàéíèòå íà Íàèòà. Ìàëöèíà äîïóñêàìå èçîáùî äà ñòúïÿò òóê. Êàêòî ñå ñïîðàçóìÿõìå, ùå çàâúðæà î÷èòå íà äæóäæåòî Ãèìëè. Çàñåãà äðóãèòå ìîãàò äà âúðâÿò ñâîáîäíî, äîêàòî íå íàáëèæèì íàøèÿ äîì â Åãëàíäèë, Úãúëà ìåæäó ðåêèòå.
Òîâà íèêàê íå ñå ïîíðàâè íà Ãèìëè.
- Ñïîðàçóìåíèåòî å ñêëþ÷åíî áåç ìîå ñúãëàñèå - êàçà òîé. - Íÿìà äà âúðâÿ ñ âúðçàíè î÷è êàòî ïðîñÿê èëè ïëåííèê. È íå ñúì ñúãëåäâà÷. Ìîÿò íàðîä íèêîãà íå å èìàë íèùî îáùî ñúñ ñëóãèòå íà Âðàãà. Íèòî ïúê ñìå ñòîðèëè çëî íà åëôèòå. Íå áèõ âè ïðåäàë, êàêòî íå áè ãî ñòîðèë Ëåãîëàñ èëè íÿêîé äðóã îò ñïúòíèöèòå ìè.
- Íå ñå ñúìíÿâàì â òåá - êàçà Õàëäèð. - Òàêúâ å îáà÷å íàøèÿò çàêîí. Íå ñúì ãîñïîäàð íà çàêîíà è íå ìîãà äà ãî íàðóøà. È áåç òîâà ñòîðèõ ìíîãî, êàòî òè ïîçâîëèõ äà ïðåêðà÷èø ïðåç Êåëåáðàíò.
Ãèìëè áå óïîðèò. Òîé òâúðäî çàñòàíà ñ ðàçêðà÷åíè íîçå è ïîëîæè ðúêà âúðõó äðúæêàòà íà ñåêèðàòà ñè.
- Ùå êðà÷à ñâîáîäåí - çàÿâè òîé - èëè ùå ñå âúðíà äà äèðÿ ñâîÿòà ñòðàíà, êúäåòî çíàÿò, ÷å äúðæà íà äóìàòà ñè, òà àêî ùå äà çàãèíà ñàì èç ïóùèíàêà.
- Íå ìîæåø äà ñå âúðíåø - íåïðåêëîííî èçðå÷å Õàëäèð. - Ùîì ñè ñòèãíàë äîòóê, òðÿáâà äà òå îòâåäåì ïðåä Âëàäåòåëÿ è Âëàäåòåëêàòà. Òå ùå ïðåöåíÿò äàëè äà òå çàäúðæàò, èëè äà òå ïóñíàò íà ñâîáîäà. Âå÷å íå ìîæåø äà ïðåñå÷åø ðåêàòà, çàä òåáå èìà ñòðàæè, êðàé êîèòî íå ùå óñïååø äà ñå ïðîìúêíåø. Ùå çàãèíåø, ïðåäè äà ñè ãè âèäÿë.
Ãèìëè èçòåãëè ñåêèðàòà îò ïîÿñà ñè. Õàëäèð è ñïúòíèêúò ìó îáòåãíàõà ëúêîâåòå.
- ×óìà äà òðúøíå äæóäæåòàòà è êîðàâèòå èì ãëàâè! - âúçêëèêíà Ëåãîëàñ.
- Õàéäå! - êàçà Àðàãîðí. - Àêî âñå îùå òðÿáâà äà âîäÿ òîçè Îòðÿä, ùå ïðàâèòå êàêâîòî íàðåäÿ. Îáèäíî å çà äæóäæåòî äà ãî îòäåëÿìå îò îñòàíàëèòå. Âñè÷êè ùå âúðâèì ñ âúðçàíè î÷è, äîðè Ëåãîëàñ. Òàêà ùå å íàé-äîáðå, ìàêàð ÷å ïúòóâàíåòî ùå áúäå áàâíî è ñêó÷íî.
Èçâåäíúæ Ãèìëè ñå ðàçñìÿ.
- Êàêâà âåñåëà êîìïàíèÿ îò ãëóïöè ùå áúäåì! Íà âúæå ëè ùå íè âîäè Õàëäèð, êàòî ãðóïà ñëåïè ïðîñÿöè ñ åäíî êó÷å? Íî áèõ ñå çàäîâîëèë ñàìî Ëåãîëàñ äà ñïîäåëè ñëåïîòàòà ìè.
- Òóê àç ñúì åëô è ðîäíèíà - ðàçãíåâè ñå Ëåãîëàñ íà ñâîé ðåä.
- À ñåãà äà âèêíåì: „×óìàòà äà òðúøíå êîðàâèòå ãëàâè íà åëôèòå!" - íàìåñè ñå Àðàãîðí. - Íî öåëèÿò Îòðÿä ùå âúðâè ïî åäèí è ñúù íà÷èí. Åëà äà íè çàâúðæåø î÷èòå, Õàëäèð!
- Àêî íå íè âîäèø äîáðå, ùå èñêàì ïúëíî îáåçùåòåíèå çà âñÿêî ïàäàíå è âñåêè óäàðåí ïðúñò - êàçà Ãèìëè, äîêàòî çàâúðçâàõà î÷èòå ìó ñ ïàð÷å ïëàò.
- Íÿìà äà ñå íàëîæè - êàçà Õàëäèð. - Ùå âè âîäÿ äîáðå, à ïúòåêèòå ñà ãëàäêè è ïðàâè.
- Óâè, áåçóìíè ñà òåçè äíè! - êàçà Ëåãîëàñ. - Òóê âñè÷êè ñìå âðàãîâå íà åäèíñòâåíèÿ Âðàã è âúïðåêè òîâà òðÿáâà äà âúðâÿ ñëåïåøêîì, äîêàòî ñëúíöåòî ãðåå âåñåëî â ãîðàòà ïðåç çëàòíèòå ëèñòà.
- Ìîæå äà èçãëåæäà áåçóìèå - êàçà Õàëäèð. - À âñúùíîñò ñèëàòà íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë ñå îòêðîÿâà íàé-ÿñíî â îò÷óæäåíèåòî, ðàçäåëÿùî âñè÷êè, ùî îùå ñå áîðÿò ñðåùó íåãî. Àëà äíåñ öåëèÿò ñâÿò èçâúí Ëîòëîðèåí, îñâåí ìîæå áè Ëîìèäîë, íè âäúõâà òîëêîâà ìàëêî âÿðà, ÷å íå ñìååì äà ðèñêóâàìå ñâîáîäàòà ñè ñ ïðåêàëåíî äîâåðèå. Ñåãà æèâååì íà îñòðîâ ñðåä áåçáðîéíè çàïëàõè è ðúöåòå íè ïî-÷åñòî äîêîñâàò òåòèâàòà, îòêîëêîòî àðôàòà. Ðåêèòå äúëãî íè çàêðèëÿõà, íî âå÷å íå ñà ñèãóðíà îõðàíà, çàùîòî îò âñè÷êè ñòðàíè Ñÿíêàòà å ïðîïúëçÿëà íà ñåâåð. Íÿêîè ïðåäëàãàò äà ñè çàìèíåì, íî èçãëåæäà, ÷å âå÷å å òâúðäå êúñíî. Çëîòî ðàñòå èç çàïàäíèòå ïëàíèíè; èç÷àäèÿòà íà Ñàóðîí èçïúëâàò íåîáÿòíèòå èçòî÷íè çåìè, à ìúëâàòà òâúðäè, ÷å âå÷å íå ìîæåì ñïîêîéíî äà ìèíåì ïðåç Ðîõàí íà þã è ÷å Âðàãúò îõðàíÿâà äåëòàòà íà Âåëèêàòà ðåêà. Äîðè äà ñòèãíåì äî ìîðñêèÿ áðÿã, íå ùå íàìåðèì óáåæèùå òàì. Êàçâàò, ÷å îùå èìàëî ïðèñòàíèùà íà Âúðõîâíèòå åëôè, íî òå áèëè äàëå÷å íà ñåâåð è íà çàïàä, îòâúä ñòðàíàòà íà ïîëóðúñòîâåòå. Ìîæå áè Âëàäåòåëÿò è Âëàäåòåëêàòà çíàÿò êúäå ñà, àëà àç íå çíàì.
- Áè òðÿáâàëî ïîíå äà ñå äîñåòèø, ñëåä êàòî íè âèäÿ - êàçà Ìåðè. - Åëôè÷åñêèòå çàëèâè ñà íà çàïàä îò ìîÿòà ñòðàíà, Ãðàôñòâîòî, â êîåòî æèâåÿò õîáèòèòå.
- ×åñòèò íàðîä ñà õîáèòèòå, ÷å æèâåÿò áëèçî äî ìîðñêèÿ áðÿã! - êàçà Õàëäèð. - Ìíîãî âðåìå å ìèíàëî, îòêàêòî íÿêîé îò ìîÿ íàðîä å âèæäàë ìîðåòî, íî ïåñíèòå íè îùå ãî ïîìíÿò. Ðàçêàæè ìè çà òèÿ çàëèâè, äîêàòî âúðâèì.
- Íå ìîãà - êàçà Ìåðè. - Íèêîãà íå ñúì ãè âèæäàë. - Äîñåãà íå áÿõ íàïóñêàë ðîäíèÿ ñè êðàé. È íå âÿðâàì, ÷å áèõ èìàë ñìåëîñòòà äà ãî íàïóñíà, àêî çíàåõ êàêúâ å ñâåòúò íàâúí.
- Äîðè è çà äà âèäèø ïðåêðàñíàòà Ëîòëîðèåí? - êàçà Õàëäèð. - Ñâåòúò íàèñòèíà å ïúëåí ñúñ çàïëàõè è èìà áåçáðîé ìðà÷íè ìåñòà, íî âñå îùå ñà îñòàíàëè ìíîãî êðàñîòè è ìàêàð ÷å âúâ âñè÷êè ñòðàíè îáè÷òà å ïðèìåñåíà ñúñ ñêðúá, ìîæå áè îò òîâà òÿ ñòàâà îùå ïî-âåëèêà. Íÿêîè îò íàñ ïåÿò, ÷å Ñÿíêàòà ùå ñå îòòåãëè è ïàê ùå íàñòúïè ìèð. Àëà àç íå âÿðâàì, ÷å ñâåòúò êðàé íàñ îòíîâî ùå áúäå êàêòî â äðåâíè âðåìåíà, ÷å ñëúíöåòî ùå ãðåå êàêòî ïðåäè. Áîÿ ñå, ÷å çà åëôèòå òîâà ùå å â íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé ïðèìèðèå, ïðåç êîåòî áåçïðåïÿòñòâåíî äà ìèíàò îòâúä Ìîðåòî è çàâèíàãè äà íàïóñíàò Ñðåäíàòà çåìÿ. Óâè, ëþáèìà ìîÿ Ëîòëîðèåí! Ãîðåñòåí ùå å æèâîòúò â ñòðàíà, êúäåòî íèêîãà íå å ðàñúë ìàëîðí. Íî äîñåãà íèêîé íå å ñïîìåíàâàë çà ìàëîðíè îòâúä Âåëèêîòî ìîðå.
Äîêàòî ãîâîðåõà òàêà, Îòðÿäúò áàâíî ïðèñòúïâàøå â êîëîíà ïî ãîðñêèòå ïúòåêè, âîäåí îò Õàëäèð, à äðóãèÿò åëô âúðâåøå îòçàä. Óñåùàõà ïîä íîçåòå ñè ìåêà è ðàâíà ïî÷âà è íå ñëåä äúëãî çàêðà÷èõà ïî-ñâîáîäíî, áåç ñòðàõ îò ñáëúñúê èëè ïðåïúâàíå. Ëèøåí îò çðåíèå, Ôðîäî îòêðè, ÷å ñëóõúò è îñòàíàëèòå ìó ñåòèâà ñå èçîñòðÿò. Äîëàâÿøå àðîìàòà íà äúðâåòàòà è óòúïêàíàòà òðåâà. ×óâàøå áåçáðîé ðàçëè÷íè íîòè â øåïîòà íà ëèñòàòà íàä ãëàâàòà ñè, ïåñåíòà íà ðåêàòà îòäÿñíî è òúíêèòå, ÿñíè ãëàñîâå íà ïòèöèòå â íåáåòî. Êîãàòî ïðåêîñÿâàõà îòêðèòè ïîëÿíè, óñåùàøå ñëúí÷åâèòå ëú÷è ïî ëèöåòî è ðúöåòå ñè.
Ñòðàííî ÷óâñòâî ãî áå îáõâàíàëî îùå ñëåä ïúðâàòà ñòúïêà îòâúä Ñðåáðîïúò è êîëêîòî ïî-äúëáîêî íàâëèçàøå â Íàèòà, òîëêîâà ïî-ñèëíî ñòàâàøå òî - ñòðóâàøå ìó ñå, ÷å ïî ìîñò íà âðåìåòî å ïðåêðà÷èë â êúò÷å îò Ñòàðèòå âðåìåíà è ñåãà áðîäè èç îòäàâíà èç÷åçíàë ñâÿò. Â Ëîìèäîë ïîìíåõà äðåâíîñòòà; â Ëîðèåí äðåâíîñòòà îùå æèâååøå ñðåä ðåàëíèÿ ñâÿò. Òóê áÿõà âèäåëè è ÷óëè çëîòî, áÿõà ïîçíàëè ñêðúáòà; åëôèòå ñå áîÿõà îò âúíøíèÿ ñâÿò è íå ìó ñå äîâåðÿâàõà - âúëöè âèåõà èç ïîêðàéíèíèòå íà ãîðàòà, àëà íàä çåìèòå íà Ëîðèåí íå òåãíåøå ñÿíêà.
Ïðåç öåëèÿ òîçè äåí Îòðÿäúò ïðîäúëæè ïúòÿ ñè, äîêàòî óñåòèõà ïàäàíåòî íà õëàäíà ïðèâå÷åð è ÷óõà ðàííèÿ íîùåí âÿòúð äà øåïíå ñðåä áåçáðîé ëèñòà. Òîãàâà ñè îòïî÷èíàõà è ñïàõà áåç ñòðàõ ïîä äúðâåòàòà - íå ìîæåõà äà ñå èçêà÷àò, çàùîòî âîäà÷èòå íå èì ðàçðåøèõà äà ðàçâúðæàò î÷èòå ñè. Íà ñóòðèíòà îòíîâî ïðîäúëæèõà, áåç äà áúðçàò. Ïî ïëàäíå ñïðÿõà è Ôðîäî óñåòè, ÷å ñà èçëåçëè ïîä ñèÿéíèòå ñëúí÷åâè ëú÷è. Âíåçàïíî îòâðåä ñå ðàçäàäîõà ãëàñîâå.
Äî òÿõ áåçøóìíî ñå áå ïðèáëèæèëà áîéíà êîëîíà îò åëôè, áúðçàùè êúì ñåâåðíèòå ãðàíèöè, çà äà ãè îïàçÿò îò íàïàäåíèÿ îòêúì Ìîðèÿ. Òå íîñåõà íîâèíè è Õàëäèð ñïîäåëè ÷àñò îò òÿõ ñ Îòðÿäà. Ðàçáîéíèöèòå îðêè ïîïàäíàëè â çàñàäà è áèëè ïî÷òè íàïúëíî óíèùîæåíè; îöåëåëèòå èçáÿãàëè íà çàïàä, êúì ïëàíèíèòå, è åëôèòå ãè ïðåñëåäâàëè. Áèëî çàáåëÿçàíî è íÿêàêâî ñòðàííî ñúçäàíèå, êîåòî òè÷àëî ïðåãúðáåíî è ñ îòïóñíàòè êúì çåìÿòà ðúöå êàòî æèâîòíî, ìàêàð äà íÿìàëî æèâîòèíñêà ôîðìà. Íå óñïåëè äà ãî õâàíàò, íî íå ãî çàñòðåëÿëè, çàùîòî íå çíàåëè äàëè å äîáðî èëè çëî, è òî èç÷åçíàëî íà þã ïîêðàé Ñðåáðîïúò.
- Îñâåí òîâà - êàçà Õàëäèð - äîíåñîõà ìè è âåñò îò Âëàäåòåëÿ è Âëàäåòåëêàòà íà Ãàëàäðèìèòå. Âñè÷êè ùå âúðâèòå ñâîáîäíî, äîðè äæóäæåòî Ãèìëè. Èçãëåæäà, Âëàäåòåëêàòà çíàå êîé è êàêúâ å âñåêè îò âàøèÿ Îòðÿä. Íàâÿðíî îò Ëîìèäîë ñà ïðèñòèãíàëè íîâè ïîñëàíèÿ.
Íàé-íàïðåä òîé ñâàëè ïðåâðúçêàòà îò î÷èòå íà Ãèìëè è íèñêî ñå ïîêëîíè ñ äóìèòå:
- Ïðîñòè ìè! Ãëåäàé íè ñåãà ñ äðóæåëþáåí âçîð! Ãëåäàé è ñå ðàäâàé, çàùîòî îò Äóðèíîâ äåí íàñàì ñè ïúðâîòî äæóäæå, ñúçðÿëî äúðâåòàòà íà Ëîðèåíñêèÿ Íàèò!
Êîãàòî äîéäå íåãîâèÿò ðåä, Ôðîäî ïîãëåäíà íàãîðå è äúõúò ìó ñïðÿ. Ñòîÿõà ñðåä îòêðèòà ëèâàäà. Íàëÿâî ñå èçäèãàøå îãðîìíà ìîãèëà è òðåâàòà ïî íåÿ áå çåëåíà êàòî ïðîëåòòà â Ñòàðè âðåìåíà. Ïî ñêëîíîâåòå êàòî äâîéíà êîðîíà ðàñòÿõà äâà ïðúñòåíà îò äúðâåòà - âúíøíèòå èìàõà ñíåæíîáÿëà êîðà è áÿõà áåç ëèñòà, íî ïðåêðàñíè â ãðàöèîçíàòà ñè ãîëîòà; âúòðåøíèòå áÿõà îãðîìíè ìàëîðíè, âñå îùå îáëå÷åíè â áëåäîçëàòèñòà ïðåìÿíà. Âèñîêî ñðåä êëîíèòå íà åäíî âåëè÷àâî äúðâî â öåíòúðà áëåñòåøå áÿë ïëîñêîðåä. Â ïîäíîæèåòî íà äúðâåòàòà è íàâñÿêúäå ïî çåëåíèòå ñêëîíîâå òðåâàòà áå îñåÿíà ñ äðåáíè çëàòíè öâåò÷åòà ñ ôîðìàòà íà çâåçäè. Ñðåä òÿõ ñå ïîëþøâàõà íà ñòðîéíèòå ñè ñòúáëà äðóãè öâåòÿ, áåëè è ñúâñåì áëåäîçåëåíè - òå èñêðÿõà êàòî ìúãëà ñðåä íàñèòåíèÿ öâÿò íà òðåâàòà. Íåáåòî îòãîðå áå ñèíüî, à ñëåäîáåäíîòî ñëúíöå îãðÿâàøå õúëìà è õâúðëÿøå ïîä äúðâåòàòà äúëãè çåëåíè ñåíêè.
- Ãëåäàéòå! Ñòèãíàõìå äî Ñåðèí Àìðîò - êàçà Õàëäèð. - Òîâà å ñúðöåòî íà äðåâíîòî êðàëñòâî, òàêîâà, êàêâîòî å áèëî îò íåçàïîìíåíè äíè. Òóê å ìîãèëàòà íà Àìðîò, êúäåòî â ïî-ùàñòëèâè âðåìåíà ñå èçäèãàë íåãîâèÿò äîì. Òóê âå÷íî öúôòÿò çèìíèòå öâåòÿ ñðåä íåâåõíåùà òðåâà - æúëòèÿò åëàíîð è áëåäèÿò íèôðåäèë. Òóê ùå îñòàíåì çàñåãà, à ïðèâå÷åð ùå âëåçåì â ãðàäà íà Ãàëàäðèìèòå.
Âñè÷êè ñå ïðîñíàõà íà áëàãîóõàííàòà òðåâà, ñàìî Ôðîäî îùå ñòîåøå çàìàÿí îò èçóìëåíèå. Ñòðóâàøå ìó ñå, ÷å å ïðåñòúïèë ïðåç âèñîê ïðîçîðåö, ðàçêðèò êúì èç÷åçíàë ñâÿò. Îãðÿâàõà ãî ëú÷è, çà êîèòî â íåãîâèÿ åçèê íÿìàøå äóìà. Âñè÷êî, ùî âèæäàøå, áå ãðàöèîçíî, íî ôîðìèòå èçãëåæäàõà ÿñíî î÷åðòàíè, ñÿêàø áÿõà çàìèñëåíè è èçðèñóâàíè òîêó ïðåäè ïàäàíåòî íà ïðåâðúçêàòà îò î÷èòå ìó, àëà èçãëåæäàõà è äðåâíè, êàòî ÷å áÿõà íàäæèâåëè âå÷íîñòòà. Âèæäàøå ñàìî ïîçíàòè öâåòîâå: çëàòíè, áåëè, ñèíè, çåëåíè, íî òå áÿõà ñâåæè è äî áîëêà ïðåêðàñíè, ñÿêàø â òîçè ìèã ãè âèæäàøå çà ïðúâ ïúò è ñå ìú÷åøå äà èì èçìèñëè íîâè è âúëøåáíè èìåíà. Íè÷èå ñúðöå íå áè ìîãëî òóê ïðåç çèìàòà äà ñêúðáè çà ëÿòîòî èëè ïðîëåòòà. Â íèùî, èçðàñëî ïî òàÿ çåìÿ, íå ñå çàáåëÿçâàøå íåäîñòàòúê, áîëåñò èëè áåçôîðìåíîñò. Ëîðèåí áå íåîïåòíåíà.
Îáúðíà ñå è âèäÿ, ÷å Ñàì å çàñòàíàë êðàé íåãî, îãëåæäà ñå îçàäà÷åíî è ðàçòúðêâà î÷è, ñÿêàø íå áå ñúâñåì ñèãóðåí, ÷å íå ñúíóâà.
- Íå ùå è äóìà, äåíÿò å ÿñåí è ñëúíöåòî ãðåå - êàçà òîé. - Ìèñëåõ, ÷å åëôèòå îáè÷àò ñàìî ëóíàòà è çâåçäèòå, íî òîâà òóê å ïî-åëôè÷åñêî îò âñè÷êî, äåòî ñúì ÷óâàë. Èìàì ÷óâñòâîòî, ÷å ñúì âúòðå â ïåñíèòå, àêî ðàçáèðàòå êàêâî èñêàì äà êàæà.
Õàëäèð ãè ïîãëåäíà è êàòî ÷å íàèñòèíà ðàçáðà è ìèñúëòà, è äóìèòå. Òîé ñå óñìèõíà è êàçà:
- Âèå óñåùàòå ñèëàòà íà Âëàäåòåëêàòà íà Ãàëàäðèìèòå. Ùå âè õàðåñà ëè äà ñå èçêà÷èòå ñ ìåí ïî Ñåðèí Àìðîò?
Òîé ëåêî ñå çàèçêà÷âà ïî òðåâèñòèòå ñêëîíîâå è äâàìàòà ãî ïîñëåäâàõà. Ìàêàð ÷å âúðâåøå è äèøàøå, à íàîêîëî æèâè ëèñòà è öâåòÿ òðúïíåõà ïîä ñúùèÿ õëàäåí âÿòúð, êîéòî îáëúõâàøå ëèöåòî ìó, Ôðîäî óñåòè, ÷å ñå íàìèðà â áåçâðåìåííà ñòðàíà, êîÿòî íå âåõíå, íå ñå èçìåíÿ è íå ÷åçíå â çàáðàâà. Äîðè êîãàòî ñè çàìèíåøå è îòíîâî íàâëåçåøå âúâ âúíøíèÿ ñâÿò, Ôðîäî, ñêèòàëåöúò îò Ãðàôñòâîòî, ùåøå äà ïðîäúëæàâà äà áðîäè ïî òðåâàòà ñðåä åëàíîð è íèôðåäèë â ïðåêðàñíàòà Ëîòëîðèåí.
Íàâëÿçîõà â ïðúñòåíà îò áåëè äúðâåòà. Â òîâà âðåìå þæíÿêúò ïîâÿ íàä Ñåðèí Àìðîò è ñ âúçäèøêà çàèãðà ñðåä êëîíèòå. Çàñòàíàë íåïîäâèæåí, Ôðîäî äî÷ó äàëå÷åí ïðèáîé ïî îòäàâíà îòìèòè ïëàæîâå è êðÿñúöè íà ìîðñêè ïòèöè, ÷èéòî ðîä å èç÷åçíàë îò ëèöåòî íà çåìÿòà.
Õàëäèð áå îòìèíàë è ñå èçêà÷âàøå êúì åäèí âèñîê ïëîñêîðåä. Ãîòâåéêè ñå äà ãî ïîñëåäâà, Ôðîäî ïîëîæè ðúêà âúðõó äúðâîòî êðàé ñòúëáàòà - íèêîãà íå áå óñåùàë òúé âíåçàïíî è îò÷åòëèâî äîïèðà íà äúðâåñíà êîðà, íåéíàòà òúêàí è æèâîòà ïîä íåÿ. Íàñëàæäàâàøå ñå íà äúðâîòî è äîêîñâàíåòî ìó, íî íå êàòî äúðâàð èëè äúðâîäåëåö; òîâà áå íàñëàäàòà íà ñàìîòî æèâî äúðâî.
Êîãàòî íàé-ñåòíå ñòúïè íà âèñîêàòà ïëàòôîðìà, Õàëäèð ãî õâàíà çà ðúêà è ãî îáúðíà íà þã.
- Ïîãëåäíè ïúðâî íàòàì! - êàçà òîé.
Ôðîäî ïîãëåäíà è âèäÿ, âñå îùå íà èçâåñòíî ðàçñòîÿíèå, õúëì ñ ìíîæåñòâî ìîãúùè äúðâåòà èëè ãðàä îò çåëåíè êóëè - íå ìîæåøå äà ðåøè êîå îò äâåòå å âÿðíî. Ñòðóâàøå ìó ñå, ÷å îòòàì èäâà öÿëàòà ìîù è ñâåòëèíà, âëàñòâóâàùà íàä òîçè êðàé. Âíåçàïíî ãî îáçå æåëàíèåòî äà ïîëåòè êàòî ïòèöà è äà îòäúõíå ñðåä çåëåíèÿ ãðàä. Ïîñëå ïîãëåäíà íà èçòîê è âèäÿ çåìèòå íà Ëîðèåí äà ñå ðàçñòèëàò äî áëåäèÿ áëÿñúê íà Âåëèêàòà ðåêà Àíäóèí. Íàäèãíà âçîð îòâúä ðåêàòà, âñè÷êàòà ñâåòëèíà èçãàñíà è òîé îòíîâî ñå îçîâà â ïîçíàòèÿ ñâÿò. Çàä ðåêàòà çåìèòå èçãëåæäàõà ïëîñêè, ïóñòè, áåçôîðìåíè è íåÿñíè, ÷àê äîêàòî ñå èçäèãíåõà â äàëå÷èíàòà êàòî ìðà÷íà è çàïëàøèòåëíà ñòåíà. Ñëúíöåòî, îãðÿâàùî Ëîòëîðèåí, íÿìàøå âëàñòòà äà ðàçñåå ñåíêèòå íà äàëå÷íèòå âúçâèøåíèÿ.
- Òàì å òâúðäèíàòà íà Þæåí Ìðàêîëåñ - êàçà Õàëäèð. - Îáëå÷åíà å â ãîðà îò ìðà÷íè åëè, êúäåòî äúðâåòàòà, ñå áîðÿò åäíî ñðåùó äðóãî, à êëîíèòå èì ãíèÿò è ñúõíàò. Íà êàìåííî âúçâèøåíèå ñðåä íåÿ ñå èçäèãà Äîë Ãóëäóð, êúäåòî äúëãî æèâÿ ñêðèòèÿò Âðàã. Áîèì ñå, ÷å îòíîâî å îáèòàâàí îò ñåäìîêðàòíî ïî-ìîãúùà ñèëà. Îò òàçè âèñî÷èíà ìîæåø äà âèäèø äâåòå ñèëè, èçïðàâåíè åäíà ñðåùó äðóãà; äîðè è â òîçè ìèã òå ñå áîðÿò ìèñëåíî, àëà äîêàòî ñâåòëèíàòà ïðîíèêâà â ñàìîòî ñúðöå íà ìðàêà, íåéíàòà ñîáñòâåíà òàéíà îñòàâà íåðàçêðèòà. Âñå îùå.
Õàëäèð ñå îáúðíà, áúðçî ñå ñïóñíà íàäîëó è õîáèòèòå ãî ïîñëåäâàõà.
Â ïîäíîæèåòî íà õúëìà Ôðîäî îòêðè Àðàãîðí, çàñòàíàë íåïîäâèæåí è áåçìúëâåí êàòî äúðâî, íî â ðúöåòå ñè äúðæåøå çëàòèñòî öâåò÷å åëàíîð, à â î÷èòå ìó áëåñòåøå ñâåòëèíà. Îáãðúùàøå ãî íÿêàêúâ êðàñèâ ñïîìåí è êàòî ãî ïîãëåäíà, Ôðîäî ðàçáðà, ÷å òîé âèæäà òîâà ìÿñòî òàêà, êàêòî å áèëî ïðåäè. Çàùîòî ñóðîâèòå ãîäèíè áÿõà èç÷åçíàëè îò ëèöåòî íà Àðàãîðí è òîé èçãëåæäàøå îáëå÷åí â áÿëî, âèñîê è êðàñèâ ìëàä âëàäåòåë; èçðè÷àøå åëôè÷åñêè ñëîâà íà íÿêîãî, íåâèäèì çà Ôðîäî.
- Àðâåí âàíèìåëäà, íàìàðèå! - êàçà òîé, ïîñëå âúçäúõíà è îòêúñâàéêè ñå îò ðàçìèñëèòå, ïîãëåäíà êúì Ôðîäî ñ óñìèâêà. - Òóê å ñúðöåòî íà Åëôîñâÿò è òóê ùå îñòàíå çàâèíàãè ñúðöåòî ìè, îñâåí àêî íè ÷àêà ñâåòëèíà îòâúä ìðà÷íèòå ïúòèùà, ïî êîèòî òåïúðâà ùå êðà÷èì ñ òåá. Åëà!
Òîé õâàíà Ôðîäî çà ðúêàòà è ñå îòäàëå÷è îò õúëìà Ñåðèí Àìðîò, ïðè êîéòî âå÷å íÿìàøå äà ñå çàâúðíå æèâ.


Ãëàâà 7
ÎÃËÅÄÀËÎÒÎ ÍÀ ÃÀËÀÄÐÈÅË

Êîãàòî îòíîâî ïîòåãëèõà íàïðåä, ñëúíöåòî ïîòúâàøå çàä ïëàíèíèòå è â ãîðèòå ñå ñãúñòÿâàõà ñåíêè. Ïúòåêàòà íàâëåçå ñðåä ãúñòàëàöè, êúäåòî âå÷å íàñòúïâàøå ìðàê. Äîêàòî êðà÷åõà, ïîä äúðâåòàòà íàñòàíà íîù è åëôèòå èçâàäèõà ñðåáúðíèòå ñè ôåíåðè.
Âíåçàïíî îòíîâî èçëÿçîõà íà îòêðèòî è ñå îçîâàõà ïîä áëåäîòî âå÷åðíî íåáå, ïðîíèçàíî îò íÿêîëêî ðàííè çâåçäè. Ïðåä òÿõ ñå ïðîñòèðàøå øèðîê ïðúñòåí îò îòêðèòî ïðîñòðàíñòâî, êîéòî èçâèâàøå îò äâåòå ñòðàíè. Çàä íåãî èìàøå äúëáîê ðîâ, ïîòúíàë â ìåêè ñåíêè, íî òðåâàòà ïî ðúáà ìó áå çåëåíà, ñÿêàø îùå ãðååøå ñúñ ñïîìåíà çà îòìèíàëîòî ñëúíöå. Îò äðóãàòà ñòðàíà ñå èçäèãàøå âèñîêà çåëåíà ñòåíà, îáãðàæäàùà çåëåí õúëì, ïîêðèò ñ ìàëîðíîâè äúðâåòà - ïî-ãîëåìè îò âñè÷êè, êîèòî áÿõà âèæäàëè äîñåãà â òàçè ñòðàíà. Âèñî÷èíàòà èì íå ìîæåøå äà ñå îïðåäåëè, íî òå ñå âúçïðàâÿõà â çäðà÷à êàòî æèâè êóëè. Ñðåä ìíîãîåòàæíèòå èì êëîíè è íåñïèðíî òðåïòÿùèòå ëèñòà áëåñòÿõà áåçáðîé ñâåòëèíè: çåëåíè, çëàòíè è ñðåáúðíè. Õàëäèð ñå îáúðíà êúì Îòðÿäà:
- Äîáðå äîøëè â Êàðàñ Ãàëàäîí! Åòî ãðàäà íà Ãàëàäðèìèòå, êúäåòî æèâåÿò Âëàäåòåëÿò Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë, Âëàäåòåëêà íà Ëîðèåí. Íî îòòóê íå ìîæåì äà âëåçåì, çàùîòî ïîðòàòà íå å îáúðíàòà íà ñåâåð. Òðÿáâà äà çàîáèêîëèì îòêúì þæíàòà ñòðàíà, à ïúòÿò íå å êðàòúê, çàùîòî ãðàäúò å ãîëÿì.
Ïîêðàé âúíøíèÿ ðúá íà ðîâà ìèíàâàøå ïúò, ïîêðèò ñ áÿë êàìúê. Òðúãíàõà ïî íåãî íà çàïàä, à ãðàäúò âñå òúé ñå èçâèñÿâàøå îòëÿâî, êàòî çåëåí îáëàê; â ãúñòååùèÿ ìðàê èçãðÿâàõà íîâè è íîâè ñâåòëèíè, äîêàòî öåëèÿò õúëì ñÿêàø ïëàìíà îò çâåçäè. Íàé-ïîñëå ñòèãíàõà äî áÿë ìîñò, ïðåêîñèõà ãî è ñå îçîâàõà ïðåä ïîðòàòà íà ãðàäà - òÿ áå îáúðíàòà íà þãîçàïàä, ðàçïîëîæåíà ìåæäó èçäàäåíèòå íàïðåä ñòåíè. Ïî çäðàâèòå âðàòè âèñÿõà ìíîãîáðîéíè ôåíåðè.
Õàëäèð ïî÷óêà, çàãîâîðè è ïîðòàòà áåçøóìíî ñå îòêðåõíà, ìàêàð ÷å Ôðîäî íå çàáåëÿçà íèêúäå ñòðàæè. Ïúòíèöèòå âëÿçîõà è âðàòèòå ñå çàòâîðèõà çàä òÿõ. Íàìèðàõà ñå â äúëáîê êîðèäîð ìåæäó ñòåíèòå è ìèíàâàéêè áúðçî ïî íåãî, ïðåêðà÷èõà â Ãðàäà íà äúðâåòàòà. Íå âèæäàõà íèêîãî, íå ÷óâàõà ñòúïêè ïî ïúòåêèòå, íî âúçäóõúò íàîêîëî áå èçïúëíåí ñ ãëàñîâå. Îò äàëå÷íèòå âèñèíè íà õúëìà äîëèòàøå ïåñåí è ñå ëååøå êàòî ãàëüîâåí äúæä ïî ëèñòàòà.
Ïî ìíîãî ïúòåêè è ñòúëáèùà ìèíàõà, äîêàòî ñòèãíàõà âúðõà è âèäÿõà ïðåä ñåáå ñè áëåùóêàù ôîíòàí ñðåä øèðîêà ìîðàâà. Îñâåòåí îò âèñÿùè ïî êëîíèòå ñðåáúðíè ôåíåðè, òîé ñå ëååøå â ñðåáúðíî êîðèòî, îò êîåòî èçâèðàøå áÿë ïîòîê. Â þæíèÿ êðàé íà ìîðàâàòà ðàñòåøå íàé-ìîãúùîòî îò âñè÷êè äúðâåòà; îãðîìíèÿò ìó ãëàäúê äúíåð ëúùåøå êàòî ñèâà êîïðèíà è ñå èçäèãàøå âúâ âèñèíèòå, êúäåòî ïúðâèòå ìó êëîíè ñå ðàçïåðâàõà êàòî îãðîìíè ðúöå ïîä ñåí÷åñòè îáëàöè îò ëèñòà. Êðàé ñòúáëîòî âèñåøå øèðîêà áÿëà ñòúëáà è â ïîäíîæèåòî é ñåäÿõà òðèìà åëôè. Ïðè èäâàíåòî íà ïúòíèöèòå òå ñêî÷èõà íà êðàêà è Ôðîäî âèäÿ, ÷å ñà âèñîêè è îáëå÷åíè â ñèâè ðèçíèöè, à îò ðàìåíåòå èì âèñÿò áåëè ïëàùîâå.
- Òóê æèâåÿò Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë - êàçà Õàëäèð. -Òå ïîâåëÿâàò äà ñå èçêà÷èòå è äà ãîâîðèòå ñ òÿõ.
Åäèí îò åëôèòå ïàçà÷è èçñâèðè çâúíêî ñ ìàëêèÿ ñè ðîã è îòãîðå ìó îòâúðíàõà òðèêðàòíî.
- Àç ùå òðúãíà ïðúâ - êàçà Õàëäèð. - Ñëåä ìåí äà äîéäàò Ôðîäî è Ëåãîëàñ. Îñòàíàëèòå ìîãàò äà ñå ïîäðåäÿò êàêòî èñêàò. Çà òèÿ, êîèòî íå ñà ñâèêíàëè ñ ïîäîáíè ñòúëáè èçêà÷âàíåòî å äúëãî, íî ìîæåòå äà ïî÷èâàòå ïî ïúòÿ.
Äîêàòî áàâíî ñå êàòåðåøå íàãîðå, Ôðîäî ìèíà êðàé ìíîãî ïëîñêîðåäè - íÿêîè îò åäíàòà ñòðàíà, äðóãè îò äðóãàòà, à òðåòè ðàçïîëîæåíè îêîëî ñòúáëîòî íà äúðâîòî, òúé ÷å ñòúëáàòà ìèíàâàøå ïðåç òÿõ. Âèñîêî íàä çåìÿòà òîé ñòèãíà äî ïðîñòîðåí òàëàí, íàïîìíÿù ïàëóáà íà îãðîìåí êîðàá. Âúðõó íåãî áå èçãðàäåíà êúùà - òîëêîâà ãîëÿìà, ÷å àêî áåøå íà çåìÿòà, áè ïîñëóæèëà çà çàëà äîðè íà ÷îâåöèòå. Ôðîäî âëåçå ñëåä Õàëäèð è ñå îçîâà â îâàëíî ïîìåùåíèå, ñðåä êîåòî ñå èçäèãàøå ñòúáëîòî íà ãðàìàäíèÿ ìàëîðí, âå÷å èçîñòðåíî êúì âúðõà, íî âñå îùå âíóøèòåëíî êàòî íåîáõâàòíà êîëîíà.
Ìåêà ñâåòëèíà èçïúëâàøå çàëàòà; ñòåíèòå é áÿõà çåëåíè è ñðåáðèñòè, à ïîêðèâúò çëàòåí. Âúòðå ñåäÿõà ìíîçèíà åëôè. Íà äâà òðîíà êðàé äúíåðà, ïîä áàëäàõèí îò æèâ êëîí, ñåäÿõà åäèí äî äðóã Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë. Ïî åëôè÷åñêèÿ îáè÷àé òå ñå èçïðàâèõà äà ïîçäðàâÿò ãîñòèòå ñè, ìàêàð äà áÿõà âñåïðèçíàòè ìîãúùè êðàë è êðàëèöà. Áÿõà ìíîãî âèñîêè è Âëàäåòåëêàòà íå îòñòúïâàøå ïî ðúñò íà Âëàäåòåëÿ; ñåðèîçíè è êðàñèâè áÿõà ëèöàòà èì. Îò ãëàâà äî ïåòè áÿõà îáëå÷åíè â áÿëî; êîñèòå íà Âëàäåòåëêàòà áÿõà òúìíîçëàòèñòè, à íà Âëàäåòåëÿ Êåëåáîðí - äúëãè è áëåñòÿùè êàòî ñðåáðî; íî âúçðàñòòà íå áå îñòàâèëà ñëåäè ïî òÿõ, îñâåí â äúëáèíèòå íà ïîãëåäèòå - ïðîíèçâàùè êàòî êîïèÿ ïîä çâåçäíà ñâåòëèíà è âñå ïàê äúëáîêè êàòî êëàäåíöè íà äðåâíàòà ïàìåò.
Õàëäèð äîâåäå Ôðîäî ïðåä òÿõ è Âëàäåòåëÿò ãî ïîçäðàâè íà ñîáñòâåíèÿ ìó åçèê. Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë íå êàçà íèòî äóìà, íî çà äúëãî ñå âãëåäà â ëèöåòî ìó.
- Ñåäíè ñåãà êðàé òðîíà ìè, Ôðîäî îò Ãðàôñòâîòî! - êàçà Êåëåáîðí. - Ùå ñè ïîãîâîðèì, êîãàòî äîéäàò âñè÷êè.
Äîêàòî ñïúòíèöèòå âëèçàõà, òîé ëþáåçíî ïîçäðàâÿâàøå âñåêèãî ïî èìå.
- Äîáðå äîøúë, Àðàãîðí, ñèí íà Àðàãîðí! - êàçà òîé. - Òðèäåñåò è îñåì ãîäèíè îòìèíàõà âúâ âúíøíèÿ ñâÿò, îòêàêòî ïîñåòè òàçè ñòðàíà; è òèÿ ãîäèíè òåãíàò íàä òåáå. Íî êðàÿò íàáëèæàâà, çà äîáðî èëè çà çëî. Ñâàëè òîâàðà ñè òóê çà êðàòúê îòäèõ!
- Äîáðå äîøúë, ñèíå íà Òðàíäóèë! Òâúðäå ðÿäêî ïúòóâà ìîÿò íàðîä íàäàëå÷ îò Ñåâåðà.
- Äîáðå äîøúë, Ãèìëè, ñèí íà Ãëîèí! Íàèñòèíà îòäàâíà íå ñìå âèæäàëè íèêîé îò, íàðîäà íà Äóðèí â Êàðàñ Ãàëàäîí. Íî äíåñ íàðóøèõìå äðåâíèÿ ñè çàêîí. Äàíî òîâà áúäå çíàê, ÷å ìàêàð ñåãà ñâåòúò äà òúíå â ìðàê, íàáëèæàâàò ïî-äîáðè äíè è ùå ñå ïîäíîâè äðóæáàòà ìåæäó íàøèòå íàðîäè.
Ãèìëè íèñêî ñå ïîêëîíè.
Êîãàòî âñè÷êè ãîñòè íàñÿäàõà ïðåä òðîíà ìó, Âëàäåòåëÿò îòíîâî ãè îãëåäà.
- Òóê ñà îñåì - êàçà òîé. - Ñïîðåä âåñòèòå íà ïúò òðÿáâàøå äà ïîòåãëÿò äåâåò. Íî ìîæå áè å èìàëî ïðîìÿíà â ðåøåíèåòî, çà êîÿòî íå ñìå ÷óëè. Åëðîíä å äàëå÷, à ìðàêúò ìåæäó íàñ ãúñòåå è ïðåç öÿëàòà ãîäèíà ñåíêèòå ïðèèæäàõà.
- Íå, íå å èìàëî ïðîìÿíà â ðåøåíèåòî - çàãîâîðè çà ïðúâ ïúò Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë. Ãëàñúò é áå ÿñåí è ìåëîäè÷åí, íî ïî-äúëáîê, îòêîëêîòî ó ïðîñòîñìúðòíèòå æåíè. -Ãàíäàëô Ñèâèÿ å ïîòåãëèë ñ Îòðÿäà, àëà íå å ïðåìèíàë ãðàíèöèòå íà òàçè ñòðàíà. Êàæåòå íè ñåãà êúäå å òîé, çàùîòî ìíîãî ñå íàäÿâàõ îòíîâî äà ïîãîâîðÿ ñ íåãî. Íî íå ìîãà äà ãî âèäÿ îòäàëå÷å, îñâåí àêî ïðèñòúïè â ïðåäåëèòå íà Ëîòëîðèåí - ñèâà ìúãëà ãî îáãðúùà è íåçíàéíè çà ìåí ñà ïúòèùàòà íà íîçåòå è óìà ìó.
- Óâè! - èçðå÷å Àðàãîðí. - Ãàíäàëô Ñèâèÿ ïîòúíà â ñÿíêàòà. Òîé íå óñïÿ äà èçáÿãà îò Ìîðèÿ è îñòàíà òàì.
Ïðè òåçè äóìè âñè÷êè åëôè â çàëàòà íàäàäîõà âèê íà ñêðúá è èçóìëåíèå.
- Ëîøè âåñòè - êàçà Êåëåáîðí, - íàé-ëîøèòå, èçðè÷àíè òóê ïðåç äúëãè ãîäèíè, èçïúëíåíè ñ ãîðåñòíè ñúáèòèÿ. - Òîé ñå îáúðíà êúì Õàëäèð è çàïèòà íà åëôè÷åñêè åçèê: - Çàùî äîñåãà íå ìè áå ñúîáùåíî çà òîâà?
- Íå ãîâîðèõìå ñ Õàëäèð çà äåëàòà è çàäà÷èòå ñè - êàçà Ëåãîëàñ. - Îòíà÷àëî áÿõìå ìíîãî óìîðåíè è îïàñíîñòòà íè ãîíåøå ïî ïåòèòå, à ñåòíå çà èçâåñòíî âðåìå ïî÷òè çàáðàâèõìå ñêðúáòà ñè, äîêàòî êðà÷åõìå ðàäîñòíè ïî ïðåêðàñíèòå ïúòåêè íà Ëîðèåí.
- Àëà ñêðúáòà íè å ãîëÿìà è çàãóáàòà íåïîïðàâèìà - äîáàâè Ôðîäî. - Ãàíäàëô áå íàø âîäà÷ è òîé íè ïðåâåäå ïðåç Ìîðèÿ, êîãàòî íå âèæäàõìå íàäåæäà çà áÿãñòâî, òîé íè ñïàñè è ñàì ïàäíà.
- Ðàçêàæåòå íè ñåãà âñè÷êî! - êàçà Êåëåáîðí.
Òîãàâà Àðàãîðí îïèñà âñè÷êî, êîåòî ñå áå ñëó÷èëî ïî ïðîõîäà íà Êàðàäðàñ è ïðåç ñëåäâàùèòå äíè; ðàçêàçà çà Áàëèí è íåãîâèÿ äíåâíèê, çà áîÿ â Çàëàòà íà Ìàçàðáóë, çà îãúíÿ, çà òåñíèÿ ìîñò è çà èäâàíåòî íà Óæàñà.
- Òîé ïðèëè÷àøå íà çëî îò Äðåâíèÿ ñâÿò, êàêâîòî äîòîãàâà íå áÿõ âèæäàë - ïðèâúðøè ðàçêàçà ñè Àðàãîðí. - Áåøå åäíîâðåìåííî ñÿíêà è ïëàìúê, ìîãúù è ñòðàøåí.
- Òîâà áå áàëðîã îò Ìîðãîò - êàçà Ëåãîëàñ, - íàé-ñìúðòîíîñíèÿò îò âñè÷êè âðàãîâå íà åëôèòå, îñâåí Îíçè, ùî ñåäè â ×åðíàòà êóëà.
- Ñ î÷èòå ñè âèäÿõ íà ìîñòà îíîâà, ùî íè ïðåñëåäâà â íàé-ñòðàøíèòå ñúíèùà, âèäÿõ Çëîòî íà Äóðèí - òèõî êàçà Ãèìëè è â î÷èòå ìó òúìíååøå ñòðàõ.
- Óâè! - âúçäúõíà Êåëåáîðí. - Îòäàâíà ñå áîÿõìå, ÷å ïîä Êàðàäðàñ äðåìå Óæàñúò. Íî àêî çíàåõ, ÷å äæóäæåòàòà îòíîâî ñà ðàçäâèæèëè çëîòî â Ìîðèÿ, áèõ çàáðàíèë íà âñè÷êè âè äà ïðåìèíåòå ñåâåðíàòà ãðàíèöà. È àêî íå çâó÷åøå íåâåðîÿòíî, áèõ ñå èçêóøèë äà êàæà, ÷å íà ñòàðè ãîäèíè Ãàíäàëô å ïðåìèíàë îò ìúäðîñò êúì áåçóìèå, çà äà íàâëåçå áåç íóæäà â êàïàíèòå íà Ìîðèÿ.
- È íàèñòèíà áè áèëî ïðèáúðçàíî äà ãî êàæåø - òâúðäî èçðå÷å Ãàëàäðèåë. - Íèòî åäíî äåëî â æèâîòà íà Ãàíäàëô íå áå áåçïîëåçíî. Òåçè, êîèòî ñà ãî ñëåäâàëè, íå ñà ïîçíàâàëè ìèñëèòå ìó è íå ìîãàò äà ðàçêàæàò çà ãëàâíàòà ìó öåë. Íî êàêòî è äà ñòîÿò íåùàòà ñ âîäà÷à, ïîñëåäîâàòåëèòå ìó ñà áåçóïðå÷íè. Íå ñúæàëÿâàé, ÷å ñè ïîñðåùíàë äæóäæåòî. Àêî íàøèÿò íàðîä áå ïðåêàðàë äúëãè ãîäèíè â èçãíàíèå äàëå÷ îò Ëîòëîðèåí, òî êîé îò Ãàëàäðèìèòå, äîðè Êåëåáîðí Ìúäðèÿ, áè îòìèíàë è íå áè ïîæåëàë äà ïîãëåäíå äðåâíàòà ðîäèíà äîðè àêî òÿ ñå å ïðåâúðíàëà â äðàêîíîâà áúðëîãà? Ìðà÷íà å âîäàòà íà Õåëåä-çàðàì, ñòóäåíè ñà èçâîðèòå íà Êèáèë-íàëà è ïðåêðàñíè áÿõà êîëîííèòå çàëè íà Õàçàä-äóì â Ñòàðèòå âðåìåíà, ïðåäè äà ïàäíàò ìîãúùèòå êðàëå íà êàìåííèòå ïîäçåìèÿ.
È òÿ ñå óñìèõíà êúì Ãèìëè, êîéòî ñåäåøå èç÷åðâåí è ïå÷àëåí. À äæóäæåòî, ÷óâàéêè èìåíàòà, èçðå÷åíè íà ñîáñòâåíèÿ ìó äðåâåí åçèê, âäèãíà î÷è è ñðåùíà íåéíèÿ ïîãëåä è ìó ñå ñòîðè, ÷å íàäíè÷àéêè âíåçàïíî â ñúðöåòî íà íåïðèÿòåë, å ñðåùíàë òàì ëþáîâ è ðàçáèðàíå. Ïî ëèöåòî ìó ñå èçïèñà èçóìëåíèå, ñåòíå òîé îòâúðíà íà óñìèâêàòà. Èçïðàâè ñå íåëîâêî, ïîêëîíè ñå ïî ìàíèåðà íà äæóäæåòàòà è êàçà:
- Íî îùå ïî-ïðåêðàñíè ñà æèâèòå çåìè íà Ëîðèåí, à Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë å ïî-ïðåëåñòíà îò âñè÷êè ñêúïîöåííè êàìúíè, óêðèòè ïîä çåìÿòà!
Íàñòúïè ìúë÷àíèå. Íàé-ñåòíå Êåëåáîðí îòíîâî çàãîâîðè:
- Íå çíàåõ, ÷å ïîëîæåíèåòî âè å òîëêîâà ëîøî. Íåêà Ãèìëè ïðîñòè ñóðîâèòå ìè ñëîâà -ðîäè ãè òðåâîãàòà â ñúðöåòî ìè. Ùå ñòîðÿ êàêâîòî ìîãà, çà äà ïîìîãíà íà âñåêèãî ñïîðåä âîëÿòà è íóæäàòà ìó, íî îñîáåíî íà îíçè îò äðåáíèÿ íàðîä, êîéòî íîñè òîâàðà.
- Íèå çíàåì çàäà÷àòà òè - êàçà Ãàëàäðèåë, ãëåäàéêè êúì Ôðîäî. - Íî òóê íå ùå ãîâîðèì îòêðèòî çà íåÿ. Àëà ìîæå áè ùå ñå îêàæå, ÷å íåíàïðàçíî ñè äîøúë äà äèðèø ïîìîù â òàçè ñòðàíà, êàêòî ÿâíî å âúçíàìåðÿâàë è Ãàíäàëô. Çàùîòî Âëàäåòåëÿò íà Ãàëàäðèìèòå ñå ñëàâè êàòî íàé-ìúäúð ñðåä åëôèòå íà Ñðåäíàòà çåìÿ è äîðè êðàëåòå íå ìîãàò äà âè äàäàò ïîäàðúöèòå, ñ êîèòî ùå âè äàðè òîé. Îò íàé-ðàííè äíè æèâåå òîé íà çàïàä è àç æèâåÿ ñ íåãî îò íåçàïîìíåíè âðåìåíà; îùå ïðåäè ïàäàíåòî íà Íàðãîòðîíä è Ãîíäîëèí ìèíàõ ïðåç ïëàíèíèòå è ïðåç âñè÷êè åïîõè íà ñâåòà äâàìàòà ñå áîðèõìå ñðåùó áàâíîòî ïîðàæåíèå. Àç ñàìà ñâèêàõ çà ïðúâ ïúò Áåëèÿ ñúâåò. Àêî íå ñå áÿõà ïðîâàëèëè çàìèñëèòå ìè, íà÷åëî ùåøå äà ñòîè Ãàíäàëô Ñèâèÿ è ìîæå áè òîãàâà âñè÷êî ùåøå äà å äðóãîÿ÷å. Àëà è äíåñ îùå èìà íàäåæäà. Íå ùå âè äàâàì ñúâåòè, íå ùå êàæà: ïðàâåòå òîâà èëè îíîâà. Çàùîòî íå ñ äåëà è ïëàíîâå, íå ñ èçáîð íà åäèí èëè äðóã ïúò ìîãà äà ïîìîãíà, à ñàìî ñúñ çíàíèÿòà çà îíîâà, ùî å áèëî, è îò÷àñòè çà îíîâà, ùî ùå áúäå. Íî åòî êàêâî ùå âè êàæà: âàøàòà Çàäà÷à ñå êðåïè âúðõó îñòðèåòî íà íîæ. Îòêëîíåòå ñå ñàìî çà ìèã - è òÿ ùå ñå ïðîâàëè çà âñåîáùà ïîãèáåë. È âñå ïàê, äîêàòî Îòðÿäúò å âåðåí, îñòàâà íàäåæäà.
È ïîäèð òåçè äóìè òÿ ãè îáãúðíà ñ âçîðà ñè, à ñåòíå ïðîíèöàòåëíî ãè èçãëåäà åäèí ïî åäèí. Íèêîé îñâåí Ëåãîëàñ è Àðàãîðí íå óñòîÿ íà ïîãëåäà é. Ñàì áúðçî ñå èç÷åðâè è íàâåäå ãëàâà.
Íàêðàÿ Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë ãè îñâîáîäè îò ïëåíà íà î÷èòå ñè è ñå óñìèõíà.
- Ïðîãîíåòå òðåâîãàòà îò ñúðöàòà ñè - êàçà òÿ. - Òàçè íîù ùå ñïèòå â ìèð.
Ïúòíèöèòå âúçäúõíàõà è èçâåäíúæ ñå ïî÷óâñòâóâàõà èçìîðåíè êàòî ñëåä äúëúã è ïîäðîáåí ðàçïèò, ìàêàð äà íå áÿõà èçðåêëè íèòî äóìà.
- Âúðâåòå ñåãà! - êàçà Êåëåáîðí. - Èçòîùåíè ñòå îò ñêðúá è äúëúã ïúò. Âàøàòà Çàäà÷à íå íè çàñÿãà ïðÿêî, íî ùå ïîëó÷èòå óáåæèùå â òîçè Ãðàä, äîêàòî îçäðàâååòå è ñúáåðåòå ñèëè. Ñåãà ùå ñè ïî÷èíåòå, à ðàçãîâîðèòå çà áúäåùèÿ âè ïúò ùå îòëîæèì çà ïî-êúñíî.
Çà ãîëÿìî çàäîâîëñòâî íà õîáèòèòå òàçè íîù Îòðÿäúò ñïà íà çåìÿòà. Åëôèòå èì ðàçïúíàõà øàòðà ñðåä äúðâåòàòà äî ôîíòàíà è ïîëîæèõà â íåÿ ìåêè ïîñòåëè; ïîñëå èì ïîæåëàõà ïîêîé ñ ïðåêðàñíèòå ñè åëôè÷åñêè ãëàñîâå è ñå îòòåãëèõà. Èçâåñòíî âðåìå ïúòíèöèòå ðàçãîâàðÿõà çà ïðåäíàòà íîùóâêà ñðåä äúðâåòàòà, çà ïúòóâàíåòî ïðåç äåíÿ è çà Âëàäåòåëÿ è Âëàäåòåëêàòà; âñå îùå íå áÿõà ñáðàëè ñìåëîñò äà ìèñëÿò çà áúäåùåòî.
- Çàùî ñå èç÷åðâè, Ñàì? - îáàäè ñå Ïèïèí. - Ìíîãî áúðçî ñå ïðåäàäå. Âñåêè áè ïîìèñëèë, ÷å íåùî òè òåæè íà ñúâåñòòà. Äàíî íå å íèùî ïî-ëîøî îò ïîðî÷åí ïëàí äà ìè çàäèãíåø îäåÿëîòî, - Íå ñúì ñè è ìèñëèë çà ïîäîáíî íåùî - îòâúðíà Ñàì, êîéòî íå áå â íàñòðîåíèå çà øåãè. - Àêî èñêàø äà çíàåø, ïî÷óâñòâóâàõ ñå, êàòî ÷å ñòîÿ ãîë-ãîëåíè÷úê è òîâà íå ìè õàðåñà. Òÿ ñÿêàø íàäíè÷àøå â ìåí è ìå ïèòàøå êàêâî ùå ñòîðÿ, àêî ìè äàäå âúçìîæíîñò äà èçáÿãàì îáðàòíî â Ãðàôñòâîòî è äà ñè èìàì õóáàâà ìàëêà äóïêà è... è ìîÿ ñè ãðàäèíêà.
- ×óäíà ðàáîòà - êàçà Ìåðè. - Ïî÷òè ñúùîòî óñåòèõ è àç, ñàìî ÷å... ñàìî ÷å... å, ìèñëÿ, ÷å íÿìà äà âè êàæà ïîâå÷å - ñìóòåíî çàâúðøè òîé.
Èçãëåæäà, âñè÷êè áÿõà ìèíàëè ïðåç åäíî è ñúùî ïðåìåæäèå - âñåêè áå óñåòèë, ÷å ìó ïðåäëàãàò èçáîð ìåæäó ëåæàùàòà íàïðåä ñÿíêà, èçïúëíåíà ñúñ ñòðàõ, è íåùî, êîåòî ñòðàñòíî æåëàå. Òî ÿñíî ñå î÷åðòàâàøå ïðåä ìèñëåíèÿ ìó âçîð è çà äà ãî ïîëó÷è, òðÿáâàøå ñàìî äà êðèâíå îò ïúòÿ è äà îñòàâè íà äðóãè Çàäà÷àòà è âîéíàòà ïðîòèâ Ñàóðîí.
- Îñâåí òîâà íà ìåí ìè ñå ñòîðè - êàçà Ãèìëè, - ÷å èçáîðúò ìè ùå îñòàíå â òàéíà è ñàìî àç ùå çíàì çà íåãî. 
- Çà ìåí âñè÷êî áå èçêëþ÷èòåëíî ñòðàííî - êàçà Áîðîìèð. - Ìîæå äà å áèëî ñàìî ïðîâåðêà è òÿ äà å ñìÿòàëà, ÷å ÷åòå ìèñëèòå íè çà íÿêàêâè ñâîè äîáðè öåëè; àëà áèõ êàçàë åäâà ëè íå, ÷å òÿ íè èçêóøàâàøå, ïðåäëàãàéêè íåùà, êîèòî óæ ñà â íåéíà âëàñò. Åäâà ëè å íóæíî äà êàçâàì, ÷å íå ïîæåëàõ äà ÿ ñëóøàì. Õîðàòà îò Ìèíàñ Òèðèò äúðæàò íà äóìàòà ñè.
Íî òîé íå êàçà êàêâî å ïîìèñëèë, ÷å ìó ïðåäëàãà Âëàäåòåëêàòà. Êîëêîòî äî Ôðîäî, òîé ìúë÷åøå âúïðåêè íàñòîÿòåëíèòå âúïðîñè íà Áîðîìèð.
- Òÿ äúëãî òå äúðæà â ïîãëåäà ñè, Íîñèòåëþ íà Ïðúñòåíà - êàçà ãîíäîðåöúò.
- Äà - ïðîìúëâè Ôðîäî, - íî ùå çàïàçÿ â ìèñëèòå ñè êàêâîòî å ïðîíèêíàëî â òÿõ.
- Å, ïàçè ñå! - ðå÷å Áîðîìèð. - Íå âÿðâàì ìíîãî íà òàÿ åëôè÷åñêà Âëàäåòåëêà è íåéíèòå öåëè.
- Íå ãîâîðè çëî çà Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë! - ñòðîãî êàçà Àðàãîðí. - Íå çíàåø çà êàêâî ãîâîðèø. Â íåÿ è â öÿëàòà òàçè ñòðàíà íÿìà çëî, ñòèãà ÷îâåê äà íå ãî äîíåñå â ñåáå ñè. À òîãàâà òåæêî ìó! Íî òàçè íîù çà ïðúâ ïúò, îòêàêòî íàïóñíàõ Ëîìèäîë, ùå ñïÿ áåç ñòðàõ. È äàíî äà ñïÿ äúëáîêî, òà äà çàáðàâÿ çà ìàëêî ñêðúáòà ñè! Óìîðåí ñúì òåëîì è äóõîì.
Òîé ñå ïðîñíà íà ïîñòåëÿòà è ìèãîì ïîòúíà â äúëúã ñúí. Ñêîðî îñòàíàëèòå ïîñëåäâàõà ïðèìåðà ìó è íèòî øóì, íèòî âèäåíèå ñìóòè äðÿìêàòà èì. Êîãàòî ñå ñúáóäèõà, îòêðèõà, ÷å ñâåòëèÿò äåí å îãðÿë ëèâàäàòà ïðåä øàòðàòà è ñëúí÷åâèòå ëú÷è áëåñòÿò ïî òàíöóâàùèòå ñòðóè íà ôîíòàíà.
Äîêîëêîòî ìîæåõà äà ñè ñïîìíÿò òå ïðåêàðàõà íÿêîëêî äíè â Ëîòëîðèåí. Ïðåç öåëèÿ èì ïðåñòîé ãðååøå ÿñíî ñëúíöå, ñàìî îò âðåìå íà âðåìå ëåê äúæäåö ñå ñèïåøå è îòìèíàâàøå, îñòàâÿéêè çàä ñåáå ñè âñè÷êî ñâåæî è ÷èñòî. Âúçäóõúò áåøå ïðîõëàäåí è ìåê, ñÿêàø áå ïðîëåò, íî ïúòíèöèòå óñåùàõà íàîêîëî äúëáîêîòî è çàìèñëåíî ñïîêîéñòâèå íà çèìàòà. Ñòðóâàøå èì ñå, ÷å íå ñå çàíèìàâàò ïî÷òè ñ íèùî, îñâåí ñ òðàïåçè, íàïèòêè, ïî÷èâêà è ðàçõîäêè ñðåä äúðâåòàòà; è òîâà èì ñòèãàøå.
Íå áÿõà âèæäàëè îòíîâî Âëàäåòåëÿ è Âëàäåòåëêàòà è ðÿäêî ðàçãîâàðÿõà ñ åëôèòå; èçãëåæäà, ïîâå÷åòî îò òÿõ íå çíàåõà èëè íå æåëàåõà äà èçïîëçóâàò çàïàäíÿøêèÿ åçèê. Õàëäèð ñå áå ñáîãóâàë ñ òÿõ è ñå áå çàâúðíàë îòíîâî êúì ñåâåðíàòà ãðàíèöà, êúäåòî áäÿõà ìíîãî åëôè, îòêàêòî Îòðÿäúò äîíåñå âåñòè îò Ìîðèÿ. Ëåãîëàñ ïî÷òè íåïðåêúñíàòî áå ñðåä Ãàëàäðèìèòå è ñëåä ïúðâàòà íîù âå÷å íå ñïåøå ñúñ ñïúòíèöèòå ñè, ìàêàð ÷å ñå âðúùàøå äà ïîõàïíå è äà ïîãîâîðè ñ òÿõ. Êîãàòî òðúãâàøå íàäàëå÷ èç ñòðàíàòà, òîé ÷åñòî âçèìàøå Ãèìëè ñúñ ñåáå ñè è îñòàíàëèòå ñå ó÷óäâàõà íà òàçè ïðîìÿíà.
Ñåãà, äîêàòî ñåäÿõà çàåäíî èëè ñå ðàçõîæäàõà, ñïúòíèöèòå ÷åñòî ðàçãîâàðÿõà çà Ãàíäàëô è â ìèñëèòå èì ÿñíî ñå çàâðúùàøå âñåêè íåãîâ æåñò, âñÿêà äóìà. Äîêàòî òåëàòà èì ñå èçöåëÿâàõà îò áîëêà è óìîðà, ñêðúáòà îò çàãóáàòà ñòàâàøå âñå ïî-îñòðà. Òå íåðÿäêî ÷óâàõà êàê íàáëèçî ïåÿò åëôè÷åñêè ãëàñîâå è ðàçáèðàõà, ÷å òåçè ïåñíè îïëàêâàò ãèáåëòà ìó, çàùîòî äîëàâÿõà íåãîâîòî èìå ñðåä íåæíèòå, íåðàçáèðàåìè ñëîâà.

Ìèòðàíäèð,'Ìèòðàíäèð - ïååõà åëôèòå, - î, Ñòðàííèê Ñèâ! Çàùîòî òúé îáè÷àõà äà ãî íàðè÷àò òå. Íî àêî Ëåãîëàñ ñå ñëó÷åøå ñ Îòðÿäà, îòêàçâàøå äà ïðåâåæäà ïåñíèòå, òâúðäåéêè, ÷å íå å òúé èçêóñåí è ÷å çà íåãî ñêðúáòà âñå îùå å ìíîãî ñèëíà è ñå íóæäàå îò ñúëçè, à íå îò ïåñíè.
Ôðîäî ïðúâ èçëÿ ìàëêî îò ìúêàòà ñè â êîëåáëèâè ñëîâà. Òîé ðÿäêî èçïèòâàøå íóæäà äà ñú÷èíè ïåñåí èëè ñòèõ; äîðè â Ëîìèäîë áå ñëóøàë, âìåñòî äà ïåå, ìàêàð â ïàìåòòà ìó äà áå ñúáðàíî ìíîãî îò îíîâà, ùî äðóãè áÿõà ñúçäàëè ïðåäè íåãî. Íî ñåãà, êîãàòî ñåäåøå êðàé ôîíòàíà â Ëîðèåí è ÷óâàøå îêîëî ñåáå ñè ãëàñîâåòå íà åëôèòå ìèñúëòà ìó ñå âúïëúòè â ïåñåí, êîÿòî ìó ñå ñòîðè êðàñèâà, àëà ùîì îïèòà äà ÿ ïîâòîðè íà Ñàì, îñòàíàõà ñàìî êúñ÷åòà, ïîâåõíàëè êàòî øåïà ñúñóõðåíè ëèñòà:

Ñðåä Ãðàôñòâîòî, â âå÷åðåí ìðàê 
÷óõ ñòúïêèòå ìó äà åõòÿò;
à ïðèçîðè ïîòåãëè ïàê 
áåçìúëâíî íà äàëå÷åí ïúò.
Îò Ïóùèíàê äî ìîðñêè ïëàæ, 
îò ëåäåí õúëì äî þæåí çíîé, 
ïðåç òàåí âõîä ñúñ äðàêîí ñòðàæ, 
ïðåç ìðà÷åí ëåñ âúðâåøå òîé.
Ñ äæóäæå è õîáèò, åëô, ÷îâåê, 
ñúñ ïðîñòîñìúðòåí è ñ âåëèê,
ñúñ çâÿðà è ñ îðåëà ëåê 
äåëåøå òàéíèÿ åçèê.

Â ëåâèöà - ìå÷, â äåñíèöà - öÿð,
òîâàð ïî÷òè íåïîíîñèì;
ãðúìîâåí ãëàñ, ïëàìòÿùà æàð,
ñàìîòåí ìîðåí ïèëèãðèì.
Òîé áå è âåñåë, è ãíåâëèâ,
ïðåìúäðîñò äðåâíà áå ñúáðàë;
ïîä âåõòà øàïêà ñòàðåö ñèâ,
ðúêà íà æåçúëà ïîäïðÿë.
Íà ìîñòà ñå èçïðàâè ñàì è
ñ Ìðàê è Îãúí âëåçå â áîé;
ñòðîøè ñå æåçúëúò ìó òàì,
ñðåä Õàçàä-äóì çàãèíà òîé.

- Àìà âèå êîìàé ñêîðî ùå íàäìèíåòå ãîñïîäèí Áèëáî! - îáàäè ñå Ñàì.
- Íå ìè ñå âÿðâà - êàçà Ôðîäî. - Íî òîâà å íàé-äîáðîòî, êîåòî ìîãà äà ñú÷èíÿ.
- Å, ãîñïîäèí Ôðîäî, àêî ïàê îïèòàòå, äàíî äà êàæåòå è åäíà-äâå äóìè çà ôîéåðâåðêèòå ìó. Íåùî òàêîâà:

Ðàêåòè ÷óäíè òîé ðîäè -
öâåòÿ, è ñëúíöå, è çâåçäè,
èëè ñëåä òúòåí çëàòåí äúæä
èçñèïâàøå ñå èçâåäíúæ.

- Ìàêàð ÷å çàñëóæàâàò äàëå÷ ïî-âèñîêà âúçõâàëà.
- Íå, îñòàâÿì ãî íà òåá, Ñàì. Èëè ìîæå áè íà Áèëáî. Íî... î, íå ìîãà ïîâå÷å äà ãîâîðÿ çà òîâà. Íåïîíîñèìî å äà ìèñëÿ êàê ùå ìó ñúîáùÿ òàçè âåñò.
Åäíà âå÷åð Ôðîäî è Ñàì ñå ðàçõîæäàõà èç ïðîõëàäíèÿ çäðà÷. Äâàìàòà îòíîâî áÿõà íåñïîêîéíè. Âúðõó Ôðîäî èçâåäíúæ áå ïàäíàëà ñÿíêàòà íà ðàçäÿëàòà - íåùî ìó ïîäñêàçâàøå, ÷å íàáëèæàâà âðåìåòî äà íàïóñíå Ëîòëîðèåí.
- Êàêâî ìèñëèø ñåãà çà åëôèòå, Ñàì? - ðå÷å òîé. - Íÿêîãà òè çàäàäîõ ñúùèÿ âúïðîñ... ñÿêàø áå ìíîãî îòäàâíà, íî îòòîãàâà äî äíåñ ñè âèäÿë ìíîãî ïîâå÷å.
- Íàèñòèíà ìíîãî âèäÿõ! - êàçà Ñàì. - È ñìÿòàì, ÷å èìà åëôè è åëôè. Âúâ âñè÷êè ëè÷è ïî íåùî åëôè÷åñêî, íî íå ñà åäíàêâè. Åòî, òóêàøíèÿò íàðîä íå å áåçäîìåí, íå ñêèòà è èçãëåæäà ìàëêî ïî-áëèçúê äî íàñ - òå ñÿêàø ñà ÷àñò îò òàÿ çåìÿ, ïî-ñðîäåíè ñ íåÿ, îòêîëêîòî äîðè õîáèòèòå ñà ÷àñò îò Ãðàôñòâîòî. Òðóäíî å äà ñå êàæå äàëè òå ñà ñúçäàëè ñòðàíàòà, èëè ñòðàíàòà ãè å ñúçäàëà, àêî ìå ðàçáèðàòå. Óäèâèòåëíî ñïîêîéíî å òóê. Êàòî ÷å íèùî íå ñå ñëó÷âà è íèêîé íå æåëàå äà ñå ñëó÷è íåùî. Àêî â òîâà èìà íÿêàêâà ìàãèÿ, òî òÿ å íåéäå äúëáîêî òóê, êúäåòî íå ìîãà äà ÿ ïèïíà ñ ïðúñò, òúé äà ñå êàæå.
- Íàâñÿêúäå ìîæåø äà ÿ âèäèø è óñåòèø - êàçà Ôðîäî.
- Å, íå ñå âèæäà íÿêîé äà ÿ ñúçäàâà. Íÿìà ôîéåðâåðêè, êàêâèòî ïðàâåøå ãîðêèÿò Ãàíäàëô. Ïèòàì ñå çàùî ëè òîëêîâà äíè íå ñå ìÿðêàò, Âëàäåòåëÿò è Âëàäåòåëêàòà. Ñòðóâà ìè ñå, ÷å òÿ áè ìîãëà äà ñòîðè íÿêîå è äðóãî âúëøåáñòâî, àêî å â íàñòðîåíèå. Êàê ìè ñå ùå äà âèäÿ ìàëêà åëôè÷åñêà ìàãèÿ, ãîñïîäèí Ôðîäî!
- À ïúê íà ìåíå íå. Äîâîëåí ñúì îò ïðåñòîÿ. È íå ìè ëèïñâàò ôîéåðâåðêèòå íà Ãàíäàëô, à ðîøàâèòå ìó âåæäè, áóéíèÿò ìó íðàâ è ãëàñúò ìó.
- Ïðàâ ñòå - êàçà Ñàì. - È íå ìèñëåòå, ÷å ïðèäèðÿì. ×åñòî èñêàõ äà âèäÿ ìàëêî ìàãèÿ êàòî â ñòàðèòå ïðèêàçêè, íî íèêîãà íå ñúì ÷óâàë çà ïî-õóáàâà ñòðàíà îò òàçè òóê. Òî å êàòî äà ñè åäíîâðåìåííî è ó äîìà, è íà ïðàçíèê, íàëè ìå ðàçáèðàòå. Âñå åäíî çàïî÷âàì äà ÷óâñòâóâàì, ÷å àêî ùå òðÿáâà äà ïðîäúëæèì ïúòÿ, âðåìå å äà ïðèêëþ÷âàìå. Íåçàïî÷íàòàòà ðàáîòà íàé-áàâíî ñâúðøâà - îáè÷àøå äà êàçâà ìîÿò ñòàðèê. Ñúñ èëè áåç ìàãèÿ, íå ìè ñå âÿðâà òóêàøíèòå åëôè äà ìîãàò äà íè ïîìîãíàò ñ íåùî ïîâå÷å. Ìèñëÿ ñè, ÷å Ãàíäàëô íàé-ìíîãî ùå íè ëèïñâà, êîãàòî íàïóñíåì òîçè êðàé.
- Áîÿ ñå, ÷å ñè ñúâñåì ïðàâ, Ñàì - îòâúðíà Ôðîäî. - È âñå ïàê ìíîãî ñå íàäÿâàì äà âèäèì îòíîâî Âëàäåòåëêàòà íà åëôèòå, ïðåäè äà ñè çàìèíåì.
Îùå íå áå äîâúðøèë è âèäÿõà êàê Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë ñå çàäàâà, ñÿêàø â îòãîâîð íà ìèñëèòå èì. Âèñîêà, áÿëà è ïðåêðàñíà, òÿ êðà÷åøå ïîä äúðâåòàòà. Íå èçðå÷å íèòî äóìà, ñàìî èì êèìíà.
Çàâèâàéêè íàñòðàíè, òÿ ãè ïîâåäå êúì þæíèòå ñêëîíîâå íà õúëìà Êàðàñ Ãàëàäîí. Ìèíàõà ïðåç îòâîð âúâ âèñîê, çåëåí æèâ ïëåò è ñå îçîâàõà â çàòâîðåíà ãðàäèíà. Òóê íå ðàñòÿõà äúðâåòà è ïîòàéíîòî êúò÷å ëåæåøå ïîä îòêðèòî íåáå. Âå÷åðíèòå çâåçäè áÿõà èçãðåëè è áåëèòå èì ïëàìú÷åòà ãðååõà íàä ãîðèòå íà çàïàä. Ïî äúëãà ïîðåäèöà îò ñòúïàëà Âëàäåòåëêàòà ñå ñïóñíà â äúëáîêà çåëåíà ïàäèíà, ïðåç êîÿòî ðîìîëåøå ñðåáðèñòèÿò ïîòîê, èçâèðàù îò ôîíòàíà íà õúëìà. Íà äúíîòî èìàøå øèðîê è ïëèòúê ñðåáúðåí êóïåë âúðõó íèñúê ïèåäåñòàë, èçñå÷åí êàòî ðàçêëîíåíî äúðâî, à äî íåãî ñòîåøå ñðåáúðíà êàíà.
Ãàëàäðèåë íàïúëíè êóïåëà äî ðúáà ñ âîäà îò ïîòîêà, äúõíà íàä íåÿ è êîãàòî âîäàòà îòíîâî ñå óñïîêîè, çàãîâîðè:
- Òîâà å Îãëåäàëîòî íà Ãàëàäðèåë. Äîâåäîõ âè òóê, çà äà ïîãëåäíåòå â íåãî, àêî æåëàåòå.
Âúçäóõúò áå íåïîäâèæåí, ïàäèíàòà - ìðà÷íà, Âëàäåòåëêàòà íà åëôèòå ñòîåøå âèñîêà è áëåäà.
- Êàêâî äà òúðñèì â íåãî è êàêâî ùå âèäèì? - çàïèòà Ôðîäî, èçïúëíåí ñ áëàãîãîâåíèå.
- Ïî ìîÿ çàïîâåä Îãëåäàëîòî ìîæå äà ðàçêðèå ìíîãî íåùà - îòâúðíà òÿ, - à íà íÿêîè ìîãà äà ïîêàæà êàêâîòî æåëàÿò äà âèäÿò. Íî Îãëåäàëîòî ïîêàçâà è îíîâà çà êîåòî íå ãî ìîëÿò, à òî ÷åñòî å ïî-ñòðàííî è ïî-ïîëåçíî îò íåùàòà, êîèòî èñêàìå äà ñúçðåì. Íå ìîãà äà êàæà êàêâî ùå âèäèòå, àêî îñòàâèòå Îãëåäàëîòî ñàìî äà èçáèðà. Òî ïîêàçâà îòìèíàëîòî, íàñòîÿùåòî è îíîâà, ùî ìîæå äà ñå ñëó÷è. Àëà è íàé-ìúäðèòå íåâèíàãè óñïÿâàò äà ðàçáåðàò êîå îò òÿõ ðàçêðèâà. Æåëàåòå ëè äà ïîãëåäíåòå? Ôðîäî íå îòãîâîðè.
- À òè? - îáúðíà ñå òÿ êúì Ñàì. - Ìèñëÿ, ÷å òâîÿò íàðîä áè íàðåêúë òîâà ìàãèÿ, ìàêàð ÷å íå ðàçáèðàì êàêâî èìàò ïðåäâèä; òå êàòî ÷å èçïîëçóâàò ñúùàòà äóìà è çà ëóêàâñòâîòî íà Âðàãà. Íî àêî òàçè äóìà òè õàðåñâà, òîâà å ìàãèÿòà íà Ãàëàäðèåë. Íàëè êàçà, ÷å èñêàø äà âèäèø åëôè÷åñêà ìàãèÿ?
- Êàçàõ - îòâúðíà Ñàì, ëåêî ðàçòðåïåðàí, îáçåò îò ñòðàõ è ëþáîïèòñòâî. - Ùå íàäíèêíà, ãîñïîæî, àêî ìè ðàçðåøèòå. È íå áèõ èìàë íèùî ïðîòèâ äà õâúðëÿ åäíî îêî êúì äîìà - ïîäõâúðëè òîé íàñòðàíè, êúì Ôðîäî. - Ñÿêàø å ìèíàëî óæàñíî ìíîãî âðåìå, îòêàêòî ñúì íà ïúò. Íî íàé-âåðîÿòíî ùå âèäÿ ñàìî çâåçäè èëè íåùî, äåòî íå ãî ðàçáèðàì.
- Íàé-âåðîÿòíî - íåæíî ñå ðàçñìÿ Âëàäåòåëêàòà. - Íî õàéäå, ãëåäàé è âèæ êàêâîòî ìîæåø. Íå äîêîñâàé âîäàòà!
Ñàì ñòúïè âúðõó ïèåäåñòàëà è ñå ïðèâåäå íàä êóïåëà. Âîäàòà èçãëåæäàøå ïëúòíà è ìðà÷íà. Çâåçäèòå ñå îòðàçÿâàõà â íåÿ.
- Ñàìî çâåçäè, êàêòî î÷àêâàõ - êàçà òîé.
È ïîñëå òèõî àõíà, çàùîòî çâåçäèòå èç÷åçíàõà. Ñÿêàø ñå áå îòäðúïíàë ÷åðåí âîàë, Îãëåäàëîòî ïîñèâÿ, ñåòíå ïðîñâåòëÿ. Îòâúä íåãî ñèÿåøå ñëúíöå è êëîíèòå íà äúðâåòàòà ñå ðàçìàõâàõà è ëþøêàõà îò âÿòúðà. Íî ïðåäè Ñàì äà ðåøè êàêâî òî÷íî å âèäÿë, ñâåòëèíàòà ïîìðúêíà; ñåãà ìó ñå ñòîðè, ÷å âèæäà Ôðîäî ñ ïðåáëåäíÿëî ëèöå äà ñïè äúëáîê ñúí ïîä îãðîìíà ÷åðíà ñêàëà. Ïîñëå ñÿêàø âèäÿ è ñåáå ñè äà êðà÷è ïðåç òúìåí êîðèäîð è äà ñå êàòåðè ïî áåçêðàéíà êðèâîëè÷åùà ñòúëáà. Âíåçàïíî îñúçíà, ÷å íàïðåãíàòî òúðñè íåùî, àëà íå çíàåøå êàêâî å òî. Âèäåíèåòî ñå ïðîìåíè êàòî íàñúí, âúðíà ñå îáðàòíî è òîé îòíîâî âèäÿ äúðâåòàòà. Íî ñåãà íå áÿõà òîëêîâà áëèçî è Ñàì ðàçáðà êàêâî ñòàâà - òå íå ñå ëþøêàõà îò âÿòúðà, à ñå ñãðîìîëÿñâàõà íà çåìÿòà.
- Åõåé! - âúçìóòåíî âèêíà Ñàì. - Òîÿ Òåä Ïÿñú÷êèí ñå å ðàçïàñàë äà ñå÷å äúðâåòà, äåòî èçîáùî íå ìó âëèçàò â ðàáîòàòà. Íå áèâà äà ãè ñúáàðÿò - òîâà å ñåí÷åñòàòà àëåÿ çàä Ìåëíèöàòà ïî ïúòÿ çà Êðàéðå÷êèíî. Äà ìè ïàäíå ñàìî òîÿ Òåä, òà àç íåãî äà ñúáîðÿ!
Íî ñåãà Ñàì çàáåëÿçà, ÷å Ñòàðàòà ìåëíèöà áå èç÷åçíàëà è íà íåéíî ìÿñòî ñòðîÿõà ãîëÿìà ñãðàäà îò ÷åðâåíè òóõëè. Òúëïè îò õîáèòè ðàáîòåõà óñúðäíî. Íàáëèçî ñå èçäèãàøå âèñîê ÷åðâåí êîìèí. ×åðåí äèì çàìúãëè ïîâúðõíîñòòà íà Îãëåäàëîòî.
- Íÿêàêâà äÿâîëèÿ ñòàâà â Ãðàôñòâîòî - êàçà Ñàì. - Åëðîíä ñè çíàåøå ðàáîòàòà, êàòî ïîèñêà äà âúðíå ãîñïîäèí Ìåðè. Èçâåäíúæ òîé èçêðåùÿ, îòñêî÷è è ÿðîñòíî çàÿâè: - Íå ìîãà äà îñòàíà òóê. Òðÿáâà äà ñè èäà. Òå ñà ðàçêîïàëè óëèöà Òîðáàëàíñêà è ãîðêèÿò ìè ñòàðèê ñìúêâà ñ êîëè÷êà áàãàæà ñè ïî õúëìà. Òðÿáâà äà ñè èäà!
- Íå ìîæåø äà ñè èäåø ñàì - îòâúðíà Âëàäåòåëêàòà. - Ïðåäè äà ïîãëåäíåø â Îãëåäàëîòî, òè íå èñêàøå äà ñè èäåø áåç ñâîÿ ãîñïîäàð, ìàêàð äà çíàåøå, ÷å â Ãðàôñòâîòî ìîæå äà ñå ñëó÷è íåùî ëîøî. Íå çàáðàâÿé, ÷å Îãëåäàëîòî ïîêàçâà ìíîãî íåùà è îùå íå âñè÷êè ñà ñå ñáúäíàëè. Íÿêîè íå ñå ñáúäâàò íèêîãà, îñâåí àêî îíçè, êîéòî ãè âèäè, ñå îòêëîíè îò ïúòÿ ñè, çà äà ãè ïðåäîòâðàòè. Îãëåäàëîòî å îïàñåí âîäà÷.
Ñàì ñåäíà íà çåìÿòà è ñå õâàíà çà ãëàâàòà.
- Ñúæàëÿâàì, ÷å äîéäîõ òóê, è íå èñêàì âå÷å äà âèæäàì íèêàêâà ìàãèÿ - êàçà òîé è çàìúë÷à. Ñëåä ìàëêî îòíîâî çàãîâîðè ïðåñèïíàëî, ñÿêàø åäâà óäúðæàøå ñúëçèòå ñè: - Íå, èëè ùå ñå âúðíà ó äîìà ïî äúëãèÿ ïúò çàåäíî ñ ãîñïîäèí Ôðîäî, èëè èçîáùî íÿìà äà ñå âúðíà. Íî äàíî ñå ïðèáåðà íÿêîé äåí. Àêî ñå îêàæå âÿðíî òîâà, äåòî ãî âèäÿõ, íÿêîé èìà äà ñè ïàòè!
- Ñåãà èñêàø ëè äà ïîãëåäíåø, Ôðîäî? - çàïèòà Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë. - Òè áåøå äîâîëåí îò ïðåñòîÿ ñè è íå æåëàåøå äà âèäèø åëôè÷åñêà ìàãèÿ.
- Ñúâåòâàòå ëè ìå äà ïîãëåäíà? - çàïèòà Ôðîäî.
- Íå, íå òå ñúâåòâàì íèòî äà ãëåäàø, íèòî äà íå ãëåäàø. Àç íå ñúì ñúâåòíèöà. Ìîæå äà óçíàåø íåùî, êðàñèâî èëè ãðîçíî, ïîëåçíî èëè íå. Âèäåíèÿòà ñà åäíîâðåìåííî è äîáðè, è îïàñíè. È âñå ïàê, Ôðîäî, ñìÿòàì, ÷å ñè äîñòàòú÷íî õðàáúð è ìúäúð, çà äà ïîåìåø ðèñêà, èíà÷å íå áèõ òå äîâåëà òóê. Ïðàâè êàêòî ðåøèø!
- Ùå ïîãëåäíà - êàçà Ôðîäî, èçêà÷è ñå íà ïèåäåñòàëà è ñå ïðèâåäå íàä ìðà÷íàòà âîäà.
Îãëåäàëîòî ìèãîì ñå ïðîÿñíè è òîé âèäÿ ñóìðà÷íè çåìè. Íà ôîíà íà áëåäîòî íåáå â äàëå÷èíàòà ñå èçäèãàõà ÷åðíè ïëàíèíè. Äúëúã ñèâ ïúò ñå âèåøå è ÷åçíåøå îò ïîãëåä. Íåéäå íàïðåä ïî ïúòÿ áàâíî ñå ñïóñêàøå ÷îâåøêà ôèãóðà, îòíà÷àëî íåÿñíà è äðåáíà, íî âñå ïî-ãîëÿìà è ïî-îò÷åòëèâà ñ âñÿêà íîâà êðà÷êà. Èçâåäíúæ Ôðîäî ðàçáðà, ÷å òÿ ìó íàïîìíÿ Ãàíäàëô. Åäâà íå èçâèêà íà ãëàñ èìåòî íà âúëøåáíèêà, ïîñëå âèäÿ, ÷å ôèãóðàòà å îáëå÷åíà íå â ñèâî, à â áÿëî, íåÿñíî ñèÿåùî ñðåä çäðà÷à; â ðúêàòà ñè äúðæåøå áÿë æåçúë. Ãëàâàòà áå ïðèâåäåíà, òúé ÷å íå ìîæåøå äà âèäè ëèöåòî, à ñêîðî ôèãóðàòà ñâúðíà ïî ïúòÿ íàñòðàíè è èç÷åçíà èçâúí Îãëåäàëîòî. Ñúìíåíèå îáçå Ôðîäî - äàëè áå âèäÿë Ãàíäàëô ïî âðåìå íà íÿêîå îò îòäàâíàøíèòå ìó ñàìîòíè ïúòåøåñòâèÿ, èëè òîâà áå Ñàðóìàí?
Âèäåíèåòî ñå ïðîìåíè. Äðåáåí, íî ìíîãî ÿðúê çà ìèã ñå ìÿðíà îáðàçúò íà Áèëáî, êîéòî êðà÷åøå íåñïîêîéíî èç ñòàè÷êàòà ñè. Ïî ìàñàòà áåçðåäíî ñå òðóïàõà õàðòèè; ïî ñòúêëàòà ïëþùåøå äúæä.
Ñëåä êðàòêî ïðåêúñâàíå áúðçî ñå çàðåäèõà ñöåíè, çà êîèòî Ôðîäî íÿêàê ñè çíàåøå, ÷å ñà ÷àñòè îò ãîëÿìàòà, èñòîðèÿ, â êîÿòî ñå áå âêëþ÷èë. Ìúãëàòà ñå ðàçñåÿ è òîé âèäÿ ãëåäêà, êîÿòî íèêîãà íå áå âèæäàë, àëà âåäíàãà ÿ ïîçíà - Ìîðåòî. Ïàäíà ìðàê. Ìîðåòî ñå íàäèãíà è çàáóøóâà ìîãúùà áóðÿ. Ïîñëå íà ôîíà íà êúðâàâî÷åðâåíîòî ñëúíöå, ïîòúâàùî ñðåä ïîíåñåíè îò âÿòúðà îáëàöè, òîé âèäÿ êàê îò çàïàä ñå çàäàâà ÷åðíèÿò ñèëóåò íà âèñîê êîðàá ñ ðàçêúñàíè ïëàòíà. Ñåòíå øèðîêà ðåêà, ïðîòè÷àùà ïðåç ìíîãîëþäåí ãðàä. Ïîäèð òîâà áÿëà êðåïîñò ñúñ ñåäåì êóëè. À ïîñëå îòíîâî êîðàá ñ ÷åðíè ïëàòíà, íî ïàê áå óòðî, âúëíè÷êèòå ïî âîäàòà èñêðÿõà è ïîä ñëúíöåòî ñèÿåøå ôëàã ñ èçâåçàíî íà íåãî áÿëî äúðâî. Íàäèãíà ñå äèì êàòî îò ïîæàð è áèòêà, ñëúíöåòî îòíîâî çàëåçå ñðåä ïëàìòÿù ïóðïóð, êîéòî èçáëåäíÿ è ñå ïðåâúðíà â ñèâà ìúãëà è ñðåä ìúãëàòà îòìèíà íàäàëå÷ ìàëúê êîðàá, îáëÿí îò ñâåòëèíè. Òîé èç÷åçíà, Ôðîäî âúçäúõíà è ñå ïðèãîòâè äà ñå îòòåãëè.
Íî âíåçàïíî îãëåäàëîòî ñòàíà ñúâñåì ÷åðíî, òúé ÷åðíî, ñÿêàø áå çåéíàë îòâîð â áåëèÿ ñâÿò è Ôðîäî ãëåäàøå êúì ïóñòîòàòà. Ñðåä ìðà÷íàòà áåçäíà ñå ïîÿâè Îêî, òî áàâíî ðàñòåøå, äîêàòî èçïúëíè ïî÷òè öÿëîòî Îãëåäàëî. Òúé ñòðàøíî áå òî, ÷å Ôðîäî ñòîåøå âêàìåíåí, áåç ñèëè äà èçâèêà èëè äà îòêëîíè ïîãëåäà ñè. Îãúí îáðàì÷âàøå Îêîòî, íî ñàìîòî òî áå èçöúêëåíî, æúëòî êàòî êîòåøêî, áäèòåëíî è ñúñðåäîòî÷åíî, à ÷åðíèÿò ðàçðåç íà çåíèöàòà ñå îòâàðÿøå êúì áåçäúííà ÿìà, ïðîçîðåö êúì íèùîòî.
Ñåòíå Îêîòî âçå äà áëóæäàå, âçèðàéêè ñå òó íàñàì, òó íàòàì; è óæàñåíèÿò Ôðîäî çíàåøå ñúñ ñèãóðíîñò, ÷å ñðåä ìíîãî äðóãè íåùà òî òúðñè è íåãî. Íî çíàåøå è òîâà, ÷å òî íå ìîæå äà ãî âèäè... îñâåí àêî òîé ñàì ïîæåëàå. Óâèñíàëèÿò íà âåðèæêà îêîëî øèÿòà ìó Ïðúñòåí íàòåæà, ñòàíà ïî-òåæúê îò îãðîìåí êàìúê è ïîâëå÷å ãëàâàòà ìó íàäîëó. Îãëåäàëîòî ñÿêàø ñå çàãðÿâàøå è íàä âîäàòà ñå âèåøå ïàðà. Ôðîäî ñå ïëúçãàøå íàïðåä.
- Íå äîêîñâàé âîäàòà! - òèõî êàçà Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë. Âèäåíèåòî èçáëåäíÿ è Ôðîäî îòêðè, ÷å ãëåäà êúì õëàäíèòå çâåçäè, ïðèìèãâàùè â ñðåáúðíèÿ êóïåë. Öÿë ðàçòúðñåí îò òðúïêè, òîé îòñòúïè íàçàä è ïîãëåäíà Âëàäåòåëêàòà.
- Çíàì ïîñëåäíîòî òè âèäåíèå - êàçà òÿ, - çàùîòî òî áå è â ìîèòå ìèñëè. Íå áîé ñå! Íî íå ñìÿòàé, ÷å ñàìî ñ ïåñíè ñðåä äúðâåòàòà èëè äîðè ñ òúíêèòå ñòðåëè íà åëôè÷åñêèòå ëúêîâå îïàçâàìå è çàùèòàâàìå çåìèòå íà Ëîòëîðèåí îò Âðàãà. Êàçâàì òè, Ôðîäî, ÷å è äîêàòî ðàçãîâàðÿì ñ òåá, àç óñåùàì Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë è çíàì ìèñëèòå ìó èëè ïîíå âñè÷êè íåãîâè ìèñëè, ñâúðçàíè ñ åëôèòå. À òîé îòêðàé âðåìå ñå ìú÷è ñëåïåøêîì äà ñúçðå ìåí è ìèñëèòå ìè. Àëà âðàòàòà âñå îùå å çàòâîðåíà!
Òÿ âäèãíà áåëèòå ñè ðúöå è ïðîòåãíà ðàçïåðåíè äëàíè íà èçòîê â æåñò íà îòõâúðëÿíå è îòêàç. Âèñîêî ãîðå ÿñíî ñèÿåøå Åàðåíäèë, ëþáèìàòà íà åëôèòå Âå÷åðíà çâåçäà. Òúé ÿðúê áå òîé, ÷å ôèãóðàòà íà åëôè÷åñêàòà Âëàäåòåëêà õâúðëÿøå íåÿñíà ñÿíêà ïî çåìÿòà. Ïîä ëú÷èòå ìó íà ðúêàòà é ïðîáëåñíà ïðúñòåí; òîé ëúùåøå êàòî ïîëèðàíî çëàòî, îáâèòî â ñðåáðèñòà ñâåòëèíà, è íà íåãî áëåùóêàøå áÿë êàìúê, ñÿêàø Âå÷åðíèöàòà áå ñëÿçëà äà ñè ïî÷èíå âúðõó äåñíèöàòà é. Ôðîäî áëàãîãîâåéíî ñå âçðÿ â ïðúñòåíà; âíåçàïíî ìó ñå ñòîðè, ÷å å ðàçáðàë.
- Äà - êàçà òÿ, ïðåäóãàæäàéêè ìèñúëòà ìó, - íå å ðàçðåøåíî äà ñå ãîâîðè çà íåãî è Åëðîíä íå ìîæåøå äà íàðóøè òàéíàòà. Àëà íå å âúçìîæíî äà ãî ñêðèåì îò îíçè, ùî íîñè Ïðúñòåíà è å âèäÿë Îêîòî.
Íàèñòèíà â ñòðàíàòà Ëîðèåí, íà ïðúñòà íà Ãàëàäðèåë ñå ñúõðàíÿâà åäèí îò Òðèòå. Òîâà å Íåíèÿ, Åëìàçåíèÿò Ïðúñòåí, è àç ñúì íåãîâà ïàçèòåëêà. Îíçè ïîäîçèðà, àëà íå çíàå... âñå îùå. Íå ðàçáèðàø ëè ñåãà, ÷å èäâàø êúì íàñ ñúñ ñòúïêèòå íà Ñúäáàòà? Àêî ñå ïðîâàëèø, îñòàâàìå áåççàùèòíè ïðåä Âðàãà. Àëà àêî óñïååø, ìîãúùåñòâîòî íè ùå îòñëàáíå, Ëîòëîðèåí ùå ïîâåõíå è ïðèëèâèòå íà Âðåìåòî ùå ÿ îòíåñàò. Ùå òðÿáâà äà çàìèíåì íà Çàïàä èëè äà çàëèíååì, äà ñå ïðåâúðíåì â ïðîñò íàðîä, îáèòàâàù äîëèíè è ïåùåðè, áàâíî äà çàáðàâÿìå è äà ÷åçíåì â çàáðàâà.
Ôðîäî ïðèâåäå ãëàâà.
- È êîå èçáèðàòå? - çàïèòà òîé íàé-ñåòíå.
- Äà ñòàâà êàêâîòî ùå ñòàâà - îòâúðíà òÿ. - Ëþáîâòà íà åëôèòå êúì çåìèòå è òâîðåíèÿòà èì å ïî-äúëáîêà îò ìîðñêèòå áåçäíè, ìúêàòà èì å âå÷íà è íèêîãà íå ùå óòèõíå äîêðàé. È âñå ïàê òå ïî-ñêîðî áèõà îòõâúðëèëè âñè÷êî, îòêîëêîòî äà ñå ïîêîðÿò íà Ñàóðîí, çàùîòî ñåãà ãî ïîçíàâàò. Òè íå ñè îòãîâîðåí çà ñúäáàòà íà Ëîòëîðèåí, à ñàìî çà èçïúëíåíèåòî íà ñâîÿòà Çàäà÷à. Àëà àêî íå áå áåçïîëåçíî, áèõ ìîãëà äà ìå÷òàÿ Åäèíñòâåíèÿò Ïðúñòåí èçîáùî äà íå å áèë èçêîâàâàí èëè äà áå îñòàíàë èçãóáåí çàâèíàãè.
- Âèå ñòå ìúäðà, áåçñòðàøíà è ïðåêðàñíà, Âëàäåòåëêî Ãàëàäðèåë - êàçà Ôðîäî. - Àêî ïîèñêàòå Åäèíñòâåíèÿ Ïðúñòåí, ùå âè ãî äàì. Çà ìåí òèÿ äåëà ñà ïðåêàëåíî âåëèêè.
Èçâåäíúæ ïðîçâó÷à ÿñíèÿò ñìÿõ íà Ãàëàäðèåë.
- Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë ìîæå è äà å ìúäðà - êàçà òÿ, - íî åòî ÷å ñðåùíà äîñòîåí ñúïåðíèê ïî ëþáåçíîñò. Òè êðîòêî ñè îòìúñòè çà òîâà, ÷å èçïèòàõ ñúðöåòî òè ïðè ïúðâàòà íè ñðåùà. Ïðîíèöàòåëåí ñòàâà âçîðúò òè. Íå îòðè÷àì, ñúðöåòî ìè ñòðàñòíî æåëàåøå îíîâà, êîåòî ïðåäëàãàø. Äúëãè ãîäèíè îáìèñëÿõ êàêâî áèõ ìîãëà äà ñòîðÿ, àêî Âåëèêèÿò Ïðúñòåí ïîïàäíå â ðúöåòå ìè. È âèæ òè! Òîé å òóê, ïîä ðúêàòà ìè. Ïî ìíîãî ïúòèùà ðàáîòè çëîòî, çàìèñëåíî â äðåâíè äíè, è íÿìà çíà÷åíèå äàëè Ñàóðîí ùå ñå âúçäèãíå, èëè ùå ðóõíå. Íèìà íå ùå å äîñòîéíî çà íåãîâèÿ Ïðúñòåí äåëî, àêî ãî îòíåìà ÷ðåç ñèëà èëè ÷ðåç ñòðàõ îò ñâîÿ ãîñò? È åòî ÷å íàé-ñåòíå âñè÷êî ñå ñáúäâà. Òè ùå ìè äàäåø Ïðúñòåíà äîáðîâîëíî! Íà ìÿñòîòî íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë ùå ïîñòàâèø Êðàëèöà. È àç íå ùå áúäà ìðà÷íà, à ïðåêðàñíà è ñòðàøíà êàòî Óòðîòî è Íîùòà! Êðàñèâà êàòî Ìîðåòî, êàòî Óòðîòî, êàòî Ñíåãà ïî Ïëàíèíàòà! Ñòðàõîâèòà êàòî Áóðÿòà è Ìúëíèÿòà! Ïî-ìîãúùà îò çåìíèòå íåäðà. Âñè÷êè ùå ìå îáè÷àò äî áîëêà è îò÷àÿíèå!
Òÿ âäèãíà ðúêà è îò íåéíèÿ ïðúñòåí áëèêíà ÿðêà ñâåòëèíà, êîÿòî îñâåòè ñàìî íåÿ, à âñè÷êî îñòàíàëî ïîòúíà â ìðàê. Ñåãà ñòîåøå ïðåä Ôðîäî è èçãëåæäàøå áåçìåðíî âèñîêà, íåïîíîñèìî ïðåêðàñíà, ñòðàõîòíà è áîæåñòâåíà. Ïîñëå ðúêàòà ñå îòïóñíà, ñâåòëèíàòà ïîìðúêíà, âíåçàïíî òÿ îòíîâî ñå ðàçñìÿ è - î, ÷óäî! - áåøå ñå ñìàëèëà: îáëå÷åíà â ïðîñòà áÿëà äðåõà, êðåõêà åëôè÷åñêà æåíà ñ íåæåí, ìåê è ïå÷àëåí ãëàñ.
- Èçäúðæàõ èçïèòàíèåòî - êàçà òÿ. - Ùå çàãóáÿ ñèëàòà ñè, ùå çàìèíà íà Çàïàä è ùå ñè îñòàíà Ãàëàäðèåë.
Äúëãî ñòîÿõà áåçìúëâíè. Íàêðàÿ Âëàäåòåëêàòà çàãîâîðè îòíîâî:
- Äà ñå âðúùàìå! Óòðå ñóòðèí òðÿáâà äà ïîòåãëèòå - âå÷å íàïðàâèõìå èçáîðà ñè è âúëíèòå íà ñúäáàòà ïðèèæäàò.
- Ïðåäè äà òðúãíåì, áèõ çàäàë åäèí âúïðîñ - êàçà Ôðîäî, - âúïðîñ, êîéòî ÷åñòî ñå êàíåõ äà ïîñòàâÿ íà Ãàíäàëô â Ëîìèäîë. Ðàçðåøåíî ìè å äà íîñÿ Åäèíñòâåíèÿ Ïðúñòåí - çàùî íå ìîãà äà âèäÿ îñòàíàëèòå Ïðúñòåíè è äà óçíàÿ ìèñëèòå íà íîñèòåëèòå èì?
- Íå ñè îïèòâàë - îòâúðíà òÿ. - Ñàìî òðè ïúòè ñè íàäÿíàë Ïðúñòåíà, îòêàêòî çíàåø êàêâî ïðèòåæàâàø. Íå îïèòâàé! Òîé áè òå óíèùîæèë. Íå òè ëè å êàçàë Ãàíäàëô, ÷å ïðúñòåíèòå äàâàò ìîãúùåñòâî ïî ìÿðêàòà íà âñåêè ïðèòåæàòåë? Ïðåäè äà èçïîëçóâàø òîâà ìîãúùåñòâî, áè òðÿáâàëî äà ñòàíåø äàëå÷ ïî-ñèëåí è äà ïðèó÷èø âîëÿòà ñè äà ïîä÷èíÿâà äðóãèòå. Íî äîðè è òàêà, êàòî Íîñèòåë íà Ïðúñòåíà, êîéòî ãî å ñëàãàë íà ïðúñòà ñè è å âèäÿë ñêðèòèòå íåùà, òè ñè ïðèäîáèë ìíîãî ïî-ïðîíèöàòåëåí âçîð. Òè äîëîâè ìèñëèòå ìè ïî-ÿñíî, îòêîëêîòî ìíîçèíà âñåïðèçíàòè ìúäðåöè. Òè âèäÿ Îêîòî íà îíçè, ùî âëàäåå Ñåäåìòå è Äåâåòòå. À íèìà íå âèäÿ è ðàçïîçíà ïðúñòåíà íà ðúêàòà ìè? Òè âèäÿ ëè ïðúñòåíà ìè? - îáúðíà ñå òÿ êúì Ñàì.
- Íå, ãîñïîæî - îòãîâîðè òîé. - Ïðàâî äà ñè êàæà, ÷óäåõ ñå çà êàêâî ãîâîðèòå. Âèäÿõ êàê ïðåç ïðúñòà âè ïðîñâåòíà çâåçäà. Íî àêî ìè ïðîñòèòå, ÷å ñå ìåñÿ, ìèñëÿ ÷å ãîñïîäàðÿò ìè å ïðàâ. Áèõ èñêàë äà âçåìåòå íåãîâèÿ Ïðúñòåí. Âèå ùÿõòå äà îïðàâèòå ðàáîòèòå. Íÿìàøå äà èì äàäåòå äà ðàçêîïàÿò äóïêàòà íà ñòàðèêà è äà ãî ïðîêóäÿò áåç ïîäñëîí. Ùÿõòå äà íàêàðàòå íÿêîè äà ïëàòÿò çà ìðúñíèòå ñè äåëà.
- Ùÿõ - êàçà òÿ. - Òàêà ùåøå äà çàïî÷íå. Íî, óâè, íÿìàøå äà ñïðå äîòàì! Íåêà íå ãîâîðèì ïîâå÷å çà òîâà. Äà âúðâèì!


Ãëàâà 8

ÑÁÎÃÓÂÀÍÅ Ñ ËÎÐÈÅÍ

Òàçè íîù Îòðÿäúò îòíîâî áå ïîêàíåí â çàëàòà íà Êåëåáîðí è òàì Âëàäåòåëÿò è Âëàäåòåëêàòà ãè ïîçäðàâèõà ñ ëþáåçíè ñëîâà. Íàêðàÿ Êåëåáîðí çàãîâîðè çà îòïúòóâàíåòî èì.
- Ñåãà å âðåìå - êàçà òîé - îíèÿ, ùî æåëàÿò äà ïðîäúëæàò Ïîõîäà, äà óêðåïÿò ñúðöàòà ñè è äà íàïóñíàò òàçè ñòðàíà. Îíèÿ, ùî âå÷å íå æåëàÿò äà âúðâÿò íàïðåä, ìîãàò äà îñòàíàò çà ìàëêî òóê. Íî íèòî åäíèòå, íèòî äðóãèòå ùå èìàò íàäåæäà çà ïîêîé. Çàùîòî ñåãà ñìå íà ñúäáîâíèÿ ðúá. Êîèòî èñêàò, íåêà èç÷àêàò òóê èäâàùèÿ ÷àñ, â êîéòî èëè ïúòèùàòà íà ñâåòà îòíîâî ùå ñå ðàçñòèëàò ñâîáîäíî, èëè ùå ãè ïðèçîâåì çà ñåòíàòà çàùèòà íà Ëîðèåí. Òîãàâà ùå ìîãàò äà ñå çàâúðíàò â ñâîÿ ðîäåí êðàé èëè äà ïðåêðà÷àò â äðåâíèÿ äîì íà îíèÿ, ùî ñà ïàäíàëè â ñðàæåíèå. Íàñòúïè òèøèíà.
- Âñè÷êè ñà ðåøèëè äà ïðîäúëæàò - êàçà Ãàëàäðèåë, êàòî ñå âãëåäà â î÷èòå èì.
- Êîëêîòî äî ìåí - ðå÷å Áîðîìèð, - ïúòÿò ìè êúì äîìà å íàïðåä, à íå íàçàä.
- Âÿðíî - êàçà Êåëåáîðí, - íî öåëèÿò Îòðÿä ëè èäâà ñ òåá â Ìèíàñ Òèðèò?
- Íå ñìå èçáðàëè ïúòÿ ñè - êàçà Àðàãîðí. - Íå çíàì êàêâî å ñìÿòàë äà ïðàâè Ãàíäàëô îòâúä Ëîòëîðèåí. Íå âÿðâàì äîðè òîé äà å èìàë ÿñíà öåë.
- Ìîæå áè - êàçà Êåëåáîðí, - àëà íàïóñêàéêè òàçè ñòðàíà, âå÷å íå ìîæåòå äà íå ìèñëèòå çà âåëèêàòà ðåêà. Êàêòî çíàÿò íÿêîè îò âàñ, îò Ëîðèåí ÷àê äî Ãîíäîð ïúòíèöè ñ áàãàæ ìîãàò äà ÿ ïðåñåêàò ñàìî ñ ëîäêà. À íàëè ñåãà ìîñòîâåòå íà Îñãèëèàò ñà ðàçðóøåíè è âñè÷êè ïðèñòàíèùà ñà â ðúöåòå íà Âðàãà? Ïî êîé áðÿã ùå ïúòóâàòå? Ïúòÿò êúì Ìèíàñ Òèðèò å íà îòñàìíèÿ, çàïàäåí áðÿã, àëà ïðåêèÿò ïúò íà Ïîõîäà å èçòî÷íî îò Ðåêàòà. ïî ìðà÷íèÿ áðÿã. Êîÿ ñòðàíà ùå èçáåðåòå?
- Àêî ïèòàòå ìåí, çà ïðåäïî÷èòàíå å çàïàäíèÿò áðÿã è ïúòÿò êúì Ìèíàñ Òèðèò -îòâúðíà Áîðîìèð. - Íî àç íå ñúì âîäà÷ íà Îòðÿäà.
Îñòàíàëèòå ìúë÷àõà, à Àðàãîðí èçãëåæäàøå íåðåøèòåëåí è ñìóòåí.
- Âèæäàì, ÷å îùå íå çíàåòå ùî äà ñòîðèòå - êàçà Êåëåáîðí. -Íå ìè ñå ïîëàãà äà èçáèðàì âìåñòî âàñ, íî ùå âè ïîìîãíà êàêòî óìåÿ. Íÿêîè îò âàñ çíàÿò äà óïðàâëÿâàò ëîäêè -Ëåãîëàñ, ÷èéòî íàðîä ïîçíàâà áúðçàòà Ãîðñêà ðåêà; Áîðîìèð îò Ãîíäîð; è ïúòåøåñòâåíèêúò Àðàãîðí.
- È åäèí õîáèò! - âèêíà Ìåðè. - Íå âñè÷êè îò íàñ ñìÿòàò ëîäêèòå çà ïî-ñòðàøíè îò äèâè êîíå. Ìîÿò ðîä æèâåå ïî áðåãîâåòå íà Áðåíäèâèí.
- Äîáðå - êàçà Êåëåáîðí. - Òîãàâà ùå ñíàáäÿ Îòðÿäà ñ ëîäêè. Òå òðÿáâà äà ñà ìàëêè è ëåêè, çàùîòî, àêî ïîòåãëèòå íàäàëå÷ ïî âîäà, íà ìåñòà ùå ñå íàëîæè äà ãè ïðåíàñÿòå. Ùå ñòèãíåòå äî áúðçåèòå íà Ñàðí Ãåáèð, à ïîäèð òîâà ìîæå áè è äî âåëèêèÿ âîäîïàä Ðàóðîñ, êúäåòî Ðåêàòà ñå ñòîâàðâà ñ ãðîõîò îò Íåí Õèòîåë; èìà è äðóãè îïàñíîñòè. Íà ïúðâî âðåìå ëîäêèòå ùå îáëåê÷àò ïúòóâàíåòî âè. Àëà òå íå ùå âè äàäàò ñúâåò - â êðàéíà ñìåòêà ùå òðÿáâà äà èçîñòàâèòå è òÿõ, è Ðåêàòà è äà çàâèåòå íà çàïàä... èëè íà èçòîê.
Àðàãîðí äúëãî áëàãîäàðè íà Êåëåáîðí. Ïîäàðúêúò ãî îáëåê÷àâàøå - íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî è çàòîâà, ÷å ìîæåøå äà îòëîæè ñ îùå íÿêîëêî äíè èçáîðà íà ïúòÿ. Îñòàíàëèòå ñúùî èçãëåæäàõà îáíàäåæäåíè. Êàêâèòî è îïàñíîñòè äà äåáíåõà íàïðåä, ñÿêàø áå ïî-ïðèÿòíî äà ñå ñïóñíàò ñðåùó òÿõ ïî âîäíèòå ïðîñòîðè íà Àíäóèí, îòêîëêîòî äà ñå òúòðÿò, ïðåãúðáåíè ïîä òîâàðà ñè. Åäèíñòâåíî Ñàì òàåøå ñúìíåíèÿ - òîé âúâ âñåêè ñëó÷àé ñìÿòàøå ëîäêèòå çà òîëêîâà ñòðàøíè, êîëêîòî è äèâèòå êîíå, à ìîæå áè è ïî-ëîøè. Ïðåæèâåíèòå îïàñíîñòè íå áÿõà ïîäîáðèëè ìíåíèåòî ìó çà òèÿ ñòðàííè ïðåâîçíè ñðåäñòâà.
- Âñè÷êî ùå áúäå ãîòîâî è ùå âè ÷àêà íà ïðèñòàíà óòðå ïðåäè ïëàäíå - êàçà Êåëåáîðí. - Ùå çàðú÷àì ñóòðèíòà äà âè ïîìîãíàò â ïîäãîòîâêàòà çà ïúòóâàíåòî. À ñåãà æåëàåì íà âñè÷êè âè ëåêà íîù è ñïîêîåí ñúí.
- Ëåêà íîù, ïðèÿòåëè! - êàçà Ãàëàäðèåë. - Ñïåòå â ìèð! Íå áåçïîêîéòå òàçè íîù ñúðöàòà ñè ñ ìèñëè çà ïúòÿ. Ìîæå áè çà âñåêè îò âàñ å îòðåäåíà ïúòåêà, ìàêàð è äà íå ÿ âèæäà. Ëåêà íîù!
Îòðÿäúò ñå ñáîãóâà è ñå âúðíà â øàòðàòà. Ëåãîëàñ äîéäå ñ òÿõ, çàùîòî òîâà ùåøå äà å ïîñëåäíàòà èì íîù â Ëîòëîðèåí è âúïðåêè çàðúêàòà íà Ãàëàäðèåë èñêàõà äà ñå ïîñúâåòâàò ïîìåæäó ñè.
Äúëãî ñïîðèõà êàêâî òðÿáâà äà ïðàâÿò è êàê ùå å íàé-äîáðå äà ïðèñòúïÿò êúì èçïúëíåíèå íà çàäà÷àòà, àëà íå ñòèãíàõà äî ðåøåíèå. ßâíî áå, ÷å ïîâå÷åòî èñêàò äà îòèäàò ïúðâî â Ìèíàñ Òèðèò è ïîíå çà ìàëêî äà ñå îòúðâàò îò óæàñà ïðåä Âðàãà. Áèõà ñå ñúãëàñèëè äà ïîñëåäâàò âîäà÷à ñè, îòâúä Ðåêàòà, â ñÿíêàòà íà Ìîðäîð, íî Ôðîäî íå êàçà íèòî äóìà, à Àðàãîðí îùå ñå äâîóìåøå.
Ïðåäè Ãàíäàëô äà ãè íàïóñíå, Àðàãîðí áå âúçíàìåðÿâàë äà òðúãíå ñ Áîðîìèð è äà ïîìîãíå ñ ìå÷à ñè çà îñâîáîæäåíèåòî íà Ãîíäîð. Çàùîòî âÿðâàøå, ÷å ñëîâàòà îò ñúíèùàòà ãî çîâàò è ÷å íàé-ñåòíå å óäàðèë ÷àñ íàñëåäíèêúò íà Åëåíäèë äà èçëåçå íà áîé ñðåùó Ñàóðîí çà ñâîÿòà êðàëñêà âëàñò. Íî â Ìîðèÿ òîâàðúò íà Ãàíäàëô ñå áå ïðåõâúðëèë âúðõó ïëåùèòå ìó; çíàåøå, ÷å ñåãà íå ìîæå äà èçîñòàâè Ïðúñòåíà, àêî íàêðàÿ Ôðîäî îòêàæå äà òðúãíå ñ Áîðîìèð. È âñå ïàê ñ êàêâî ìîæåøå äà ïîìîãíå íà Ôðîäî òîé èëè êîéòî è äà áèëî îò Îòðÿäà, îñâåí ñëÿïî äà ïðåêðà÷è â ìðàêà çàåäíî ñ íåãî?
- Àêî òðÿáâà, ùå òðúãíà è ñàì êúì Ìèíàñ Òèðèò, çàùîòî òîâà å ìîé äúëã - êàçà Áîðîìèð; ñëåä òîâà äúëãî ñåäÿ áåçìúëâåí, âïåðèë ïîãëåä âúâ Ôðîäî, ñÿêàø ñå ìú÷åøå äà ïðî÷åòå ìèñëèòå íà ïîëóðúñòà. Íàé-ïîñëå îòíîâî çàãîâîðè òèõî, êàòî ÷å ñïîðåøå ñàì ñúñ ñåáå ñè: - Àêî æåëàåòå ñàìî äà óíèùîæèòå Ïðúñòåíà, òî âîéíàòà è îðúæèÿòà ñà áåçïîëåçíè; õîðàòà îò Ìèíàñ Òèðèò íå ìîãàò äà âè ïîìîãíàò. Íî àêî èñêàòå äà óíèùîæèòå âúîðúæåíàòà ìîù íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë, òîãàâà å áåçóìèå äà íàâëèçàòå âúâ âëàäåíèÿòà ìó áåç ïîäêðåïà; è å áåçóìèå äà çàõâúðëÿòå... -Âíåçàïíî òîé çàìúë÷à, ñÿêàø áå ðàçáðàë, ÷å èçðè÷à ìèñëèòå ñè íà ãëàñ. - Èñêàì äà êàæà, ÷å å áåçóìèå äà çàõâúðëÿòå æèâîòà ñè íà âÿòúðà. Òðÿáâà äà èçáåðåòå äàëè äà çàùèòàâàòå ìîãúùà êðåïîñò, èëè äà òðúãíåòå îòêðèòî êúì îáÿòèÿòà íà ñìúðòòà. Ïîíå òàêà ãî âèæäàì àç.
Â î÷èòå íà Áîðîìèð Ôðîäî ñúçðÿ íåùî íîâî è ñòðàííî è íàïðåãíàòî ñå âãëåäà â òÿõ. Î÷åâèäíî ìèñúëòà íà Áîðîìèð ñå ðàçëè÷àâàøå îò ïîñëåäíèòå ìó äóìè. Áè áèëî áåçóìèå äà çàõâúðëÿò êàêâî? Âñåâëàñòíèÿ Ïðúñòåí? È íà Ñúâåòà áå êàçàë íåùî ïîäîáíî, àëà òîãàâà áå ïðèåë çàáåëåæêàòà íà Åëðîíä. Ôðîäî ïîãëåäíà êúì Àðàãîðí, íî òîé èçãëåæäàøå óíåñåí â ìèñëèòå ñè è íèùî íå ïîäñêàçâàøå, ÷å å îáúðíàë âíèìàíèå íà äóìèòå íà Áîðîìèð. Òàêà ñâúðøè ñïîðúò. Ìåðè è Ïèïèí âå÷å ñïÿõà, à Ñàì êëþìàøå. Íîùòà áå íàïðåäíàëà.
Íà ñóòðèíòà, äîêàòî çàïî÷âàõà äà ïðèãîòâÿò îñêúäíèÿ ñè áàãàæ, äîéäîõà åëôè, êîèòî ìîæåõà äà ãîâîðÿò òåõíèÿ åçèê, è äîíåñîõà ìíîãî äàðîâå - õðàíà è äðåõè çà èç ïúò. Õðàíàòà áå ãëàâíî ïîä ôîðìàòà íà òúíè÷êè òåñòåíè ïèòêè, ñâåòëîêàôÿâè îòâúí è êðåìàâè îòâúòðå. Ãèìëè âçå åäíà è ÿ îãëåäà ñ ïîäîçðåíèå.
- Çàñèòêà - ïðîìúðìîðè òîé ïîä íîñà ñè, îò÷óïè îò õðóñêàâàòà êîðè÷êà è ÿ çàãðèçà. Èçðàæåíèåòî ìó áúðçî ñå ïðîìåíè è òîé ñ íàñëàäà äîÿäå ïèòêàòà.
- Ñòèãà òîëêîâà, ñòèãà òîëêîâà! - ðàçñìÿõà ñå åëôèòå. - Êîëêîòî èçÿäå, âå÷å ñòèãà çà öÿë äåí òåæúê ïúò.
- Ìèñëåõ, ÷å å ïðîñòî íåùî êàòî îíèÿ ïèòêè-çàñèòêè, êîèòî ïðàâÿò õîðàòà îò Äåéë çà ïúòóâàíå èç Ïóùèíàêà - êàçà äæóäæåòî.
- Òàêà å - îòâúðíàõà òå. - Íî íèå ãî íàðè÷àìå ëåìáàñ èëè ïúòåí õëÿá, òîé äàâà ïîâå÷å ñèëè îò êîåòî è äà áèëî ÷îâåøêî ÿñòèå è ïî äóìèòå íà âñè÷êè å äàëå÷ ïî-ïðèÿòåí îò çàñèòêàòà.
- Íàèñòèíà å òúé - êàçà Ãèìëè. - Ïî-õóáàâ å äîðè îò ìåäåíèòå ïèòêè íà Áåîðíèíãèòå, à òîâà å ãîëÿìà ïîõâàëà, çàùîòî íå çíàì ïî-äîáðè ïåêàðè îò Áåîðíèíãèòå; ïúê è íàïîñëåäúê òå íå ïðîÿâÿâàò æåëàíèå äà ïðåäëàãàò ïèòêèòå ñè íà ïúòíèöèòå. Âèå ñòå ëþáåçíè äîìàêèíè!
- È âñå ïàê âè ñúâåòâàìå äà ïåñòèòå õðàíàòà - êàçàõà òå. - ßæòå ïî ìàëêî è ñàìî ïðè íóæäà. Çàùîòî âè äàâàìå òèÿ ïèòêè çà âðåìåòî, êîãàòî âñè÷êî äðóãî ùå ñâúðøè. Òå ùå îñòàíàò ìåêè îùå ìíîãî äíè, àêî íå ãè íà÷óïèòå è ãè ïàçèòå îáâèòè â ëèñòà, êàêòî ãè äîíåñîõìå. Åäíà îò òÿõ ìîæå äà êðåïè ïúòíèêà ïðåç öåëèÿ òåæúê äåí, òà áèë òîé äîðè íÿêîé îò âèñîêèòå õîðà íà Ìèíàñ Òèðèò.
Ñëåä òîâà åëôèòå ðàçãúíàõà è ðàçäàäîõà íà âñåêèãî îò Îòðÿäà äðåõèòå, êîèòî áÿõà äîíåñëè. Çà âñåêè èìàøå êà÷óëêà è ïëàù ñïîðåä ðúñòà ìó, óøèòè îò ëåêèÿ, íî òîïúë êîïðèíåí ïëàò, êîéòî òú÷àõà Ãàëàäðèìèòå. Òðóäíî áå äà ñå êàæå êàêúâ å öâåòúò èì: èçãëåæäàõà ñèâè ñ îòòåíúêà íà çäðà÷ ïîä äúðâåòàòà, íî àêî ñå ðàçäâèæåõà èëè ïîïàäíåõà ïîä äðóãî îñâåòëåíèå, ñòàâàõà çåëåíè êàòî çàñåí÷åíè ëèñòà, êàôÿâè êàòî óãàðè ïðèâå÷åð èëè ñóìðà÷íî ñðåáðèñòè êàòî âîäà ïîä çâåçäèòå. Âñåêè ïëàù ñå çàêîï÷àâàøå íà øèÿòà ñ áðîøêà âúâ ôîðìàòà íà çåëåí ëèñò ñúñ ñðåáúðíè æèëêè.
- Âúëøåáíè ëè ñà òèÿ ïëàùîâå? - îáàäè ñå Ïèïèí è ñìàÿíî ãè îãëåäà.
- Íå çíàì êàêâî èìàø ïðåäâèä - îòâúðíà âîäà÷úò íà åëôèòå. - Äðåõèòå ñà õóáàâè è ïëàòúò å äîáúð, çàùîòî å èçòúêàí â òàçè ñòðàíà. Ðàçáèðà ñå, òîâà å åëôè÷åñêî îáëåêëî, àêî òàêúâ å ñìèñúëúò íà âúïðîñà òè. Ëèñò è êëîí, âîäà è êàìúê - òå ñáèðàò öâåòà è êðàñîòàòà íà âñè÷êè òèÿ íåùà, êîèòî îáè÷àìå ïîä çäðà÷à íà Ëîðèåí, çàùîòî êàêâîòî è äà èçëåçå èçïîä ðúöåòå íè, âëàãàìå â íåãî ìèñúëòà çà îíîâà, êîåòî îáè÷àìå. Àëà äðåõèòå íå ñà áðîíè è íå ùå îòêëîíÿò êîïèå èëè ìå÷. Ùå âè ñëóæàò äîáðå - òå ñà ëåêè çà íîñåíå, òîïëè èëè ïðîõëàäíè â çàâèñèìîñò îò âðåìåòî. È ùå âè îêàæàò íåîöåíèìà ïîìîù, çà äà ñå óêðèåòå îò íåïðèÿòåëñêè î÷è, íåçàâèñèìî äàëè áðîäèòå ñðåä êàìúíè èëè ñðåä äúðâåòà. Íàèñòèíà ñòå çàñëóæèëè íàé-âèñîêàòà áëàãîñêëîííîñò íà Âëàäåòåëêàòà. Ñàìàòà òÿ çàåäíî ñúñ ñâèòàòà ñè èçòúêà ïëàòà; à íèå íèêîãà äî äíåñ íå ñìå äàðÿâàëè ÷óæäåíöè ñ íîñèÿòà íà íàøèÿ íàðîä.
Ñëåä çàêóñêà Îòðÿäúò ñå ñáîãóâà ñ ëèâàäàòà êðàé ôîíòàíà. Ìúêà òåãíåøå â ñúðöàòà èì; áÿõà îáèêíàëè òîâà ïðåêðàñíî ìÿñòî êàòî ðîäåí äîì, ìàêàð ÷å íå ìîæåõà äà èçáðîÿò êîëêî äíè è íîùè ñà ïðåêàðàëè òóê. Äîêàòî ñòîÿõà, çàãëåäàíè çà ìèã êúì áëåñíàëàòà ïîä ñëúíöåòî âîäà, ïî çåëåíàòà òðåâà ñå çàäàäå Õàëäèð. Ôðîäî ðàäîñòíî ãî ïîçäðàâè.
- Çàâúðíàõ ñå îò Ñåâåðíèòå ãðàíèöè - êàçà åëôúò - è îòíîâî ìå ïðàùàò çà âàø âîäà÷. Îáëàöè îò ïàðà è äèì èçïúëâàò Ñìóòíîëåéñêàòà äîëèíà, òðåâîæíè ñà ïëàíèíèòå. Ãðîõîò äîëèòà îò çåìíèòå íåäðà. Àêî íÿêîé îò âàñ áå ðåøèë äà ñå âúðíå íà ñåâåð, êúì äîìà, íÿìàøå äà ìîæå äà ìèíå ïî òîçè ïúò. Íî äà âúðâèì! Ñåãà ïúòÿò âè âîäè íà þã.
Çàêðà÷èõà ïðåç Êàðàñ Ãàëàäîí è çåëåíèòå ïúòèùà áÿõà ïóñòè, íî èç äúðâåòàòà íàä òÿõ íàøåïâàõà è ïååõà áåçáðîé ãëàñîâå. Ïúòíèöèòå âúðâÿõà ìúë÷àëèâî. Íàé-ñåòíå Õàëäèð ãè ïîâåäå ïî þæíèòå ñêëîíîâå íà õúëìà è îòíîâî ñòèãíàõà äî îãðîìíàòà ïîðòà, îêè÷åíà ñ ëàìïè, èçëÿçîõà ïî áåëèÿ ìîñò è íàïóñíàõà ãðàäà íà åëôèòå. Îòêëîíèõà ñå îò ïàâèðàíèÿ ïúò è ïîåõà ïî ïúòåêà, êîÿòî ìèíàâàøå è îòìèíàâàøå ïðåç ãúñòàëàê îò ìàëîðíè, ëúêàòóøåøå ïðåç õúëìèñòè ãîðè, èçïúëíåíè ñúñ ñðåáðèñòè ñåíêè, è âîäåøå âñå íàäîëó, íà þãîèçòîê, êúì áðåãîâåòå íà Ðåêàòà.
Áÿõà èçâúðâåëè äåñåòèíà ìèëè è íàáëèæàâàøå ïëàäíå, êîãàòî äîñòèãíàõà âèñîêà çåëåíà ñòåíà. Ìèíàõà ïðåç åäèí îòâîð è èçâåäíúæ èçëÿçîõà íà îòêðèòî. Ïðåä òÿõ ñå ïðîñòèðàøå äúëãà ëèâàäà ñ îñëåïèòåëíî çåëåíà òðåâà, ñðåä êîÿòî ïîä ñëúíöåòî ïðîáëÿñâàõà öâåò÷åòàòà íà çëàòíèÿ åëàíîð. Ëèâàäàòà ñå ïðåëèâàøå â çëàòíà èâèöà çåìÿ ñ ÿñíî î÷åðòàíè ãðàíèöè - îòäÿñíî, íà çàïàä, ñå ëååøå èñêðÿùèÿò Ñðåáðîïúò; îòëÿâî, íà èçòîê, Âåëèêàòà ðåêà âëà÷åøå íåîáÿòíèòå ñè, äúëáîêè è ìðà÷íè âîäà. È îò äâåòå ñòðàíè ãîðèòå ïðîäúëæàâàõà íà þã, äîêúäåòî ïîãëåä ñòèãàøå, àëà ðå÷íèòå áðåãîâå áÿõà ãîëè è áåçïëîäíè. Íèòî åäèí ìàëîðí íå èçäèãàøå çëàòíè êëîíè èçâúí çåìèòå íà Ëîðèåí.
Ìàëêî ïðåäè ñëèâàíåòî íà ðåêèòå êðàé áðåãà íà Ñðåáðîïúò èìàøå ïðèñòàí îò áÿë êàìúê è áåëè ãðåäè. Äî íåãî áÿõà çàêîòâåíè ìíîæåñòâî ëîäêè è áàðêàñè. Íÿêîè áÿõà ÿðêî îöâåòåíè è áëåñòÿõà â ñðåáðî, çëàòî è çåëåíèíà, íî ïîâå÷åòî áÿõà áåëè èëè ñèâè. Çà ïúòíèöèòå áÿõà ïðèãîòâåíè òðè ìàëêè ñèâè ëîäêè è åëôèòå ïîäðåäèõà áàãàæà èì âúòðå. Äîáàâèõà è òîï÷åòà âúæå, ïî òðè çà âñÿêà ëîäêà. Âúæåòî èçãëåæäàøå òúíêî, íî çäðàâî, ìåêî êàòî êîïðèíà è ñèâî íà öâÿò êàòî åëôè÷åñêèòå ïëàùîâå.
- Êàêâî å òîâà? - çàïèòà Ñàì è ïîâäèãíà åäíî òîï÷å, êîåòî ëåæåøå íà ëèâàäàòà.
- Âúæå, ðàçáèðà ñå! - îòâúðíà åäèí åëô îòêúì ëîäêèòå. - Íèêîãà íå ïúòóâàé áåç âúæå! È òî íå êàêâî äà å, à äúëãî, çäðàâî è ëåêî. Òèÿ ñà òúêìî òàêèâà. Ìíîãî ïúòè ìîæå äà âè ïîìîãíàò â áåäà.
- Íÿìà íóæäà äà ìè ãî êàçâàòå! - çàÿâè Ñàì. - Òðúãíàõ áåç âúæå è îòòîãàâà äî äíåñ âñå ñå òðåâîæà. Ïèòàõ ñå îáà÷å îò êàêâî ñà íàïðàâåíè òèÿ, çàùîòî ðàçáèðàì íåùè÷êî îò âúæàðñòâî - ñåìååí çàíàÿò, ìîæå äà ñå êàæå.
- Èçðàáîòåíè ñà îò õèòëàèí - êàçà åëôúò, - íî íÿìà âðåìå äà òå ó÷à êàê ñå ïðàâÿò. Àêî çíàåõìå, ÷å òîâà èçêóñòâî òè äîñòàâÿ óäîâîëñòâèå, ìîæåõìå ìíîãî äà òè ðàçêðèåì. Íî ñåãà - óâè! - ùå òðÿáâà äà ñå çàäîâîëèø ñ ïîäàðúêà, îñâåí àêî íÿêîé äåí ñå çàâúðíåø íàñàì. Äàíî òè ïîñëóæè äîáðå!
- Åëàòå! - êàçà Õàëäèð. - Âå÷å âñè÷êî å ãîòîâî. Êà÷åòå ñå â ëîäêèòå. Íî âíèìàâàéòå îòíà÷àëî!
- Ïîñëóøàéòå ãî! - êàçàõà îñòàíàëèòå åëôè. - Òèÿ ëîäêè ñà èçðàáîòåíè èçêóñíî, ëåêè ñà è íå ïðèëè÷àò íà ëîäêèòå íà äðóãèòå íàðîäè. Êîëêîòî è äà ãè òîâàðèòå, íå ùå ïîòúíàò, àëà â íåñðú÷íè ðúöå ñòàâàò ñâîåíðàâíè. Ïðåäè äà ïîòåãëèòå íàäîëó ïî òå÷åíèåòî, ðàçóìíî ùå å äà ñâèêíåòå ñ êà÷âàíåòî è ñëèçàíåòî òóê, êúäåòî èìà ïðèñòàí.
Îòðÿäúò ñå íàñòàíè ïî ñëåäíèÿ íà÷èí: â åäíàòà ëîäêà áÿõà Àðàãîðí, Ôðîäî è Ñàì; â äðóãàòà - Áîðîìèð, Ìåðè è Ïèïèí; à â òðåòàòà - Ëåãîëàñ è Ãèìëè, êîèòî âå÷å áÿõà íåðàçäåëíè ïðèÿòåëè. Â ïîñëåäíàòà ëîäêà áÿõà ñòðóïàíè ïîâå÷åòî áàãàæè è çàïàñè. Ëîäêèòå ñå äâèæåõà è óïðàâëÿâàõà ñ âåñëà ñ êúñè äðúæêè è øèðîêè ëèñòîâèäíè ãðåáëà. Êîãàòî âñè÷êî áå ãîòîâî, Àðàãîðí ãè ïîâåäå íà ïðîáíî ïëóâàíå íàãîðå ïî Ñðåáðîïúò. Òå÷åíèåòî áåøå áúðçî è òå íàïðåäâàõà áàâíî. Ñàì ñåäåøå íà íîñà, çäðàâî ñòèñêàøå áîðäà è æàëíî ñå îçúðòàøå êúì áðåãà. Ñëúí÷åâèòå ëú÷è, òàíöóâàùè ïî âîäàòà, ãî çàñëåïÿâàõà. Îòâúä çåëåíèòå ïîëÿ íà Íîñà äúðâåòàòà ñå ñïóñêàõà äîñàìè âîäàòà. Òóê-òàì ïî òðåïòÿùàòà âîäà ñå ëþøêàõà çëàòíè ëèñòà. Âúçäóõúò áå ÿñåí è ñïîêîåí, öàðóâàøå òèøèíà, íàðóøàâàíà ñàìî îò íåáåñíàòà ïåñåí íà ÷ó÷óëèãèòå.
Çàîáèêîëèõà åäèí îñòúð çàâîé íà ðåêàòà è èçâåäíúæ âèäÿõà ïî òå÷åíèåòî äà ñëèçà êúì òÿõ îãðîìåí ëåáåä. Âîäàòà ñå êúäðåøå îò äâåòå ñòðàíè íà áÿëàòà ãðúä ïîä èçâèòàòà øèÿ. Êëþíúò ìó áëåñòåøå êàòî ïîëèðàíî çëàòî, î÷èòå ìó èñêðÿõà êàòî ÷åðåí êåõëèáàð ñðåä æúëòè ñêúïîöåííè êàìúíè; ãðàìàäíèòå áåëè êðèëå áÿõà ëåêî íàäèãíàòè. Òîé íàáëèæè, ïî ðåêàòà äîëåòÿ ìóçèêà è ïúòíèöèòå âíåçàïíî ðàçáðàõà, ÷å òîâà å êîðàá, èçãðàäåí è èçâàÿí êàòî ïòèöà ñ öÿëîòî åëôè÷åñêî èçêóñòâî. Äâàìà åëôè â áåëè îäåæäè ãî óïðàâëÿâàõà ñ ÷åðíè âåñëà. Â ñðåäàòà íà êîðàáà ñåäåøå Êåëåáîðí, à çàä íåãî, âèñîêà è áÿëà, ñòîåøå Ãàëàäðèåë; òÿ áå îêè÷èëà êîñàòà ñè ñ âåí÷å îò çëàòíè öâåòÿ, â ðúöåòå ñè äúðæåøå àðôà è ïååøå. Ïå÷àëíî è ñëàäêî çâó÷åøå ãëàñúò é â ïðîõëàäíèÿ ÷èñò âúçäóõ:

Çàïÿõ çà ëèñò, çà çëàòåí ëèñò è çëàòåí ëèñò èçãðÿ.
Çà âÿòúðà çàïÿõ - è òîé â ëèñòàòà çàèãðà.
Îòòàòúê Ñëúíöå è Ëóíà, çàä îêåàíà ñèí
ðàñòåøå çëàòíîòî äúðâî â äàëå÷åí Èëìàðèí.
Ñðåä Âå÷åí çäðà÷ ïîä çâåçäåí ëú÷ áëåñòåøå çëàòåí êëîí
âúâ Åëäàìàð, êðàé êðåïîñòòà íà åëôè - Òèðèîí.
Ëèñòàòà çëàòíè äåí ñëåä äåí è âåê ñëåä âåê ðàñòàò,
à òóê, çàä Ñêðúáíîòî ìîðå, ïàê åëôèòå ñêúðáÿò.
Î, Ëîðèåí! Íà Çèìà çëà íàñòúïè ìðà÷åí Äåí;
â Ðåêàòà ïàäàò ëèñò ñëåä ëèñò, îòèâàò ñè îò ìåí.
Î, Ëîðèåí! Òúé äúëãî áÿõ ñðåä ðîäíèÿ ïðîñòîð.
Èçâè ñå çëàòíîòî âåí÷å íà âåõíåù åëàíîð.
Çà êîðàá áèõ çàïÿëà äíåñ, íî êîé ïðè ìåí ùå ñïðå
è êîé ëè ùå ìå âúðíå ïàê ïðåç áóðíîòî ìîðå?

Êîãàòî êîðàáúò-ëåáåä ñå ïðèáëèæè, Àðàãîðí ñïðÿ ëîäêàòà ñè. Âëàäåòåëêàòà ïðèâúðøè ïåñåíòà è ãè ïîçäðàâè.
- Äîéäîõìå çà ïîñëåäíî ñáîãîì - êàçà òÿ - è çà äà âè èçïðàòèì ñ áëàãîñëîâèÿòà íà íàøàòà ñòðàíà.
- Ìàêàð äà áÿõòå íàøè ãîñòè - êàçà Êåëåáîðí, - îùå íå ñòå ñïîäåëèëè òðàïåçàòà íè, çàòîâà âè êàíèì íà ïðîùàëíà ãîùàâêà òóê, ìåæäó äâåòå òå÷åíèÿ, êîèòî ùå âè îòíåñàò äàëå÷ îò Ëîðèåí.
Ëåáåäúò áàâíî ïðîäúëæè êúì êåÿ, ëîäêèòå ãî ïîñëåäâàõà. Òóê, âúðõó çåëåíàòà òðåâà â ñàìèÿ êðàé íà Åãëàäèë, áå ïðîùàëíàòà ãîùàâêà, íî Ôðîäî ïî÷òè íå îáúðíà âíèìàíèå íà ÿñòèÿòà è íàïèòêèòå, çà íåãî ñúùåñòâóâàõà ñàìî êðàñîòàòà íà Âëàäåòåëêàòà è íåéíèÿò ãëàñ. Òÿ âå÷å íå èçãëåæäàøå çàïëàøèòåëíà è ñòðàøíà, íå ÿ èçïúëâàøå ñêðèòà ìîù. Ñòðóâàøå ìó ñå òàêàâà, êàêòî è äî äíåñ ïîíÿêîãà õîðàòà îò ïî-ñåòíåøíè âðåìåíà óñïÿâàò äà çúðíàò åëôèòå - áëèçêà è âñå ïàê íåäîñòèæèìà, æèâî âèäåíèå íà îíîâà, ùî å îñòàíàëî äàëå÷å íàçàä ïî ñòðåìèòåëíèÿ ïîòîê íà Âðåìåòî.
Ñëåä ãîùàâêàòà Êåëåáîðí îòíîâî èì çàãîâîðè çà ïúòåøåñòâèåòî è êàòî âäèãíà ðúêà, ïîñî÷è íà þã, êúì ãîðàòà îòâúä Íîñà.
- Êàòî ñëåçåòå íàäîëó ïî òå÷åíèåòî - êàçà òîé, - ùå îòêðèåòå, ÷å äúðâåòàòà îðåäÿâàò è íàâëèçàòå â ïóñòè îáëàñòè. Òàì Ðåêàòà òå÷å ïðåç êàìåíèñòà äîëèíà ñðåä âèñîêè áúðäà è ÷àê ñëåä ìíîãî ëåâãè ñòèãà äî âèñîêèÿ îñòðîâ Îñòðîñêàë, êîéòî íèå íàðè÷àìå Òîë Áðàíäèð. Òàì ñå ðàçäåëÿ íà äâà ðúêàâà êðàé ñòðúìíèòå áðåãîâå íà îñòðîâà è ïîñëå ñ ãðîõîò è äèì ïàäà ïðåç âîäîïàäà Ðàóðîñ, çà äà ñå ñïóñíå êúì Íèíäàëô. Âëàæíîçåì, êàêòî ãî íàðè÷àò íà âàøèÿ åçèê. Òîâà å øèðîêà îáëàñò ñúñ çàñòîÿëè ìî÷óðèùà, êúäåòî òå÷åíèåòî çàïî÷âà äà êðèâîëè÷è è ñå ðàçäåëÿ íà ìíîãî ðúêàâè. Òàì å äåëòàòà íà Åíòîìèë, êîéòî èçâèðà îò ãîðàòà Âåòðîêëèí íà çàïàä. Êðàé òîçè ïîòîê, íà îòñàìíèÿ áðÿã íà Âåëèêàòà ðåêà, ñå íàìèðà Ðîõàí. Îò äðóãàòà ñòðàíà ñà ïóñòèòå õúëìîâå íà Åìèí Ìóèë. Òàì âÿòúðúò äóõà îò èçòîê, çàùîòî îòâúä Ìúðòâèòå áëàòà è Íè÷èÿòà çåìÿ ñå âèæäà Ñèðèò Ãîðãîð è ×åðíàòà Ïîðòà íà Ìîðäîð. Áîðîìèð è îíèÿ, êîèòî ùå ñå óïúòÿò ñ íåãî êúì Ìèíàñ Òèðèò, áè òðÿáâàëî äà èçîñòàâÿò Âåëèêàòà ðåêà íàä Ðàóðîñ è äà ïðåñåêàò Åíòîìèë ïðåäè íàâëèçàíåòî ìó â áëàòàòà. Àëà íå áèâà äà ñå èçêà÷âàò ïðåêàëåíî íàãîðå ïî òå÷åíèåòî íà òîçè ïîòîê, íèòî ïúê äà ðèñêóâàò äà ñå îáúðêàò èç ãîðàòà Âåòðîêëèí. Ñòðàííè ñà çåìèòå òàì è äíåñ ìàëöèíà ãè ïîçíàâàò. Íî Áîðîìèð è Àðàãîðí åäâà ëè ñå íóæäàÿò îò òîâà ïðåäóïðåæäåíèå.
- Âÿðíî å, â Ìèíàñ Òèðèò ñìå ÷óâàëè çà Âåòðîêëèí - êàçà Áîðîìèð. - Íî ïîâå÷åòî îò òîâà, êîåòî ñúì ÷óâàë, ìè ïðèëè÷à íà áàáåøêè ïðèêàçêè çà ìàëêè äåöà. Äíåñ âñè÷êî íà ñåâåð îò Ðîõàí å òúé äàëå÷íî çà íàñ, ÷å âúîáðàæåíèåòî ìîæå äà ñå ðàçâèõðÿ êàêòî ñè èñêà èç òèÿ çåìè. Â äðåâíè âðåìåíà Âåòðîêëèí å áèë íà ãðàíèöèòå íà öàðñòâîòî íè, íî âå÷å ìíîãî ïîêîëåíèÿ íèêîé îò íàñ íå ãî å ïîñåòèë, çà äà ïîòâúðäè èëè îòõâúðëè ëåãåíäèòå, íàñëåäåíè îò îòìèíàëè ãîäèíè. Àç ñúì áèë íÿêîëêî ïúòè â Ðîõàí, íî íèêîãà íå ñúì ãî ïðåñè÷àë íà ñåâåð. Êîãàòî òðúãíàõ êàòî ïðàòåíèê, ìèíàõ ïðåç Ïðîëîìà â ïîëèòå íà Áåëèòå ïëàíèíè, ïðåñÿêîõ Èñåí, ïîñëå Ñèâòàëàç è ñòèãíàõ â Ñåâåðíèòå çåìè. Äúëãî è òåæêî ïúòåøåñòâèå. ×åòèðèñòîòèí ëåâãè îòáðîèõ è òå ìè îòíåõà ìíîãî ìåñåöè; èçãóáèõ êîíÿ ñè êðàé Òàðáàä, êîãàòî ìèíàâàõ áðîäà íà Ñèâòàëàç. Ñëåä òîâà ïúòåøåñòâèå è ïúòÿ, èçìèíàò ñ Îòðÿäà, íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å ìîãà äà ïðåêîñÿ Ðîõàí, à àêî òðÿáâà - è Âåòðîêëèí.
- Ùîì å òúé, íÿìàì êàêâî äà êàæà - îòâúðíà Êåëåáîðí. - Íî íå ïðåçèðàé ìúäðîñòòà, äîøëà îò äàëå÷íè ãîäèíè; ÷åñòî ñå ñëó÷âà ñòàðèòå æåíè äà ñúõðàíÿâàò â ïàìåòòà ñè ñëîâà çà îíóé, ùî íÿêîãà å òðÿáâàëî äà çíàÿò ìúäðåöèòå.
Òîãàâà Ãàëàäðèåë ñå íàäèãíà îò òðåâàòà, âçå ÷àøà îò åäíà îò äåâîéêèòå êðàé ñåáå ñè, íàïúëíè ÿ ñ áÿëà ìåäîâèíà è ÿ ïîäàäå íà Êåëåáîðí.
- Âðåìå å äà èçïèåì ïðîùàëíàòà ÷àøà! - êàçà òÿ. - Ïèé, Âëàäåòåëþ íà Ãàëàäðèìèòå! È íåêà íÿìà â ñúðöåòî òè ïå÷àë, ìàêàð ñëåä ïëàäíå äà èäâà íîù è íàøàòà ïðèâå÷åð äà íàáëèæàâà.
Ïîñëå òÿ ïîäàäå ÷àøàòà íà âñåêèãî îò Îòðÿäà è ñå ñáîãóâà. Íî êîãàòî è ïîñëåäíèÿò îòïè, òÿ ãè ïîêàíè îòíîâî äà ñåäíàò íà òðåâàòà, à çà íåÿ è Êåëåáîðí äîíåñîõà êðåñëà. Äåâîéêèòå îò ñâèòàòà ñòîÿõà áåçìúëâíî êðàé Ãàëàäðèåë, à òÿ äúëãî ãëåäà êúì ãîñòèòå. Íàêðàÿ çàãîâîðè:
- Èçïèõìå ÷àøàòà íà ðàçäÿëàòà è ñåíêèòå ñà ñïóñêàò ìåæäó íàñ. Íî àç äîíåñîõ â êîðàáà äàðîâå, êîèòî ñåãà Âëàäåòåëÿò è Âëàäåòåëêàòà íà Ãàëàäðèìèòå âè ïîäíàñÿò çà ñïîìåí îò Ëîòëîðèåí.
Ñåòíå ãè èçâèêà åäèí ïî åäèí.
- Åòî äàðà íà Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë çà âîäà÷à íà âàøèÿ Îòðÿä - êàçà òÿ íà Àðàãîðí è ìó ïîäàäå íîæíèöà, èçðàáîòåíà òî÷íî ïî ìÿðêàòà íà ìå÷à ìó. Ïîêðèâàøå ÿ àæóðåíà óêðàñà îò öâåòÿ è ëèñòà, èçðàáîòåíè îò çëàòî è ñðåáðî, à ñðåä òÿõ ñ åëôè÷åñêè ðóíè îò ñêúïîöåííè êàìúíè áå âïëåòåíî èìåòî íà Àíäóðèë è ðîäîñëîâèåòî íà ìå÷à.
- Îñòðèåòî, èçòåãëåíî îò òàçè íîæíèöà, íå ùå ñå îïåòíè èëè ñòðîøè äîðè ïðè ïîðàæåíèå - äîáàâè òÿ. - Íî èìà ëè îùå íåùî, ùî áè æåëàë îò ìåí ïðåäè ðàçäÿëàòà? Çàùîòî ìðàê ùå ñå ñïóñíå ìåæäó íàñ è ìîæå íèêîãà âå÷å äà íå ñå âèäèì îñâåí íåéäå äàëå÷ ïî ïúòÿ, îò êîéòî íÿìà çàâðúùàíå.
À Àðàãîðí îòâúðíà:
- Âëàäåòåëêî, çíàåø ìîåòî æåëàíèå è äúëãî ñúõðàíÿâà â ðúöåòå ñè åäèíñòâåíîòî ñúêðîâèùå, êîåòî äèðÿ. Àëà íå å òâîÿ âëàñò äà ìè ãî äàäåø äîðè è äà æåëàåø; è ñàìî ïðåç ìðàêà ùå ñòèãíà äî íåãî.
- È âñå ïàê ìîæå áè òîâà ùå ðàçâåäðè ñúðöåòî òè - êàçà Ãàëàäðèåë, - çàùîòî ìè áå îñòàâåíî, çà äà òè ãî äàì, àêî íÿêîé äåí ìèíåø ïðåç òàÿ ñòðàíà. - Òÿ ïîå îò ñêóòà ñè ãîëÿì ÿñíîçåëåí êàìúê, âãðàäåí â ñðåáúðíà áðîøêà, èçðàáîòåíà êàòî îðåë ñ ðàçïåðåíè êðèëå, è ùîì ãî ïîâäèãíà, êàìúêúò çàáëåñòÿ êàòî ñëúíöå, ïðîíèçàëî ïðîëåòíè ëèñòà. - Òîçè êàìúê äàäîõ íà äúùåðÿ ñè Êåëåáðèàí, à òÿ íà ñâîÿòà äúùåðÿ; è åòî ÷å äíåñ èäâà ó òåá êàòî çíàê íà íàäåæäàòà. Ïðèåìè â òîçè ÷àñ èìåòî, êîåòî òè áå ïðåäðå÷åíî - Åëåñàð, Åëôè÷åñêè êàìúê îò ðîäà íà Åëåíäèë.
Àðàãîðí ïîå êàìúêà, çàáîäå áðîøêàòà íà ãúðäèòå ñè è ïî÷óäà îáçå îíèÿ, êîèòî ãî âèäÿõà, çàùîòî íå áÿõà çàáåëÿçàëè äîñåãà âèñîêèÿ ðúñò è öàðñòâåíàòà îñàíêà è èì ñå ñòîðè, ÷å òîâàðúò íà òåæêèòå ãîäèíè å ïàäíàë îò ïëåùèòå ìó.
- Áëàãîäàðÿ çà äàðîâåòå, ùî ìè ïîäíåñå, î, Âëàäåòåëêî íà Ëîðèåí, äàëà æèâîò íà Êåëåáðèàí è Àðâåí Âå÷åðíèöàòà - êàçà òîé. - Êàêâà âúçõâàëà ïîâå÷å äà èçðåêà?
Âëàäåòåëêàòà ëåêî ñêëîíè ãëàâà, ïîñëå ñå îáúðíà êúì Áîðîìèð è ìó ïîäàäå çëàòåí ïîÿñ; íà Ìåðè è Ïèïèí ïîäàðè ìàëêè ñðåáúðíè êîëàíè ñ òîêè âúâ ôîðìàòà íà çëàòíè öâåò÷åòà. Íà Ëåãîëàñ äàäå ëúê êàòî òèÿ, êîèòî èçïîëçóâàõà Ãàëàäðèìèòå, ïî-äúëúã è ïî-æèëàâ îò ëúêîâåòå â Ìðàêîëåñ, îáòåãíàò ñ òåòèâà îò åëôè÷åñêà êîñà. Çàåäíî ñ íåãî èìàøå è ïúëåí êîë÷àí.
- Çà òåáå, ìàëêè ãðàäèíàðþ, âëþáåí â äúðâåòàòà - êàçà òÿ íà Ñàì, - èìàì ñàìî äðåáåí ïîäàðúê. - È ïîäàäå â ðúöåòå ìó ìàëêà êóòèéêà îò ïðîñòî ñèâî äúðâî áåç íèêàêâî óêðàøåíèå îñâåí åäíà ñðåáúðíà ðóíà íà êàïàêà. - Òîâà å "Ã'' êàòî Ãàëàäðèåë, íî íà âàøèÿ åçèê ìîæå äà îçíà÷àâà è ãðàäèíà. Â òàçè êóòèéêà èìà çåìÿ îò ìîÿòà îâîùíà ãðàäèíà è âñè÷êè áëàãîñëîâèè, ñ êîèòî îùå ìîæå äà òå äàðè Ãàëàäðèåë, ëåæàò âúðõó íåÿ. Òÿ íå ùå òå íàñî÷è ïî ïðàâèÿ ïúò, íèòî ùå òå çàùèòè îò çëî, íî àêî ÿ îïàçèø è íÿêîé äåí îòíîâî âèäèø ðîäíèÿ äîì, òîãàâà ìîæå äà òå âúçíàãðàäè. Äîðè äà çàâàðèø âñè÷êî ãîëî è îïóñòîøåíî, ìàëêî ãðàäèíè â Ñðåäíàòà çåìÿ ùå öúôíàò êàòî òâîÿòà, àêî ðàçïðúñíåø òàì òàçè çåìÿ. Òîãàâà ìîæå äà ñè ñïîìíèø çà Ãàëàäðèåë è äà çúðíåø çà ìèã äàëå÷íàòà Ëîðèåí, êîÿòî âèäÿ ñàìî ïðåç çèìàòà. Çàùîòî íàøàòà ïðîëåò è ëÿòî îòìèíàõà è âå÷å íèêîãà íå ùå ñå çàâúðíàò íà çåìÿòà îñâåí â ñïîìåíèòå.
Ñàì ñå èç÷åðâè äî óøè, ïðîìúðìîðè íåùî íåÿñíî, ñòèñíà êóòèéêàòà è ñå ïîêëîíè êàêòî ìîæåøå.
- À êàêúâ äàð áè ïîèñêàëî åäíî äæóäæå îò åëôèòå? - îáúðíà ñå Ãàëàäðèåë êúì Ãèìëè.
- Íèêàêúâ, Âëàäåòåëêî - îòâúðíà Ãèìëè. - Ñòèãà ìè, ÷å âèäÿõ Âëàäåòåëêàòà íà Ãàëàäðèìèòå è ÷óõ ëþáåçíèòå é ñëîâà.
- ×óéòå, åëôè! - èçâèêà òÿ. - È íåêà âå÷å íèêîé äà íå êàçâà, ÷å äæóäæåòàòà áèëè àë÷íè è íåó÷òèâè! È âñå ïàê, Ãèìëè, ñèíå íà Ãëîèí, ñèãóðíî æåëàåø íåùî, êîåòî ìîãà äà òè äàì? Íàçîâè ãî, ìîëÿ òå! Íå áèâà åäèíñòâåí ñðåä ãîñòèòå äà îñòàíåø áåç äàð.
- Íèùî, Âëàäåòåëêî Ãàëàäðèåë - ïîâòîðè Ãèìëè, çàåêíà è äúëáîêî ñå ïîêëîíè. - Íèùî, îñâåí ìîæå áè... îñâåí àêî ìè ïîçâîëèø äà ïîèñêàì, íå, äà íàçîâà åäèí-åäèíñòâåí òâîé êîñúì, ïðåä êîéòî áëåäíåå âñè÷êîòî çëàòî íà ñâåòà, êàêòî áëåäíåÿò åëìàçèòå â ìèíàòà ïðåä ñâåòëèíàòà íà çâåçäèòå. Íå ìîëÿ çà òàêúâ ïîäàðúê. Íî òè ìè ïîâåëè äà èçðåêà æåëàíèåòî ñè.
Åëôèòå ñå ðàçäâèæèõà è çàøåïíàõà ñìàÿíî, Êåëåáîðí ñ óäèâëåíèå ñå âãëåäà â äæóäæåòî, íî Âëàäåòåëêàòà ñå óñìèõíà.
- Êàçâàò, ÷å èçêóñòâîòî íà äæóäæåòàòà áèëî â ðúöåòå, à íå â åçèêà, àëà òîâà íå ñå îòíàñÿ çà Ãèìëè. Çàùîòî íèêîé äî äíåñ íå ìè å îòïðàâÿë òúé äðúçêà è ñúùåâðåìåííî òúé ëþáåçíà ìîëáà. È êàê äà îòêàæà, ñëåä êàòî ñàìà ìó çàïîâÿäàõ äà ãîâîðè? Íî êàæè ìè, êàêâî ùå ïðàâèø ñ ïîäîáåí äàð?
- Ùå ãî ñêúòàì, Âëàäåòåëêî - îòâúðíà òîé, - êàòî áåçöåíåí ñïîìåí çà òâîèòå äóìè ïðè ïúðâàòà íè ñðåùà. È àêî íÿêîãà ñå çàâúðíà â êîâà÷íèöèòå íà ìîÿ ðîäåí äîì, ùå ãî âãðàäÿ â íåòëåíåí êðèñòàë êàòî íàñëåäñòâåíî ñúêðîâèùå íà ìîÿ ðîä è çàëîã çà äîáðà âîëÿ ìåæäó Ïëàíèíàòà è Ãîðèòå îò äíåñ è âî âåêè âåêîâ. Òîãàâà Âëàäåòåëêàòà ðàçïóñíà åäíà îò äúëãèòå ñè ïëèòêè îòðÿçà òðè çëàòíè êîñúìà è ãè ïîëîæè â øåïàòà íà Ãèìëè ñ äóìèòå:
- Íåêà òèÿ ñëîâà âúðâÿò ñ ïîäàðúêà. Àç íå ïðåäñêàçâàì, çàùîòî äíåñ âñÿêî ïðåäñêàçàíèå å íàïðàçíî - îò åäíàòà íè ñòðàíà òåãíå ìðàê, îò äðóãàòà å íàäåæäàòà. Íî àêî íàäåæäàòà íå çàãèíå, òîãàâà òè êàçâàì, Ãèìëè, ñèíå íà Ãëîèí, ÷å çëàòî ùå ñå ëåå â ðúöåòå òè, àëà íå ùå èìà âëàñò âúðõó òåá.
- À ñåãà òè, Íîñèòåëþ íà Ïðúñòåíà - êàçà òÿ, îáðúùàéêè ñå êúì Ôðîäî. - Íàêðàÿ èäâàì ïðè òåá, àëà íå ñè ïîñëåäåí â ìèñëèòå ìè. Çà òåáå ïðèãîòâèõ òîâà. - Òÿ íàäèãíà ìàëêî êðèñòàëíî øèøåíöå. Ùîì ãî ïîìðúäíà, òî çàèñêðè è íàä ðúêàòà é çàòàíöóâàõà ÿñíè áåëè ëú÷è. - Â òàçè ñòúêëåíèöà å ñáðàíà ñâåòëèíàòà íà çâåçäàòà Åàðåíäèë, ðàçòâîðåíà âúâ âîäèòå íà ìîÿ ôîíòàí. Êîãàòî íîù òå îáêðúæè, òÿ ùå ñèÿå îùå ïî-ÿðêî. Íåêà òè ñâåòè ñðåä ìðàêà, êîãàòî èçãàñíàò âñè÷êè äðóãè ñâåòëèíè. Ïîìíè Ãàëàäðèåë è íåéíîòî Îãëåäàëî!
Ôðîäî ïîå øèøåíöåòî è â êðàòúê ìèã, äîêàòî òî ñèÿåøå ìåæäó òÿõ, îòíîâî ÿ âèäÿ âúçïðàâåíà êàòî êðàëèöà, âåëè÷àâà è ïðåêðàñíà, íî íå ñòðàøíà. Ïîêëîíè ñå, àëà íå íàìåðè äóìè çà áëàãîäàðíîñò.
Âëàäåòåëêàòà ñå èçïðàâè è Êåëåáîðí ãè ïîâåäå îáðàòíî êúì ïðèñòàíà. Æúëòî ïëàäíå îáâèâàøå çåëåíèÿ áðÿã íà Íîñà è âîäàòà èñêðåøå ñúñ ñðåáúðåí áëÿñúê. Íàé-ñåòíå âñè÷êî áå ãîòîâî. Îòðÿäúò çàå ìåñòà â ëîäêèòå êàêòî ïðåäè. Ñ ïðîùàëíè âèêîâå åëôèòå ãè îòáëúñíàõà ñ äúëãè ñèâè ïðúòè êúì òå÷åíèåòî è ëåêèòå âúëíè áàâíî ãè ïîíåñîõà íàäîëó. Ïúòíèöèòå ñåäÿõà íåïîäâèæíè è áåçìúëâíè. Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë ñòîåøå ìúë÷àëèâî íà çåëåíèÿ áðÿã â ñàìèÿ êðàé íà Íîñà. Êîãàòî ìèíàõà êðàé íåÿ, âñè÷êè ñå îáúðíàõà è î÷èòå èì ÿ ãëåäàõà êàê áàâíî îòïëàâà íàçàä. Çàùîòî òúé èì ñå ñòðóâàøå, ÷å Ëîðèåí îòïëàâà íàçàä êàòî ñâåòúë êîðàá ñ ìà÷òè îò âúëøåáíè äúðâåòà, óñòðåìåí êúì çàáðàâåíè áðåãîâå, äîêàòî òå ñåäÿò áåçïîìîùíè íà ãðàíèöàòà íà ñèâèÿ, ðàçãîëåí îò çèìàòà ñâÿò.
Äîêàòî ãëåäàõà, Ñðåáðîïúò ñå ñëÿ ñ òå÷åíèåòî íà Âåëèêàòà ðåêà, ëîäêèòå èì çàâèõà è ñå óñòðåìèõà íà þã. Ñêîðî áÿëàòà ôèãóðà íà Âëàäåòåëêàòà ñå ñìàëè â äàëå÷èíàòà. Òÿ ñèÿåøå êàòî ñòúêëåí ïðîçîðåö íà äàëå÷åí õúëì ïîä ëú÷èòå íà çàëÿçâàùîòî ñëúíöå, êàòî äàëå÷íî åçåðî, ãëåäàíî îò ïëàíèíà - êðèñòàë, òúðêóëíàò ñðåä çåìíèÿ ñêóò. Ïîñëå Ôðîäî ñÿêàø ÿ âèäÿ äà âäèãà ðúöå çà ñåòíî ñáîãîì è ñ ïîïúòíèÿ âÿòúð äîëåòÿ ïåñåíòà íà ãëàñà é -äàëå÷íà, àëà ïðîíèçâàùî ÿñíà. Íî ñåãà òÿ ïååøå íà äðåâíèÿ åçèê íà çàäìîðñêèòå åëôè è òîé íå ðàçáðà äóìèòå: ïðåêðàñíà áå ìåëîäèÿòà, àëà òîâà íå ãî óòåøàâàøå.
È âñå ïàê, êàêòî ñòàâà ñ åëôè÷åñêèòå ñëîâà, òå îñòàíàõà çàïå÷àòàíè â ïàìåòòà ìó è ìíîãî ïî-êúñíî òîé ãè ïðåâåäå êàêòî ìîæåøå - òå áÿõà íà åëôè÷åñêèÿ ïåñåíåí åçèê è ãîâîðåõà çà íåùà, ïî÷òè íåïîçíàòè â Ñðåäíàòà çåìÿ.

Àé! Ëàóðèå ëàíòàð ëàñè ñóðèíåí,
éåíè óíîòèìå âå ðàìàð àëäàðîí!
Éåíè âå ëèíòå þëäàð àâàíèð
ìè îðîìàðäè ëèñå-ìèðóâîðåâà
Àíäóíå ïåëëà, Âàðäî òåëóìàð
íó ëóèíè ÿñåí òèíòèëàð è åëåíè
îìàðèî àéðåòàðè-ëèðèíåí.
Ñè ìàí è þëìà íèí åíêâàíòóâà?
Àí ñè Òèíòàëå Âàðäà Îéîëîñåî
âå ôàíÿð ìàðÿò Åëåíòàðè îðòàíå
àð èëèå òèð óíäóëàâå ëóìáóëå;
àð ñèíäàíîðèåëëî êàèòî ìîðíèå
è ôàëìàëèíàð èìáå ìåò, àð õèñèå
óíòóïà Êàëàñèðèî ìèðè îÿëå.
Ñè âàíóà íà, Ðîìåëëî âàíóà, Âàëèìàð!
Íàìàðèå! Íàé õèðóâàëèå Âàëèìàð.
Íàé åëèå õèðóâà. Íàìàðèå!

„Àõ! Êàòî çëàòî ñèïÿò ñå ëèñòè ïî âÿòúðà, äúëãè ãîäèíè áåçáðîéíè êàòî äúðâåñíèòå êëîíè! Ìèíàõà äúëãèòå ãîäèíè êàòî áúðçè ãëúòêè ñëàäêà ìåäîâèíà ñðåä âèñîêèòå çàëè íà Çàïàäà. Ïîä ñèíèòå ñâîäîâå íà Âàðäà, ãäå òðåïåðÿò çâåçäèòå îò ïåñåíòà íà ãëàñà é ñâåùåí è öàðñòâåí. Êîé ñåãà ùå íàëåå áîêàëà ìè? Äíåñ Ïëàìîòâîðíàòà Âàðäà, Çâåçäíà Êðàëèöà îò Âå÷íîáåëèÿ âðúõ ïðîñòðÿ ðúöå êàòî îáëàöè è âñè÷êè ïúòèùà òúíàò â äúëáîêè ñåíêè; è îò ñòðàíàòà ñèâà ìðàê ñå ïðîñòèðà ïî âúëíèòå ïåíëèâè ìåæäó íàñ è íàâåêè ìúãëà ïîêðèâà åëìàçèòå íà Êàëàñèðèÿ. Èçãóáåí, èçãóáåí å äíåñ Âàëèìàð çà îíèÿ íà Èçòîê! Ñáîãîì! Ìîæå áè ùå íàìåðèø òè Âàëèìàð. Ìîæå áè íåïðîìåíåí ùå ãî íàìåðèø. Ñáîãîì!" Âàðäà å èìåòî íà Âëàäåòåëêàòà, êîÿòî åëôèòå èçãíàíèöè â òèÿ çåìè íàðè÷àò Åëáåðåò.

Âíåçàïíî Ðåêàòà íàïðàâè çàâîé, áðåãîâåòå ñå èçäèãíàõà îò äâåòå ñòðàíè è çàêðèõà ñâåòëèíàòà íà Ëîðèåí. Ôðîäî âå÷å íèêîãà íå ñå çàâúðíà â òàçè ïðåêðàñíà ñòðàíà.
Ïúòíèöèòå îáúðíàõà ëèöà íàïðåä, ñëúíöåòî îòñðåùà íàâÿðíî çàñëåïè î÷èòå èì, çàùîòî âñè÷êè ñå íàñúëçèõà. Ãèìëè ðèäàåøå, áåç äà ñå ñðàìóâà.
- Ïîñëåäíèÿò ìè ïîãëåä áå êúì îíîâà, ùî å íàé-êðàñèâî - êàçà òîé íà ñïúòíèêà ñè Ëåãîëàñ. - Îò äíåñ íàòàòúê íå ùå íàðåêà êðàñèâî íèùî îñâåí íåéíèÿ äàð. - Òîé ïðèòèñíà ðúêà êúì ãúðäèòå ñè. - Êàæè ìè, Ëåãîëàñ, çàùî äîéäîõ íà òîçè Ïîõîä? Íå çíàåõ àç êúäå å íàé-ãîëÿìàòà îïàñíîñò! Ïðàâî êàçâàøå Åëðîíä, ÷å íå ìîæåì äà ïðåäâèäèì êàêâî ùå ñðåùíåì ïî ïúòÿ ñè. Ìú÷åíèÿ â ìðàêà - îò òîâà ñå áîÿõ íî òîçè ñòðàõ íå ìå âúçïðÿ. Àëà íå áèõ äîøúë, àêî ïîçíàâàõ çàïëàõèòå íà ñâåòëèíàòà è ðàäîñòòà. Íèùî íå áè ñå ñðàâíèëî ñ òåæêàòà ðàíà íà òàçè ðàçäÿëà, òà äîðè äà ñå èçïðàâÿ îùå òàçè íîù ñðåùó ñàìèÿ Ìðà÷åí âëàäåòåë. Óâè çà Ãèìëè, ñèí íà Ãëîèí!
- Íå! - êàçà Ëåãîëàñ. - Óâè çà âñè÷êè íàñ! È çà âñè÷êè, ùî áðîäÿò ïî ñâåòà ïðåç òèÿ ñåòíè äíè. Òàêàâà å ñúäáàòà - äà íàìèðàø è äà ãóáèø, êàêòî èçãëåæäà íà îíèÿ, ÷èéòî êîðàá ñå íîñè ïî áúðçåÿ. Íî çà ìåíå òè ñè áëàãîñëîâåí, Ãèìëè, ñèíå íà Ãëîèí - òè äîáðîâîëíî ñòðàäàø îò çàãóáàòà, à áè ìîãúë äà ðåøèø è äðóãîÿ÷å. Íî íå èçîñòàâè äðóãàðèòå ñè è åäíà îò ìàëêèòå òè íàãðàäè å, ÷å ïàìåòòà çà Ëîòëîðèåí ùå îñòàíå çàâèíàãè ÿñíà è íåîïåòíåíà â ñúðöåòî òè, íå ùå èçáëåäíåå, íèòî ùå ïîâåõíå.
- Ìîæå áè - êàçà Ãèìëè. - Áëàãîäàðÿ çà ñëîâàòà òè. Âåðíè ñà íåñúìíåíî, àëà òàêàâà óòåõà å õëàäíà. Íå ïàìåò æåëàå ñúðöåòî. Òÿ å ñàìî îãëåäàëî, òà áèëî òî è ÿñíî êàòî Õåëåä-çàðàì. Ïîíå òàêà êàçâà ñúðöåòî íà Ãèìëè äæóäæåòî. Çà åëôèòå ìîæå äà å äðóãîÿ÷å. ×óâàë ñúì, ÷å çà òÿõ ñïîìåíúò å ïî-áëèçúê äî æèâèÿ ñâÿò, îòêîëêîòî äî ñúíÿ. Ñ äæóäæåòàòà íå å òàêà. Íî äà íå ãîâîðèì ïîâå÷å çà òîâà. Íàãëåæäàé ëîäêàòà! Ñ âñè÷êèÿ òîçè áàãàæ ñå å ïîòîïèëà äîñòà âúâ âîäàòà, à Âåëèêàòà ðåêà å áúðçà. Íå èñêàì äà óäàâÿ ñêðúáòà ñè â ñòóäåíà âîäà.
Òîé âçå âåñëîòî è çàãðåáà êúì çàïàäíèÿ áðÿã ïîäèð ëîäêàòà íà Àðàãîðí, êîÿòî âå÷å áå èçëÿçëà îò ñðåäíîòî òå÷åíèå.
Òàêà Îòðÿäúò ïîå äúëãèÿ ñè ïúò, âñå íà þã ïî øèðîêèòå áúðçè âîäè. Ïî äâàòà áðÿãà ñå ïðîñòèðàõà îãîëåíè çèìíè ãîðè è ïúòíèöèòå íå ìîæåõà äà çúðíàò êàêâî èìà çàä òÿõ. Âÿòúðúò ñòèõíà è Ðåêàòà òå÷åøå áóççâó÷íî. Íèòî âåäíúæ ïòè÷è ãëàñ íå íàðóøè òèøèíàòà. Äåíÿò íàïðåäâàøå è ñëúíöåòî ñòàâàøå âñå ïî-ìúãëèâî, äîêàòî íàêðàÿ ñå ïðåâúðíà âúâ âèñîêà áÿëà ïåðëà, áëåñòÿùà ñðåä áëåäîòî íåáå. Ïîñëå èç÷åçíà íà çàïàä è ñå ñïóñíà ðàíåí çäðà÷, ïîñëåäâàí îò ñèâà, áåççâåçäíà íîù. Äúëãî ïëàâàõà íàïðåä â ñïîêîéíèòå, ìðà÷íè ÷àñîâå, âîäåéêè ëîäêèòå ñè ïîä íàäâèñíàëèòå ñåíêè íà çàïàäíèòå ãîðè. Îãðîìíè äúðâåòà îòìèíàâàõà êàòî ïðèçðàöè, ïðîòåãíàëè ïðåç ìúãëàòà æàäíèòå ñè êðèâè êîðåíè êúì âîäàòà. Áå íåðàäîñòíî è õëàäíî. Ôðîäî ñåäåøå è ñå âñëóøâàøå â òèõîòî ïëèñêàíå è áúëáóêàíå íà Ðåêàòà èç ïîäìîëèòå, äîêàòî ãëàâàòà ìó êëþìíà è òîé ñå óíåñå â íåñïîêîåí ñúí.


Ãëàâà 9

ÂÅËÈÊÀÒÀ ÐÅÊÀ

Ñúáóäè ãî Ñàì. Ôðîäî îòêðè, ÷å ëåæè, ãðèæëèâî çàâèò, ïîä âèñîêè äúðâåòà ñúñ ñèâà êîðà â åäíî ñïîêîéíî ãîðñêî êúò÷å íà çàïàäíèÿ áðÿã íà Âåëèêàòà ðåêà Àíäóèí. Áå ïðîñïàë öÿëàòà íîù è ñðåä ãîëèòå êëîíè ñå ïðîöåæäàøå ìúòíà çîðà. Íàáëèçî Ãèìëè ñå áå çàåë äà íàêëàäå ìàëúê îãúí. Ïðåäè ñúâñåì äà ñå ðàçâèäåëè, òå îòíîâî áÿõà íà ïúò. Íå ÷å ïîâå÷åòî îò Îòðÿäà íåòúðïåëèâî ñå ñòðåìÿõà íà þã - ïðîñòî áÿõà äîâîëíè, ÷å èìà îùå íÿêîëêî äíè äî ðåøåíèåòî, êîåòî òðÿáâàøå äà âçåìàò íàé-êúñíî ùîì ñòèãíåõà äî âîäîïàäà Ðàóðîñ è îñòðîâ Îñòðîñêàë; îñòàâÿõà Ðåêàòà äà ãè íîñè íàòàì ñ áàâíèÿ ñè ðèòúì, çàùîòî íÿìàõà æåëàíèå äà áúðçàò êúì çàïëàõèòå, êîèòî ëåæàõà ïî-íàòàòúê, íåçàâèñèìî îò òîâà êàêúâ ïúò ùÿõà äà èçáåðàò íàêðàÿ. Çà äà ñïåñòè ñèëèòå èì çà áúäíàòà óìîðà, Àðàãîðí ãè îñòàâÿøå äà ïëàâàò ïî òå÷åíèåòî êàêòî æåëàÿò. Íî íàñòîÿâàøå çà åäíî - âñåêè äåí äà ïîòåãëÿò ðàíî ñóòðèí è äà ïúòóâàò äî êúñíà âå÷åð: ñúðöåòî ìó óñåùàøå, ÷å âðåìåòî íàïðåäâà, è ñå áîåøå, ÷å äîêàòî ñà ñå áàâèëè â Ëîðèåí, Ìðà÷íèÿò Âëàäåòåë íå å ñòîÿë ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå.
Âúïðåêè òîâà, ïðåç òîçè äåí íå âèäÿõà íèêàêâè ñëåäè îò âðàãîâå, íà ñëåäâàùèÿ ñúùî. Ãëóõèòå ñèâè ÷àñîâå ìèíàâàõà áåç ïðîèçøåñòâèÿ. Êúì êðàÿ íà òðåòèÿ äåí îò ïúòóâàíåòî ìåñòíîñòòà áàâíî ñå ïðîìåíè: äúðâåòàòà îðåäÿõà, ïîñëå ñúâñåì èç÷åçíàõà. Îòëÿâî, íà èçòî÷íèÿ áðÿã, âèäÿõà äúëãè áåçôîðìåíè ñêëîíîâå, êîèòî ñå ïðîñòèðàõà íàäàëå÷ è ïëàâíî ñå èçäèãàõà êúì íåáåòî; èçãëåæäàõà êàôÿâè è ñúñóõðåíè, ñÿêàø îãúí áå ìèíàë ïî òÿõ, ïîìèòàéêè âñÿêî æèâî çåëåíî ñòðúê÷å - âðàæäåáíà ïóñòîø, êúäåòî íè ïðå÷óïåíî äúðâî, íè âèñîêà ñêàëà íå íàðóøàâàõà ïðàçíèòå ïðîñòîðè. Áÿõà ñòèãíàëè äî Êàôÿâèòå çåìè, íåîáÿòíà ïóñòèíÿ ìåæäó Þæåí Ìðàêîëåñ è õúëìîâåòå Åìèí Ìóèë. Äîðè Àðàãîðí íå ìîæåøå äà êàæå êàêâà ÷óìà, âîéíà èëè çëèíà íà Âðàãà å ïîïàðèëà òúé öÿëàòà îáëàñò.
Îòäÿñíî, íà çàïàä, çåìèòå áÿõà ãîëè, íî ðàâíè è íà ìíîãî ìåñòà çåëåíååõà ïðîñòîðíè ñòåïè. Îò òàçè ñòðàíà íà Ðåêàòà ìèíàâàõà êðàé ãúñòàëàöè îò òîëêîâà âèñîêè òðúñòèêè, ÷å òå íàïúëíî çàêðèâàõà ãëåäêàòà íà çàïàä, êîãàòî ìàëêèòå ëîäêè ñ òèõî øóìîëåíå ñå ïëúçãàõà ïî ïúðõàùèòå èì ãðàíèöè. Ïðåãúðáåíè â ÿñíèÿ õëàäåí âúçäóõ, òúìíèòå ñóõè êàìúøè ñå ëþøêàõà, íàøåïâàéêè òèõî è ïå÷àëíî. Òóê-òàì ïðåç íÿêîé îòâîð Ôðîäî çúðâàøå èçâåäíúæ ïðîñòîðíè ëèâàäè, äàëå÷å çàä òÿõ îãðåíè îò çàëåçà õúëìîâå, à íà ðúáà íà õîðèçîíòà òúìíà ÷åðòà ïîäñêàçâàøå êúäå ñå èçïðàâÿò íàé-þæíèòå âåðèãè íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè.
Îñâåí ïòèöè íàîêîëî íå ïîìðúäâàøå íèùî æèâî. Òå áÿõà áåçáðîé - äðåáíè ïåðíàòè, ïîäñâèðêâàùè è ïèñóêàùè èç òðúñòèêèòå, íî ðÿäêî ñå ïîêàçâàõà. Åäèí-äâà ïúòè ÷óõà ïëÿñúêà è ñâèñòåíåòî íà ëåáåäîâè êðèëå è ïîãëåæäàéêè íàãîðå, âèäÿõà äúëãè êëèíîâå, óñòðåìåíè ïðåç íåáåñíàòà øèð.
-  Ëåáåäè! - êàçà Ñàì. - È êàêâè ñà ãðàìàäíè!
- Äà - äîáàâè Àðàãîðí, - è òî ÷åðíè ëåáåäè.
- Êîëêî íåîáÿòíà, ïóñòà è ñêðúáíà èçãëåæäà öÿëàòà ìåñòíîñò! - êàçà Ôðîäî. - Âèíàãè ñúì ñè ïðåäñòàâÿë, ÷å êîëêîòî ïî íà þã îòèâàø, òîëêîâà ïî-òîïëî è âåñåëî ñòàâà, äîêàòî íàêðàÿ çèìàòà çàâèíàãè èçîñòàíå íàçàä.
- Íî íèå îùå íå ñìå ñòèãíàëè äàëå÷å íà þã - îòâúðíà Àðàãîðí. - Âñå îùå å çèìà è äî ìîðåòî å äàëå÷å. Òóê ñâåòúò å ñòóäåí äî âíåçàïíîòî èäâàíå íà ïðîëåòòà è íèùî ÷óäíî äîðè ïàê äà ñðåùíåì ñíÿã. Ìîæå áè äàëå÷å íàäîëó â çàëèâà Áåëôàëàñ, êúì êîéòî ñå ñòðåìè Àíäóèí, å òîïëî è âåñåëî èëè áè áèëî, àêî ãî íÿìàøå Âðàãà. Íî òóê ñìå íà íå ïîâå÷å îò øåñòäåñåò ëåâãè, ñòðóâà ìè ñå, ïî-þæíî îò Þæíàòà îêîëèÿ íà âàøåòî Ãðàôñòâî, îñòàíàëî íà ñòîòèöè äúëãè ìèëè çàä íàñ. Ñåãà ãëåäàø íà þãîçàïàä êúì ñåâåðíèòå ðàéîíè íà Åçäèòíèòå ïðåäåëè - Ðîõàí, ñòðàíàòà íà Ïîâåëèòåëèòå íà êîíåòå. Íå ñëåä äúëãî ùå ñòèãíåì äî óñòèåòî íà Ëèïîñâåò, êîéòî èçâèðà îò Âåòðîêëèí è ñå âëèâà âúâ Âåëèêàòà ðåêà. Òàì å ñåâåðíàòà ãðàíèöà íà Ðîõàí è â äðåâíè âðåìåíà âñè÷êè çåìè îò Ëèïîñâåò äî Áåëèòå ïëàíèíè ïðèíàäëåæàõà íà Ðîõèðèìèòå. Áîãàò è áëàãîäàòåí êðàé, íèéäå íÿìà òúé áóéíà òðåâà; íî â òèÿ òåæêè âðåìåíà õîðàòà íå æèâåÿò êðàé Ðåêàòà è ðÿäêî ÿçäÿò êúì áðåãîâåòå é. Øèðîê å Àíäóèí, àëà îðêèòå ìîãàò äà èçïðàùàò ñòðåëèòå ñè äàëå÷ íàä âîäèòå, à êàçâàò, ÷å íàïîñëåäúê ñà äðúçíàëè äà ïðåêîñÿò òå÷åíèåòî è íàïàäàò ñòàäàòà è êîíþøíèòå íà Ðîõàí.
Ñàì íåñïîêîéíî ñå îãëåäà îò áðÿã äî áðÿã. Ïî-ðàíî äúðâåòàòà ìó ñå ñòðóâàõà âðàæäåáíè, ñÿêàø ïðèþòÿâàõà ñêðèòè î÷è è ñòàåíè çàïëàõè; ñåãà ìó ñå èñêàøå ïàê äà ãè èìà. Óñåùàøå, ÷å Îòðÿäúò å ñúâñåì áåççàùèòåí â îòêðèòèòå ñè ëîä÷èöè ñðåä ãîëèòå çåìè, ïî ðåêà, êîÿòî ñå áå ïðåâúðíàëà âúâ âîåííà ãðàíèöà.
Ïðåç ñëåäâàùèòå åäèí-äâà äíè, äîêàòî ïðîäúëæàâàõà âñå íà þã, òîâà ÷óâñòâî çà íåñèãóðíîñò ñå çàñèëâàøå ó âñè÷êè â Îòðÿäà. Öÿë äåí óñúðäíî íàëÿãàõà ãðåáëàòà è áúðçàõà íàïðåä. Áðåãîâåòå ñå ïëúçãàõà êðàé òÿõ. Ñêîðî Ðåêàòà ñå ðàçøèðè è ñòàíà ïî-ïëèòêà; íà èçòîê ñå ïðîñòèðàõà äúëãè êàìåíèñòè ïëàæîâå, à èç âîäàòà èìàøå ÷àêúëåñòè ïëèò÷èíè, òúé ÷å òðÿáâàøå âíèìàòåëíî äà óïðàâëÿâàò ëîäêèòå. Êàôÿâèòå çåìè ñå ïðåëÿõà â ãîëè âèñîêè ðàâíèíè, íàä êîèòî îò èçòîê ïðèèæäàøå ìðàçîâèò âúçäóõ. Ïî äðóãèÿ áðÿã ëèâàäèòå ñå ïðåâúðíàõà â õúëìèñòè íèçèíè, ïîêðèòè ñ ìî÷óðèùà è òðúñòèêè, ñàìî òóê-òàì ñå ìÿðêàõà òóôè ñóõà òðåâà. Ôðîäî ïîòðúïíà, ïðèïîìíÿéêè ñè ìîðàâèòå, ôîíòàíèòå, ÿñíîòî ñëúíöå è òèõèòå äúæäîâå íà Ëîòëîðèåí. Â ëîäêèòå ðÿäêî ñå ðàçäàâàøå ãëàñ è íèòî âåäíúæ íå îòåêíà ñìÿõ. Âñåêè ó÷àñòíèê â Îòðÿäà áå ïîòúíàë â ñîáñòâåíèòå ñè ìèñëè.
Ñúðöåòî íà Ëåãîëàñ òè÷àøå ïîä çâåçäèòå íà ëÿòíàòà íîù ïî åäíà ïîëÿíà ñðåä êðàéáðåæíèòå ãîðè íà ñåâåð; Ãèìëè ìèñëåíî îïèïâàøå çëàòî è ñå ïèòàøå äàëè ùå ïîäõîæäà äà ãî âãðàäè â ðàìêàòà îêîëî ïîäàðúêà íà Âëàäåòåëêàòà. Ñìóò áå îáõâàíàë Ìåðè è Ïèïèí â ñðåäíàòà ëîäêà, çàùîòî Áîðîìèð ñåäåøå, ìúðìîðåøå ñè ñàì è òó õàïåøå íîêòè, ñÿêàø ãî ìú÷åøå òðåâîãà èëè ñúìíåíèå, òó ãðàáâàøå âåñëîòî è ñå ïðèáëèæàâàøå ïëúòíî çàä ëîäêàòà íà Àðàãîðí. Â òàêèâà ìèãîâå ñåäíàëèÿò íà íîñà Ïèïèí ñå îáðúùàøå è âèæäàøå êàê î÷èòå ìó ïëàìòÿò ñúñ ñòðàíåí áëÿñúê, âïåðåíè íàïðåä, êúì Ôðîäî. Ñàì îòäàâíà áå ñòèãíàë äî óáåæäåíèåòî, ÷å ëîäêèòå ìîæå è äà íå ñà òîëêîâà îïàñíè, êîëêîòî ìó å áèëî ðàçêàçâàíî, íî âúâ âñåêè ñëó÷àé ñà äàëå÷ ïî-íåóäîáíè, îòêîëêîòî íÿêîãà ñè å ïðåäñòàâÿë. Ñåäåøå ñõâàíàò è íåùàñòåí è íÿìàøå êàêâî äà ïðàâè, îñâåí äà ãëåäà âîäàòà îò äâåòå ñè ñòðàíè è áàâíî ïúëçÿùèÿ çèìåí ïåéçàæ. Äîðè êîãàòî èçïîëçóâàõà âåñëàòà, íå ìó ïîçâîëÿâàõà äà ãðåáå.
Äîêàòî ñå ñïóñêàøå çäðà÷úò íà ÷åòâúðòèÿ äåí, òîé âñå òàêà ãëåäàøå íàçàä íàä ïðèâåäåíèòå ãëàâè íà Ôðîäî è Àðàãîðí, íàä ñëåäâàùèòå ãè ëîäêè; îáîðâàøå ãî äðÿìêà è êîïíååøå äà ñïðàò, äà óñåòè çåìÿ ïîä íîçåòå ñè. Âíåçàïíî íåùî ïðèâëå÷å ïîãëåäà ìó -îòíà÷àëî òîé ãî èçãëåäà ðàâíîäóøíî, ñåòíå ñå íàäèãíà è ðàçòúðêà î÷è, àëà êîãàòî ïîãëåäíà îòíîâî, âå÷å íå ãî âèäÿ.
Òàçè íîù ëàãåðóâàõà íà ìàëêî îñòðîâ÷å áëèçî äî çàïàäíèÿ áðÿã. Îìîòàí â îäåÿëî, Ñàì ëåæåøå äî Ôðîäî.
- Ñìåøíî íåùî ñúíóâàõ åäèí-äâà ÷àñà ïðåäè äà ñïðåì, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà òîé. - À ìîæå è äà íå ñúì ñúíóâàë. Âúâ âñåêè ñëó÷àé áåøå ñìåøíî.
- Å, êàêâî áåøå? - çàïèòà Ôðîäî, çíàåéêè, ÷å Ñàì íÿìà äà ìèðÿñà, äîêàòî íå ðàçïðàâè èñòîðèÿòà ñè, êàêâàòî è äà å òÿ. - Îòêàêòî íàïóñíàõìå Ëîòëîðèåí, íå ñúì âèæäàë è íå ñúì ñå ñåùàë çà íåùî, êîåòî äà ìå íàêàðà äà ñå óñìèõíà.
- Íå áåøå ñìåøíî â òîÿ ñìèñúë, ãîñïîäèí Ôðîäî. Ñòðàííî áåøå. Ñúâñåì îáúðêàíà ðàáîòà, àêî íå å áèëî ñúí. È íàé-äîáðå äà ãî ÷óåòå. Åòî êàêâî ñòàíà: âèäÿõ ïúí ñ î÷è!
- Ñ ïúíà âñè÷êî å íàðåä - îòâúðíà Ôðîäî. - Ïî Ðåêàòà ïëóâàò ìíîãî äúðâåòà. Ñàìî ìàõíè î÷èòå!
- Íÿìà - êàçà Ñàì. - Òúêìî î÷èòå ìå íàêàðàõà äà ïîäñêî÷à, òúé äà ñå êàæå. Â ïîëóìðàêà âèäÿõ çàä ëîäêàòà íà Ãèìëè äà ïëóâà íåùî, êîåòî ìè çàïðèëè÷à íà ïúí, íî íå ìó îáúðíàõ îñîáåíî âíèìàíèå. Ïîñëå ìè ñå ñòîðè, ÷å ïúíúò áàâíî íè äîãîíâà. À òîâà, ùå ïðèçíàåòå, áå ñòðàííî, ñëåä êàòî ïëóâàõìå çàåäíî ïî òå÷åíèåòî. Òî÷íî òîãàâà âèäÿõ î÷èòå: íåùî êàòî äâå áåëè òî÷èöè, ìúæäóêàùè íà åäíà èçäàòèíà âúðõó îòñàìíèÿ êðàé íà ïúíà. Îòãîðå íà âñè÷êî íå áåøå ïúí, çàùîòî èìàøå öèïåñòè êðàêà, äîñóù êàòî ëåáåä, ñàìî äåòî èçãëåæäàõà ïî-ãîëåìè è òîêó çàãðåáâàõà èç âîäàòà. Òîãàâà ñå íàäèãíàõ è ðàçòúðêàõ î÷è ñ íàìåðåíèå äà èçâèêàì, àêî ïàê ãî âèäÿ, ñëåä êàòî ñå ðàçñúíÿ. Çàùîòî îíîâà ÷óäî âå÷å íàáëèæàâàøå áúðçî è áåøå äîñàìè ëîäêàòà íà Ãèìëè. Íî äàëè îíèÿ äâå ôåíåð÷åòà ñà ìå çàñåêëè êàê ñå ðàçìúðäâàì è ãëåäàì, äàëè ïðîñòî ñúì ñå ñúáóäèë - íå çíàì. Êîãàòî ïàê ïîãëåäíàõ, âå÷å ãî íÿìàøå. Íî ìèñëÿ, ÷å çúðíàõ ñ êðàé÷åöà íà îêîòî ñè, äåòî ñå âèêà, êàê íåùî ÷åðíî ñå ñòðåëíà â ñÿíêàòà ïî áðåãà. Îáà÷å ïîâå÷å íå âèäÿõ î÷è. Ðåêîõ ñè: „Ïàê äðåìåø, Ñàì Ìàéòàïåð”, åé òúé ñè ðåêîõ, è òîëêîç. Íî îòòîãàâà âñå ñè ìèñëÿ è âå÷å íå ñúì ñúâñåì ñèãóðåí. Âèå êàê ñè ãî ïðåäñòàâÿòå, ãîñïîäèí Ôðîäî?
- Íå áèõ ñè ïðåäñòàâèë íåùî îñâåí ïúí â ìðàêà è äðÿìêà â î÷èòå òè, Ñàì - êàçà Ôðîäî, -àêî î÷èòå ñå ïîÿâÿâàõà çà ïðúâ ïúò. Íî íå å òàêà. Âèäÿõ ãè äàëå÷å íà ñåâåð, ïðåäè äà ñòèãíåì â Ëîðèåí. Ïðåç îíàçè íîù çúðíàõ ñòðàííî ñúçäàíèå ñ î÷è äà ñå êàòåðè êúì ïëîñêîðåäà. Õàëäèð ñúùî ãî âèäÿ. È ñïîìíÿø ëè ñè ðàçêàçà íà åëôèòå, êîèòî ïðåñëåäâàëè áàíäàòà îðêè?
- À, ïîìíÿ - êàçà Ñàì. - È äðóãè ðàáîòè ñè ñïîìíÿì. Íå ìè ñå íðàâÿò òèÿ ìèñëè, íî êàòî ñè ìèñëÿ çà òóé-îíóé, çà ðàçêàçèòå íà ãîñïîäèí Áèëáî è ïðî÷èå, êîìàé ìîãà äà ñå äîñåòÿ çà èìåòî íà ñúùåñòâîòî. Ïðîòèâíî èìå. Ìîæå áè Àì-ãúë?
- Äà, îòäàâíà ñå áîÿõ îò òîâà - êàçà Ôðîäî. - Îùå îò îíàçè íîù íà ïëîñêîðåäà. Ïðåäïîëàãàì, ÷å ñå å ñïîòàéâàë èç Ìîðèÿ è òîãàâà å íàäóøèë ñëåäèòå íè, íî ñå íàäÿâàõ, ÷å ïðåñòîÿò íè â Ëîðèåí ùå ãî îáúðêà îòíîâî. Æàëêàòà òâàð íàâÿðíî ñå å êðèëà èç ãîðèòå êðàé Ñðåáðîïúò è å íàáëþäàâàëà êàê ïîòåãëÿìå!
- Òàêà èçãëåæäà - êàçà Ñàì. - È ùå å äîáðå äà âíèìàâàìå ïîâå÷êî, èíà÷å, òîêó-âèæ, óñåòèì íÿêîÿ íîù çëîâðåäíè ïðúñòè îêîëî øèèòå ñè, àêî èçîáùî ñå ñúáóäèì, çà äà óñåòèì íåùî. Òà çà òîâà ìè áåøå äóìàòà. Òàÿ íîù íÿìà íóæäà äà òðåâîæèì Áúðçîõîä è îñòàíàëèòå. Àç ùå îñòàíà íà ñòðàæà. Ìîãà äà ñè îòñïÿ óòðå, íàëè ñúì ñàìî áàãàæ â ëîäêàòà, òàêà äà ñå êàæå.
- È îùå áè òðÿáâàëî äà ñå êàæå „áàãàæ ñ î÷è" - äîáàâè Ôðîäî. - Ùå ïàçèø, íî ïðè åäíî óñëîâèå: îáåùàé äà ìå ñúáóäèø êúì ïîëóíîù, àêî äîòîãàâà íå ñå ñëó÷è íåùî.
Â ãëóõèòå íîùíè ÷àñîâå Ôðîäî ñå ñúáóäè îò òåæúê ñúí è îòêðè, ÷å Ñàì ãî ðàçòúðñâà.
- Ñðàìîòà å äà âè áóäÿ - ïðîøåïíà Ñàì, - àìà òàêà çàðú÷àõòå. Íÿìà êàêâî äà ñå êàæå, âúâ âñåêè ñëó÷àé íèùî ñåðèîçíî. Ìèñëÿ, ÷å ïðåäè ìàëêî ÷óõ íÿêàêâî òèõî ïëÿñêàíå è ïîäñìúð÷àíå, íî íîùåì êðàé Ðåêàòà ÷åñòî ñå ÷óâàò ïîäîáíè ñòðàííè çâóöè.
Òîé ñè ëåãíà, à Ôðîäî, îìîòàí â îäåÿëî, îñòàíà äà ñåäè è äà ñå áîðè ñ äðÿìêàòà. Ìèíóòè èëè ÷àñîâå ñå âëà÷åõà áàâíî, áåç íèùî äà ñå ñëó÷è. Ôðîäî òúêìî ñå ïîääàâàøå íà èçêóøåíèåòî ïàê äà ñè ëåãíå, êîãàòî åäâà çàáåëåæèì òúìåí ñèëóåò ñå ïëúçíà ïî âîäàòà êðàé åäíà, îò çàâúðçàíèòå ëîäêè. Ñìúòíî âèäÿ êàê äúëãà áåëåçíèêàâà ðúêà ñå ñòðåëíà è ñãðàá÷è áîðäà; äâå õëàäíè áëåäè î÷è ïðîñâåòíàõà êàòî ôåíåð÷åòà, íàäíèêíàõà âúòðå, ïîñëå ñå íàäèãíàõà è ñå âçðÿõà êúì ñåäÿùèÿ íà îñòðîâ÷åòî Ôðîäî. Áÿõà íà íå ïîâå÷å îò äåñåòèíà ïåäè è Ôðîäî ÷ó êàê ñúùåñòâîòî ñè ïîåìà âúçäóõ ñ òèõî ñúñêàíå. Èçìúêâàéêè Æèëîòî îò íîæíèöàòà, òîé ñå èçïðàâè è çàñòàíà ñðåùó î÷èòå. Ñâåòëèíàòà èì ìèãîì èçãàñíà. Îòíîâî ñå ÷ó ñúñêàíå, ïëÿñúê è òúìíèÿò ñèëóåò íà ïúíà ñå ñòðåëíà â íîùòà íàäîëó ïî òå÷åíèåòî. Àðàãîðí ñå ðàçìúðäà íàñúí, îáúðíà ñå è ñåäíà.
- Êàêâî èìà? - ïðîøåïíà òîé, êàòî ñêî÷è è ñå ïðèáëèæè äî Ôðîäî. - Óñåòèõ íåùî â ñúíÿ ñè. Çàùî ñè èçâàäèë ìå÷à?
- Àì-ãúë - îòãîâîðè Ôðîäî. - Èëè ïîíå òàêà ïðåäïîëàãàì.
- À! - êàçà Àðàãîðí. - Çíà÷è çíàåø çà íàøèÿ ïðèÿòåë ñ ìåêàòà ñòúïêà, íàëè? Òîé ñå ïðîêðàäâàøå ïîäèð íàñ ïðåç öÿëàòà Ìîðèÿ è íàäîëó ÷àê äî Íèìðîäåë. Îòêàêòî ñå êà÷èõìå íà ëîäêèòå, ëåæè íà åäèí ïúí è ãðåáå ñ ðúöå è êðàêà. Åäèí-äâà ïúòè ñå ïîìú÷èõ äà ãî ñïèïàì ïðåç íîùòà, íî òîé å ïî-õèòúð îò ëèñèöà è õëúçãàâ êàòî ðèáà. Íàäÿâàõ ñå, ÷å ïúòóâàíåòî ïî Ðåêàòà ùå íè îòúðâå îò íåãî, àëà å ïðåêàëåíî îïèòåí ïëóâåö. Óòðå ùå òðÿáâà äà îïèòàìå äà ñå äâèæèì ïî-áúðçî. Ëÿãàé ñè ñåãà, à àç ùå îñòàíà íà ñòðàæà äî êðàÿ íà íîùòà. Áèõ èñêàë äà ìè ïàäíå ïîäðúêà òàÿ îòðåïêà. Ìîæå äà èçêîï÷èì íåùî ïîëåçíî îò íåãî. Íî àêî íå óñïåÿ, ùå òðÿáâà äà îïèòàìå äà ñå îòêúñíåì. Òîé å ìíîãî îïàñåí. Äà îñòàâèì íàñòðàíà ëè÷íèòå ìó îïèòè çà óáèéñòâî ïîñðåä íîù, íî ìîæå äà ïðèâëå÷å ïî ñëåäèòå íè íÿêîé îò âðàãîâåòå íàîêîëî.
Íîùòà îòìèíà, áåç Àì-ãúë äà ñå ìåðíå îòíîâî äîðè è êàòî ñÿíêà. Ñëåä òîçè ñëó÷àé Îòðÿäúò áäåøå íåïðåñòàííî, íî äî êðàÿ íà ïúòóâàíåòî íå çúðíàõà ïîâå÷å Àì-ãúë. Àêî îùå ãè ñëåäâàøå, çíà÷è áå òâúðäå ïðåäïàçëèâ è ëîâúê. Ïî íàðåæäàíå íà Àðàãîðí ñåãà ãðåáÿõà ñ ÷àñîâå íàðåä è áðåãîâåòå áúðçî îòìèíàâàõà êðàé òÿõ. Íî íå âèäÿõà ìíîãî îò ïåéçàæà, çàùîòî ïúòóâàõà ãëàâíî ïðèâå÷åð è íîùåì, à äåíåì ïî÷èâàõà, óêðèòè, äîêîëêîòî ïîçâîëÿâàøå ìåñòíîñòòà. È òàêà ïëàâàõà áåç ïðîèçøåñòâèÿ äî ñåäìèÿ äåí.
Âðåìåòî âñå îùå áå ñèâî è íàâúñåíî, âÿòúðúò äóõàøå îòêúì èçòîê, íî äîêàòî âå÷åðòà ïðåìèíàâàøå â íîù, íåáåòî íà çàïàä ñå ïðîÿñíè è ïîä ñèâèòå îáëà÷íè áðåãîâå ñå ðàçñòëàõà æúëòè è áëåäîçåëåíè åçåðà îò ñëàáà ñâåòëèíà. Èç òèÿ äàëå÷íè çàëèâè áëåùóêàøå áåëèÿò ñúðï íà íîâàòà ëóíà. Ñàì ÿ ïîãëåäíà è ñìðúùè âåæäè.
Íà ñëåäâàùèÿ äåí ìåñòíîñòòà îò äâåòå ñòðàíè âçå áúðçî äà ñå ïðîìåíÿ. Áðåãîâåòå ñå íàäèãàõà è ñòàâàõà ñêàëèñòè. Ñêîðî ïúòíèöèòå ïîïàäíàõà â õúëìèñòà, êàìåíèñòà îáëàñò, à ïî äâàòà áðÿãà ñå èçâèñèõà ñòðúìíè ñêëîíîâå, ïîêðèòè ñ íåïðîõîäèìè ãúñòàëàöè îò ãëîãèíè è òðúíêè, ïðåïëåòåíè ñ êúïèíè è ïúëçÿùè ðàñòåíèÿ. Îòâúä òÿõ ñòúð÷àõà íèñêè òðîøëèâè ñêàëè è èçõàáåíè îò âðåìåòî ñèâè êàìúíè, îáâèòè â òúìåí áðúøëÿí, à îùå ïî-íàòàòúê ñå èçïðàâÿõà âèñîêè õðåáåòè, óâåí÷àíè ñ îêúðøåíè îò âÿòúðà åëè. Íàáëèæàâàõà ñèâàòà õúëìèñòà îáëàñò Åìèí Ìóèë, þæíàòà ãðàíèöà íà Äèâèòå çåìè.
Èç ñêàëèòå èìàøå áåçáðîé ïòèöè è ïî öÿë äåí ÿòàòà èì êðúæàõà âèñîêî ãîðå, ÷åðíååéêè íà ôîíà íà áëåäîòî íåáå. Òîçè äåí, äîêàòî ëåæàõà ñðåä áèâàêà ñè, Àðàãîðí ïîäîçðèòåëíî îãëåæäàøå ðîÿöèòå, ïèòàéêè ñå äàëè Àì-ãúë íå å ñòîðèë íÿêîÿ çëèíà è äàëè âå÷å âåñòòà çà ïúòóâàíåòî èì íå ñå ðàçíàñÿ èç ïóùèíàêà. Ïî-êúñíî, êîãàòî ñëúíöåòî çàëÿçâàøå, à Îòðÿäúò ñå ðàçäâèæâàøå è îòíîâî ñå ãîòâåøå çà ïúò, òîé ñúãëåäà òúìíà òî÷êà íà ôîíà íà ãàñíåùèòå ëú÷è: âèñîêî â äàëå÷èíàòà íÿêàêâà îãðîìíà ïòèöà òó êðúæåøå, òó áàâíî ëåòåøå íà þã.
- Êàêâî å òîâà, Ëåãîëàñ? - çàïèòà òîé, ñî÷åéêè ñåâåðíîòî íåáå. - Îðåë ëè å, êàêòî ìèñëÿ?
- Äà - îòâúðíà Ëåãîëàñ. - Îðåë å, îðåë, êîéòî äèðè ïëÿ÷êà. Ïèòàì ñå êàêâî ëè ïðåäâåùàâà òîâà. Îòêëîíèë ñå å äàëå÷å îò ïëàíèíèòå.
- Íÿìà äà òðúãâàìå, äîêàòî íå ñå ñìðà÷è íàïúëíî - êàçà Àðàãîðí.
Íàñòúïè îñìàòà íîù íà ïúòóâàíåòî èì. Òÿ áå òèõà è áåçâåòðåíà; ñèâèÿò èçòî÷åí âÿòúð áå îòìèíàë. Òúíêèÿò ëóíåí ñúðï áå èç÷åçíàë ðàíî ïîäèð áëåäèÿ çàëåç, íî íåáåòî ãîðå áå ÿñíî è ìàêàð äàëå÷å íà þã äà ñå òðóïàõà îãðîìíè îáëà÷íè âåðèãè, âñå îùå èçëú÷âàùè ñëàáî ñèÿíèå, íà çàïàä áëåñòÿõà ÿðêè çâåçäè.
- Õàéäå! - êàçà Àðàãîðí. - Ùå ðèñêóâàìå îùå åäèí íîùåí ïðåõîä. Íàâëèçàìå â òàÿ ÷àñò íà Ðåêàòà, êîÿòî íå ïîçíàâàì äîáðå; äîñåãà íå ñúì ïúòóâàë èç îáëàñòèòå îò òóê äî áúðçåèòå íà Ñàðí Ãåáèð. Íî àêî ïðàâèëíî ñúì ïðåñìåòíàë, òå ñà îùå ìíîãî ìèëè íàïðåä. Îáà÷å îùå ïðåäè äà ãè äîñòèãíåì, ùå ñðåùíåì îïàñíè ìåñòà - ñêàëè è êàìåíèñòè îñòðîâ÷åòà ñðåä òå÷åíèåòî. Òðÿáâà çîðêî äà ãëåäàìå íàïðåä è äà íå îïèòâàìå äà ãðåáåì áúðçî.
Â ÷åëíàòà ëîäêà Ñàì ïîëó÷è ïîñòà íà íàáëþäàòåë. Òîé ëåæåøå îòïðåä è ñå âçèðàøå, â çäðà÷à. Íîùòà ñå ñãúñòè, íî ãîðå çâåçäèòå áÿõà ñòðàííî ÿðêè è ïî ïîâúðõíîñòòà íà Ðåêàòà áëåùóêàõà íåÿñíè ñâåòëèíêè. Íàáëèæàâàøå ïîëóíîù è âå÷å îòäàâíà ñå ñïóñêàõà ïî òå÷åíèåòî, ïî÷òè áåç äà èçïîëçóâàò âåñëàòà, êîãàòî èçâåäíúæ Ñàì íàäàäå âèê. Ñàìî íà íÿêîëêî ÿðäà ïðåä òÿõ îò òå÷åíèåòî ñå íàäèãíàõà òúìíè î÷åðòàíèÿ è òîé ÷ó øóðòåíåòî íà âèõðåíî ñòðóÿùà âîäà. Áúðçåÿò çàâèâàøå íàëÿâî, êúì èçòî÷íèÿ áðÿã, êúäåòî êàíàëúò áå ÷èñò. Äîêàòî âúëíèòå ãè îòõâúðëÿõà íàñòðàíè, ïúòíèöèòå âèäÿõà ñúâñåì íàáëèçî áëåäàòà ïÿíà íà Ðåêàòà, êîÿòî ñå ðàçáèâàøå â îñòðè ñêàëè, ïðîòåãíàòè äàëå÷ íàâúòðå â òå÷åíèåòî êàòî îçúáåíà ÷åëþñò. Ëîäêèòå ñå ñòðóïàõà åäíà äî äðóãà.
- Åõåé, Àðàãîðí! - èçêðåùÿ Áîðîìèð, êîãàòî ëîäêàòà ìó ñå ñáëúñêà ñ âîäà÷à. - Òîâà å ëóäîñò! Íå ìîæåì äà ðèñêóâàìå íîùåì èç Áúðçåèòå. Áèëî òî íîùåì èëè äåíåì, íèêîÿ ëîäêà íå ìîæå äà îöåëåå â Ñàðí Ãåáèð.
- Íàçàä, íàçàä! - èçâèêà Àðàãîðí. - Çàâèéòå! Çàâèéòå, àêî ìîæåòå!
Îïèòâàéêè äà çàäúðæè ëîäêàòà, òîé çàáè ãðåáëîòî âúâ âîäàòà è çàâè íàçàä.
- Îáúðêàë ñúì ñìåòêèòå - êàçà òîé íà Ôðîäî. - Íå çíàåõ, ÷å ñìå ñòèãíàëè òîëêîâà äàëå÷å - Àíäóèí òå÷å ïî-áúðçî, îòêîëêîòî ìèñëåõ. Ñàðí Ãåáèð òðÿáâà âå÷å äà å íàáëèçî.
Ñ ãîëåìè óñèëèÿ çàäúðæàõà ëîäêèòå è áàâíî ãè ïîäêàðàõà íàçàä, íî îòíà÷àëî õîäúò èì ñðåùó òå÷åíèåòî áå ñúâñåì áàâåí è íåïðåêúñíàòî ñå îòêëîíÿâàõà âñå ïî-áëèçî äî èçòî÷íèÿ áðÿã. Ñåãà òîé ñå èçäèãàøå ìðà÷åí è çëîâåù â íîùòà.
- Âñè÷êè çàåäíî, ãðåáåòå! - èçêðåùÿ Áîðîìèð. - Ãðåáåòå! Èíà÷å ùå íè èçõâúðëè íà ïëèò÷èíèòå.
Ïðè òèÿ äóìè Ôðîäî óñåòè êàê äúíîòî ïîä íåãî çàñòúðãà ïî êàìúê. Â òîçè ìèã ñå ðàçäàäå îñòðèÿò çâóê íà îáòåãíàòà òåòèâà - îòãîðå èçñâèñòÿõà ñòðåëè è íÿêîëêî ïàäíàõà ìåæäó òÿõ. Åäíà óäàðè Ôðîäî ìåæäó ïëåøêèòå è òîé ñ âèê ñå ïðîñíà íàïðåä, èçïóñêàéêè âåñëîòî, íî ñòðåëàòà îòñêî÷è, ñïðÿíà îò ñêðèòàòà ìó ðèçíèöà. Äðóãà ïðîíèçà ïëàùà íà Àðàãîðí, à òðåòà ñå çàáè â íîñà íà âòîðàòà ëîäêà, áëèçî äî ðúêàòà íà Ìåðè. Ñàì êàòî ÷å çúðíà ÷åðíè ôèãóðè äà òè÷àò íàïðåä-íàçàä ïî äúëãèòå ÷àêúëåñòè ïëàæîâå íà èçòî÷íèÿ áðÿã. Èçãëåæäàõà ñúâñåì áëèçî.
- Èð÷! - îò âúëíåíèå Ëåãîëàñ çàãîâîðè íà ñâîÿ åçèê.
- Îðêè! - âèêíà Ãèìëè.
- Äóìà äà íÿìà, òîâà å äåëî íà Àì-ãúë - êàçà Ñàì íà Ôðîäî. - È õóáàâî ìåñòåíöå ñà èçáðàëè. Ðåêàòà ñÿêàø å ðåøèëà äà íè îòíåñå ïðàâî â ðúöåòå èì!
Âñè÷êè ñå ïðèâåäîõà íàïðåä è îò÷àÿíî ðàçìàõàõà âåñëàòà - äîðè Ñàì ñå âêëþ÷è â ãðåáàíåòî. Âñåêè ìèã î÷àêâàõà äà óñåòÿò æèëàòà íà ÷åðíîïåðèòå ñòðåëè. Ìíîãî îò òÿõ ïðåëåòÿõà íàä ãëàâèòå íà ïúòíèöèòå èëè ñå çàáèõà èç âîäàòà íàîêîëî, íî ïîâå÷å ïîïàäåíèÿ íÿìàøå. Áå òúìíî, àëà íå ïðåêàëåíî òúìíî çà ïðèâèêíàëèòå ñ íîùòà î÷è íà îðêèòå è ïîä çâåçäíàòà ñâåòëèíà Îòðÿäúò áè ïðåäñòàâëÿâàë äîáðà öåë çà ëóêàâèòå âðàãîâå, àêî ñèâèòå ëîðèåíñêè ïëàùîâå è ñèâîòî äúðâî íà åëôè÷åñêèòå ëîäêè íå áÿõà ãè ñêðèëè îò çëîáàòà íà ìîðäîðñêèòå ñòðåëöè.
Íàïðåäâàõà áàâíî è ìú÷èòåëíî, çàìàõ ïîäèð çàìàõ. Â ìðàêà òðóäíî ìîæåõà äà ñå óâåðÿò äàëè èçîáùî ñå äâèæàò, íî ïîñòåïåííî øóìúò íà âîäàòà çàòèõíà è ñÿíêàòà íà èçòî÷íèÿ áðÿã èç÷åçíà íàçàä â íîùòà. Íàé-ñåòíå, äîêîëêîòî ìîæåõà äà ïðåöåíÿò, îòíîâî áÿõà äîñòèãíàëè ñðåäàòà íà òå÷åíèåòî è áÿõà îòäàëå÷èëè ëîäêèòå ñè íà èçâåñòíî ðàçñòîÿíèå îò èçäàäåíèòå ñêàëè. Òîãàâà ëåêî çàâèõà è ñ âñå ñèëà ñå óñòðåìèõà êúì çàïàäíèÿ áðÿã. Ñïðÿõà â ñåíêèòå íà íàäâèñíàëèòå íàä âîäàòà õðàñòè è ñè ïîåõà äúõ.
Ëåãîëàñ îñòàâè âåñëîòî è âçå ëúêà, êîéòî íîñåøå îò Ëîðèåí. Ïîñëå ñêî÷è íà áðåãà è ñå èçêàòåðè íÿêîëêî êðà÷êè íàãîðå ïî ñêëîíà. Îáòåãíà ëúêà, ïîëîæè ñòðåëà íà òåòèâàòà è ñå îáúðíà, çàãëåäàí â ìðàêà íàä Ðåêàòà. Îòâúä âîäàòà ñå ðàçäàâàõà îñòðè êðÿñúöè, àëà íå ñå âèæäàøå íèùî.
Ôðîäî ïîãëåäíà íàãîðå êúì åëôà, êîéòî ñå èçïðàâÿøå â öÿë ðúñò íàä íåãî è ñå âçèðàøå â íîùòà, òúðñåéêè öåë çà ñòðåëàòà ñè. Êîñèòå ìó áÿõà ÷åðíè, óâåí÷àíè ñ ÿðêè áåëè çâåçäè, áëåñòÿùè çàä íåãî ñðåä òúìíîòî íåáåñíî åçåðî. Íî èçâåäíúæ îò þã ñå íàäèãíàõà è çàïëóâàõà íàïðåä îãðîìíè îáëàöè, ïðåäâîæäàíè îò ìðà÷åí àâàíãàðä èç çâåçäíèòå ïðîñòîðè. Âíåçàïåí óæàñ îáçå öåëèÿ Îòðÿä.
- Åëáåðåò Ãèëòîíèåë! - âúçäúõíà Ëåãîëàñ è ïîãëåäíà íàãîðå. Òî÷íî òîãàâà îò ìðàêà íà þã èçñêî÷è ÷åðåí ñèëóåò, ïîäîáåí íà îáëàê, àëà íå áå îáëàê, çàùîòî ñå äâèæåøå äàëå÷ ïî-áúðçî - òîé ñå ïîíåñå êúì Îòðÿäà, çàêðèâàéêè ñ èäâàíåòî ñè âñè÷êè ñâåòëèíêè. Ñêîðî ñå î÷åðòà êàòî îãðîìíà êðèëàòà òâàð, ïî-÷åðíà îò êëàäåíåö â íîùòà. Îòâúä âîäàòà ñâèðåïè ãëàñîâå ñå íàäèãíàõà â ïðèâåòñòâåí õîð. Ôðîäî óñåòè êàê âíåçàïåí õëàä ïðîáÿãà èç öÿëîòî ìó òÿëî è ñå âêîï÷è â ñúðöåòî ìó; ìúðòâåøêè ñòóä, êàòî ñïîìåíà çà ñòàðàòà ðàíà, ñòåãíà ðàìîòî ìó. Ñÿêàø çà äà ñå ñêðèå, òîé ñå ñâè íàäîëó.
Âíåçàïíî ãîëåìèÿò ëîðèåíñêè ëúê çàïÿ. Ñ ïðîíèçèòåëíî ñâèñòåíå èçëåòÿ ñòðåëàòà îò åëôè÷åñêàòà òåòèâà. Ôðîäî ïîãëåäíà íàãîðå. Ïî÷òè íàä íåãî êðèëàòèÿò ñèëóåò êðèâíà íàñòðàíè. Ðàçäàäå ñå äðåçãàâ ãðà÷åù ïèñúê, ÷óäîâèùåòî ðóõíà íàäîëó è èç÷åçíà ñðåä ìðàêà íà èçòî÷íèÿ áðÿã. Íåáåòî îòíîâî áå ÷èñòî. Â äàëå÷èíàòà ñå íàäèãíà âðÿâà, ìíîæåñòâî ãëàñîâå êúëíÿõà è ñå âàéêàõà â òúìíèíàòà, ñåòíå íàñòúïè òèøèíà. Òàçè íîù îò èçòîê âå÷å íå äîëåòÿ íè ñòðåëà, íè âèê.
Ìàëêî ïî-êúñíî Àðàãîðí ïîâåäå ëîäêèòå ñðåùó òå÷åíèåòî. Èçâåñòíî âðåìå îïèïâàõà ïúòÿ ñè ïîêðàé áðåãà, äîêàòî îòêðèõà ïëèòêî çàëèâ÷å. Áëèçî äî âîäàòà ðàñòÿõà íÿêîëêî äðåáíè äúðâåòà, à çàä òÿõ ñå èçäèãàøå ñòðúìåí ñêàëèñò áðÿã. Îòðÿäúò ðåøè äà ñïðå òóê è äà èç÷àêà óòðîòî - áåçñìèñëåíî áå äà ïðîäúëæàâàò íàïðåä â íîùòà. Âìåñòî äà óñòðîÿò áèâàê è äà íàêëàäàò îãúí, òå íàëÿãàõà ñâèòè â çàâúðçàíèòå åäíà äî äðóãà ëîäêè.
- Áëàãîñëîâåíè äà ñà ëúêúò íà Ãàëàäðèåë è ðúêàòà è îêîòî íà Ëåãîëàñ - êàçà Ãèìëè, äúâ÷åéêè ïèòêà ëåìáàñ. - Òîâà áå âåëèê èçñòðåë â òúìíèíàòà, ïðèÿòåëþ!
- Íî êîé ìîæå äà êàæå êàêâî óëó÷è òîé? - îòâúðíà Ëåãîëàñ.
- Àç íå ìîãà - êàçà Ãèìëè. - Àëà ñå ðàäâàì, ÷å ñÿíêàòà íå äîéäå ïî-íàáëèçî. Íèêàê íå ÿ õàðåñâàõ. Ìíîãî ìè íàïîìíÿøå íà ñÿíêàòà â Ìîðèÿ... ñÿíêàòà íà áàëðîãà - øåïíåøêîì äîâúðøè òîé.
- Íå áåøå áàëðîã - îáàäè ñå Ôðîäî, âñå îùå òðúïíåéêè îò îáçåëèÿ ãî õëàä. - Áåøå íåùî ïî-ñòóäåíî. Ìèñëÿ, ÷å áåøå... - Òîé ñå ïîêîëåáà è çàìúë÷à.
- Êàêâî ìèñëèø? - íåòúðïåëèâî çàïèòà Áîðîìèð è ñå ïðîòåãíà îò ëîäêàòà ñè, ñÿêàø ñå ìú÷åøå äà çúðíå ëèöåòî íà Ôðîäî.
- Ìèñëÿ... Íå, íÿìà äà êàæà - îòâúðíà Ôðîäî. - Êàêâîòî è äà å áèëî, ïàäàíåòî ìó îò÷àÿ âðàãîâåòå.
- Òàêà èçãëåæäà - êàçà Àðàãîðí. - Àëà íå çíàì êúäå ñà, êîëêî ñà è êàêâî ñå ãîòâÿò äà ïðàâÿò. Òàçè íîù íèêîé íå òðÿáâà äà çàñïèâà! Ñåãà ìðàêúò íè êðèå. Íî êîé çíàå êàêâî ùå íè ðàçêðèå äåíÿò? Ïðèãîòâåòå îðúæèÿòà ñè!
Ñàì ñåäåøå, ïî÷óêâàéêè ñ ïðúñòè ïî äðúæêàòà íà ìå÷à ñè, ñÿêàø áðîåøå íà ïðúñòè, è ãëåäàøå íàãîðå êúì íåáåòî.
- Ìíîãî ñòðàííî - ïðîìúðìîðè òîé. - Ëóíàòà å åäíà è ñúùà â Ãðàôñòâîòî è â Äèâèòå çåìè èëè ïîíå òàêà áè òðÿáâàëî äà áúäå. Íî èëè òÿ å îáúðêàëà ôàçèòå ñè, èëè ìîèòå ñìåòêè ñà ãðåøíè. Ñèãóðíî ñè ñïîìíÿòå, ãîñïîäèí Ôðîäî, ÷å êîãàòî ëåæàõìå íà îíÿ ïëîñêîðåä âúðõó äúðâîòî, ëóíàòà ñòàðååøå - åäíà ñåäìèöà ñëåä ïúëíîëóíèå ïî ìîÿ ïðåöåíêà. À ñíîùè áÿõìå âå÷å îò åäíà ñåäìèöà íà ïúò, êîãàòî âçå, ÷å èçíèêíà íîâà ëóíà, òúíêà êàòî èçðÿçàí íîêúò, ñÿêàø íèêàêâî âðåìå íå ñìå ñòîÿëè â ñòðàíàòà íà åëôèòå. Äîáðå, àìà àç ñúñ ñèãóðíîñò ñè ñïîìíÿì òðè íîùè òàì, à ìè ñå ñòðóâà, ÷å ñè ïðèïîìíÿì è îùå íÿêîëêî, íî áèõ ñå çàêëåë, ÷å íå å áèëî öÿë ìåñåö. Íàïðàâî äà ñè ïîìèñëè ÷îâåê, ÷å âðåìåòî òàì èçîáùî íå òå÷å!
- È ìîæå áè òàêà å áèëî - êàçà Ôðîäî. - Ìîæå áè ñðåä îíàçè ñòðàíà ñìå ïîïàäíàëè âúâ âðåìå, êîåòî äðóãàäå îòäàâíà å îòìèíàëî. Ìèñëÿ, ÷å åäâà êîãàòî Ñðåáðîïúò íè îòíåñå êúì Àíäóèí, ñìå ñå âúðíàëè âúâ âðåìåòî, êîåòî òå÷å ïðåç ïðîñòîñìúðòíèòå çåìè íà Âåëèêîòî Ìîðå. À è íå ñè ñïîìíÿì íèêàêâà ëóíà â Êàðàñ Ãàëàäîí, íèòî ñòàðà, íèòî ìëàäà - ñàìî çâåçäè íîùåì è ñëúíöå äåíåì.
Ëåãîëàñ ñå ðàçìúðäà â ëîäêàòà ñè.
- Íå, âðåìåòî íèêîãà íå ñïèðà - êàçà òîé, - àëà íå íàâñÿêúäå è âúâ âñè÷êî ïðîìÿíàòà è ðàñòåæúò ñà åäíàêâè. Çà åëôèòå ñâåòúò ñå äâèæè åäíîâðåìåííî ìíîãî áúðçî è ìíîãî áàâíî. Áúðçî, çàùîòî òå ñàìèòå ìàëêî ñå ïðîìåíÿò, à âñè÷êî äðóãî îòëèòà - òîâà å ñêðúá çà òÿõ. Áàâíî, çàùîòî çà ñåáå ñè òå íå áðîÿò áÿãàùèòå ãîäèíè. Îòìèíàâàùèòå ñåçîíè ñà ñàìî âå÷íî ïîâòàðÿùè ñå âúëíè÷êè ñðåä äúëãèÿ ïîòîê. È âñå ïàê ðàíî èëè êúñíî âñè÷êî ïîä ñëúíöåòî ñè èìà êðàé.
- Íî â Ëîðèåí ñòàðååíåòî å áàâíî - êàçà Ôðîäî. - Ñèëàòà íà Âëàäåòåëêàòà ãî âúçïèðà. Áîãàòè ñà, ìàêàð äà èçãëåæäàò êðàòêè, ÷àñîâåòå â Êàðàñ Ãàëàäîí, êúäåòî Ãàëàäðèåë âëàäåå Åëôè÷åñêèÿ ïðúñòåí.
- Òîâà íå áèâà äà ñå èçðè÷à èçâúí Ëîðèåí, äîðè ïðåä ìåíå - êàçà Àðàãîðí. - Íå ãî ïîâòàðÿé! Íî òàêà å, Ñàì - â îíàçè ñòðàíà ãóáèø áðîÿ íà äíèòå. Âðåìåòî å òåêëî êðàé íàñ áúðçî, êàêòî ñòàâà ñ åëôèòå. Äîêàòî ñå áàâåõìå òàì, âúâ âúíøíèÿ ñâÿò ñòàðàòà ëóíà å îòìèíàëà, íîâà å èçðàñíàëà è èç÷åçíàëà. È ñíîùè ïàê èçãðÿ ìëàäà ëóíà. Çèìàòà ïî÷òè ñâúðøâà. Âðåìåòî íè íîñè êúì ïðîëåò, íî ìàëêî íàäåæäè îáåùàâà òÿ.
Íîùòà îòìèíà áåçøóìíî. Ïîâå÷å íå ÷óõà íè ãëàñ, íè çîâ îòâúä âîäàòà. Ñâèòè â ëîäêèòå, ïúòíèöèòå óñåòèõà êàê âðåìåòî ñå ïðîìåíÿ. Ïîä îãðîìíèòå âëàæíè îáëàöè, íàõëóëè îòêúì þã è äàëå÷íèòå ìîðåòà, âúçäóõúò ñòàíà ïî-òîïúë è íàïúëíî íåïîäâèæåí. Íàáåãúò íà Ðåêàòà âúðõó ñêàëèòå èç Áúðçåèòå ñÿêàø çâó÷åøå ïî-ãðúìêî è ïî-áëèçî. Îò êëîíèòå íà äúðâåòàòà íàä òÿõ âçåõà äà ñå ðúñÿò êàïêè.
Êîãàòî èçãðÿ äåíÿò, îò îêîëíèÿ ñâÿò ëúõàøå ìåêî è ïå÷àëíî íàñòðîåíèå. Çîðàòà áàâíî ñå ïðåëÿ â áëåäà ðàçñåÿíà ñâåòëèíà, ïîä êîÿòî ïðåäìåòèòå íå õâúðëÿõà ñåíêè. Íàä Ðåêàòà ñå íîñåõà èçïàðåíèÿ è áÿëà ìúãëà îáâèâàøå ïëàæîâåòå; îòâúäíèÿò áðÿã íå ñå âèæäàøå.
- Íå ïîíàñÿì ìúãëàòà - êàçà Ñàì, - íî òàçè èçãëåæäà äîáðå äîøëà. Ñåãà ìîæå áè ùå óñïååì äà ñå èçìúêíåì, áåç äà íè âèäÿò îíèÿ ïðîêëåòè ãîáëèíè.
- Ìîæå áè - êàçà Àðàãîðí. - Íî òðóäíî ùå îòêðèåì ïúòåêà, àêî ïî-êúñíî ìúãëàòà íå ñå ïîðàçñåå. À òðÿáâà äà íàìåðèì ïúòåêà, ùîì èñêàìå äà ìèíåì Ñàðí Ãåáèð è äà ñòèãíåì äî Åìèí Ìóèë.
- Íå âèæäàì çàùî òðÿáâà äà ìèíåì Áúðçåèòå èëè èçîáùî äà ñëåäâàìå Ðåêàòà ïî-íàòàòúê - êàçà Áîðîìèð, - Ùîì Åìèí Ìóèë å ïðåä íàñ, ìîæåì äà çàõâúðëèì òèÿ îðåõîâè ÷åðóïêè è äà ñå îòïðàâèì íà þãîçàïàä, äîêàòî ñòèãíåì äî Åíòîìèë - ïðåêîñÿâàìå ãî è ñìå â ìîÿòà ñòðàíà.
- Ìîæåì, àêî îòèâàìå êúì Ìèíàñ Òèðèò - êàçà Àðàãîðí, - íî îùå íå ñìå ñúãëàñóâàëè òîâà. À è òàêúâ ïúò ìîæå äà áúäå ïî-îïàñåí, îòêîëêîòî èçãëåæäà. Äîëèíàòà íà Åíòîìèë å íèñêà è ìî÷óðëèâà, ìúãëàòà òàì å ñìúðòîíîñíà çàïëàõà çà ïåøè è íàòîâàðåíè ïúòíèöè. Íÿìà äà èçîñòàâÿ ëîäêèòå, äîêàòî íå ñå íàëîæè. Ïî Ðåêàòà ïîíå íå ìîæåì äà îáúðêàìå ïúòÿ.
- Íî Âðàãúò äúðæè èçòî÷íèÿ áðÿã - êàçà Áîðîìèð. - È äîðè äà ìèíåø çäðàâ è ÷èòàâ Ïîðòàòà íà Àðãîíàò è äà ñòèãíåø äî Îñòðîñêàë, êàêâî ùå ïðàâèø ïîñëå? Ìîæå áè ùå ñêî÷èø ïî Âîäîïàäà è ùå ñå ïðèçåìèø â áëàòàòà?
- Íå! - îòâúðíà Àðàãîðí. - Äà ðå÷åì, ÷å ùå ïðåíåñåì ëîäêèòå ïî äðåâíèÿ ïúò äî ïîäíîæèåòî íà Ðàóðîñ è òàì îòíîâî ùå ïîåìåì ïî âîäàòà. Íå çíàåø ëè, Áîðîìèðå, èëè ïðåäïî÷èòàø äà çàáðàâèø Ñåâåðíàòà ñòúëáà è âèñîêèÿ ïðåñòîë íàä Àìîí Õåí, ñúòâîðåíè ïî âðåìåòî íà âåëèêèòå êðàëå? Àç ïîíå èìàì íàìåðåíèå îòíîâî äà çàñòàíà íà îíîâà âúçâèøåíèå, ïðåäè äà èçáåðà ïî-íàòàòúøíèÿ ñè ïúò. Ìîæå áè òàì ùå âèäèì íÿêîé çíàê, êîéòî äà íè óïúòè.
Áîðîìèð äúëãî ñå ïðîòèâè íà òîçè èçáîð, íî êîãàòî ñòàíà ÿñíî, ÷å Ôðîäî ùå ñëåäâà Àðàãîðí íàâñÿêúäå, òîé ñå ïðåäàäå.
- Ìúæåòå îò Ìèíàñ Òèðèò íå ñà ñâèêíàëè äà èçîñòàâÿò äðóãàðèòå ñè â áåäà - êàçà òîé, - à ìîÿòà ñèëà ìîæå äà âè ïîòðÿáâà, àêî èçîáùî ñòèãíåòå äî Îñòðîñêàë. Ùå äîéäà äî âèñîêèÿ îñòðîâ, íî íå ïî-íàòàòúê. Îòòàì ùå çàâèÿ ñàì êúì äîìà, àêî ñ ïîìîùòà ñè íå ñúì çàñëóæèë äà ìå âúçíàãðàäèòå ñ ìàëêî äðóæáà.
Äåíÿò íàïðåäâàøå è ìúãëàòà ñå áå ïîðàçñåÿëà. Ðåøèõà Àðàãîðí è Ëåãîëàñ âåäíàãà äà òðúãíàò íàïðåä ïî áðåãà, à äðóãèòå äà îñòàíàò ïðè ëîäêèòå. Àðàãîðí ñå íàäÿâàøå äà îòêðèå ïúò, ïî êîéòî äà ïðåíåñàò ëîäêèòå è áàãàæà äî ïî-ñïîêîéíèòå âîäè îòâúä Áúðçåèòå.
- Åëôè÷åñêèòå ëîäêè ìîæå è äà íå ïîòúíàò - êàçà òîé, - íî òîâà íå çíà÷è, ÷å ùå ìèíåì æèâè ïðåç Ñàðí Ãåáèð. Îùå íèêîé íå å óñïÿë äà ãî ñòîðè. Õîðàòà îò Ãîíäîð íå ñà ïðîïðàâèëè ïúò èç òàçè îáëàñò, çàùîòî è â íàé-ñëàâíèòå èì ãîäèíè òÿõíîòî öàðñòâî íå å ñòèãàëî ïî Àíäóèí ïî-íàãîðå îò Åìèí Ìóèë, íî íÿêúäå ïî çàïàäíèÿ áðÿã èìà ïúò çà ïðåíàñÿíå íà ëîäêè, ñòèãà äà óñïåÿ äà ãî íàìåðÿ. Íå ìîæå äà å èç÷åçíàë; ëåêè ëîäêè ÷åñòî ïúòóâàõà îò Äèâèòå çåìè äî Îñãèëèàò è ïðîäúëæàâàõà äà ñå äâèæàò äîïðåäè íÿêîëêî ãîäèíè, êîãàòî îðêèòå îò Ìîðäîð âçåõà äà ñå ìíîæàò.
- Ðÿäêî ïðåç æèâîòà ñè ñúì âèæäàë ëîäêà äà èäå îò Ñåâåðà, à îðêèòå äåáíàò ïî èçòî÷íèÿ áðÿã - êàçà Áîðîìèð. - Äîðè äà íàìåðèø ïúòåêà, çàïëàõèòå ùå ñå ìíîæàò ñ âñÿêà èçìèíàòà ìèëÿ.
- Çàïëàõè äåáíàò ïî âñè÷êè ïúòèùà íà þã - îòâúðíà Àðàãîðí. - ×àêàéòå íè åäèí äåí. Àêî íå ñå âúðíåì â òîçè ñðîê, ùå çíàåòå, ÷å íàèñòèíà íè å ñïîëåòÿëî çëî. Òîãàâà ùå òðÿáâà äà èçáåðåòå íîâ âîäà÷ è äà ãî ñëåäâàòå êàêòî ìîæåòå.
Ñ íàòåãíàëî ñúðöå Ôðîäî ãëåäàøå êàê Àðàãîðí è Ëåãîëàñ ñå èçêà÷âàò ïî ñòðúìíèÿ áðÿã è èç÷åçâàò â ìúãëèòå, íî ñòðàõúò ìó ñå îêàçà íåîñíîâàòåëåí. Áÿõà ìèíàëè ñàìî äâà-òðè ÷àñà è åäâà áå íàñòúïèëî ïëàäíå, êîãàòî ñåí÷åñòèòå ñèëóåòè íà ðàçóçíàâà÷èòå ñå ïîÿâèõà îòíîâî.
- Âñè÷êî å íàðåä - êàçà Àðàãîðí, êàòî ñå ñïóñíà ïî ñòðúìíîòî. - Èìà ïúòåêà è òÿ âîäè êúì äîáúð ïðèñòàí, êîéòî âñå îùå ìîæå äà ñå èçïîëçóâà. Ðàçñòîÿíèåòî íå å ãîëÿìî -íà÷àëîòî íà Áúðçåèòå å ñàìî ïîëîâèí ìèëÿ ïî-íàäîëó, à òå ñà äúëãè ìàëêî ïîâå÷å îò ìèëÿ. Íåäàëå÷å çàä òÿõ òå÷åíèåòî îòíîâî å ÷èñòî è ñïîêîéíî, ìàêàð è áúðçî. Íàé-òåæêàòà íè çàäà÷à ùå áúäå äà ïðåíåñåì ëîäêèòå è áàãàæà äî ñòàðèÿ òîâàðåí ïúò. Íàìåðèõìå ãî, íî òóê òîé å äîñòà äàëå÷å îò âîäàòà è ìèíàâà ïîä ïðèêðèòèåòî íà åäíà ñêàëíà ñòåíà íà ïîâå÷å îò ôóðëîíã îò áðåãà. Íå îòêðèõìå êúäå å ñåâåðíèÿò ïðèñòàí. Àêî îùå ñúùåñòâóâà, òðÿáâà äà ñìå ãî îòìèíàëè ñíîùè. Ìîæå äúëãî äà ñå áîðèì ñ òå÷åíèåòî íàãîðå è ïàê äà ãî ïðîïóñíåì ñðåä ìúãëàòà. Áîÿ ñå, ÷å ñåãà ùå òðÿáâà äà èçîñòàâèì Ðåêàòà è êàêòî ìîæåì, äà ñå îòïðàâèì îòòóê êúì òîâàðíèÿ ïúò.
- Äàæå âñè÷êè äà áÿõìå Ãîëåìè õîðà, ïàê íÿìàøå äà å ëåñíî - êàçà Áîðîìèð.
- È âñå ïàê ùå îïèòàìå òàêèâà, êàêâèòî ñìå - êàçà Àðàãîðí.
- Î, äà, ùå îïèòàìå - îáàäè ñå Ãèìëè. - Íîçåòå íà õîðàòà ùå èçîñòàíàò ïî òåæêèÿ ïúò, à äæóäæåòî ùå ïðîäúëæè, òà äîðè àêî òîâàðúò å äâîéíî ïî-òåæúê îò íåãî, óâàæàåìè Áîðîìèðå!
Çàäà÷àòà íàèñòèíà ñå îêàçà òåæêà, íî â êðàÿ íà êðàèùàòà óñïÿõà äà ñå ñïðàâÿò. Èçâàäèõà áàãàæèòå îò ëîäêèòå è ãè èçêà÷èõà äî âúðõà íà ñòðúìíèíàòà, êúäåòî èìàøå ðàâíà ïëîùàäêà. Ïîñëå èçòåãëèõà ëîäêèòå îò âîäàòà è ãè ïðåíåñîõà íàãîðå. Òå ñå îêàçàõà ìíîãî ïî-ëåêè, îòêîëêîòî áÿõà î÷àêâàëè. Äîðè Ëåãîëàñ íå çíàåøå îò êàêâî äúðâî, èçðàñëî â åëôè÷åñêàòà ñòðàíà, ñà èçðàáîòåíè; ìàòåðèàëúò áå çäðàâ, àëà óäèâèòåëíî ëåê. Ìåðè è Ïèïèí ñàìè ìîæåõà ñïîêîéíî äà íîñÿò ëîäêàòà ñè ïî ðàâíîòî. Íåçàâèñèìî îò òîâà, íóæíà áå öÿëàòà ñèëà íà äâàìàòà ìúæå, çà äà ãè âäèãíàò è ïðåíåñàò ïðåç ìåñòàòà, êîèòî Îòðÿäúò òðÿáâàøå äà ïðåêîñè. Îò Ðåêàòà íàãîðå ñå èçäèãàøå ïóùèíàê, õàîòè÷íî îñåÿí ñúñ ñèâè âàðîâèêîâè ãðàìàäè è áåçáðîé ÿìè, çàêðèòè îò áóðåíè è õðàñòàëàöè; èìàøå êúïèíîâè ãúñòàëàöè è äîë÷èíêè ñ îòâåñíè ñòåíè; òóê-òàì ñå ñðåùàõà ìî÷óðëèâè åçåðöà, ïîäõðàíâàíè îò âîäèòå, êîèòî ñå ïðîöåæäàõà ïî ñêàëíèòå òåðàñè.
Áîðîìèð è Àðàãîðí ïðåíåñîõà ëîäêèòå åäíà ïî åäíà, äîêàòî îñòàíàëèòå ïúõòÿõà è ñå êàòåðåõà ïîäèð òÿõ ñ áàãàæà. Íàêðàÿ âñè÷êî áå ïðåìåñòåíî è ñòðóïàíî íà òîâàðíèÿ ïúò. Òîãàâà çàåäíî ïîòåãëèõà íàïðåä áåç ïîâå÷å ïðå÷êè, îñâåí ïúëçÿùèòå ñòúáëà íà øèïêèòå è ìíîãîáðîéíèòå íàïàäàëè êàìúíè. Íàä ðîíëèâàòà ñêàëíà ñòåíà âñå îùå âèñÿõà ìúãëèâè âîàëè, à îòëÿâî îìàðà çàáóëâàøå Ðåêàòà - ÷óâàõà ÿ êàê âðúõëèòà è ñå ïåíè ïî îñòðèòå èçäàòèíè è êàìåííè çúáè íà Ñàðí Ãåáèð, íî íå ìîæåõà äà ÿ âèäÿò. Äâà ïúòè ìèíàõà ïî ìàðøðóòà, äîêàòî ïðåíåñîõà íåâðåäèìî âñè÷êî äî þæíèÿ ïðèñòàí.
Òàì òîâàðíèÿò ïúò îòíîâî çàâèâàøå êúì âîäàòà è ëåêî ñå ñïóñêàøå äî ïëèò÷èíèòå íà ìàëúê âèð. Òîé ñÿêàø áå èçäúëáàí â áðåãà íå îò ÷îâåøêà ðúêà, à îò âîäàòà, êîÿòî âèõðåíî ñå ñïóñêàøå îò Ñàðí Ãåáèð ñðåùó íèñúê êàìåíåí êåé, èçäàäåí íàâúòðå â òå÷åíèåòî. Çàä íåãî îò áðåãà ñå èçäèãàøå îòâåñíà ñèâà ñêàëà è ïî-íàòàòúê íÿìàøå ïúò çà ïåøåõîäöè.
Êðàòêèÿò ñëåäîáåä âå÷å áå îòìèíàë è ñå ñïóñêàøå ìúòåí, îáëà÷åí çäðà÷. Ñåäÿõà êðàé âîäàòà è ñëóøàõà áóðíèÿ íàïîð è ðåâ íà ñêðèòèòå â ìúãëàòà Áúðçåè; íàëÿãàøå ãè óìîðà è äðÿìêà, à ñúðöàòà èì áÿõà ìðà÷íè êàòî ÷åçíåùèÿ äåí.
- Å, åòî íè òóê è òóê ùå òðÿáâà äà ïðåêàðàìå îùå åäíà íîù - êàçà Áîðîìèð. - Íóæäàåì ñå îò ñúí è äîðè Àðàãîðí äà å ñêëîíåí äà ìèíå íîùåì ïðåç Ïîðòàòà íà Àðãîíàò, âñè÷êè ñìå ñòðàøíî óìîðåíè... îñâåí, íåñúìíåíî, íàøåòî ÿêî äæóäæå.
Ãèìëè íå îòãîâîðè - òîé ñåäåøå è êëþìàøå.
- Ñåãà òðÿáâà äà ñè ïî÷èíåì õóáàâî - êàçà Àðàãîðí. - Óòðå ïàê ùå ñå íàëîæè äà ïúòóâàìå ïî ñâåòëî. Àêî âðåìåòî íå ñå ïðîìåíè è íå íè èçèãðàå îòíîâî, èìàìå äîáúð øàíñ äà ñå èçïëúçíåì íåâèäèìè çà î÷èòå ïî èçòî÷íèÿ áðÿã. Íî òàçè íîù òðÿáâà äà ñå ðåäóâàìå äà áäèì ïî äâîéêè: òðè ÷àñà ñúí è åäèí ÷àñ íà ñòðàæà.
Òàçè íîù íå ñå ñëó÷è íèùî ëîøî, ñàìî íàáúðçî ïðåðúìÿ îêîëî ÷àñ ïðåäè ðàçñúìâàíå. Ïîòåãëèõà âåäíàãà ùîì ïðîñâåòëÿ. Ìúãëàòà âå÷å îðåäÿâàøå. Äúðæàõà ïëúòíî äî çàïàäíèÿ áðÿã è ñúãëåæäàõà íèñêèòå ñêàëè, êîèòî ñå èçäèãàõà âñå ïî-íàãîðå, ïðåâðúùàõà ñå â ñåí÷åñòè ñòåíè, ïîòîïèëè íîçå â çàáúðçàíàòà ðåêà. Êúì ñðåäàòà íà óòðîòî îáëàöèòå ñå ñïóñíàõà ïî-íèñêî è çàâàëÿ êàòî èç âåäðî. Ïúòíèöèòå ðàçñòëàõà íàä ëîäêèòå êîæåíèòå ïîêðèâàëà, çà äà íå ãè çàëåå ïîðîÿò, è ñå îñòàâèõà íà âîëÿòà íà òå÷åíèåòî; ïðåç ñèâèòå äúæäîâíè çàâåñè íå âèæäàõà ïî÷òè íèùî íàïðåä è íàñòðàíè.
Äúæäúò îáà÷å íå òðàÿ äúëãî. Íåáåòî ãîðå áàâíî ñå ïðîÿñíè, ïîñëå îáëàöèòå èçâåäíúæ ñå ðàçêúñàõà è ïðîâëå÷åíèòå èì ðåñíè ñå ïîìúêíàõà íàãîðå ïî Ðåêàòà íà ñåâåð. Ìúãëèòå è èçïàðåíèÿòà èç÷åçíàõà. Ïðåä ïúòíèöèòå ñå ðàçêðè øèðîêî äåôèëå ñ îãðîìíè ñêàëíè ñòåíè, ïî êîèòî ðåäêè êðèâè äúðâåòà ñå âêîï÷âàõà â èçäàòèíè è ïóêíàòèíè. Êàíàëúò ñå ñòåñíè è Ðåêàòà ñòàíà ïî-áúðçà. Ñåãà ñå íîñåõà íàïðåä ïî÷òè áåç íàäåæäà äà ñïðàò èëè äà çàâèÿò íàçàä, êàêâîòî è äà ñå èçïðå÷è íàñðåùà. Íàä òÿõ èìàøå êîðèäîð îò áëåäîñèíüî íåáå, íàîêîëî - ìðà÷íàòà, çàñåí÷åíà Ðåêà, à îòïðåä - ÷åðíèòå, çàêðèâàùè ñëúíöåòî õúëìîâå Åìèí Ìóèë, â êîèòî íå ñå âèæäàøå íèêàêúâ îòâîð.
Âïåðèë ïîãëåä íàïðåä, Ôðîäî ñúçðÿ êàê îò äàëå÷èíàòà ñå ïðèáëèæàâàò äâå îãðîìíè ñêàëè - òå ïðèëè÷àõà íà ãðàìàäíè êóëè èëè êàìåííè êîëîíè. Âúçïðàâÿõà ñå âèñîêè, îòâåñíè è çëîêîáíè îò äâåòå ñòðàíè íà òå÷åíèåòî. Ïîìåæäó èì ñå ïîÿâè òÿñíà ïðîëóêà è Ðåêàòà âðúõëèòàøå ñ ëîäêèòå êúì íåÿ.
- Âèæòå Àðãîíàò, Êîëîíèòå íà Êðàëåòå! - èçâèêà Àðàãîðí. - Ñêîðî ùå ìèíåì ïðåç òÿõ. Äðúæòå ëîäêèòå êîëêîòî ñå ìîæå ïî-äàëå÷ åäíà îò äðóãà! Íå ñå îòäåëÿéòå îò ñðåäàòà íà òå÷åíèåòî!
Äîêàòî Ôðîäî ñå íîñåøå êúì òÿõ, îãðîìíèòå êîëîíè èçðàñíàõà êàòî êóëè íàñðåùà ìó. Ñòîðè ìó ñå, ÷å òîâà ñà ãèãàíòè, áåçìúëâíè, íî çàïëàøèòåëíè òèòàíè÷íè ñèâè ñèëóåòè. Ïîñëå âèäÿ, ÷å òå íàèñòèíà ñà èçâàÿíè è îôîðìåíè îò ÷îâåøêà ðúêà - äðåâíî èçêóñòâî è ìîãúùåñòâî áå ðàáîòèëî ïî ñêàëèòå è ïðåç ñëúíöåòî è äúæäîâåòå íà áåçáðîé çàáðàâåíè ãîäèíè òå áÿõà çàïàçèëè âåëè÷åñòâåíèòå îáðàçè, èçñå÷åíè â òÿõ. Íà ãðàìàäíè ïèåäåñòàëè, ÷èèòî îñíîâè òúíåõà â äúëáîêèòå âîäè, ñòîÿõà äâàìà âåëèêè êàìåííè êðàëå - ìàêàð è ñ íàïóêàíè ÷åëà è èçòðèòè îò âðåìåòî î÷è, òå âñå îùå ãëåäàõà íàâúñåíî íà ñåâåð. Ëåâèòå èì ðúöå áÿõà èçäèãíàòè ñ äëàíè íàïðåä â ïðåäóïðåæäàâàù æåñò; â äåñíèöèòå ñè ñòèñêàõà ñåêèðè; íà ãëàâèòå èì èìàøå ïîëóðàçðóøåíè øëåìîâå è êîðîíè. Òå è äî äíåñ èçëú÷âàõà îãðîìíà ñèëà è âåëè÷èå - áåçìúëâíè ïàçèòåëè íà îòäàâíà èç÷åçíàëî êðàëñòâî. Áëàãîãîâåíèå è ñòðàõ îáçåõà Ôðîäî, òîé ñå çàõëóïè ïî ëèöå, çàòâîðè î÷è è íå ïîñìÿ äà ïîãëåäíå íàãîðå, äîêàòî ëàäèÿòà íàáëèæàâàøå êîëîíèòå. Äîðè Áîðîìèð ïðèâåäå ãëàâà, êîãàòî ëîäêèòå ñå ñòðåëíàõà, êðåõêè è ìèìîëåòíè, ïðåç âå÷íàòà ñÿíêà íà ñòðàæèòå íà Íóìåíîð. Òúé íàâëÿçîõà â ìðà÷íàòà áåçäíà íà Ïîðòàòà.
Îò äâåòå èì ñòðàíè ñòðàõîâèòè ñêàëè ñå èçäèãàõà îòâåñíî êúì íåçíàéíè âèñîòè. Íåÿñíîòî íåáå áå íåéäå äàëå÷å ãîðå. Åõîòî óäâîÿâàøå ðåâà íà ÷åðíèòå âîäè, à âÿòúðúò ïèùåøå íàä òÿõ. Ñâèò íà êîëåíå, Ôðîäî ÷ó êàê Ñàì îòïðåä ìúðìîðè è ñòåíå:
- Ùî çà ìÿñòî! Ùî çà óæàñíî ìÿñòî! Ñàìî ìå ïóñíåòå äà ñå ìàõíà îò òàÿ ëîäêà è âå÷å êðàêúò ìè íÿìà äà ñòúïè â ëîêâà, äà íå ãîâîðèì çà ðåêà!
-  Íå áîéòå ñå! - èçðå÷å ñòðàíåí ãëàñ çàä òÿõ.
Ôðîäî ñå îáúðíà è âèäÿ Áúðçîõîä, àëà òîâà âå÷å íå áå Áúðçîõîä; íÿìàøå ãî îñòàðåëèÿ ñðåä äúæäîâå è áóðè Ñêèòàëåö. Ãîðä è íàïåò, íà êúðìàòà ñåäåøå Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí, è óïðàâëÿâàøå ëîäêàòà ñ óìåëè óäàðè íà ãðåáëîòî; êà÷óëêàòà ìó áå îòìåòíàòà íàçàä è ÷åðíèòå ìó êîñè ñå ðàçâÿâàõà ïî âÿòúðà, ñâåòëèíà áëåñòåøå â î÷èòå ìó - åäèí êðàë ñå çàâðúùàøå îò èçãíàíèå â ðîäíàòà ñòðàíà.
- Íå áîéòå ñå! - êàçà òîé. - Îòäàâíà æåëàåõ äà âèäÿ îáðàçèòå íà ñâîèòå äðåâíè ïðàäåäè Èñèëäóð è Àíàðèîí. Íÿìà îò êàêâî äà ñå áîè â òÿõíàòà ñÿíêà Åëåñàð Åëôè÷åñêèÿ êàìúê, ñèí íà Àðàòîðí îò ðîäà íà Èñèëäóðîâèÿ ñèí Âàëàíäèë è íàñëåäíèê íà Åëåíäèë!
Ïîñëå ñâåòëèíàòà â î÷èòå ìó ïîìðúêíà è òîé çàãîâîðè çà ñåáå ñè:
- Áèõ èñêàë Ãàíäàëô äà å òóê. Êàê êîïíåå ñúðöåòî ìè çà Ìèíàñ Àíîð, çà ñòåíèòå íà ìîÿ ãðàä! Íî íàêúäå äà òðúãíåì ñåãà?
Áåçäíàòà áåøå äúëãà è ìðà÷íà, èçïúëíåíà ñ øóìà íà âÿòúðà, âðúõëèòàùàòà âîäà è îòåêâàùèòå ñêàëè. Òÿ ëåêî ñå îòêëîíÿâàøå íà çàïàä, òúé ÷å îòíà÷àëî íàïðåä âñè÷êî áå òúìíî, íî ñêîðî Ôðîäî âèäÿ ïðåä ñåáå ñè âèñîê ñâåòúë ïðîöåï, êîéòî íåïðåñòàííî ñå ðàçøèðÿâàøå. Îòâîðúò áúðçî íàáëèæè, âíåçàïíî ëîäêèòå ñå ñòðåëíàõà ïðåç íåãî è ñå îçîâàõà íàâúí, ñðåä èçïúëíåíè ñ ÿñíà ñâåòëèíà ïðîñòîðè.
Îòäàâíà ïðåõâúðëèëî ïëàäíå, ñëúíöåòî ñèÿåøå ñðåä âåòðîâèòîòî íåáå. Óêðîòåíèòå âîäè ñå ðàçëèâàõà â øèðîêî îâàëíî åçåðî - áëåäèÿò Íåí Õèòîåë, îãðàäåí îò ñòðúìíè ñèâè õúëìîâå, ÷èèòî ïîäíîæèÿ áÿõà îêè÷åíè ñ äúðâåòà, íî ãîëèòå èì òåìåòà õëàäíî áëåñòÿõà ïîä ñëúí÷åâèòå ëú÷è. Íà þæíèÿ êðàé ñå èçäèãàõà òðè âúðõà. Öåíòðàëíèÿò ñòîåøå ìàëêî ïî-íàïðåä, îòêúñíàò îò îñòàíàëèòå - îñòðîâ ñðåä âîäèòå, êðàé êîéòî Ðåêàòà ïðîòÿãàøå áëåäè, èñêðÿùè ðúöå. Îòíåéäå äîëèòàøå ïî âÿòúðà äúëáîê ãðîõîò êàòî äàëå÷íà ãðúìîòåâèöà.
- Âèæòå Òîë Áðàíäèð! - ïîñî÷è Àðàãîðí íà þã êúì âèñîêèÿ âðúõ. - Îòëÿâî å Àìîí Ëàâ, à îòäÿñíî Àìîí Õåí, Õúëìîâåòå íà Ñëóõà è íà Çðåíèåòî. Â åïîõàòà íà âåëèêèòå êðàëå ãîðå å èìàëî âèñîêè òðîíîâå è ñòðàæàòà íàáëþäàâàëà îòòàì. Àëà êàçâàò, ÷å íè ÷îâåê, íè çâÿð å ñòúïâàë íà Òîë Áðàíäèð. Ùå ñòèãíåì äî òÿõ, ïðåäè äà ïàäíàò íîùíèòå ñåíêè. ×óâàì êàê çîâå âå÷íèÿò ãëàñ íà Ðàóðîñ.
Îòðÿäúò ñè ïî÷èíà, ïëàâàéêè áàâíî ïî òå÷åíèåòî, êîåòî ìèíàâàøå ïðåç ñðåäàòà íà åçåðîòî. Ïîõàïíàõà, ïîñëå ïîåõà âåñëàòà è çàáúðçàõà íàïðåä. Ñêëîíîâåòå íà çàïàäíèòå õúëìîâå ïîòúíàõà â ñÿíêà, ñëúíöåòî ñòàíà ÷åðâåíî è êðúãëî. Òóê-òàì íàäíè÷àõà ìúãëèâè çâåçäè. Ïðåä òÿõ ñå èçâèñÿâàõà òðèòå âúðõà, òúìíååùè â çäðà÷à. Ðåâåøå ìîãúùèÿò ãëàñ íà Ðàóðîñ. Íîùòà âå÷å áå ïàäíàëà íàä ïðèèæäàùèòå âîäè, êîãàòî ïúòíèöèòå íàé-ñåòíå ñòèãíàõà ñÿíêàòà íà õúëìîâåòå.
Îòìèíàë áå äåñåòèÿò äåí îò ïúòóâàíåòî èì. Äèâèòå çåìè îñòàâàõà íàçàä. Íå ìîæåõà äà ïðîäúëæàò, áåç äà íàïðàâÿò èçáîð ìåæäó èçòî÷íèÿ è çàïàäíèÿ ïúò. Ïðåä òÿõ áå ïîñëåäíèÿò åòàï íà Ïîõîäà.


Ãëàâà 10

ÊÐÀßÒ ÍÀ ÇÀÄÐÓÃÀÒÀ

Àðàãîðí ãè ïîâåäå êúì äåñíèÿ ðúêàâ íà Ðåêàòà. Òóê, íà çàïàäíèÿ áðÿã, ïîä ñÿíêàòà íà Òîë Áðàíäèð, îò ïîäíîæèåòî íà Àìîí Õåí êúì âîäàòà ñå ñïóñêàøå çåëåíà ìîðàâà. Çàä íåÿ ñå èçäèãàõà ïúðâèòå ïîëåãàòè ñêëîíîâå íà õúëìà, ïîêðèòè ñ ãîðè÷êè, è äúðâåòàòà ñå ïðîñòèðàõà íà çàïàä ïîêðàé èçâèòèòå åçåðíè áðåãîâå. Åäíî ïîòî÷å ïîäñêà÷àøå íàäîëó äà íàïîè òðåâàòà. - Òóê ùå ïî÷èâàìå òàçè íîù - êàçà Àðàãîðí. - Òîâà å ïîëÿíàòà Ïàðò Ãàëåí - ïðåêðàñíî ìÿñòî â íÿêîãàøíèòå ëåòíè äíè. Äà ñå íàäÿâàìå, ÷å çëîòî îùå íå å ñòèãíàëî äîòóê.
Èçòåãëèõà ëîäêèòå íà çåëåíèÿ áðÿã è óñòðîèõà áèâàêà ñè êðàé òÿõ. Îñòàâèõà ÷àñîâè, íî íèòî âèäÿõà, íèòî ÷óõà âðàãîâåòå. Àêî Àì-ãúë áå óñïÿë äà ãè ïðîñëåäè, âúâ âñåêè ñëó÷àé îñòàâàøå íåâèäèì è áåçìúëâåí. Âúïðåêè òîâà ñ íàïðåäâàíåòî íà íîùòà Àðàãîðí ñòàâàøå âñå ïî-íåñïîêîåí, ÷åñòî ñå ìÿòàøå íàñúí è ñå áóäåøå. Â ìàëêèòå ÷àñîâå òîé ñòàíà è ñå ïðèáëèæè äî Ôðîäî, êîéòî áå íà ñòðàæà.
- Çàùî íå ñïèø? - çàïèòà Ôðîäî. - Íå òè å äîøúë ðåä äà ïàçèø.
- Íå çíàì - îòâúðíà Àðàãîðí, - íî â ñúíÿ ìè ïðèèæäàò ñÿíêà è çàïëàõà. Äîáðå ùå å äà èçâàäèø ìå÷à ñè.
- Çàùî? - ó÷óäè ñå Ôðîäî. - Âðàãîâå ëè èìà íàáëèçî?
- Äà âèäèì êàêâî ùå íè ïîêàæå Æèëîòî - îòãîâîðè Àðàãîðí. Òîãàâà Ôðîäî èçìúêíà îò íîæíèöàòà åëôè÷åñêèÿ ìå÷. Çà íåãîâ óæàñ ðúáîâåòå íåÿñíî çàáëåñòÿõà â íîùòà.
- Îðêè! - êàçà òîé. - Íå ìíîãî áëèçî, íî, èçãëåæäà, è íå äîñòàòú÷íî äàëå÷.
- Îò òîâà ñå áîÿõ - êàçà Àðàãîðí. - Íî ìîæå áè íå ñà îòñàì Ðåêàòà. Æèëîòî ñâåòè ñëàáî è íàâÿðíî ñàìî ïîäñêàçâà, ÷å ñúãëåäâà÷è íà Ìîðäîð ñêèòàò ïî ñêëîíîâåòå íà Àìîí Ëàâ. Äîñåãà íå ñúì ÷óâàë çà îðêè ïî Àìîí Õåí. Àëà êîé çíàå ùî ìîæå äà ñå ñëó÷è â òèÿ çëîêîáíè äíè, êîãàòî Ìèíàñ Òèðèò âå÷å íå óäúðæà áðåãîâåòå íà Àíäóèí. Óòðå òðÿáâà äà áúäåì ïðåäïàçëèâè.
Äåíÿò íàñòúïè ñÿêàø ñ îãúí è äèì. Íèñêî íàä èçòîêà ñå ñòåëåõà äúëãè ÷åðíè îáëàöè êàòî ïóøåê îò ïîæàðèùå. Èçãðÿâàùîòî ñëúíöå ãè îáëèâàøå îòäîëó ñ ìðà÷íè ÷åðâåíè ïëàìúöè, íî ñêîðî òî ñå èçäèãíà â ÿñíîòî íåáå íàä òÿõ. Ëú÷èòå ìó ïîçëàòèõà âúðõà íà Òîë Áðàíäèð.
Ôðîäî ñå âçðÿ íà èçòîê, êúì âèñîêèÿ îñòðîâ. Ñêëîíîâåòå ìó ñå èçïðàâÿõà îòâåñíî íàä òå÷åíèåòî. Âèñîêî íàä ñêàëíèòå ñòåíè ñå èçäèãàõà ñòðúìíèíè, ïî êîèòî êîðîíà ïîäèð êîðîíà ñå êàòåðåõà äúðâåòàòà, à îùå ïî-âèñîêî òúìíååõà ëèöàòà íà íåïðèñòúïíè çúáåðè, óâåí÷àíè ñ îãðîìíî êàìåííî îñòðèå. Íàîêîëî ìó êðúæàõà áåçáðîé ïòèöè, íî íå ñå âèæäàøå íèêàêúâ äðóã ïðèçíàê íà æèâîò. Êîãàòî çàêóñèõà, Àðàãîðí ñâèêà Îòðÿäà.
- Íàé-ñåòíå äîéäå äåíÿò - êàçà òîé, - äåíÿò íà äúëãî îòëàãàíèÿ èçáîð. Êàêâî ùå ñòàíå ñ íàøèÿ Îòðÿä, êîéòî äîñåãà ïúòóâàøå çàäðóæíî? Äàëè äà çàâèåì ñ Áîðîìèð íà çàïàä, êúì ñðàæåíèÿòà â Ãîíäîð, èëè äà çàâèåì íà èçòîê, êúì Ñòðàõà íà Ñÿíêàòà, èëè äà ñëîæèì êðàé íà çàäðóãàòà è âñåêè äà èçáåðå ïúòÿ ñè êàêòî ðåøè? Êàêâîòî è äà å, òðÿáâà äà ãî ñòîðèì áúðçî. Íå ìîæåì äà ñå áàâèì òóê. Çíàåì, ÷å Âðàãúò å íà èçòî÷íèÿ áðÿã, àëà ñå áîÿ, ÷å îðêèòå ìîæå âå÷å äà ñà îòñàì âîäàòà.
Íàñòúïè äúëãî ìúë÷àíèå, íèêîé íå ïîìðúäíà, íèêîé íå çàãîâîðè.
- Å, Ôðîäî - êàçà íàêðàÿ Àðàãîðí. - Áîÿ ñå, ÷å òîâàðúò ñå ïàäà íà òåá. Òè ñè îïðåäåëåí îò Ñúâåòà çà Íîñèòåë. Ñàìî òè ìîæåø äà èçáåðåø ïúòÿ ñè. Íå ìîãà äà òå ñúâåòâàì ïî òîçè âúïðîñ. Íå ñúì Ãàíäàëô è ìàêàð ÷å îïèòàõ äà èãðàÿ íåãîâàòà ðîëÿ, íå çíàì êàêúâ çàìèñúë, êàêâà íàäåæäà å èìàë çà òîçè ÷àñ, àêî èçîáùî ñå å íàäÿâàë. Ïî-âåðîÿòíî ìè ñå ñòðóâà, ÷å è äà áå òóê, èçáîðúò ïàê ùåøå äà ÷àêà òåá. Òàêàâà å ñúäáàòà òè.
Ôðîäî íå îòãîâîðè âåäíàãà. Ïîñëå áàâíî èçðå÷å:
- Çíàì, ÷å òðÿáâà äà áúðçàìå, àëà íå ìîãà äà ðåøà. Òîâàðúò å òåæúê. Äàéòå ìè îùå ÷àñ è òîãàâà ùå ãîâîðÿ. Îñòàâåòå ìå ñàì! 
Àðàãîðí ãî èçãëåäà ñ äðóæåñêà æàë.
- Ìíîãî äîáðå, Ôðîäî, ñèíå Äðîãîâ - êàçà òîé. - Ùå èìàø ÷àñ è ùå áúäåø ñàì. Íèå ùå îñòàíåì òóê. Íî íå îòèâàé äàëå÷å, îòêúäåòî íå áè ìîãúë äà íè èçâèêàø.
Ôðîäî ïîñåäÿ ñ íàâåäåíà ãëàâà. Ñàì, êîéòî íàáëþäàâàøå ãîñïîäàðÿ ñè çàãðèæåíî, ïîêëàòè ãëàâà è ïðîìúðìîðè:
- Âñè÷êî å ÿñíî êàòî áÿë äåí, íî íå òè å ðàáîòà äà ñå áúðêàø ñåãà, Ñàì Ìàéòàïåð.
Ñëåä ìàëêî Ôðîäî ñå íàäèãíà è ñå îòäàëå÷è; Ñàì çàáåëÿçà, ÷å äîêàòî äðóãèòå ñå óäúðæàõà è íå ïîãëåæäàõà êúì íåãî, âçîðúò íà Áîðîìèð íàïðåãíàòî ñëåäåøå Ôðîäî, äîêàòî ñå èçãóáè ñðåä äúðâåòàòà â ïîäíîæèåòî íà Àìîí Õåí.
Áðîäåéêè îòíà÷àëî áåçöåëíî èç ãîðàòà, Ôðîäî óñåòè, ÷å êðàêàòà ìó ãî âîäÿò íàãîðå ïî ñêëîíîâåòå íà õúëìà. Îòêðè ïúòåêà - ïîëóèçòðèòè îñòàíêè îò äðåâåí ïúò. Íà ñòðúìíèòå ìåñòà áÿõà èçñå÷åíè êàìåííè ñòúïàëà, ñåãà èçðîíåíè, ïðîïóêàíè è ðàçöåïåíè îò äúðâåñíè êîðåíè. Èçâåñòíî âðåìå òîé ñå êàòåðè, áåç äà ñå èíòåðåñóâà íàêúäå îòèâà, äîêàòî äîñòèãíà òðåâèñòà ïëîùàäêà. Íàîêîëî ðàñòÿõà êàëèíè, à â ñðåäàòà èìàøå øèðîê ïëîñúê êàìúê. Îòêúì èçòîê âèñîêàòà ïîëÿíêà áå îòêðèòà è ñåãà ÿ èçïúëâàõà ïúðâèòå ñëúí÷åâè ëú÷è. Ôðîäî ñïðÿ è íàä îñòàíàëàòà äàëå÷å äîëó ðåêà ñå çàãëåäà êúì Òîë Áðàíäèð è êúì ïòèöèòå, êðúæàùè èç âúçäóøíàòà áåçäíà, êîÿòî ãî äåëåøå îò íåïðèñòúïíèÿ îñòðîâ. ×óâàøå ãëàñà íà Ðàóðîñ - ìîãúù ðåâ, ïðèìåñåí ñ äúëáîê, òðúïíåù áóìòåæ.
Ñåäíà íà êàìúêà, ïîäïðÿ áðàäà â øåïèòå ñè è ñå çàãëåäà íà èçòîê, àëà î÷èòå ìó íå âèæäàõà íèùî. Ïðåç óìà ìó ìèíàâàøå âñè÷êî, êîåòî áå ñòàíàëî, îòêàêòî Áèëáî íàïóñíà Ãðàôñòâîòî, ïðèïîìíÿøå ñè è îáìèñëÿøå âñÿêà äóìà íà Ãàíäàëô. Âðåìåòî òå÷åøå, à òîé âñå îùå íå ñòèãàøå äî ðåøåíèå.
Âíåçàïíî ñå ñåïíà îò ìèñëèòå - îáçå ãî ñòðàííîòî ÷óâñòâî, ÷å îòçàä èìà íÿêîé, ÷å ãî îãëåæäàò íåäðóæåëþáíè î÷è. Ñêî÷è è ñå îáúðíà, íî çà ñâîÿ èçíåíàäà âèäÿ ñàìî Áîðîìèð ñ óñìèõíàòî ëþáåçíî ëèöå.
- Áîÿõ ñå çà òåá, Ôðîäî - êàçà òîé è ïðèñòúïè íàïðåä. - Àêî Àðàãîðí å ïðàâ è íàáëèçî èìà îðêè, òîãàâà íèêîé îò íàñ íå áè òðÿáâàëî äà áðîäè ñàì, íàé-ìàëêî òè - òîëêîâà íåùà çàâèñÿò îò òåá. À è ñúðöåòî ìè íåùî å íàòåæàëî. Ùîì ñúì òå íàìåðèë, ìîæå ëè äà ïîñòîÿ è äà ïîïðèêàçâàìå? Òîâà ùå ìå îáëåê÷è. Êúäåòî ñà ìíîçèíà, âñåêè ðàçãîâîð ñå ïðåâðúùà â áåçêîíå÷åí ñïîð. Íî äâàìèíà ìîæå áè ùå ñúóìåÿò äà îòêðèÿò ìúäðîñòòà.
- Ëþáåçåí ñè - îòâúðíà Ôðîäî. - Íî íå âÿðâàì ñëîâà äà ìè ïîìîãíàò. Çàùîòî çíàì êàêâî òðÿáâà äà íàïðàâÿ, íî ñå áîÿ äà ãî ñòîðÿ, Áîðîìèðå - áîÿ ñå.
Áîðîìèð ñòîåøå áåçìúëâíî. Åõòåøå âå÷íèÿò ðåâ íà Ðàóðîñ. Âÿòúðúò øåïíåøå â äúðâåñíèòå êëîíè. Ôðîäî ïîòðúïíà.
Èçâåäíúæ Áîðîìèð ïðåêðà÷è è ñåäíà äî íåãî.
- Ñèãóðåí ëè ñè, ÷å íå ñòðàäàø èçëèøíî? - çàïèòà òîé. - Èñêàì äà òè ïîìîãíà. Íóæåí òè å ñúâåò â òåæêèÿ èçáîð. Çàùî íå ïðèåìåø ìîÿ?
- Ìèñëÿ, ÷å âå÷å çíàì êàêúâ ñúâåò ùå ìè äàäåø, Áîðîìèðå - êàçà Ôðîäî. - È òîé áè èçãëåæäàë ìúäúð, àêî íå áå ïðåäóïðåæäåíèåòî íà ñúðöåòî ìè.
- Ïðåäóïðåæäåíèå? Ïðîòèâ êàêâî? - ðÿçêî çàïèòà Áîðîìèð.
- Ïðîòèâ îòñðî÷êèòå. Ïðîòèâ ïúòÿ, êîéòî èçãëåæäà ïî-ëåê. Ïðîòèâ îòêàçà îò òîâàðà, êîéòî ëåæè íà ïëåùèòå ìè. Ïðîòèâ... å, ùîì òðÿáâà äà ãî êàæà, ïðîòèâ âÿðàòà â ñèëàòà è âåðíîñòòà íà Ãîëåìèòå õîðà.
- Àëà ìàêàð è äà íå ñòå çíàåëè, òàçè ñèëà äúëãî çàùèòàâàøå äàëå÷íàòà âè ìàëêà äúðæàâèöà.
- Íå ñå ñúìíÿâàì â äîáëåñòòà íà òâîÿ íàðîä. Íî ñâåòúò ñå ïðîìåíÿ. Ñòåíèòå íà Ìèíàñ Òèðèò ìîæå äà ñà ÿêè, àëà òîâà íå ñòèãà. Àêî ðóõíàò - òîãàâà?
- Ùå ïàäíåì õðàáðî â áîÿ. Íî âñå îùå èìà íàäåæäà ñòåíèòå äà óñòîÿò.
- Íÿìà íàäåæäà, äîêàòî Ïðúñòåíúò ñúùåñòâóâà.
- À! Ïðúñòåíúò! - êàçà Áîðîìèð è î÷èòå ìó ñâåòíàõà. - Ïðúñòåíúò! Íå å ëè ñòðàííà ñúäáà äà ñå ìú÷èì îò òîëêîâà ñòðàõîâå è ñúìíåíèÿ çàðàäè òúé äðåáåí ïðåäìåò? Òúé äðåáåí! À àç ãî çúðíàõ ñàìî çà ìèã â Äîìà íà Åëðîíä. Íå ìîæå ëè ïàê äà ãî âèäÿ?
Ôðîäî âäèãíà î÷è. Ñúðöåòî ìó èçâåäíúæ èçñòèíà. Çàáåëÿçà ñòðàíåí áëÿñúê â ïîãëåäà íà Áîðîìèð, àëà ëèöåòî ìó áå âñå òúé ëþáåçíî è ïðèÿòåëñêî.
- Ïî-äîáðå äà ñòîè ñêðèò - îòâúðíà òîé.
- Êàêòî èñêàø. Íå ìå èíòåðåñóâà - êàçà Áîðîìèð. - Íÿìàì ëè ïðàâî ïîíå äà ãîâîðÿ çà íåãî? Òè, èçãëåæäà, íåïðåñòàííî ìèñëèø ñàìî çà ñèëàòà ìó â ðúöåòå íà Âðàãà - íå êàê ùå ñå èçïîëçóâà çà äîáðî, à ñàìî çà çëîòî. Ñâåòúò ñå ïðîìåíÿ, êàçâàø. Àêî íå èç÷åçíå Ïðúñòåíúò, Ìèíàñ Òèðèò ùå ðóõíå. Íî çàùî? Íåñúìíåíî, àêî Ïðúñòåíúò å ó Âðàãà. Íî çàùî, àêî òîé å ó íàñ?
- Íå áåøå ëè íà Ñúâåòà? - îòâúðíà Ôðîäî. - Çàùîòî íå ìîæåì äà ãî èçïîëçóâàìå è çàùîòî âñè÷êî, ñòîðåíî ñ íåãî, ñå ïðåâðúùà â çëî.
Áîðîìèð ñå èçïðàâè è íåòúðïåëèâî çàêðà÷è íàîêîëî.
- Ñàìî òîâà çíàåø - èçâèêà òîé. - Ãàíäàëô, Åëðîíä... âñè÷êè ñà òå íàó÷èëè äà ãî êàçâàø. Çà ñåáå ñè ìîæå è äà ñà ïðàâè. Òèÿ åëôè, ïîëóåëôè è âúëøåáíèöè íàâÿðíî áèõà ñå ïðîâàëèëè. Àëà ÷åñòî ñå ïèòàì äàëè ñà ìúäðè èëè ïðîñòî áîÿçëèâè. Âñåêè ñ îáè÷àèòå ñè. Íèùî íå ìîæå äà ïîêâàðè õîðàòà ñ ÷åñòíè ñúðöà. Íèå îò Ìèíàñ Òèðèò îñòàíàõìå ïðåäàíè ïðåç äúëãèòå ãîäèíè íà èçïèòàíèÿ. Íå æåëàåì ìîãúùåñòâîòî íà âåëèêèòå âúëøåáíèöè, èñêàìå ñàìî ñèëà, çà äà ñå çàùèòèì, ñèëà çà ïðàâîòî äåëî. È âèæ òè! Òúêìî êîãàòî ñå íóæäàåì, ñëó÷àÿò èçâåæäà íà áÿë ñâÿò Âñåâëàñòíèÿ Ïðúñòåí. Òîâà å äàð, êàçâàì àç, äàð çà âðàãîâåòå íà Ìîðäîð. Áåçóìèå å äà íå ãî èçïîëçóâàìå, äà íå îáúðíåì ñèëàòà íà Âðàãà ïðîòèâ ñàìèÿ íåãî. Áåçñòðàøíèòå, áåçìèëîñòíèòå, ñàìî òå ùå ïîñòèãíàò ïîáåäà. Êàêâî ëè íå áè ìîãúë äà èçâúðøè â òîçè ÷àñ åäèí âîèí, åäèí âåëèê âîäà÷? Êàêâî ëè íå áè ìîãúë äà èçâúðøè Àðàãîðí? Èëè àêî òîé îòêàæå, çàùî íå Áîðîìèð? Ïðúñòåíúò ùå ìè äàäå Ïîâåëèòåëíàòà ñèëà. Êàê áèõ ïîäãîíèë âîéñêèòå íà Ìîðäîð è âñè÷êè õîðà áèõà ñå ñáðàëè ïîä ìîåòî çíàìå!
Áîðîìèð êðà÷åøå íàïðåä-íàçàä è ãîâîðåøå âñå ïî-ñèëíî. Òîé ñÿêàø ïî÷òè áå çàáðàâèë çà Ôðîäî, à â ðå÷òà ìó ñå ìÿðêàõà êðåïîñòè, îðúæèÿ è âîåííè ñáîðîâå; òîé êðîåøå ïëàíîâå çà áúäíè âåëèêè ñúþçè è ñëàâíè ïîáåäè; ïîâàëÿøå Ìîðäîð è ñàì ñòàâàøå ìîãúù êðàë, áëàã è ìúäúð. Èçâåäíúæ ñïðÿ è ðàçìàõà ðúöå:
- È òå íè êàçâàò äà ãî çàõâúðëèì! - èçâèêà òîé. - Íå êàçâàì äà ãî óíèùîæèì. Òîâà áè - ìîãëî äà å äîáðî, àêî ðàçóìúò âèæäàøå íÿêàêâà íàäåæäà äà ãî ïîñòèãíåì. Íÿìà íàäåæäà. Åäèíñòâåíèÿò ïëàí, êîéòî íè ïðåäëàãàò, å íÿêàêúâ ñè ïîëóðúñò äà òðúãíå ñëåïåøêîì êúì Ìîðäîð è äà äàäå íà Âðàãà ÷óäåñíà âúçìîæíîñò äà ñè ãî âúçâúðíå. Áåçóìèå! Òè ñèãóðíî ãî ðàçáèðàø, ïðèÿòåëþ - äîáàâè òîé, îáðúùàéêè ñå èçâåäíúæ êúì Ôðîäî. - Êàçâàø, ÷å ñå áîèø. È íàé-õðàáðèòå áèõà òè ïðîñòèëè, àêî áå òúé. Íî íå ñå ëè áóíòóâà âñúùíîñò çäðàâèÿò òè ðàçóì?
- Íå, áîÿ ñå - êàçà Ôðîäî. - Ïðîñòî ñå áîÿ. Íî ñå ðàäâàì, ÷å òå ÷óõ äà ãîâîðèø îòêðèòî. Ñåãà ìèñëèòå ìè ñå ïðîÿñíèõà.
- Çíà÷è ùå äîéäåø â Ìèíàñ Òèðèò? - âèêíà Áîðîìèð. Î÷èòå ìó ãðåéíàõà, ëèöåòî ìó ïëàìíà îò ñòðàñò.
- Íå ìå ðàçáðà - êàçà Ôðîäî.
- Íî íàëè ùå äîéäåø, ïîíå çà ìàëêî? - íàñòîÿ Áîðîìèð. - Ìîÿò ãðàä âå÷å å íàáëèçî; îòòàì äî Ìîðäîð å ïî÷òè òîëêîâà ïúò, êîëêîòî è îòòóê. Äúëãî áðîäèõìå èç Ïóùèíàêà è ïðåäè äà ïîòåãëèø, òðÿáâà äà ÷óåø íîâèíè çà äåëàòà íà Âðàãà. Åëà ñ ìåí, Ôðîäî. Ùîì ùå òðúãâàø, íóæíà òè å ïî÷èâêà ïðåäè ðèñêîâàíèÿ ïîõîä.
Òîé äðóæåñêè ïîëîæè ðúêà âúðõó ðàìîòî íà õîáèòà, íî Ôðîäî óñåòè êàê äëàíòà ìó òðåïåðè îò ïîòèñíàòà âúçáóäà. Áúðçî îòñòúïè íàñòðàíè è òðåâîæíî îãëåäà åäðèÿ ÷îâåê, ïî÷òè äâîéíî ïî-âèñîê îò íåãî è ìíîãîêðàòíî ïî-ñèëåí.
- Çàùî ñè òîëêîâà íåäðóæåëþáåí? - çàïèòà Áîðîìèð. - Àç ñúì ÷åñòåí ìúæ, íå ñúì êðàäåö èëè ãðàáèòåë. Ïðúñòåíúò ìè òðÿáâà - çíàåø òîâà, íî òè äàâàì ÷åñòíà äóìà, ÷å íå æåëàÿ äà ãî çàäúðæà. Íÿìà ëè ïîíå äà ìå îñòàâèø äà èçïðîáâàì ïëàíà ñè? Äàé ìè Ïðúñòåíà íà çàåì!
- Íå! Íå! - èçâèêà Ôðîäî. - Ñúâåòúò íàðåäè àç äà ãî íîñÿ.
- Âðàãúò ùå íè ïîáåäè çàðàäè ãëóïîñò - êðåñíà Áîðîìèð. - Êàê ìå ÿäîñâàø! Ãëóïàê! Óïîðèò ãëóïàê! Äîáðîâîëíî áÿãàø êúì ñìúðòòà è ïðîâàëÿø äåëîòî íè. Àêî íÿêîè ñðåä ïðîñòîñìúðòíèòå èìàò ïðàâî íàä Ïðúñòåíà, òîâà ñà õîðàòà îò Íóìåíîð, à íå ïîëóðúñòîâåòå. Ñàìî íåùàñòíàòà ñëó÷àéíîñò ãî å ïîñòàâèëà â ðúöåòå òè. Òîé áè ìîãúë äà áúäå ìîé. Ìîé ùå áúäå. Äàé ìè ãî!
Áåç äà îòãîâîðè, Ôðîäî ñå îòäðúïíà, äîêàòî ãîëåìèÿò ïëîñúê êàìúê îñòàíà ïîìåæäó èì.
- Õàéäå, õàéäå, ïðèÿòåëþ! - êàçà Áîðîìèð ñ ïî-ìåê ãëàñ. - Çàùî äà íå ñå îòúðâåø îò íåãî? Çàùî äà íå ñå îñâîáîäèø îò ñúìíåíèÿ è ñòðàõ? Àêî èñêàø, ìîæåø äà ñòîâàðèø âèíàòà âúðõó ìåí. Ìîæåø äà êàæåø, ÷å ñúì áèë ìíîãî ñèëåí è ñúì ãî îòíåë ïðîòèâ âîëÿòà òè. Çàùîòî àç ñúì ïðåêàëåíî ñèëåí çà òåá, ïîëóðúñò - èçâèêà òîé; èçâåäíúæ ñêî÷è íàä êàìúêà è ñå õâúðëè âúðõó Ôðîäî. Êðàñèâîòî ìó ëþáåçíî ëèöå áå îòâðàòèòåëíî èçìåíåíî; â î÷èòå ìó ïëàìòåøå ÿðîñò.
Ôðîäî ñå èçïëúçíà íàñòðàíè è ïàê ìèíà çàä ïðèêðèòèåòî íà êàìúêà. Ñàìî åäíî ìîæåøå äà ñòîðè - òðåïåðåéêè, òîé äðúïíà âåðèæêàòà íà Ïðúñòåíà è áúðçî ãî íàäÿíà íà ïðúñòà ñè â ìèãà, êîãàòî Áîðîìèð îòíîâî ñêî÷è êúì íåãî. ×îâåêúò àõíà, ñïðÿ, çàìàÿíî ñå âãëåäà â ïóñòîòàòà, ñåòíå áÿñíî çàòúð÷à íàîêîëî, òúðñåéêè íàñàì-íàòàì ñðåä ñêàëèòå è äúðâåòàòà.
- Æàëúê ìîøåíèê! - èçðåâà òîé. - Ñàìî äà òå ñïèïàì! Ñåãà òå ðàçáðàõ. Èñêàø äà îòíåñåø Ïðúñòåíà íà Ñàóðîí è äà ïðîäàäåø âñè÷êè íè. Ñàìî èç÷àêâàøå âúçìîæíîñò äà íè çàðåæåø â áåäà. Ïðîêëåò äà ñè òè è âñè÷êè ïîëóðúñòîâå, ñìúðò è ìðàê çà âàñ!
Êðàêúò ìó ñå çàêà÷è çà êàìúê è òîé ñå ïðîñíà ïî î÷è. Äúëãî ëåæà íåïîäâèæåí, ñÿêàø ïîðàçåí îò ñîáñòâåíîòî ñè ïðîêëÿòèå; ïîñëå èçâåäíúæ çàïëàêà.
Íàäèãíà ñå, èçáúðñà ñ äëàí ñúëçèòå îò î÷èòå ñè è èçâèêà:
- Êàêâî êàçàõ? Êàêâî íàïðàâèõ? Ôðîäî, Ôðîäî! Âúðíè ñå! Áÿõ îáåçóìÿë, íî âñè÷êî ìèíà! Âúðíè ñå!
Íèêîé íå îòãîâîðè. Ôðîäî äîðè íå ÷ó âèêîâåòå ìó. Òîé âå÷å áå íàäàëå÷ è ñëåïåøêîì ïîäñêà÷àøå ïî ïúòåêàòà êúì âúðõà. Ðàçòúðñâàõà ãî óæàñ è ñêðúá, ïðåä ìèñëåíèÿ ìó âçîð îùå ñå ìÿðêàøå áåçóìíî ÿðîñòíîòî ëèöå íà Áîðîìèð ñ ïëàìíàëè î÷è.
Ñêîðî èçëåçå ñàì íà âúðõà íà Àìîí Õåí è ñïðÿ çàäúõàí. Ñÿêàø ïðåç ìúãëà âèäÿ øèðîê ïëîñúê êðúã, ïîêðèò ñ ãðàìàäíè ïëî÷è; â ñðåäàòà âúðõó ÷åòèðè ãðàâèðàíè êîëîíè ñå èçäèãàøå âèñîê òðîí, äî êîéòî ñå ñòèãàøå ïî äúëãà ñòúëáà. Èçêà÷è ñå íàãîðå è ñåäíà íà äðåâíîòî êàìåííî êðåñëî, òðúïíåéêè êàòî èçãóáåíî äåòå, êîåòî ñå å èçêàòåðèëî íà òðîíà íà ïëàíèíñêèòå êðàëå.
Îòíà÷àëî íå âèäÿ ïî÷òè íèùî. Êàòî ÷å áå ïîïàäíàë â ìúãëèâ ñâÿò, êúäåòî èìàøå ñàìî ñåíêè - Ïðúñòåíúò áå íà ðúêàòà ìó. Ïîñëå òóê-òàì ìúãëàòà îòñòúïè è òîé çúðíà ìíîæåñòâî âèäåíèÿ - äðåáíè è ÿñíè, ñÿêàø íà äëàí ïðåä î÷èòå ìó, è âñå ïàê äàëå÷íè. Íÿìàøå çâóê, ñàìî ÿðêè æèâè îáðàçè. Ñâåòúò èçãëåæäàøå ñìàëåí è áåçìúëâåí. Ôðîäî ñåäåøå íà Òðîíà íà Ïîãëåäà íàä Àìîí Õåí, Õúëìà íà Îêîòî, êàêòî ãî íàðè÷àõà õîðàòà îò Íóìåíîð. Íà èçòîê âèæäàøå ïðîñòîðíè íåèçñëåäâàíè çåìè, áåçèìåííè ðàâíèíè è íåèçáðîäíè ãîðè. Ïîãëåäíà íà ñåâåð è Âåëèêàòà ðåêà ñå ïðîñòðÿ êàòî ïàíäåëêà ïîä íåãî, Ìúãëèâèòå ïëàíèíè ñòúð÷àõà äðåáíè è òâúðäè êàòî ñòðîøåíè çúáè. Ïîãëåäíà íà çàïàä è âèäÿ íåîáÿòíèòå ïàñèùà íà Ðîõàí; çàä òÿõ êàòî ÷åðåí øèï ñå èçäèãàøå Îðòàíê, êóëàòà íà Èñåíãàðä. Ïîãëåäíà íà þã - ïîä ñàìèòå ìó íîçå Âåëèêàòà ðåêà ñå êúäðåøå êàòî ïîëèòíàëà âúëíà è ðóõâàøå â ïåíåñòàòà áåçäíà íà âîäîïàäà Ðàóðîñ; èñêðÿùà äúãà òàíöóâàøå íàä äèìÿùàòà ìúãëà. Âèäÿ è Åòèð Àíäóèí, âåëè÷åñòâåíàòà äåëòà íà Ðåêàòà, ñ áåçáðîé ìîðñêè ïòèöè, êðúæàùè êàòî áÿë ïðàõ â ñëúí÷åâèòå ëú÷è, à ïîä òÿõ áåçêîíå÷íèòå òàëàçè íà ñðåáðèñòî-çåëåíîòî ìîðå.
Íî íàêúäåòî è äà ïîãëåäíåøå, âèæäàøå ïðèçíàöèòå íà âîéíàòà. Ìúãëèâèòå ïëàíèíè ãúìæàõà êàòî ìðàâóíÿöè - îðêè èçëèçàõà îò õèëÿäè äóïêè. Ïîä êëîíèòå íà Ìðàêîëåñ õîðà è åëôè ñå áèåõà íà æèâîò è ñìúðò ñ õèùíè çâåðîâå. Çåìÿòà íà Áåîðíèíãèòå ãîðåøå; îáëàê âèñåøå íàä Ìîðèÿ; äèì ñå èçäèãàøå îò ãðàíèöèòå íà Ëîðèåí.
Êîííèöè ïðåïóñêàõà ïî òðåâàòà íà Ðîõàí âúëöè èçñêà÷àõà îò Èñåíãàðä. Îò ïðèñòàíèùàòà íà Õàðàä ïîòåãëÿõà áîéíè êîðàáè; îò èçòîê íåïðåñòàííî èäåõà õîðà - ìå÷îíîñöè, êîïèåíîñöè, êîííè ñòðåëöè, êîëåñíèöè íà âîæäîâå è òîâàðíè êàðóöè. Ðàçäâèæâàøå ñå öÿëîòî âîéíñòâî íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë. Ïîñëå, ïîãëåæäàéêè ïàê íà þã, òîé ñúçðÿ Ìèíàñ Òèðèò. Äàëå÷åí è êðàñèâ èçãëåæäàøå ãðàäúò - ñ áåëè ñòåíè, ñ ìíîæåñòâî êóëè, ãîðä è ÷èñò íà ïëàíèíñêèÿ ñè òðîí; ñòîìàíà áëåñòåøå ïî áîéíèöèòå ìó, ôëàãîâå ïúñòðååõà ïî êóëèòå. Íàäåæäà òðåïíà â ñúðöåòî íà Ôðîäî. Àëà ñðåùó Ìèíàñ Òèðèò áå çàñòàíàëà äðóãà êðåïîñò, ïî-ãðàìàäíà è ïî-ìîãúùà. Ïîãëåäúò ìó íåîõîòíî ñå îòïðàâè íàòàì, íà èçòîê. Ìèíà íàä ðóõíàëèòå ìîñòîâå íà Îñãèëèàò, íàä îçúáåíèòå ïîðòè íà Ìèíàñ Ìîðãóë, íàä ïúëíèòå ñ ïðèçðàöè Ïëàíèíè è ñå âçðÿ êúì Ãîðãîðîò, äîëèíàòà íà óæàñà â ñòðàíàòà Ìîðäîð. Ìðàê òåãíåøå òàì ïîä ÿñíîòî Ñëúíöå. Îãúí ïëàìòåøå ñðåä ïóøåêà. Âúðõúò íà Ñúäáàòà ãîðåøå ïîä îãðîìíè çëîâîííè îáëàöè. È íàé-ñåòíå âçîðúò ìó ñïðÿ - ñòåíà íàä ñòåíà, áîéíèöà íàä áîéíèöà, ÷åðíà, íåèçìåðèìî ìîãúùà, æåëÿçíà ïëàíèíà, ñòîìàíåíà ïîðòà, åëìàçíà êóëà, ñúçðÿ ÿ - Áàðàä-äóð, Êðåïîñòòà íà Ñàóðîí. Íàäåæäàòà ìó èçãàñíà.
È èçâåäíúæ óñåòè Îêîòî. Â ×åðíàòà êóëà èìàøå íåäðåìåùî îêî. Çíàåøå, ÷å òî å äîëîâèëî ïîãëåäà ìó. Íåóäúðæèìà, ñâèðåïà âîëÿ èìàøå òàì. Òî ñå óñòðåìè êúì íåãî; óñåòè ãî ïî÷òè êàòî òúðñåù ïðúñò. Ñúâñåì ñêîðî òî ùåøå äà ãî ïðèêîâå, äà ðàçáåðå òî÷íî êúäå ñå íàìèðà. Åòî, äîêîñíà Àìîí Ëàâ. Âçðÿ ñå â Òîë Áðàíäèð... òîé ñêî÷è îò òðîíà ñãóøè ñå, ïðèêðèë ãëàâà ñúñ ñèâàòà ñè êà÷óëêà.
×ó ñîáñòâåíèÿ ñè ãëàñ äà êðåùè: Íèêîãà, íèêîãà! Èëè ìîæå áè: Íàèñòèíà èäà, èäà êúì òåá! Íå çíàåøå. Ïîñëå êàòî ìúëíèÿ îò íÿêàêâî äðóãî ìîãúùî ìÿñòî â ãëàâàòà ìó íàõëó íîâà ìèñúë: Ñâàëè ãî! Ñâàëè ãî! Áåçóìåöî, ñâàëè ãî! Ñâàëè Ïðúñòåíà!
Äâåòå ñèëè ñå áîðåõà â íåãî. Óâèñíàë çà ìèã â ñúâúðøåíî ðàâíîâåñèå ìåæäó ïðîíèçâàùèòå èì îñòðèåòà, òîé ñå ñãúð÷è îò áîëêà. Âíåçàïíî îòíîâî ñå îñúçíà. Íå Ãëàñúò, íå Îêîòî, à Ôðîäî - ñâîáîäåí äà èçáèðà è ñàìî ñ åäèí-åäèíñòâåí ìèã, çà äà ãî ñòîðè. Òîé ñâàëè Ïðúñòåíà îò ðúêàòà ñè. Áå êîëåíè÷èë ïîä ÿñíîòî ñëúíöå ïðåä âèñîêèÿ òðîí. Ñÿêàø ÷åðíà ñÿíêà ìèíà êàòî ðúêà íàä íåãî; òÿ íå óëó÷è Àìîí Õåí, ïðîòåãíà ñå íà çàïàä è ñå ðàçñåÿ. À ïîñëå öÿëîòî íåáå áå ÷èñòî è ñèíüî è ïî âñÿêî äúðâî ïååõà ïòèöè.
Ôðîäî ñå èçïðàâè íà êðàêà. Èçïúëâàøå ãî òåæêà óìîðà, íî âîëÿòà ìó áå òâúðäà è ñúðöåòî ìó ëåêî. Ñàì ñè çàãîâîðè íà ãëàñ:
- Ñåãà ùå ñòîðÿ êàêâîòî òðÿáâà. Ïîíå åäíî å ÿñíî: çëîòî íà Ïðúñòåíà âå÷å ðàçÿæäà äîðè Îòðÿäà è òðÿáâà äà ãî îòêúñíà îò òÿõ, ïðåäè äà å ñòîðèë íåùî ïî-ëîøî. Ùå òðúãíà ñàì. Íà åäíè íå ìîãà äà âÿðâàì, à òèÿ, íà êîèòî ìîãà äà ñå äîâåðÿ, ñà ìè ïðåêàëåíî ñêúïè -ãîðêèÿò ñòàð Ñàì, Ìåðè è Ïèïèí. Áúðçîõîä ñúùî - ñúðöåòî ìó êîïíåå çà Ìèíàñ Òèðèò è òàì ùå å ïî-íóæåí ñåãà, êîãàòî Áîðîìèð ñå ïîääàäå íà çëîòî. Ùå òðúãíà ñàì. Âåäíàãà.
Òîé áúðçî ñå ñïóñíà ïî ïúòåêàòà äî ïîëÿíêàòà, êúäåòî ãî áå çàâàðèë Áîðîìèð. Òàì ñïðÿ è ñå îñëóøà. Ñòîðè ìó ñå, ÷å ÷óâà âèêîâå íÿêúäå äîëó, èç êðàéáðåæíèòå ãîðè.
- Íàâÿðíî ìå òúðñÿò - ðå÷å ñè òîé. - Ïèòàì ñå êîëêî ëè ñúì îòñúñòâóâàë. Ñèãóðíî ÷àñîâå. - Òîé ñå ïîêîëåáà, ïîñëå ïðîìúðìîðè: - Êàêâî ìîãà äà íàïðàâÿ? Òðÿáâà äà òðúãíà ñåãà èëè íèêîãà. Âòîðà âúçìîæíîñò íÿìà äà èìàì. Íåïîíîñèìî å äà ãè íàïóñíà òàêà, áåç íèêàêâî îáÿñíåíèå. Íî òå ñèãóðíî ùå ðàçáåðàò. Ñàì ùå ðàçáåðå. Ïúê è êàêâî äðóãî ìîãà äà íàïðàâÿ?
Òîé áàâíî èçìúêíà Ïðúñòåíà è îòíîâî ãî íàäÿíà. Èç÷åçíà è ñå ñïóñíà ïî õúëìà, ïî-òèõ îò øåïîòà íà âÿòúðà.
Äðóãàðèòå ìó äúëãî ñòîÿõà êðàé áðåãà. Èçâåñòíî âðåìå ìúë÷àõà è íåñïîêîéíî ñå âúðòÿõà íàîêîëî; ñåòíå íàñÿäàõà â êðúã è çàãîâîðèõà. Îò âðåìå íà âðåìå ñå ìú÷åõà äà ïðèêàçâàò çà äðóãè íåùà, çà äúëãèÿ ïúò è ìíîãîòî ïðèêëþ÷åíèÿ; ðàçïèòâàõà Àðàãîðí çà Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî è äðåâíàòà ìó èñòîðèÿ, çà îñòàíêèòå îò âåëèêèòå ìó äåëà, êîèòî îùå ëè÷àõà èç ñòðàííèòå ãðàíè÷íè îáëàñòè íà Åìèí Ìóèë - êàìåííèòå êðàëå, òðîíîâåòå Ëàâ è Õåí, îãðîìíàòà Ñòúëáà êðàé âîäîïàäà Ðàóðîñ. Íî ìèñëèòå è ñëîâàòà èì âñå ñå âðúùàõà êúì Ôðîäî è Ïðúñòåíà. Êàêâî ùåøå äà èçáåðå Ôðîäî? Çàùî ñå êîëåáàåøå?
- Ìèñëÿ, ÷å ñå ïèòà êîé ïúò å ïî-îò÷àÿí - êàçà Àðàãîðí. - È èìà çàùî. Çà Îòðÿäà ïúòÿò íà èçòîê ñåãà å ïî-áåçíàäåæäåí îò êîãàòî è äà áèëî, ñëåä êàòî ñìå ïðîñëåäåíè îò Àì-ãúë è ìîæåì äà ñå áîèì, ÷å òàéíàòà íà ïúòåøåñòâèåòî íè âå÷å å èçäàäåíà. Íî Ìèíàñ Òèðèò íå å ïî-áëèçî äî Îãúíÿ è äî óíèùîæàâàíåòî íà Òîâàðà. Áèõìå ìîãëè äà ñå çàäúðæèì òàì è õðàáðî äà ñå áîðèì, àëà íÿìà íàäåæäà Âëàäåòåëÿò Äåíåòîð è íåãîâèòå õîðà äà ïîñòèãíàò îíîâà, êîåòî äîðè Åëðîíä ïðèçíà, ÷å íå å ïî ñèëèòå ìó - çàâèíàãè äà ñêðèÿò Òîâàðà èëè äà îòáëúñíàò öÿëàòà ìîù íà Âðàãà, êîãàòî òîé äîéäå äà ãî âçåìå. Êîé ïúò áè èçáðàë íÿêîé îò íàñ íà ìÿñòîòî íà Ôðîäî? Íå çíàì. Ñåãà íàèñòèíà íàé-ìíîãî íè ëèïñâà Ãàíäàëô.
- Ãîðåñòíà å çàãóáàòà íè - êàçà Ëåãîëàñ. - È âñå ïàê òðÿáâà äà ðåøèì áåç íåãîâà ïîìîù. Çàùî äà íå èçáåðåì è òúé äà ïîìîãíåì íà Ôðîäî? Äà ãî ïîâèêàìå è äà ãëàñóâàìå! Àç ùå ãëàñóâàì çà Ìèíàñ Òèðèò.
- È àç - êàçà Ãèìëè. - Ðàçáèðà ñå, íèå áÿõìå èçïðàòåíè ñàìî äà ïîìàãàìå íà Íîñèòåëÿ ïî ïúòÿ - äîòàì, äîêúäåòî æåëàåì; íè êëåòâà, íè çàðúêà çàäúëæàâà íÿêîé îò íàñ äà äèðè Âúðõà íà Ñúäáàòà. Òåæêà áå çà ìåí ðàçäÿëàòà ñ Ëîòëîðèåí. Àëà äîéäîõ äîòóê è åòî êàêâî ùå êàæà: ñåãà, êîãàòî çàñòàâàìå ïðåä ñåòíèÿ èçáîð, çà ìåí å ÿñíî, ÷å íå ìîãà äà íàïóñíà Ôðîäî. Áèõ èçáðàë Ìèíàñ Òèðèò, íî àêî òîé ðåøè äðóãîÿ÷å, ùå ãî ïîñëåäâàì.
- È àç ùå òðúãíà ñ íåãî - êàçà Ëåãîëàñ. - Íå÷åñòíî áè áèëî ñåãà äà êàæà ñáîãîì.
- Íàèñòèíà áè áèëî ïðåäàòåëñòâî äà ãî èçîñòàâèì - êàçà Àðàãîðí. - Íî àêî òðúãíåì íà èçòîê, íå å íóæíî âñè÷êè äà òðúãâàìå ñ íåãî; äàæå ìèñëÿ, ÷å íå áèâà. Ðèñêúò å îò÷àÿí - êàêòî çà îñìèíà, òàêà è çà òðèìà, äâàìà èëè åäèí ñàìîòåí ïúòíèê. Àêî ìå îñòàâèòå äà èçáèðàì, áèõ ïîñî÷èë òðèìà ñïúòíèöè - Ñàì, êîéòî íå áè ìîãúë äðóãîÿ÷å, Ãèìëè è àç. Áîðîìèð ùå ñå âúðíå â ñâîÿ ãðàä, êúäåòî áàùà ìó è öåëèÿò íàðîä ñå íóæäàÿò îò íåãî; íàòàì áè òðÿáâàëî äà òðúãíàò è îñòàíàëèòå èëè ïîíå Ìåðèàäîê è Ïåðåãðèí, àêî Ëåãîëàñ íå èñêà äà íè íàïóñíå.
- Òàÿ íÿìà äà ñòàíå! - âèêíà Ìåðè. - Íå ìîæåì äà îñòàâèì Ôðîäî! Ïèïèí è àç âèíàãè ñìå èìàëè íàìåðåíèå äà âúðâèì ñ íåãî, êúäåòî è äà îòèäå, è îùå íå ñìå ñå îòêàçàëè. Äîñåãà íå ðàçáèðàõìå êàêâî çíà÷è òîâà. Äàëå÷ îòòóê, â Ãðàôñòâîòî èëè Ëîìèäîë, íåùàòà èçãëåæäàõà äðóãîÿ÷å. Áåçóìíî è æåñòîêî áè áèëî äà ïóñíåì Ôðîäî â Ìîðäîð. Çàùî äà íå ãî ñïðåì?
- Òðÿáâà äà ãî ñïðåì - êàçà Ïèïèí. - Òî÷íî îò òîâà ñå áîè òîé, ñèãóðåí ñúì. Çíàå, ÷å íÿìà äà ñå ñúãëàñèì äà òðúãíå íà èçòîê. È íå ìó õàðåñâà ìèñúëòà äà ïîêàíè ñúñ ñåáå íÿêîé îò íàñ, ãîðêèÿò. Ïðåäñòàâåòå ñè: äà òðúãíå ñàì êúì Ìîðäîð! - Ïèïèí ïîòðúïíà. - Íî ìèëèÿò ñìåøåí ñòàð õîáèò áè òðÿáâàëî äà çíàå, ÷å íå å íóæíî äà íè êàíè. Áè òðÿáâàëî äà çíàå, ÷å àêî íå ìîæåì äà ãî ñïðåì, òî ïîíå íÿìà äà ãî èçîñòàâèì.
- Äà ìå ïðîùàâàòå - êàçà Ñàì. - Ìèñëÿ, ÷å èçîáùî íå ðàçáèðàòå ãîñïîäàðÿ ìè. Òîé íå ñå êîëåáàå íàêúäå äà òðúãíå. Åñòåñòâåíî, íå! Ïúê è êàêâà ïîëçà îò Ìèíàñ Òèðèò? Çà íåãî, èñêàì äà êàæà, äà ìå ïðîùàâàòå, ãîñïîäèí Áîðîìèð - äîáàâè òîé è ñå îáúðíà.
Åäâà òîãàâà îòêðèõà, ÷å Áîðîìèð, êîéòî îòíà÷àëî ñåäåøå áåçìúëâíî èçâúí êðúãà, ñåãà å èç÷åçíàë.
-Àìà êúäå å îòèøúë? - ðàçòðåâîæåíî èçâèêà Ñàì. - Íàïîñëåäúê ìè èçãëåæäàøå ìàëêî ñòðàíåí. Íî, òàêà èëè èíà÷å, òîÿ âúïðîñ íå ãî çàñÿãà. Êàêòî âèíàãè êàçâàøå, òîé ñè îòèâà ó äîìà; íå ìîæåì äà ãî îñúæäàìå. Íî ãîñïîäèí Ôðîäî çíàå, ÷å òðÿáâà äà íàìåðè Ïóêíàòèíèòå íà Ñúäáàòà, àêî ìîæå. Ñàìî ÷å ñå áîè. Ñåãà, êîãàòî îïðÿ íîæà â êîêàëà, òîé å íàïðàâî óæàñåí. Òîâà ãî ìú÷è. Ðàçáèðà ñå, òîé ïîíàó÷è òóé-îíóé, òúé äà ñå êàæå - à è âñè÷êè íèå, - îòêàêòî íàïóñíàõìå ðîäíèÿ êðàé, èíà÷å ùåøå òúé äà ñå èçïëàøè, ÷å äà çàïîêèòè Ïðúñòåíà â Ðåêàòà è äà ñè ïëþå íà ïåòèòå. Íî âñå îùå ïðåêàëåíî ñå ñòðàõóâà, çà äà ïîòåãëè. È íå ñå òðåâîæè çà íàñ äàëè ùå òðúãíåì ñ íåãî, èëè íå. Çíàå, ÷å ñìå ãîòîâè. È òîâà å äðóãîòî, êîåòî ãî áåçïîêîè. Àêî ñå íàâèå äà ïîòåãëè, ùå èñêà äà å ñàì. Ïîìíåòå ìè äóìàòà! Ãîëåìè ðàçïðàâèè ùå ïàäíàò, êàòî ñå âúðíå. Çàùîòî òîé ùå ñå íàâèå ÿêî èëè èìåòî ìó íÿìà äà å Òîðáèíñ.
- Âÿðâàì, ÷å ãîâîðèø ïî-ìúäðî îò âñè÷êè íàñ, Ñàì - êàçà Àðàãîðí. - È êàêâî äà ïðàâèì, àêî ñå îêàæåø ïðàâ?
- Äà ãî ñïðåì! Äà íå ãî ïóñêàìå! - âèêíà Ïèïèí.
- Äàëè? - ïðîìúëâè Àðàãîðí. - Òîé å Íîñèòåëÿò è ñúäáàòà íà Òîâàðà òåãíå íà ïëåùèòå ìó. Íå ìèñëÿ, ÷å èìàìå âëàñò äà ãî òëàñêàìå â åäíà èëè äðóãà ïîñîêà. À è íå ìèñëÿ, ÷å ùå óñïååì, àêî îïèòàìå. Äðóãè, äàëå÷ ïî-ìîãúùè ñèëè ñå íàìåñâàò òóê.
- Å, ùå ìè ñå Ôðîäî äà ñå „íàâèå", äà ñå âúðíå è äà ïðèêëþ÷âàìå - êàçà Ïèïèí. - Òîâà ÷àêàíå å óæàñíî! Âðåìåòî ñèãóðíî å ñâúðøèëî?
- Äà - êàçà Àðàãîðí - ×àñúò îòäàâíà îòìèíà. Íàáëèæàâà ïëàäíå. Òðÿáâà äà ãî ïîâèêàìå.
Â òîçè ìèã ñå ïîÿâè Áîðîìèð. Òîé èçëåçå îò ãîðè÷êàòà è áåçìúëâíî çàêðà÷è êúì òÿõ. Ëèöåòî ìó èçãëåæäàøå ñòðîãî è ïå÷àëíî. Ñïðÿ, ñÿêàø áðîåøå ïðèñúñòâóâàùèòå, ïîñëå ñåäíà íàñòðàíà, çàáèë ïîãëåä â çåìÿòà.
- Êúäå áåøå, Áîðîìèðå? - çàïèòà Àðàãîðí. - Âèäÿ ëè Ôðîäî? 
Áîðèìèð ñå ïîêîëåáà çà ñåêóíäà.
- È äà, è íå - áàâíî îòâúðíà òîé. - Äà, íàìåðèõ ãî ìàëêî ïî-ãîðå îò õúëìà è ðàçãîâàðÿõìå. Óâåùàâàõ ãî äà òðúãíå êúì Ìèíàñ Òèðèò, à íå íà èçòîê. ßäîñàõ ñå è òîé ìå íàïóñíà. Èç÷åçíà. Íèêîãà íå áÿõ âèæäàë ïîäîáíî íåùî, ìàêàð äà ñúì ãî ÷óâàë â ïðèêàçêèòå. Ñèãóðíî å íàäÿíàë Ïðúñòåíà. Ïîâå÷å íå ìîæàõ äà ãî íàìåðÿ. Ìèñëåõ, ÷å ùå ñå âúðíå ïðè âàñ.
- Ñàìî òîâà ëè èìàø äà êàæåø? - çàïèòà Àðàãîðí, ãëåäàéêè Áîðîìèð òâúðäî è íå ìíîãî ëþáåçíî.
- Äà - îòâúðíà òîé. - Çàñåãà íÿìà äà êàæà ïîâå÷å.
- Ëîøà ðàáîòà! - âèêíà Ñàì è ñêî÷è íà êðàêà. - Íå çíàì êàêâî å çàìèñëèë òîÿ Ãîëÿì ÷îâåê. Çàùî ùå íàäÿâà ãîñïîäèí Ôðîäî îíîâà ÷óäî? Íå áèâàøå äà ãî ïðàâè; è àêî ãî å ñòîðèë, åäèí ãîñïîä çíàå êàêâî ìîæå äà ñå å ñëó÷èëî!
- Íî òîé íÿìà äà ãî íîñè äúëãî - êàçà Ìåðè. - Ñàìî äîêàòî ñå îòúðâå îò íåêàíåíèÿ ãîñò, êàêòî ïðàâåøå Áèëáî.
- Íî êúäå å îòèøúë? Êúäå å? - èçâèêà Ïèïèí. - Âå÷å îò âåêîâå ãî íÿìà.
- Êîãà âèäÿ Ôðîäî çà ïîñëåäåí ïúò, Áîðîìèðå? - çàïèòà Àðàãîðí.
- Ïðåäè ïîëîâèí ÷àñ ìîæå áè - îòâúðíà òîé. - À ìîæå è ÷àñ äà å. Ñëåä òîâà ïîáðîäèõ ìàëêî. Íå çíàì! Íå çíàì!
Òîé ñòèñíà ãëàâàòà ñè ñ äâå ðúöå, ñåäíàë ïðåãúðáåí ñÿêàø îò ñêðúá.
- Öÿë ÷àñ, îòêàêòî å èç÷åçíàë! - èçêðåùÿ Ñàì. - Òðÿáâà âåäíàãà äà ãî íàìåðèì. Õàéäå!
- ×àêàéòå ìàëêî! - âèêíà Àðàãîðí. - Òðÿáâà äà ñå ðàçäåëèì ïî äâîéêè è äà óãîâîðèì... õåé, ñòîéòå! ×àêàéòå!
Áåçïîëåçíî. Íå ìó îáðúùàõà âíèìàíèå. Ñàì õóêíà ïðúâ. Ìåðè è Ïèïèí ãî ïîñëåäâàõà è âå÷å èç÷åçâàõà íà çàïàä, ñðåä êðàéáðåæíèòå äúðâåòà, êðåùåéêè: „Ôðîäî! Ôðîäî!" ñ ÿñíè, ïðîíèçèòåëíè õîáèòîâè ãëàñîâå. Ëåãîëàñ è Ãèìëè ñúùî áÿãàõà. Êàòî ÷å âíåçàïíà ïàíèêà èëè ëóäîñò áå âðúõëåòÿëà Îòðÿäà.
- Âñè÷êè ùå ñå ïðúñíåì è èçïîãóáèì - èçðúìæà Àðàãîðí. - Áîðîìèðå! Íå çíàì êàêâà ðîëÿ ñè èãðàë â òàÿ áåäà, íî ïîìîãíè ñåãà! Âúðâè ñëåä òèÿ äâàìà ìëàäè õîáèòè è àêî íå ìîæåø äà íàìåðèø Ôðîäî, ïîíå òÿõ îïàçè. Àêî ãî íàìåðèø èëè îòêðèåø ñëåäèòå ìó, âúðíè ñå òóê. Àç ñêîðî ùå äîéäà.
Ñ áúðç áÿã Àðàãîðí ñå óñòðåìè ïî äèðèòå íà Ñàì. Íàñòèãíà ãî äîñàìè ïîëÿíêàòà ñ êàëèíèòå äà áúõòè íàãîðå è çàäúõàíî äà çîâå: „Ôðîäî!"
- Åëà ñ ìåí, Ñàì - êàçà òîé. - Íèêîé îò íàñ íå áèâà äà îñòàâà ñàìè÷úê. Óñåùàì ãî. Àç îòèâàì êúì âúðõà, êúì Òðîíà íà Àìîí Õåí äà âèäÿ êàêâîòî ìîãà. È ãëåäàé! Ïðàâèëíî ïðåäñêàçâàøå ñúðöåòî ìè, Ôðîäî å ìèíàë îòòóê. Ñëåäâàé ìå è ñè îòâàðÿé î÷èòå!
Òîé ñå âòóðíà íàãîðå ïî ïúòåêàòà. Ñàì ïîëàãàøå âñè÷êè óñèëèÿ, íî íå ìîæåøå äà ñå ìåðè ñ Áúðçîõîä Ñêèòàëåöà è ñêîðî èçîñòàíà. Íå ñëåä äúëãî Àðàãîðí èç÷åçíà íàïðåä. Ñàì ñïðÿ è èçïóõòÿ. Èçâåäíúæ ñå ïëåñíà ïî ÷åëîòî.
- Òïðó, Ñàì Ìàéòàïåð! - ãëàñíî èçðå÷å òîé. - Ìíîãî ñà òè êúñè êðàêàòà, òúé ÷å èçïîëçóâàé ãëàâàòà ñè! Äàé äà âèäèì ñåãà! Áîðîìèð íå ëúæå, òîâà íå ìó å â õàðàêòåðà, îáà÷å íå íè êàçà âñè÷êî. Íåùî å èçïëàøèëî äî ñìúðò ãîñïîäèí Ôðîäî. Òîé èçâåäíúæ ñå å íàâèë êîëêîòî ìó òðÿáâàøå. Íàé-ñåòíå å ðåøèë... äà òðúãíå. Íàêúäå? Íà èçòîê. Íî íå áåç Ñàì? Äà, äîðè áåç ñâîÿ Ñàì. Òîâà å áåçìèëîñòíî, æåñòîêî!
Ñàì èçáúðñà ñ ðúêà ñúëçèòå îò î÷èòå ñè è ïðîìúðìîðè:
- Äðúæ ñå, Ìàéòàïåð! Ìèñëè, àêî ìîæåø! Òîé íå ìîæå äà ïðåëèòà ïðåç ðåêè è äà ñêà÷à ïî âîäîïàäè. Íÿìà áàãàæ. Çíà÷è òðÿáâà äà ñå âúðíå êúì ëîäêèòå. Êúì ëîäêèòå, Ñàì, êàòî ñâåòêàâèöà!
Ñàì ñå îáúðíà è õóêíà íàäîëó ïî ïúòåêàòà. Ïàäíà è ñè ðàçðàíè êîëåíåòå. Ñòàíà è ïðîäúëæè äà òè÷à. Ñòèãíà äî êðàÿ íà êðàéáðåæíàòà ìîðàâà Ïàðò Ãàëåí, êúäåòî ëîäêèòå áÿõà èçòåãëåíè íà ñóøà. Òóê íÿìàøå íèêîé. Îòçàä èç ãîðàòà êàòî ÷å ñå ðàçäàäîõà âèêîâå, íî òîé íå èì îáúðíà âíèìàíèå. Çà ìèã áå ñïðÿë êàòî çàêîâàí, îêîêîðåí è ñúñ çÿïíàëà óñòà. Åäíà ëîäêà ñàìà ñå âëà÷åøå íàäîëó ïî áðåãà. Ñ âèê Ñàì ñå âòóðíà ïðåç òðåâàòà. Ëîäêàòà ñå ïëúçíà âúâ âîäàòà.
- Èäâàì, ãîñïîäèí Ôðîäî! - èçêðåùÿ Ñàì è ñå õâúðëè îò áðåãà, ãîòîâ äà ñå âêîï÷è â ïîòåãëÿùàòà ëîäêà. Íå ìó äîñòèãíàõà ïåò ïåäè. Ñ âèê è ïëÿñúê ñå ïðîñíà ïî êîðåì ñðåä äúëáîêàòà áúðçà âîäà. Áúëáóêàéêè, ïîòúíà íàäîëó è Ðåêàòà ñå ñêëîïè íàä êúäðàâàòà ìó ãëàâà.
Îò ïðàçíàòà ëîäêà äîëåòÿ ñëèñàíî âúçêëèöàíèå. Åäíî âåñëî ñå ðàçìàõà è ëîäêàòà çàâè íàçàä. Ôðîäî ïðèñòèãíà òúêìî íàâðåìå, çà äà ñãðàá÷è Ñàì çà êîñàòà, êîãàòî èçïëóâà, ïóñêàéêè ìåõóðè è ïëÿñêàéêè ñ ðúöå. Îò êðúãëèòå ìó êàôÿâè î÷è íàäíè÷àøå ñòðàõúò.
- Èçìúêíà ñå, Ñàì, ìîì÷åòî ìè! - êàçà Ôðîäî. - Äðúæ ñå ñåãà çà ðúêàòà ìè!
- Ñïàñåòå ìå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - èçïúøêà Ñàì. - Óäàðèõ ñå. Íå âèæäàì ðúêàòà âè.
- Åòî ÿ. Íå ñòèñêàé, ìîì÷å! Íÿìà äà òå èçòúðâà. Äðúæ ñå íàä âîäàòà è íå ðèïàé, ÷å ùå îáúðíåø ëîäêàòà. Õàéäå ñåãà, õâàíè ñå çà áîðäà è ìå îñòàâè äà ãðåáà!
Ñ íÿêîëêî çàìàõà Ôðîäî âúðíà ëîäêàòà êúì áðåãà è Ñàì óñïÿ äà èçïúëçè, ìîêúð êàòî ìèøêà. Ôðîäî ñâàëè ïðúñòåíà è îòíîâî ñòúïè íà ñóøàòà.
- Òè ñè íàé-ëîøèÿò îò âñè÷êè ïðîêëåòè äîñàäíèöè, Ñàì! - êàçà òîé.
- O, ãîñïîäèí Ôðîäî, òîâà å æåñòîêî! - îòâúðíà ðàçòðåïåðàíèÿò Ñàì. - Æåñòîêî å äà ñå ìú÷èòå äà òðúãíåòå áåç ìåí è ïðî÷èå. Àêî íå ñå áÿõ äîñåòèë, êúäå ùÿõòå äà ñòå ñåãà?
- Ñïîêîéíî íà ïúò.
- Ñïîêîéíî! - âúçêëèêíà Ñàì. - Ñàìè÷úê è áåç ìåí äà âè ïîìàãàì? Íå áèõ ãî ïîíåñúë, íàïðàâî ùÿõ äà óìðà.
- Ùå ñè óìðåø, àêî òðúãíåø ñ ìåí, Ñàì - êàçà Ôðîäî, - è àç ïúê íå áèõ ïîíåñúë òîâà.
- Íå å òîëêîâà ñèãóðíî, êîëêîòî àêî ìå áÿõòå èçîñòàâèëè - çàÿâè Ñàì.
- Íî àç îòèâàì â Ìîðäîð.
- Ìíîãî äîáðå ãî çíàì, ãîñïîäèí Ôðîäî. Ðàçáèðà ñå, ÷å îòèâàòå. È àç èäâàì ñ âàñ.
- Õàéäå, Ñàì - êàçà Ôðîäî, - íå ìè ïðå÷è! Äðóãèòå âñåêè ìîìåíò ìîãàò äà ñå âúðíàò. Àêî ìå çàâàðÿò òóê, ùå òðÿáâà äà ñïîðÿ, äà îáÿñíÿâàì è âå÷å íÿìà äà èìàì íèòî ñìåëîñò, íèòî âúçìîæíîñò äà ñå èçìúêíà. Òðÿáâà äà òðúãíà âåäíàãà. Òîâà å åäèíñòâåíèÿò íà÷èí.
- Ðàçáèðà ñå, ÷å å òúé - îòâúðíà Ñàì. - Íî íå ñàì. Èäâàì è àç èëè íèêîé íÿìà äà òðúãíå. Ïúðâî ùå íàäóï÷à âñè÷êè ëîäêè.
Ôðîäî ñå ðàçñìÿ. Ñúðöåòî ìó òðåïíà îò âíåçàïíà òîïëèíà è ðàäîñò.
- Îñòàâè ïîíå åäíà - êàçà òîé. - Ùå íè ïîòðÿáâà. Íî íå ìîæåø äà äîéäåø òúé, áåç áàãàæ, áåç õðàíà, áåç íèùî.
- Ñàìî ìèíóòêà ïîñòîéòå è ùå ñè âçåìà íåùàòà! - ðàçâúëíóâàíî èçâèêà Ñàì. - Âñè÷êî ìè å ãîòîâî. Ìèñëåõ ñè, ÷å äíåñ ùå òðúãâàìå.
Òîé õóêíà êúì áèâàêà, èçðîâè ðàíèöàòà ñè îò êóï÷èíàòà, êúäåòî ÿ áå îñòàâèë Ôðîäî, êîãàòî èçïðàçâàøå ëîäêàòà îò áàãàæà íà ñïúòíèöèòå ñè, ãðàáíà ðåçåðâíî îäåÿëî è íÿêîëêî äîïúëíèòåëíè ïàêåòà õðàíà è èçòè÷à íàçàä.
- È òúé, öåëèÿò ìè ïëàí ñå ïðîâàëè! - êàçà Ôðîäî. - Íÿìà ñìèñúë äà ñå ìú÷à äà èçáÿãàì îò òåá. Íî ñúì äîâîëåí, Ñàì. Íå ìîãà äà òè êàæà êîëêî ñúì äîâîëåí. Åëà! ßñíî å, ÷å íè å ïèñàíî äà âúðâèì çàåäíî. Ùå âúðâèì, à äðóãèòå äàíî íàìåðÿò áåçîïàñåí ïúò! Áúðçîõîä ùå ñå ïîãðèæè çà òÿõ. Íå âÿðâàì ïàê äà ñå âèäèì.
- Ìîæå áè, ãîñïîäèí Ôðîäî. Ìîæå áè - êàçà Ñàì.
Òàêà Ôðîäî è Ñàì ïîòåãëèõà çàåäíî êúì ïîñëåäíèÿ åòàï îò Ïîõîäà. Ôðîäî çàðàáîòè ñ âåñëîòî, îòäàëå÷èõà ñå îò áðåãà è Ðåêàòà áúðçî ãè ïîíåñå ïî çàïàäíèÿ ðúêàâ, êðàé íàâúñåíèòå çúáåðè íà Òîë Áðàíäèð. Ðåâúò íà îãðîìíèÿ âîäîïàä çâó÷åøå âñå ïî-áëèçî. Äîðè ñ öÿëàòà ïîìîù íà Ñàì, òðÿáâàøå ìíîãî äà ñå ìú÷àò, äîêàòî ïðåñåêàò òå÷åíèåòî ïîä þæíèÿ êðàé íà îñòðîâà è äîêàðàò ëîäêàòà íà èçòîê äî îòâúäíèÿ áðÿã.
Íàé-ñåòíå îòíîâî ñëÿçîõà íà ñóøà ïîä þæíèòå ñêëîíîâå íà Àìîí Ëàâ. Òàì íàìåðèõà çàêúòàí áðÿã, èçòåãëèõà ëîäêàòà âèñîêî íàä âîäàòà è ñòàðàòåëíî ÿ ñêðèõà çàä åäèí ãðàìàäåí êàìúê. Ïîñëå íàðàìèõà áàãàæèòå è ïîòåãëèõà, òúðñåéêè ïúòåêà, êîÿòî äà ãè èçâåäå ïî ñèâèòå õúëìîâå Åìèí Ìóèë è íàäîëó - â Ñòðàíàòà íà Ñÿíêàòà.



×àñò âòîðà

Äâåòå êóëè

ÊÍÈÃÀ ÒÐÅÒÀ


Ãëàâà 1

ÃÈÁÅËÒÀ ÍÀ ÁÎÐÎÌÈÐ

Àðàãîðí òè÷àøå íàãîðå ïî õúëìà. Îò âðåìå íà âðåìå ñå ïðèâåæäàøå êúì çåìÿòà. Õîáèòèòå êðà÷àò ëåêî è äîðè çà Ñêèòàëåö íå å ëåñíî äà ðàç÷åòå ñòúïêèòå èì, íî íåäàëå÷ îò âúðõà åäíî ïîòî÷å ïðåñè÷àøå ïúòåêàòà è âúâ âëàæíàòà ïðúñò òîé âèäÿ êàêâîòî òúðñåøå.
- Ïðàâèëíî ñúì èçòúëêóâàë çíàöèòå - êàçà ñè òîé. - Ôðîäî å áÿãàë êúì âúðõà. Ïèòàì ñå, êàêâî ëè å âèäÿë òàì? Íî òîé ñå å âúðíàë ïî ñúùèÿ ïúò è îòíîâî å ñëÿçúë îò õúëìà. Àðàãîðí ñå ïîêîëåáà. Èñêàøå ñàì äà îòèäå äî âèñîêèÿ òðîí ñ íàäåæäàòà äà âèäè íåùî, êîåòî áè ãî óïúòèëî â çàòðóäíåíèåòî, íî âðåìåòî íå ÷àêàøå. Âíåçàïíî ñå õâúðëè íàïðåä è èçòè÷à êúì âúðõà, ïðåêîñè ãðàìàäíèòå ïëî÷è, èçêàòåðè ñå ïî ñòúïàëàòà. Ñåäíàë íà âèñîêèÿ òðîí, òîé ñå îãëåäà. Íî ñëúíöåòî ñÿêàø áå ïîìðúêíàëî è ñâåòúò áåøå ìúæäåëèâ è äàëå÷åí. Âçîðúò ìó îïèñà ïúëåí êðúã îò ñåâåð äî ñåâåð, áåç äà âèäè íèùî îñâåí äàëå÷íèòå õúëìîâå; ñàìî íà ãîëÿìî ðàçñòîÿíèå çàáåëÿçà ïàê îãðîìíà, ïîäîáíà íà îðåë ïòèöà äà ñå ðåå íàâèñîêî èç âúçäóõà, ñëèçàéêè áàâíî â øèðîêè êðúãîâå êúì çåìÿòà.
Äîêàòî ãëåäàøå, îñòðèÿò ìó ñëóõ äîëîâè çâóöè, äîëèòàùè îòäîëó, îò ãîðèòå ïî çàïàäíèÿ áðÿã íà Ðåêàòà. Òîé èçòðúïíà. Ðàçäàäîõà ñå âèêîâå è çà ñâîé óæàñ ðàçëè÷è ñðåä òÿõ ïðîíèçèòåëíèòå ãëàñîâå íà îðêèòå. Ñåòíå èçâåäíúæ ñå ðàçíåñå äúëáîêèÿò ãúðëåí çîâ íà ìîùåí ðîã è åêîòúò ìó çàáëúñêà õúëìîâåòå, çàïîäñêà÷à èç íèçèíèòå, èçäèãàéêè ñå â ìîãúù âèê íàä ãðîõîòà íà âîäîïàäà.
- Ðîãúò íà Áîðîìèð! - èçâèêà Àðàãîðí. - Òîé å â áåäà! - È êàòî ïðîôó÷à ïî ñòúïàëàòà, ñå âïóñíà ñ îãðîìíè ñêîêîâå íàäîëó ïî ïúòåêàòà. - Óâè! Çëàòà ó÷àñò íå ìå íàïóñêà äíåñ è âñè÷êî, ùî ñòîðÿ, ñå îáúðêâà. Êúäå å Ñàì?
Òîé òè÷àøå è âèêîâåòå äîëèòàõà ïî-îòáëèçî, íî âå÷å ïî-ñëàáè; ðîãúò ñâèðåøå îò÷àÿíî. ßðîñòíè è ïèñêëèâè ñå íàäèãàõà êðÿñúöèòå íà îðêèòå è âíåçàïíî çîâúò íà ðîãà ñåêíà. Àðàãîðí ñå âòóðíà ïî ïîñëåäíèÿ ñêëîí, íî ïðåäè äà äîñòèãíå ïîäíîæèåòî íà õúëìà, çâóöèòå çàãëúõíàõà, à êîãàòî çàâè íàëÿâî è çàòè÷à êúì òÿõ, òå âçåõà äà ñå îòòåãëÿò, äîêàòî íàêðàÿ ïðåñòàíà äà ãè ÷óâà. Ñ âèê „Åëåíäèë! Åëåíäèë!" òîé èçòåãëè áëÿñêàâèÿ ñè ìå÷ è âðúõëåòÿ ñðåä äúðâåòàòà.
Íà åäíà ìèëÿ îò Ïàðò Ãàëåí, ñðåä ìàëêà ïîëÿíêà íåäàëå÷ îò åçåðîòî, îòêðè Áîðîìèð. Òîé ñåäåøå, îáëåãíàë ãðúá íà åäíî ãðàìàäíî äúðâî, ñÿêàø ñè ïî÷èâàøå. Íî Àðàãîðí âèäÿ, ÷å å ïðîíèçàí îò ìíîæåñòâî ÷åðíîïåðè ñòðåëè, ìå÷úò îùå òåæåøå â äåñíèöàòà ìó, íî áå ïðå÷óïåí äîñàìè äðúæêàòà; ðîãúò, ðàçöåïåí íà äâå, ñå òúðêàëÿøå äî íåãî. Íàîêîëî è âúðõó íîçåòå ìó ëåæàõà íàêóï ñúñå÷åíè îðêè.
Àðàãîðí êîëåíè÷è äî íåãî. Áîðîìèð îòâîðè î÷è è ñå ïîìú÷è äà çàãîâîðè. Íàé-ñåòíå äóìèòå áàâíî èçïúëçÿõà îò óñòíèòå ìó.
- Îïèòàõ äà âçåìà Ïðúñòåíà îò Ôðîäî - êàçà òîé. - Ñúæàëÿâàì. Ïëàòèõ. - Ïîãëåäúò ìó ñå ïëúçíà êúì ïîâàëåíèòå âðàãîâå; ïîíå äâàäåñåòèíà îò òÿõ áÿõà ïðîñíàòè íàáëèçî. - Íÿìà ãè... ïîëóðúñòîâåòå... îðêèòå ãè õâàíàõà. Ìèñëÿ, ÷å íå ñà ìúðòâè. Îðêèòå ãè âúðçàõà. - Òîé ïîìúë÷à è ìðà÷íî ïðèòâîðè î÷è. Ñëåä ìàëêî îòíîâî çàãîâîðè: - Ñáîãîì, Àðàãîðí! Èäè â Ìèíàñ Òèðèò è ñïàñè ìîÿ íàðîä! Àç ñå ïðîâàëèõ.
- Íå! - êàçà Àðàãîðí, ñòèñíà ðúêàòà ìó è ãî öåëóíà ïî ÷åëîòî. - Òè íàääåëÿ. Ìàëöèíà ñà èçâîþâàëè òàêàâà ïîáåäà. Áúäè ñïîêîåí! Ìèíàñ Òèðèò íÿìà äà çàãèíå!
Áîðîìèð ñå óñìèõíà.
- Íàêúäå òðúãíàõà? Áåøå ëè Ôðîäî ñ òÿõ? - çàïèòà Àðàãîðí. Íî Áîðîìèð íå êàçà íèòî äóìà.
- Óâè! - ïðîìúëâè Àðàãîðí. - Òàêúâ å êðàÿò íà íàñëåäíèêà íà Äåíåòîð, Âëàäåòåë íà Êóëàòà íà Ñòðàæàòà. Ãîð÷èâ êðàé. Ñåãà Îòðÿäúò å óíèùîæåí. Íå òîé, à àç ñå ïðîâàëèõ. Íàïðàçíî ìè âÿðâàøå Ãàíäàëô. Ùî äà ñòîðÿ ñåãà? Áîðîìèð ìè çàðú÷à äà èäà â Ìèíàñ Òèðèò è ñúðöåòî ìè ãî æåëàå, íî êúäå ñà Ïðúñòåíúò è Íîñèòåëÿò? Êàê äà ãè íàìåðÿ è äà ñïàñÿ Ïîõîäà îò êðóøåíèå?
Òîé äúëãî îñòàíà íà êîëåíå, ïðåãúðáåí îò ðèäàíèÿ; ïðîäúëæàâàøå äà ñòèñêà ðúêàòà íà Áîðîìèð. Òàêà ãî çàâàðèõà Ëåãîëàñ è Ãèìëè. Òå áåçøóìíî ñëÿçîõà îò çàïàäíèòå ñêëîíîâå íà õúëìà, ïðîêðàäâàéêè ñå ñðåä äúðâåòàòà, ñÿêàø áÿõà íà ëîâ. Ãèìëè äúðæåøå ñåêèðàòà ñè, Ëåãîëàñ ñòèñêàøå äúëãèÿ ñè êèíæàë - ñòðåëèòå ìó áÿõà ñâúðøèëè. Êîãàòî èçëÿçîõà íà ïîëÿíàòà, òå ñïðÿõà èçóìåíè, ïîñòîÿõà ñúñ ñêðúáíî ïðèâåäåíè ãëàâè, çàùîòî áå ÿñíî êàêâî ñå å ñëó÷èëî.
- Óâè! - èçðå÷å Ëåãîëàñ, çàñòàâàéêè äî Àðàãîðí. - Ïîäãîíèõìå îðêèòå èç ãîðàòà è ñúñÿêîõìå ìíîçèíà, àëà òóê áèõìå áèëè ïî-ïîëåçíè. Äîéäîõìå, ùîì ÷óõìå ðîãà... íî ÿâíî ñìå çàêúñíåëè. Áîÿ ñå, ÷å ñòå ñìúðòíîðàíåíè.
- Áîðîìèð å ìúðòúâ - êàçà Àðàãîðí. - Àç ñúì íåâðåäèì, çàùîòî íå áÿõ ñ íåãî. Òîé ïàäíà, çàùèòàâàéêè õîáèòèòå, äîêàòî àç áÿõ äàëå÷ íà õúëìà.
- Õîáèòèòå! - âèêíà Ãèìëè. - Êúäå ñà òå? Êúäå å Ôðîäî?
- Íå çíàì - ìîðíî îòâúðíà Àðàãîðí. - Ïðåäè äà óìðå, Áîðîìèð ìè êàçà, ÷å îðêèòå ñà ãè âúðçàëè; âÿðâàøå, ÷å ñà æèâè. Áÿõ ãî èçïðàòèë äà ïðèäðóæè Ìåðè è Ïèïèí, íî íå ñå ñåòèõ äà çàïèòàì äàëè Ôðîäî è Ñàì ñà áèëè ñ íåãî... à ïîñëå âå÷å áå êúñíî. Âñè÷êî, ùî ñòîðèõ äíåñ, ñå îáúðêà. Êàêâî äà ïðàâèì ñåãà?
- Íàé-íàïðåä äà ñå ïîãðèæèì çà çàãèíàëèÿ - êàçà Ëåãîëàñ. - Íå ìîæåì äà ãî îñòàâèì ïðîñíàò êàòî ëåø ñðåä ãíóñíèòå îðêè.
- Ñàìî ÷å äà ïîáúðçàìå - äîáàâè Ãèìëè. - Òîé íå áè èñêàë äà ñå áàâèì. Òðÿáâà äà ïðåñëåäâàìå îðêèòå, àêî èìà íàäåæäà äà ñà õâàíàëè æèâ íÿêîé îò Îòðÿäà.
- Àëà íå çíàåì äàëè Íîñèòåëÿò íà Ïðúñòåíà å ñ òÿõ, èëè íå - êàçà Àðàãîðí. - Ùå ãî èçîñòàâèì ëè? Íå òðÿáâà ëè ïúðâî íåãî äà ïîäèðèì? Òåæúê èçáîð íè ïðåäñòîè!
- Òîãàâà íåêà íàé-íàïðåä äà èçïúëíèì äúëãà ñè - êàçà Ëåãîëàñ. - Íÿìàìå âðåìå è èíñòðóìåíòè äà ïîãðåáåì äðóãàðÿ ñè êàêòî ñå ïîëàãà èëè äà èçäèãíåì ìîãèëà íàä íåãî. Áèõìå ìîãëè äà íàòðóïàìå êàìåííà ïèðàìèäà.
- Ðàáîòàòà ùå å òåæêà è äúëãà - íàáëèçî íÿìà ïîäõîäÿùè êàìúíè, ùå òðÿáâà äà ãè òúðñèì êðàé ðåêàòà - îòâúðíà Ãèìëè.
- Òîãàâà äà ãî ïîëîæèì â ëîäêà ñ îðúæèÿòà ìó è îðúæèÿòà íà ïîáåäåíèòå âðàãîâå - êàçà Àðàãîðí. - Ùå ãî èçïðàòèì êúì âîäîïàäà Ðàóðîñ è ùå ãî îñòàâèì íà âîëÿòà íà Àíäóèí. Ðåêàòà íà Ãîíäîð ùå ñå ïîãðèæè ïîíå çëè òâàðè äà íå îñêâåðíÿò êîñòèòå ìó.
Òå áúðçî ïðåòúðñèõà òðóïîâåòå íà îðêèòå, ñáèðàéêè íàêóï ìå÷îâå è ðàçöåïåíè øëåìîâå.
- Âèæòå! - èçâèêà Àðàãîðí. - Åòî ñëåäè!
Îò êóï÷èíàòà çëîâåùè îðúæèÿ òîé èçìúêíà äâà êèíæàëà ñ ôîðìàòà íà ëèñò, èíêðóñòèðàíè ñúñ çëàòíè è ÷åðâåíè øàðêè; ïîòúðñè îùå è îòêðè íîæíèöèòå - ÷åðíè, îñåÿíè ñ ÷åðâåíè ñêúïîöåííè êàìú÷åòà.
- Òîâà íå ñà îðúæèÿ íà îðêè! - êàçà òîé. - Íîñåõà ãè õîáèòèòå. Íåñúìíåíî îðêèòå ñà ãè îãðàáèëè, íî íå ñà ïîñìåëè äà çàäúðæàò êèíæàëèòå, çíàåéêè êàêâî ïðåäñòàâëÿâàò - äåëî íà Çàäìîðñêèòå ìàéñòîðè, îáâèòî ñ âúëøåáñòâî çà ãèáåë íà Ìîðäîð. Å, àêî îùå ñà æèâè, ñåãà íàøèòå ïðèÿòåëè ñà áåççàùèòíè. Ùå ãè âçåìà è ìàêàð è áåç íàäåæäà, ùå ñå íàäÿâàì äà èì ãè âúðíà.
- À àç - êàçà Ëåãîëàñ - ùå âçåìà âñè÷êè ñòðåëè, êîèòî íàìåðÿ, çàùîòî êîë÷àíúò ìè å ïðàçåí.
Òîé ïîòúðñè èç êóï÷èíàòà è ïî çåìÿòà è íàìåðè ñàìî íÿêîëêî çäðàâè ñòðåëè, ïî-äúëãè, îòêîëêîòî áå îáè÷àéíî çà îðêèòå. Îãëåäà ñå âíèìàòåëíî.
À Àðàãîðí îãëåäà òðóïîâåòå è êàçà:
- Ìíîçèíà îò ïàäíàëèòå òóê íå ñà îò Ìîðäîð. Íÿêîè ñà îò Ñåâåðà, îò Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, àêî èçîáùî ðàçáèðàì îò îðêè è òÿì ïîäîáíè. À èìà è äðóãè, íåïîçíàòè çà ìåí. Àìóíèöèÿòà èì å ñúâñåì íåîáè÷àéíà çà îðêè.
Èìàøå ÷åòèðè åäðè ãîáëèíà - ìóðãàâè, òåñíîîêè, ñ äåáåëè êðàêà è ìîùíè ðúöå. Âìåñòî ñ ïðèâè÷íèòå çà îðêèòå êðèâè ÿòàãàíè áÿõà âúîðúæåíè ñ êúñè øèðîêè ìå÷îâå, èìàõà ëúêîâå îò òèñîâî äúðâî, ïî äúëæèíà è ôîðìà ïîäîáíè íà ÷îâåøêèòå. Íà ùèòîâåòå èì áå èçðèñóâàíà ñòðàííà åìáëåìà: ìàëêà áÿëà ðúêà ñðåä ÷åðíî ïîëå; ïî ÷åëàòà íà æåëåçíèòå èì øëåìîâå áå ïðèêðåïåíà ðóíàòà “Ñ", èçðàáîòåíà îò íÿêàêúâ áÿë ìåòàë.
- Íå ñúì âèæäàë äîñåãà òèÿ çíàöè - êàçà Àðàãîðí. - Êàêâî ëè çíà÷àò? - “Ñ" êàòî Ñàóðîí -îáàäè ñå Ãèìëè. - Òîâà ëåñíî ñå ðàçáèðà.
- Íå! - êàçà Ëåãîëàñ. - Ñàóðîí íå èçïîëçóâà åëôè÷åñêè ðóíè.
- Îñâåí òîâà òîé êðèå èñòèíñêîòî ñè èìå è íå ðàçðåøàâà äà ãî ïèøàò è èçðè÷àò - äîáàâè Àðàãîðí. - Íå èçïîëçóâà è áåëèÿ öâÿò. Îðêèòå, ñëóæåùè íà Áàðàä-äóð, íîñÿò çíàêà íà ×åðâåíîòî Îêî. - Òîé ïîñòîÿ çàìèñëåí è íàé-ñåòíå êàçà: - Ïðåäïîëàãàì, ÷å òîâà „Ñ" çíà÷è Ñàðóìàí. Çëîòî ñå íàäèãà â Èñåíãàðä è Çàïàäúò âå÷å íå å âúí îò îïàñíîñò. Ñáúäâàò ñå òðåâîãèòå íà Ãàíäàëô: ïðåäàòåëÿò Ñàðóìàí ïî íÿêàêúâ íà÷èí å óçíàë çà ïúòåøåñòâèåòî íè. Âåðîÿòíî çíàå è çà ãèáåëòà íà Ãàíäàëô. Íÿêîè îò ìîðèéñêèòå ïðåñëåäâà÷è ìîæå äà ñà çàáëóäèëè áäèòåëíîñòòà íà Ëîðèåí èëè ïúê ñà çàîáèêîëèëè òàçè ñòðàíà è ïî äðóãè ïúòèùà ñà ñòèãíàëè äî Èñåíãàðä. Îðêèòå ñå äâèæàò áúðçî. Íî Ñàðóìàí èìà ìíîãî íà÷èíè äà ñè äîñòàâÿ âåñòè. Ñïîìíÿòå ëè ñè ïòèöèòå?
- Å, íÿìàìå âðåìå çà ãàòàíêè - êàçà Ãèìëè. - Äà îòíåñåì Áîðîìèð!
- Íî ïîñëå ùå òðÿáâà äà ðåøèì ãàòàíêèòå, àêî èñêàìå ïðàâèëíî äà èçáåðåì ïúòÿ ñè - îòâúðíà Àðàãîðí.
- Ìîæå äà íÿìà ïðàâèëåí èçáîð - êàçà Ãèìëè.
Äæóäæåòî âçå ñåêèðàòà ñè è îòñå÷å íÿêîëêî êëîíà. Âúðçàõà ãè ñ òåòèâè îò ëúêîâåòå è ðàçñòëàõà ïëàùîâåòå ñè âúðõó ðàìêàòà. Íà òîâà ïðîñòè÷êî ñìúðòíî ëîæå ïðåíåñîõà òÿëîòî íà äðóãàðÿ ñè äî áðåãà çàåäíî ñ îíèÿ òðîôåè îò ïîñëåäíàòà ìó áèòêà, êîèòî èçáðàõà äà èçïðàòÿò ñ íåãî. Ïúòÿò áå êðàòúê, àëà çàäà÷àòà íå áå ëåêà, çàùîòî Áîðîìèð áåøå âèñîê è åäúð ìúæ.
Àðàãîðí îñòàíà êðàé âîäàòà äà ïàçè íîñèëêàòà, äîêàòî Ëåãîëàñ è Ãèìëè ñå âòóðíàõà êúì Ïàðò Ãàëåí. Äîòàì èìàøå ïîâå÷å îò ìèëÿ è ìèíà äîñòà âðåìå, äîêàòî ñå âúðíàò ñ äâå ëîäêè, ãðåáåéêè åíåðãè÷íî êðàé áðåãà.
- Ñòðàííà èñòîðèÿ èìàìå äà ðàçêàæåì! - ðå÷å Ëåãîëàñ. - Íà áðåãà áÿõà ñàìî äâå ëîäêè. Íå îòêðèõìå íèêàêâà ñëåäà îò òðåòàòà.
- Ìèíàâàëè ëè ñà îðêè îòòàì? - çàïèòà Àðàãîðí.
- Íå çàáåëÿçàõìå òàêîâà íåùî - îòãîâîðè Ãèìëè. - Îðêèòå áèõà çàäèãíàëè èëè óíèùîæèëè âñè÷êè ëîäêè è áàãàæà.
- Ùå îãëåäàì ïî÷âàòà, êîãàòî ñå âúðíåì - êàçà Àðàãîðí. Ïîëîæèõà Áîðîìèð ñðåä ëîäêàòà, êîÿòî ùåøå äà ãî îòíåñå. Ñãúíàõà ñèâàòà êà÷óëêà è åëôè÷åñêèÿ ïëàù è ãè ïîñòàâèõà ïîä ãëàâàòà ìó. Ñðåñàõà äúëãàòà ÷åðíà êîñà è ÿ ðàçñòëàõà ïî ðàìåíåòå ìó. Çëàòíèÿò ïîÿñ îò Ëîðèåí áëåñòåøå íà êðúñòà ìó. Îòñòðàíè ïîñòàâèõà øëåìà ìó, à â ñêóòà ìó ñëîæèõà ðàçñå÷åíèÿ ðîã è äðúæêàòà è îòëîìêèòå îò íåãîâèÿ ìå÷; ïîä íîçåòå ìó íàòðóïàõà âðàæåñêèòå ìå÷îâå. Ïîñëå âúðçàõà íîñà çà êúðìàòà íà äðóãàòà ëîäêà è ãî èçòåãëèõà âúâ âîäàòà. Ïå÷àëíî çàãðåáàõà ïîêðàé áðåãà è êàòî ñå îòêëîíèõà â áúðçîòå÷íèÿ ðúêàâ, îòìèíàõà ëèâàäàòà Ïàðò Ãàëåí. Ñèÿåõà ñòðúìíèòå ñêëîíîâå íà Òîë Áðàíäèð - âå÷å áå ïëàäíå. Ïðîäúëæèõà íà þã è êàòî çëàòíà îìàðà ïðåä òÿõ ñå íàäèãíàõà ìúãëèòå íà Ðàóðîñ. Ñâèñòåíåòî è ãúðìåæúò íà âîäîïàäà ðàçòúðñâàõà áåçâåòðåíèÿ âúçäóõ.
Ñêðúáíî îòïóñíàõà ïîãðåáàëíàòà ëîäêà - ëåãíàë â íåÿ, ñïîêîåí è óìèðîòâîðåí, Áîðîìèð ñå ïëúçíà ïî ëîíîòî íà áúðçèòå âîäè. Òå÷åíèåòî ãî ïîå, äîêàòî äðóãàðèòå ìó óäúðæàõà ñ âåñëà ëîäêàòà ñè. Òîé ìèíà êðàé òÿõ è ëîäêàòà ìó áàâíî îòïëàâà, ñìàëè ñå êàòî òúìíà òî÷èöà ñðåä çëàòíàòà ñâåòëèíà; ïîñëå èçâåäíúæ èç÷åçíà. Âñå òúé ðåâåøå Ðàóðîñ. Ðåêàòà áå ïîåëà Áîðîìèð, ñèí íà Äåíåòîð, è â Ìèíàñ Òèðèò âå÷å íèêîãà íå ãî âèäÿõà äà ñòîè ñóòðèí, êàêòî áå ñâèêíàë, íà Áÿëàòà êóëà. Íî îùå äúëãî ðàçêàçâàõà â Ãîíäîð, ÷å åëôè÷åñêàòà ëîäêà ïðåìèíàëà âîäîïàäà è êèïíàëîòî åçåðî è ïðåç Îñãèëèàò, ïðåç óñòèÿòà íà Àíäóèí, ãî îòíåñëà êúì Âåëèêîòî Ìîðå â çâåçäíàòà íîù.
Òðèìàòà äðóãàðè ïîñòîÿõà áåçìúëâíî, çàãëåäàíè ïîäèð ëîäêàòà. Ïîñëå Àðàãîðí çàãîâîðè:
- Ùå ñå âçèðàò çà íåãî îò Áÿëàòà êóëà, íî íå ùå ñå çàâúðíå òîé íè îò ïëàíèíàòà, íè îò ìîðåòî.
È òîé áàâíî çàïÿ:

Íàä ñòåïè è áëàòà â Ðîõàí, îáðàñíàëè ñ òðåâà,
îò Çàïàä âÿòúð äîëåòÿ, êðàé êðåïîñòòà ïîâÿ.
„Êàêâà ëè âåñò îò Çàïàäà ìè íîñèø, âåòðå, òè?
Âèäÿ ëè Áîðîìèð Ìîãúù ïîä ãðåéíàëè çâåçäè?"
„Âèäÿõ äà ÿçäè ïðåç ðåêè - òå ñåäåì ñà íà áðîé;
ñðåä ïóùèíàêà ãî âèäÿõ, àëà èç÷åçíà òîé
èç ñåíêèòå íà Ñåâåðà, èç äèâèÿ ïðîñòîð.
Çàïèòàé Ñåâåðíÿêà çà ñèíà íà Äåíåòîð."
„Î, Áîðîìèð! Îò êóëèòå íà Çàïàä ïðàùàì âçîð,
àëà íå ñå çàâðúùàø òè îò ïóñòèÿ ïðîñòîð."

Ïîñëå çàïÿ Ëåãîëàñ:

Íàä ìîðñêè áðÿã, íàä ïÿñúê æúëò Þæíÿêúò äîëåòÿ;
ñ ïëà÷à íà ÷àéêèòå ïîâÿ êðàé ïúòíàòà âðàòà.
„Îò Þã êàêâè ëè íîâèíè ìè íîñèø, âåòðå, òè?
Êúäå å Áîðîìèð Êðàñèâ? Ãäå ðîãúò ìó êúíòè?"
„Íå ïèòàé -êîñòè òàì ëåæàò è òîé ñàìè÷úê áå
íà áÿë áðÿã è íà ÷åðåí áðÿã ïîä áóðíîòî íåáå;
îòíåñúë ãî å Àíäóèí â ïðîñòîðíîòî Ìîðå.
Çàïèòàé Ñåâåðíÿêà äíåñ, òîé çíàå íàé-äîáðå!"
„Î, Áîðîìèð! Îò ïîðòàòà íà Þã ïîòåãëÿ ïúò,
àëà íå èäâàø îò áðåãà, ãäå ÷àéêèòå ñêúðáÿò."

Îòíîâî çàïÿ Àðàãîðí:

Íàä Ïîðòàòà íà Êðàëÿ è íàä âîäîïàä âèñîê
äîëèòà õëàäåí Ñåâåðíÿê è ñâèðè ñ ìîùåí ðîã.
„Êàêâà ëè âåñò îò Ñåâåðà ìè íîñèø, âåòðå, äíåñ?
Êúäå å Áîðîìèð Õðàáðåö? Îòäàâíà íÿìàì âåñò."
„Òîé ìíîãî âðàãîâå ñðàçè äàëå÷ ïîä Àìîí Õåí
è íîñåõà ãî ñ ïóêíàò ùèò è ñ ìå÷ íà äâå ñòðîøåí.
Êðàñèâ è ãîðä, ìîãúù è ñìåë ëåæåøå â ëîäêà òîé
è Ðàóðîñ, çëàòåí âîäîïàä, äîíåñå ìó ïîêîé."
„Î, Áîðîìèð! Îò êóëàòà íàâåê ùå ãëåäàì àç
êúì Ðàóðîñ, çëàòåí âîäîïàä, äî ñåòíèÿ ñè ÷àñ."

Òúé ñâúðøèõà. Ïîñëå îáúðíàõà ëîäêàòà è áúðçî ÿ ïîäêàðàõà ñðåùó òå÷åíèåòî êúì Ïàðò Ãàëåí.
- Çà ìåí îñòàâèõòå Èçòî÷íèÿ âÿòúð - êàçà Ãèìëè, - àëà íå ùå êàæà íèùî çà íåãî.
- Òàêà è òðÿáâà äà áúäå - îòâúðíà Àðàãîðí. - Ìèíàñ Òèðèò óñòîÿâà íà Èçòî÷íèÿ âÿòúð, àëà íå ãî ïèòà çà âåñòè. Íî ñåãà Áîðîìèð ïîå ïî ñâîÿ ïúò, à íèå òðÿáâà äà èçáåðåì íàøèÿ, áåç äà ñå áàâèì.
Áúðçî, íî ñòàðàòåëíî òîé îãëåäà ëèâàäàòà, êàòî ÷åñòî ñå ïðèâåæäàøå êúì çåìÿòà. Íàêðàÿ êàçà:
- Ïî òèÿ ìåñòà íå å èìàëî îðêè. Èíà÷å íèùî äðóãî íå å ñèãóðíî. Òóê èìà ñëåäè îò âñè÷êè íè, ïðåñè÷àò ñå ïî íÿêîëêî ïúòè. Íå ìîãà äà êàæà äàëè íÿêîé îò õîáèòèòå ñå å âðúùàë, îòêàêòî çàïî÷íàõìå äà òúðñèì Ôðîäî. - Òîé ñå âúðíà êúì áðåãà, áëèçî äî ìÿñòîòî, êúäåòî ïîòî÷åòî ñå âëèâàøå â Ðåêàòà. - Òóê èìà ÿñíè îòïå÷àòúöè. Åäèí õîáèò å íàãàçèë âúâ âîäàòà è ñå å âúðíàë, íî íå çíàì ïðåäè êîëêî âðåìå.
- Òîãàâà êàê ùå îòãàòíåø òàÿ ãàòàíêà? - çàïèòà Ãèìëè. Àðàãîðí íå îòãîâîðè âåäíàãà, à ñå âúðíà êúì áèâàêà è îãëåäà áàãàæà.
- Ëèïñâàò äâå ðàíèöè - êàçà òîé - è åäíàòà îïðåäåëåíî å íà Ñàì - òÿ áåøå äîñòà ãîëÿìà è òåæêà. Çíà÷è òîâà å îòãîâîðúò: Ôðîäî å ïîòåãëèë ñ ëîäêà è ñëóãàòà ìó å òðúãíàë ñ íåãî; Ôðîäî ñèãóðíî ñå å âúðíàë, äîêàòî íè íÿìàøå. Àç ñðåùíàõ Ñàì äà ñå èçêà÷âà ïî õúëìà è ìó êàçàõ äà ìå ïîñëåäâà; ÿâíî íå ìå å ïîñëóøàë. Äîñåòèë ñå å çà ðåøåíèåòî íà ãîñïîäàðÿ ñè è ñå å âúðíàë òóê, ïðåäè Ôðîäî äà çàìèíå. È íàøèÿò ïðèÿòåë å îòêðèë, ÷å íå å ëåñíî äà èçîñòàâè Ñàì!
- Íî çàùî äà íè èçîñòàâÿ, áåç äà êàæå íèòî äóìà? - îáàäè ñå Ãèìëè. - Ñòðàííà ïîñòúïêà!
- È ñìåëà - êàçà Àðàãîðí. - Ìèñëÿ, ÷å Ñàì áåøå ïðàâ. Ôðîäî íå å èñêàë äà ïîâåäå êîãîòî è äà áèëî îò äðóãàðèòå ñè íà ñìúðò â Ìîðäîð. Ñëåä êàòî íè íàïóñíà, å ñòàíàëî íåùî, êîåòî å ïðåâúçìîãíàëî ñòðàõà è ñúìíåíèÿòà â äóøàòà ìó.
- Ìîæå áè ñà âðúõëåòåëè îðêèòå è òîé å èçáÿãàë - êàçà Ëåãîëàñ.
- Èçáÿãàë å íåñúìíåíî - ðå÷å Àðàãîðí, - íî ìèñëÿ, ÷å íå îò îðêèòå.
Òîé íå êàçà êàêâî ñìÿòà çà ïðè÷èíà çà âíåçàïíîòî ðåøåíèå è áÿãñòâî íà Ôðîäî. Ñåòíèòå äóìè íà Áîðîìèð çà äúëãî îñòàíàõà íåãîâà òàéíà.
- Å, ïîíå òîâà ñå èçÿñíè - êàçà Ëåãîëàñ.- Ôðîäî âå÷å íå å îòñàì Ðåêàòà - òîé åäèíñòâåí ìîæå äà å âçåë ëîäêàòà. È Ñàì å ñ íåãî; ñàìî òîé áè âçåë ðàíèöàòà ñè.
- Çíà÷è íàøèÿò èçáîð - êàçà Ãèìëè - å èëè äà âçåìåì îñòàíàëàòà ëîäêà è äà ïîñëåäâàìå Ôðîäî, èëè äà ïðåñëåäâàìå îðêèòå ïåøà. È â äâåòå ïîñîêè íàäåæäàòà å ñëàáà. Âå÷å èçãóáèõìå áåçöåííè ÷àñîâå.
- ×àêàéòå äà ïîìèñëÿ! - êàçà Àðàãîðí. - Äàíî ñåãà èçáåðà ïðàâèëíî è ïðîìåíÿ çëàòà ó÷àñò íà òîçè íåùàñòåí äåí! - Òîé ïîñòîÿ ìúë÷àëèâî è íàé-ñåòíå èçðå÷å: - Ùå ïðåñëåäâàì îðêèòå. Áèõ âîäèë Ôðîäî êúì Ìîðäîð, áèõ âúðâÿë ñ íåãî äî êðàÿ, àëà çà äà ãî äèðÿ ñåãà èç Ïóùèíàêà, òðÿáâà äà èçîñòàâÿ ïëåííèöèòå íà ìúêè è ãèáåë. Íàé-ïîñëå ñúðöåòî ìè ãîâîðè ÿñíî: ñúäáàòà íà Íîñèòåëÿ âå÷å íå å â ìîèòå ðúöå. Îòðÿäúò èçèãðà ðîëÿòà ñè. Àëà íèå, êîèòî îöåëÿõìå, íå ìîæåì äà èçîñòàâèì äðóãàðèòå ñè, äîêàòî èìà ñèëè â òåëàòà íè. Õàéäå! Ùå òðúãâàìå. Çàõâúðëåòå âñè÷êî íåíóæíî! Ùå òè÷àìå äåí è íîù.
Òå èçòåãëèõà ïîñëåäíàòà ëîäêà è ÿ îòíåñîõà êúì äúðâåòàòà. Ñêðèõà ïîä íåÿ áàãàæèòå, êîèòî íå ìîæåõà äà îòíåñàò. Ïîñëå íàïóñíàõà Ïàðò Ãàëåí. Ñëåäîáåäúò ïðèòúìíÿâàøå, êîãàòî ñå âúðíàõà êúì ïîëÿíêàòà, êúäåòî áå ïàäíàë Áîðîìèð. Òóê îòêðèõà ñëåäàòà íà îðêèòå. Òÿ ñå ðàçëè÷àâàøå ëåñíî.
- Íèêîé äðóã íàðîä íå òúï÷å òàêà - êàçà Ëåãîëàñ. - Êàòî ÷å èì äîñòàâÿ óäîâîëñòâèå äà ñåêàò è ïîâàëÿò âñÿêà ðàñòèòåëíîñò, äîðè äà íå èì å ïî ïúòÿ.
- Íî ïðè âñå òîâà òå ñå äâèæàò ñ ãîëÿìà ñêîðîñò - êàçà Àðàãîðí - è ñà íåóìîðíè. À ïî-êúñíî ìîæå äà ñå íàëîæè äà äèðèì ïúòÿ ñè èç ãîëèòå êàìúíàöè.
- Äîáðå äå, ñëåä òÿõ! - êàçà Ãèìëè. - Äæóäæåòàòà ñúùî ìîãàò äà òè÷àò áúðçî è íå ñå óìîðÿâàò ïðåäè îðêèòå. Íî ïðåñëåäâàíåòî ùå å äúëãî - òå èìàò ãîëÿìà ïðåäíèíà.
- Äà - êàçà Àðàãîðí, - âñè÷êè ùå ñå íóæäàåì îò èçäðúæëèâîñòòà íà äæóäæåòàòà. Íî õàéäå! Ñ íàäåæäà èëè áåç, ùå ñëåäâàìå äèðÿòà íà âðàãîâáòå. È òåæêî èì, àêî ñå îêàæåì ïî-áúðçè! Òàêàâà ïîòåðÿ ùå èì óñòðîèì, ÷å ùå ñå ïîìíè êàòî ÷óäî íà Òðèòå Ðîäà - åëôè, äæóäæåòà è õîðà. Íàïðåä, Òðèìà Ëîâöè!
Òîé ñå ñòðåëíà êàòî åëåí. Ïðåëåòÿ ñðåä äúðâåòàòà. È âçåë íàé-ñåòíå ðåøåíèåòî ñè, ãè ïîâåäå íàïðåä è âñå íàïðåä, íåóìîðåí è áúðç. Èçîñòàâèõà íàçàä ãîðèòå êðàé åçåðîòî. Êàòåðèõà ñå ïî äúëãè ñêëîíîâå - òúìíè è îñòðè íà ôîíà íà âå÷å îáàãðåíîòî îò çàëåçà íåáå. Ïàäíà çäðà÷. È êàòî ñèâè ñåíêè òå îòìèíàõà ñðåä êàìåíèñòàòà ïóñòîø.


Ãëàâà 2

ÐÎÕÀÍÑÊÈÒÅ ÊÎÍÍÈÖÈ

Çäðà÷úò ñå ñãúñòè. Äîëó, ñðåä äúðâåòàòà çàä òÿõ, ìúãëèòå òåãíåõà è îáãðúùàõà áëåäèòå áðåãîâå íà Àíäóèí, àëà íåáåòî áå ÿñíî. Èçãðÿõà çâåçäè. Íàðàñòâàùàòà ëóíà ïëóâàøå ïî çàïàäíèÿ íåáîñâîä è êàíàðèòå õâúðëÿõà ÷åðíè ñåíêè. Áÿõà ñòèãíàëè ïîäíîæèåòî íà ñêàëèñòè õúëìîâå è ñå äâèæåõà ïî-áàâíî, çàùîòî âå÷å íå áå ëåñíî äà îòêðèâàò ñëåäàòà. Òóê âúçâèøåíèÿòà íà Åìèí Ìóèë ñå ïðîñòèðàõà îò ñåâåð íà þã êàòî äâà äúëãè, áåçðåäíî íà÷óïåíè õðåáåòà. Çàïàäíèòå èì ñêëîíîâå áÿõà ñòðúìíè è òåæêè çà èçêà÷âàíå, íî èçòî÷íèòå áÿõà ïî-ïîëåãàòè, íàáðàçäåíè ñ áåçáðîé äåðåòà è òåñíè êëèñóðè. Öÿëà íîù òðèìàòà äðóãàðè ñå êàòåðèõà èç òàÿ êîñòåëèâà ìåñòíîñò, äîñòèãíàõà áèëîòî íà ïúðâèÿ, ïî-âèñîê õðåáåò è îòíîâî ñå ñïóñíàõà â ìðàêà íà äúëáîêà, ëúêàòóøíà äîëèíà îò äðóãàòà ñòðàíà. Òóê ñè ïî÷èíàõà çà ìàëêî â áåçìúëâíèÿ õëàäåí ÷àñ ïðåäè ðàçñúìâàíå. Ëóíàòà îòäàâíà áå çàëÿçëà ïðåä òÿõ, îòãîðå ïðèìèãâàõà çâåçäèòå; íàä ÷åðíèòå õúëìîâå îòçàä îùå íå áÿõà äîëåòåëè ïúðâèòå ëú÷è íà íîâèÿ äåí. Çàñåãà Àðàãîðí áå îáúðêàí - äèðÿòà íà îðêèòå ñëèçàøå â äîëèíàòà, íî òàì èç÷åçâàøå.
- Êàê ìèñëèø, íàêúäå ùå çàâèÿò? - çàïèòà Ëåãîëàñ. - Íà ñåâåð, ïî ïðàâèÿ ïúò êúì Èñåíãàðä èëè Âåòðîêëèí, àêî òîâà å öåëòà èì, êàêòî ïðåäïîëàãàø? Èëè íà þã, êúì Åíòîìèë?
- Êàêâàòî è äà å öåëòà èì, íÿìà äà òðúãíàò êúì Ðåêàòà - êàçà Àðàãîðí. - È ùå ïîåìàò ïî íàé-ïðåêèÿ ïúò, êîéòî ìîãàò äà îòêðèÿò ïðåç ïîëÿòà íà Ðîõèðèìèòå, îñâåí àêî âñè÷êî ñå å îáúðêàëî â Ðîõàí è âëàñòòà íà Ñàðóìàí å íàðàñíàëà íåèìîâåðíî. Äà òúðñèì íà ñåâåð!
Äîëèíàòà ñå ïðîñòèðàøå êàòî êàìåííî êîðèòî ìåæäó äâàòà õðåáåòà, à ñðåä ñêàëèòå ïî äúíîòî é ñå ïðîöåæäàøå ïëèòúê ïîòîê. Îòäÿñíî ñå âúñåõà êàíàðè; îòëÿâî, íåÿñíè è ñåí÷åñòè â îòìèíàâàùàòà íîù, ñå íàäèãàõà ñèâè ñêëîíîâå. Èçìèíàõà îùå îêîëî ìèëÿ íà ñåâåð. Ïðèâåäåí êúì çåìÿòà, Àðàãîðí äèðåøå èç ïàäèíèòå è äåðåòàòà, âîäåùè íàãîðå ïî çàïàäíèÿ ñêëîí, Ëåãîëàñ áå ìàëêî ïî-íàïðåä. Âíåçàïíî åëôúò íàäàäå âèê è äðóãèòå äîòè÷àõà êúì íåãî.
- Âå÷å íàñòèãíàõìå íåêîëöèíà îò îíèÿ, êîèòî ïðåñëåäâàìå - êàçà òîé. - Âèæòå!
Ïîñî÷è íàïðåä è äðóãèòå âèäÿõà, ÷å îíîâà, êîåòî áÿõà ïîìèñëèëè çà êàìúíè, ïðîñíàòè â ïîäíîæèåòî íà ñêëîíà, âñúùíîñò å êóï÷èíà òðóïîâå. Ïðåä òÿõ ëåæàõà ïåòèìà îðêè, ïîñå÷åíè íà ìíîãî ìåñòà ñ æåñòîêè óäàðè, à äâàìà áÿõà îáåçãëàâåíè. Çåìÿòà áå ïðîïèòà îò òúìíàòà èì êðúâ.
- Îùå åäíà ãàòàíêà! - êàçà Ãèìëè. - Íî ùå ÿ ïðîÿñíè ñàìî äíåâíàòà ñâåòëèíà, à íèå íå ìîæåì äà ÷àêàìå.
- Êàêòî è äà ÿ îòãàòâàø, â íåÿ êàòî ÷å èìà íàäåæäà - ðå÷å Ëåãîëàñ. - Âðàãîâåòå íà îðêèòå íàâÿðíî ñà íàøè ïðèÿòåëè. Æèâåå ëè íÿêîé íàðîä èç òèÿ õúëìîâå?
- Íå - êàçà Àðàãîðí. - Ðîõèðèìèòå ðÿäêî èäâàò íàñàì, à Ìèíàñ Òèðèò å äàëå÷å. Ìîæå áè ãðóïà õîðà ñà ëîâóâàëè òóê ïî íåçíàéíè çà íàñ ïðè÷èíè. Àëà íå ìè ñå âÿðâà.
- Êàêâî ìèñëèø? - çàïèòà Ãèìëè.
- Ìèñëÿ, ÷å âðàãúò ñàì å äîâåë ñîáñòâåíèÿ ñè âðàã - îòâúðíà Àðàãîðí. - Òîâà ñà Ñåâåðíè îðêè, äîøëè îòäàëå÷å. Ñðåä óáèòèòå íÿìà íè åäèí îò ãîëåìèòå îðêè ñúñ ñòðàííèòå åìáëåìè. Ïðåäïîëàãàì, ÷å ñà ñå ñêàðàëè - òîâà íå å ðÿäêîñò çà ãíóñíèÿ èì ðîä. Ìîæå áè ñà ñïîðèëè çà ïúòÿ.
- Èëè çà ïëåííèöèòå - êàçà Ãèìëè. - Äà ñå íàäÿâàìå, ÷å ïîíå òåõíèÿò êðàé íå å íàñòúïèë òóê.
Àðàãîðí ïðåòúðñè ïî÷âàòà â øèðîê êðúã, íî íå óñïÿ äà îòêðèå äðóãè ñëåäè îò áèòêàòà. Ïðîäúëæèõà. Íåáåòî íà èçòîê âå÷å èçáëåäíÿâàøå, çâåçäèòå ïîìðúêâàõà è íàîêîëî áàâíî ñå ðàçëèâàøå ñèâà ñâåòëèíà. Ìàëêî ïî-íàòàòúê ñòèãíàõà äî íèçèíà, â êîÿòî, ëúêàòóøåéêè è ïîäñêà÷àéêè, åäèí ìàëúê ïîòîê áå èçäúëáàë êàìåííà ïúòåêà íàäîëó êúì äîëèíàòà. Ïî áðåãîâåòå ìó ðàñòÿõà ðåäêè õðàñòè è òóê-òàì ñå ìÿðêàõà òóôè òðåâà.
- Íàé-ñåòíå! - êàçà Àðàãîðí. - Åòî ñëåäèòå, êîèòî òúðñèì! Íàãîðå ïî òîâà ðóñëî - íàòàì ñà ïîåëè îðêèòå ñëåä ñïîðà.
Ïðåñëåäâà÷èòå çàâèõà è çàáúðçàõà ïî íîâèÿ ïúò. Ñÿêàø îñâåæåíè îò äúëúã íîùåí îòäèõ, òå ñêà÷àõà îò êàìúê íà êàìúê. Íàêðàÿ ñòèãíàõà õðåáåòà íà ñèâèÿ õúëì è âíåçàïåí âåòðåö ïîâÿ â êîñèòå èì è ðàçëþëÿ ïëàùîâåòå èì - õëàäíèÿò óòðèíåí ïîëúõ.
Îáúðíàõà ñå è âèäÿõà êàê ïëàìâàò äàëå÷íèòå õúëìîâå îòâúä Ðåêàòà. Íàä ïëåùèòå íà ìðà÷íèòå çåìè ñå ïîêàçà ÷åðâåíèÿò êðàé÷åö íà ñëúíöåòî. Ïðåä òÿõ, íà çàïàä, ñâåòúò ëåæåøå íåïîäâèæåí, áåçôîðìåí è ñèâ, íî ïðåä î÷èòå èì íîùíèòå ñåíêè âçåõà äà ñå òîïÿò, çàâúðíàõà ñå öâåòîâåòå íà ðàçáóäåíàòà çåìÿ - çåëåíèíà ñà ðàçëÿ ïî ïðîñòîðíèòå ïàñèùà íà Ðîõàí, áåëèòå ìúãëè çàèñêðèõà èç ðå÷íèòå äîëèíè, à äàëå÷å íàëÿâî, íà òðèäåñåò è ïîâå÷å ëåâãè, ñå èçâèñÿâàõà ìðàìîðíî ÷åðíèòå âúðõîâå íà Áåëèòå ïëàíèíè, îáëåíè â ñèíüî è ïóðïóðíî, óâåí÷àíè ñ áëåñòÿùè ñíåãîâå, ïîðóìåíåëè îò ëú÷èòå íà çîðàòà.
- Ãîíäîð! Ãîíäîð! - èçâèêà Àðàãîðí. - Äàíî òå âèäÿ îòíîâî â ïî-ùàñòëèâ ÷àñ! Íå âîäè âñå îùå ïúòÿò ìè íà þã, êúì ÿñíèòå òè ðåêè.

Ãîíäîð! Ãîíäîð, ìåæäó Ìîðå è Ïëàíèíè!
Îò çàïàä âÿòúð âåå â òåá, à â äðåâíè äíè
Äúðâî ñðåáðèñòî ãðÿ ïîä òâîÿ íåáîñêëîí.
Î, áåëè êóëè! Î, êîðîíà ñúñ êðèëå è çëàòåí òðîí!
Ãîíäîð! Ãîíäîð! Ùå âèäèì ëè äà ãðåé Äúðâîòî ïàê
è äà ïîâåå âÿòúð íîâ îò Ïëàíèíè äî Ìîðñêè áðÿã?

- À ñåãà äà âúðâèì! - äîáàâè òîé, îòêúñíà î÷è îò þãà è ñå âçðÿ íà ñåâåðîçàïàä, êúì ïúòÿ, ïî êîéòî òðÿáâàøå äà òðúãíå.
Õðåáåòúò, íà êîéòî ñòîÿõà òðèìàòà äðóãàðè, ñå ñïóñêàøå ñòðúìíî ïîä íîçåòå èì. Äâàäåñåòèíà ôàòîìà ïî-äîëó èìàøå øèðîêà íåðàâíà èçäàòèíà, çàâúðøâàùà âíåçàïíî ñ ðúáà íà îòâåñíà ñêàëà - Èçòî÷íàòà ñòåíà íà Ðîõàí. Òóê ñâúðøâàøå Åìèí Ìóèë è ïðåä òÿõ, äîêúäåòî èì ñòèãàøå ïîãëåäúò, ñå ïðîñòèðàõà çåëåíèòå ñòåïè íà Ðîõèðèìèòå.
- Ãëåäàéòå! - èçâèêà Ëåãîëàñ, ñî÷åéêè íàãîðå êúì áëåäîòî íåáå. - Ïàê îðåëúò! Ìíîãî å âèñîêî. Èçãëåæäà, ÷å íàïóñêà òàÿ ñòðàíà è ëåòè îáðàòíî íà ñåâåð. Äâèæè ñå ìíîãî áúðçî. Ãëåäàéòå!
- Íå, äîðè è ìîèòå î÷è íå ìîãàò äà ãî ñúçðàò, äîáðè ìè Ëåãîëàñ - êàçà Àðàãîðí. - Òðÿáâà íàèñòèíà äà å äàëå÷ âúâ âèñèíèòå. Ïèòàì ñå êàêâî ëè äèðè, àêî å ñúùàòà ïòèöà, êîÿòî âèäÿõ ïðåäè. Íî âèæòå! Çàáåëÿçâàì íåùî ïî-áëèçêî è ïî-âàæíî; íÿêîé ñå äâèæè èç ðàâíèíàòà!
- Íå åäíî, à ìíîãî íåùà - êàçà Ëåãîëàñ. - Ãîëÿì îòðÿä ïåõîòèíöè, íî íå ìîãà äà ðàçëè÷à ïîâå÷å, íèòî ïúê äà âèäÿ ùî çà íàðîä ìîæå äà ñà. Äîòàì èìà ìíîãî ëåâãè - ñèãóðíî äåñåòèíà-äâàíàäåñåò, àëà å òðóäíî äà ñå ïðåöåíè ñ òî÷íîñò èç òàÿ ðàâíà ñòåï.
- Âúïðåêè òîâà ìèñëÿ, ÷å âå÷å íÿìà íóæäà ñëåäàòà äà íè ïîäñêàçâà íàêúäå äà âúðâèì - êàçà Ãèìëè. - ×àñ ïî-ñêîðî äà íàìåðèì ïúòåêà êúì ïîëåòî.
- Íå âÿðâàì äà íàìåðèø ïî-ïðÿêà ïúòåêà îò îíàÿ, êîÿòî ñà èçáðàëè îðêèòå - îòâúðíà Àðàãîðí.
Ñåãà ïðåñëåäâàõà âðàãîâåòå ïîä ëú÷èòå íà ÿñíèÿ äåí. Èçãëåæäà, îðêèòå áÿõà áúðçàëè íàïðåä ñ âñè÷êè ñèëè. Îò âðåìå íà âðåìå ïðåñëåäâà÷èòå îòêðèâàõà èçòúðâàíè èëè çàõâúðëåíè âåùè - òîðáè çà ïðîâèçèÿ, êúøåè è êîðè÷êè êîðàâ ñèâ õëÿá, ñêúñàí ÷åðåí ïëàù, òåæêà, ïîäêîâàíà ñ æåëÿçî îáóâêà, ðàçïðàíà ïî êàìúíàöèòå. Ïúòåêàòà ãè âîäåøå íà ñåâåð ïî áèëîòî è íàé-ñåòíå ñòèãíàõà äî äúëáîêà öåïíàòèíà, ïðîðÿçàíà â ñêàëàòà îò ïîòîê, êîéòî øóìíî ñå ïëèñêàøå íàäîëó. Èç òÿñíàòà êëèñóðà êàòî ñòðúìíà ñòúëáà ñå ñïóñêàøå ãðóáà ïúòåêà êúì ðàâíèíàòà.
Íàêðàÿ òå íÿêàê èçâåäíúæ èçëÿçîõà ñðåä òðåâàòà íà Ðîõàí. Òÿ ïðèèæäàøå êàòî çåëåíî ìîðå äî ñàìîòî ïîäíîæèå íà Åìèí Ìóèë. Óñòðåìåíèÿò ïîòîê èç÷åçâàøå ñðåä ãúñòàëàê îò âîäîëþáèâè ðàñòåíèÿ è ñàìî ñå ÷óâàøå êàê ïåå èç çåëåíèÿ òóíåë, ïîáÿãíàë ïî äúëãîòî, ïîëåãàòî íàíàäîëíèùå êúì äàëå÷íèòå ìî÷óðèùà íà Åíòîìèëñêàòà äîëèíà. Êàòî ÷å áÿõà èçîñòàâèëè âÿòúðà çàä ñåáå ñè, ïî õúëìîâåòå. Òóê âúçäóõúò áå ïî-ñïîêîåí è ïî-òîïúë, èçïúëíåí ñ ëåê àðîìàò, ñÿêàø ïðîëåòòà âå÷å ñå ðàçáóæäàøå è ñîêúò îòíîâî ñå ðàçëèâàøå èç ëèñòà, è òðåâè. Ëåãîëàñ ñè ïîå äúëáîêî äúõ êàòî ÷îâåê, êîéòî îòïèâà æèâèòåëíà âëàãà ñëåä äúëãà æàæäà èç ãîëàòà ïóñòèíÿ.
- Àõ, çåëåíèÿò àðîìàò! - âúçêëèêíà òîé. - Ïî-õóáàâ å îò äúëúã ñúí. Äà òè÷àìå!
- Ëåêèòå íîçå ìîãàò áúðçî äà òè÷àò òóê - êàçà Àðàãîðí. - Ïî-áúðçî ìîæå áè îò ïîäêîâàíèòå ñ æåëÿçî îðêè. Ñåãà èìàìå íàäåæäà äà íàìàëèì ïðåäíèíàòà èì.
Òå òè÷àõà â êîëîíà êàòî õðúòêè ïî ïðÿñíà äèðÿ è â î÷èòå èì ïëàìòåøå íåòúðïåëèâ áëÿñúê. Êàòî øèðîêî îêîñåíà èâèöà, ãðîçíî óòúïêàíàòà äèðÿ íà îðêèòå îòèâàøå ïî÷òè ïðàâî íà çàïàä; íåæíàòà òðåâà íà Ðîõàí áå ñìà÷êàíà è ïî÷åðíÿëà ïîä êðàêàòà èì. Èçâåäíúæ Àðàãîðí íàäàäå âèê è çàâè íàñòðàíè.
- Ñòîéòå! - èçêðåùÿ òîé. - Íå èäâàéòå çàñåãà! Áúðçî èçòè÷à íàäÿñíî, íàñòðàíè îò ãëàâíàòà äèðÿ; áå âèäÿë íàòàì äà ñå îòêëîíÿâàò îòïå÷àòúöè îò äðåáíè, íåïîäêîâàíè íîçå. Òå îáà÷å íå ñòèãàõà äàëå÷å, ïðåñè÷àõà ãè ñòúïêè íà îðêè, êîèòî ñúùî ñå îòêëîíÿâàõà îò òúëïàòà ìàëêî ïî-íàïðåä è ïî-íàçàä, ïîñëå ðÿçêî ñå âðúùàõà îáðàòíî è ñå ãóáåõà ñðåä óòúïêàíàòà òðåâà. Â íàé-äàëå÷íàòà òî÷êà Àðàãîðí ñå ïðèâåäå è âäèãíà íåùî; ïîñëå èçòè÷à íàçàä.
- Äà - êàçà òîé, - âñè÷êî å ñúâñåì ÿñíî: ñëåäè îò õîáèò. Ïèïèí, ìèñëÿ, êîéòî å ïî-äðåáåí îò äðóãèÿ. È âèæòå òîâà!
Ïðîòåãíà íàïðåä áëåñòÿù ïîä ñëúí÷åâèòå ëú÷è ïðåäìåò. Ïðèëè÷àøå íà ìëàä áóêîâ ëèñò, êðàñèâ è ñòðàíåí ñðåä òàÿ ãîëà ðàâíèíà.
- Áðîøêà îò åëôè÷åñêè ïëàù! - âèêíàõà â õîð Ëåãîëàñ è Ãèìëè.
- Íåíàïðàçíî ñå ðîíÿò ëèñòàòà íà Ëîðèåí - êàçà Àðàãîðí. - Òîâà íå å èçòúðâàíî ñëó÷àéíî - çàõâúðëåíî å êàòî çíàê çà âñåêè, êîéòî áè ìîãúë äà ãè ïðåñëåäâà. Ìèñëÿ, ÷å ñ òàçè öåë Ïèïèí å èçáÿãàë îò òúëïàòà.
- Çíà÷è ïîíå òîé å áèë æèâ - êàçà Ãèìëè. - È å âëàäååë êàêòî ãëàâàòà, òàêà è êðàêàòà ñè. Òîâà ìå îáíàäåæäàâà. Íåíàïðàçíî ãè ïðåñëåäâàìå.
- Äà ñå íàäÿâàìå, ÷å íå å ïëàòèë ïðåêàëåíî ñêúïî çà äúðçîñòòà ñè - êàçà Ëåãîëàñ. - Õàéäå! Äà ïðîäúëæàâàìå! Ñúðöåòî ìè èçãàðÿ ïðè ìèñúëòà çà òåçè âåñåëè ìëàäåæè, ïîäêàðàíè êàòî äîáèòúê.
Ñëúíöåòî ïðåâàëè ïëàäíå è áàâíî âçå äà ñëèçà ïî íåáåòî. Îòêúì äàëå÷íèÿ ìîðñêè Þã äîëåòÿõà ëåêè îáëà÷åòà è îòìèíàõà ñ âåòðåöà. Ñëúíöåòî çàëåçå. Ñåíêèòå ñå íàäèãíàõà çàä òÿõ è ïðîòåãíàõà äúëãèòå ñè ðúöå îòêúì Èçòîêà. Ïðåñëåäâà÷èòå ïðîäúëæàâàõà, áåç äà ñïðàò. Îòìèíàë áå åäèí äåí îò ãèáåëòà íà Áîðîìèð, à îðêèòå îùå áÿõà äàëå÷ íàïðåä. Âå÷å íå ãè âèäÿõà íèòî âåäíúæ èç ãëàäêàòà ðàâíèíà.
Êîãàòî íàîêîëî ñå ñãúñòèõà íîùíèòå ñåíêè, Àðàãîðí ñïðÿ. Ïðåç öåëèÿ äåí ñàìî äâà ïúòè áÿõà ïðåêúñíàëè ñâîÿ áÿã çà êðàòêà ïî÷èâêà è ñåãà äâàíàäåñåò ëåâãè ãè äåëÿõà îò èçòî÷íàòà ñòåíà, êúäåòî áÿõà ñòîÿëè íà ðàçñúìâàíå.
- Åòî ÷å ñòèãíàõìå äî òðóäåí èçáîð - êàçà òîé. - Äà ïî÷èâàìå ëè íîùåì, èëè äà ïðîäúëæàâàìå, äîäåòî íè îñòàâàò âîëÿ è ñèëè?
- Ñïðåì ëè, çà äà ñïèì, âðàãîâåòå ùå íè èçîñòàâÿò äàëå÷ íàçàä, îñâåí àêî è òå ñè ïî÷èâàò - êàçà Ëåãîëàñ.
- Íå òðÿáâà ëè è îðêèòå äà ñïèðàò ïî ïúòÿ? - çàïèòà Ãèìëè.
- Îðêèòå ðÿäêî ïúòóâàò íà îòêðèòî ïîä ñëúíöåòî, àëà òèÿ ãî ñòîðèõà - îòâúðíà Ëåãîëàñ. - Åäâà ëè ùå ïî÷èâàò ïðåç íîùòà.
- Íî àêî âúðâèì íîùåì, íå ìîæåì äà ïðîñëåäèì äèðèòå èì - âúçðàçè Ãèìëè.
- Äîêîëêîòî âèæäàò î÷èòå ìè, äèðèòå ñà ïðàâè è íå çàâèâàò íèòî íàëÿâî, íèòî íàäÿñíî - êàçà Ëåãîëàñ.
- Íàâÿðíî áèõ óñïÿë äà âè âîäÿ ïî óñåò èç ìðàêà è äà ïîääúðæàì ïîñîêàòà - êàçà Àðàãîðí, - íî àêî ñå çàëóòàìå èëè òå ñå îòêëîíÿò, òîãàâà íà ðàçñúìâàíå ìîæå äúëãî äà ñå áàâèì, ïðåäè îòíîâî äà íàìåðèì ñëåäàòà.
- À èìà è îùå íåùî: ñàìî äåíåì ìîæåì äà âèäèì äàëè íÿêîÿ äèðÿ íå âîäè íàñòðàíè - äîïúëíè Ãèìëè. - Àêî íÿêîé ïëåííèê èçáÿãà èëè áúäå ïîäêàðàí â äðóãà ïîñîêà, äà ðå÷åì êúì Âåëèêàòà ðåêà è Ìîðäîð, ìîæå äà îòìèíåì ñëåäèòå, áåç èçîáùî äà ðàçáåðåì.
- Âÿðíî å - êàçà Àðàãîðí. - Íî àêî äîáðå ñúì ðàç÷åë äèðÿòà, îðêèòå íà Áÿëàòà ðúêà ñà íàääåëåëè è ñåãà öåëèÿò îòðÿä å íà ïúò êúì Èñåíãàðä. Ïîñîêàòà, â êîÿòî âúðâÿò, ïîäêðåïÿ äîãàäêèòå ìè.
- Àëà áè áèëî ïðèáúðçàíî äà ñìå ñèãóðíè â ðåøåíèÿòà èì - êàçà Ãèìëè. - Àìè áÿãñòâîòî? Â ìðàêà áèõìå îòìèíàëè ñëåäàòà, êîÿòî òå äîâåäå äî áðîøêàòà.
- Ïîäèð òîçè ñëó÷àé îðêèòå ùå áúäàò äâîéíî ïî-áäèòåëíè, à ïëåííèöèòå îùå ïî-èçìîðåíè - êàçà Ëåãîëàñ. - Âå÷å íå ùå èìà áÿãñòâî, àêî íèå íå ïîìîãíåì. Íÿìàì ïðåäñòàâà êàê ùå ãî íàïðàâèì, íî ïúðâî òðÿáâà äà ãè äîãîíèì.
- È âñå ïàê äîðè àç, äæóäæå, ïðåäïðèåëî ìíîãî ïúòåøåñòâèÿ è íå ïîñëåäíî ïî èçäðúæëèâîñò ñðåä ñâîÿ íàðîä, íå ìîãà äà òè÷àì áåçñïèðíî ÷àê äî Èñåíãàðä - êàçà Ãèìëè. - È ìîåòî ñúðöå èçãàðÿ, è àç áèõ òðúãíàë âåäíàãà, íî ñåãà òðÿáâà äà ñè ïî÷èíà ìàëêî, çà äà òè÷àì ïî-äîáðå. À àêî ùå ïî÷èâàìå, òî íåïðîãëåäíàòà íîù å íàé-ïîäõîäÿùà çà òîâà.
- Êàçâàõ âè, ÷å èçáîðúò ñ òðóäåí - ðå÷å Àðàãîðí. - Êàê äà ïðèêëþ÷èì òîçè ñïîð?
- Òè ñè íàø âîäà÷ è èçêóñåí ëîâåö - êàçà Ãèìëè. - Ðåøàâàé òè.
- Ñúðöåòî ìè æàäóâà äà ïðîäúëæèì - êàçà Ëåãîëàñ. - Íî íå áèâà äà ñå ðàçäåëÿìå. Ùå ïîñëóøàì ðåøåíèåòî âè.
- Íà íåóäà÷íèê îòñòúïâàòå èçáîðà - êàçà Àðàãîðí. - Îòêàêòî ìèíàõìå ïðåç Àðãîíàò, ðåøåíèÿòà ìè ñà âñå ïîãðåøíè. - Òîé çàìúë÷à è äúëãî ãëåäà íà ñåâåðîçàïàä èç ïðèèæäàùàòà íîù. Íàêðàÿ êàçà: - Íÿìà äà âúðâèì â òúìíèíàòà. Òâúðäå ãîëÿì ìè ñå ñòðóâà ðèñêúò äà ïðîïóñíåì íîâè äèðè, êîèòî ñå ïðèñúåäèíÿâàò èëè ñå îòêúñâàò îò ãëàâíàòà. Àêî ëóíàòà ñâåòåøå äîñòàòú÷íî, ùÿõìå äà ÿ èçïîëçóâàìå, íî, óâè, òÿ çàëÿçâà ðàíî è îùå å ìëàäà è áëåäà.
- À òàÿ âå÷åð è áåç òîâà ÿ çàêðèâàò îáëàöè - ïðîìúðìîðè Ãèìëè. - Åõ, àêî Âëàäåòåëêàòà íè áåøå ïîäàðèëà ñâåòëèíà êàòî íà Ôðîäî!
- Ñâåòëèíàòà ùå å ïî-íóæíà òàì, êúäåòî ÿ äàðèõà - êàçà Àðàãîðí. - Íåìó ñå ïàäà èñòèíñêàòà Çàäà÷à. Íàøàòà å ñàìî äðåáîëèÿ ñðåä âåëèêèòå ïîäâèçè íà òèÿ âðåìåíà. Ìîæå áè îò ñàìîòî íà÷àëî òîâà å íàïðàçíà ãîíèòáà è íèêàêúâ èçáîð íå áè óñïÿë äà ÿ ïðîìåíè êúì óñïåõ èëè ïðîâàë. Å, àç ðåøèõ. Òúé ÷å äà èçïîëçóâàìå âðåìåòî ïî íàé-äîáðèÿ íà÷èí!
Òîé ñå ïðîñíà íà çåìÿòà è òóòàêñè çàñïà, çàùîòî íå áå ìèãâàë îò îíàçè íîù â ñÿíêàòà íà Òîë Áðàíäèð. Ïðåäè íåáåòî äà ñå ðàçâèäåëè, òîé ñå ñúáóäè è ñòàíà. Ãèìëè îùå äðåìåøå íåïðîáóäíî, íî Ëåãîëàñ áå íà êðàê è ãëåäàøå ïðåç ìðàêà íà ñåâåð, çàìèñëåí è áåçìúëâåí êàòî ìëàäî äúðâî â áåçâåòðåíà íîù.
- Äàëå÷å ñà - ïå÷àëíî ñå îáúðíà òîé êúì Àðàãîðí. - Ñúðöåòî ìè óñåùà, ÷å íå ñà ïî÷èâàëè òàçè íîù. Ñàìî îðåë ìîæå äà ãè íàñòèãíå ñåãà.
- Âúïðåêè òîâà ùå ïðîäúëæèì äà ãè ïðåñëåäâàìå êàêòî ìîæåì - êàçà Àðàãîðí, íàâåäå ñå è ñúáóäè äæóäæåòî. - Õàéäå! Òðÿáâà äà âúðâèì. Äèðÿòà èçñòèâà.
- Íî âñå îùå å òúìíî - êàçà Ãèìëè. - Äîðè Ëåãîëàñ äà ñå èçêà÷è íà íÿêîé õúëì, ïàê íÿìà äà ãè âèäè, ïðåäè ñëúíöåòî äà èçãðåå.
- Áîÿ ñå, ÷å âå÷å íå ùå ãè âèäÿ íè îò õúëì, íè îò ðàâíèíà, íåçàâèñèìî äàëè ãðåå ñëúíöå èëè ëóíà - êàçà Ëåãîëàñ.
- Òàì, êúäåòî çðåíèåòî íå äîñòèãà, çåìÿòà ìîæå äà ïîìîãíå ñ äîëèòàùèòå çâóöè - êàçà Àðàãîðí. - Ðàâíèíèòå òðÿáâà äà ñòåíàò ïîä îìðàçíèòå èì êðàêà.
Òîé ñå èçïúíà íà çåìÿòà è ïðèòèñíà óõî ñðåä òðåâàòà. Òîëêîâà äúëãî ëåæà íåïîäâèæåí, ÷å Ãèìëè ñå çàïèòà äàëè íå å èçãóáèë ñúçíàíèå, èëè çàñïàë îòíîâî. Íàäèãíà ñå èñêðÿùà çîðà è íàîêîëî áàâíî ñå ðàçëÿ ñèâà ñâåòëèíà. Íàé-ñåòíå òîé ñå èçïðàâè è äðóãàðèòå âèäÿõà ëèöåòî ìó - áëåäî è îáòåãíàòî, ñúñ ñìóòåí âçîð.
- Çåìíèòå øóìîâå ñà íåÿñíè è îáúðêàíè - êàçà òîé. - Íèùî íå ïîìðúäâà íà ìíîãî ìèëè îò íàñ. Ãëóõè è äàëå÷íè ñà ñòúïêèòå íà âðàãîâåòå. Íî ãðúìêî îòåêâàò êîíñêè êîïèòà. Ñåãà ñå ñåùàì, ÷å ãè ÷óâàõ, äîêàòî ëåæàõ çàñïàë, è òå ñìóòèõà ñúíÿ ìè - êîíå, ïðåïóñêàùè êúì çàïàäà. Íî ñåãà åçäà÷èòå îòèâàò íà ñåâåð, âñå ïî-äàëå÷ îò íàñ. Ïèòàì ñå êàêâî ëè ñòàâà èç òèÿ çåìè!
- Äà âúðâèì! - ðå÷å Ëåãîëàñ.
Òàêà çàïî÷íà òðåòèÿò äåí îò ïðåñëåäâàíåòî. Ïðåç äúëãèòå ìó îáëà÷íè ÷àñîâå, ïðîÿñíåíè îò ðåäêè ïðîáëÿñúöè íà ñëúíöåòî, òå ïî÷òè íå ñïðÿõà, òó êðà÷åõà, òó áÿãàõà, ñÿêàø íèêàêâà óìîðà íå ìîæåøå äà èçãàñè ïëàìòÿùèÿ â òÿõ îãúí. Ïðåìèíàâàõà ïðåç íåîáÿòíàòà ïóñòîø è åëôè÷åñêèòå èì ïëàùîâå ÷åçíåõà íà ôîíà íà ñèâî-çåëåíèòå ïîëÿ; ìàëöèíà îñâåí åëôèòå áèõà ãè ñúçðåëè îòäàëå÷å äîðè ïîä õëàäíèòå îáåäíè ëú÷è. Â ìèñëèòå ñè òå ÷åñòî áëàãîäàðÿõà íà Âëàäåòåëêàòà íà Ëîðèåí çà ïîäàðåíèòå ïèòêè ëåìáàñ, çàùîòî ìîæåõà äà ñå õðàíÿò òè÷åøêîì è äà íàìèðàò íîâè ñèëè.
Ïðåç öåëèÿ äåí ñëåäàòà íà âðàãîâåòå âîäåøå ïðàâî íà ñåâåðîèçòîê, áåç ïðåêúñâàíå èëè çàâîé. Êîãàòî îòíîâî íàáëèæè êðàÿò íà äåíÿ, òå ñòèãíàõà äî äúëãè ãîëè ñêëîíîâå, êúäåòî ðàâíèíàòà ñå íàäèãàøå, óñòðåìåíà íàïðåä êúì î÷åðòàíèÿòà íà íèñêè ãúðáàâè ðèäîâå. Äèðÿòà íà îðêèòå çàâè íà ñåâåð êúì òÿõ è èçáëåäíÿ, çàùîòî òåðåíúò ñòàâàøå ïî-òâúðä, à òðåâàòà ïî-íèñêà. Äàëå÷å íàëÿâî ðåêàòà Åíòîìèë ñå âèåøå êàòî ñðåáúðíà íèøêà âúðõó çåëåí ïîä. Íå ñå çàáåëÿçâàøå íèêàêâî äâèæåíèå. Àðàãîðí ÷åñòî ñå ïèòàøå çàùî íå âèæäàò íè æèâîòíè, íè õîðà. Îñíîâíèòå îáëàñòè, îáèòàâàíè îò Ðîõèðèìèòå, áÿõà íà ìíîãî ëåâãè ïî-þæíî, ïîä ãîðèñòàòà ñòðÿõà íà Áåëèòå ïëàíèíè, êîèòî ñåãà ñå êðèåõà â ìúãëè è îáëàöè, àëà ïî-ðàíî Ïîâåëèòåëèòå íà êîíåòå èçêàðâàõà ìíîãî õåðãåëåòà â òàçè èçòî÷íà îáëàñò íà êðàëñòâîòî èì, íàðå÷åíà Èçòî÷åí Åìíåò, è êîíÿðèòå äúëãî áðîäåõà òóê, êàòî ñå ïîäñëîíÿâàõà â øàòðè è ïàëàòêè äîðè è ïðåç çèìàòà. Íî ñåãà çåìèòå áÿõà ïóñòè è òåãíåùàòà íàä òÿõ òèøèíà íå íàïîìíÿøå ïîêîÿ íà ìèðíèòå äíè.
Ïî ìðúêíàëî ñïðÿõà îòíîâî. Âå÷å áÿõà èçìèíàëè äâà ïúòè ïî äâàíàäåñåò ëåâãè ïðåç ñòåïèòå íà Ðîõàí è ñòåíàòà íà Åìèí Ìóèë ñå ãóáåøå â ñåíêèòå íà Èçòîêà. Ìëàäàòà ëóíà ïðîáëÿñâàøå ñðåä ìúãëèâîòî íåáå, àëà ïî÷òè íå ñâåòåøå, à çâåçäèòå áÿõà çàáóëåíè.
- Ñåãà íàé-ìíîãî ñúæàëÿâàì çà ïî÷èâêèòå è âñÿêî ïðåêúñâàíå íà ãîíèòáàòà - êàçà Ëåãîëàñ. - Îðêèòå áÿãàõà ïðåä íàñ, ñÿêàø êàìøèöèòå íà Ñàóðîí áÿõà ïî ïåòèòå èì. Áîÿ ñå, ÷å âå÷å ñà ñòèãíàëè äî ãîðàòà è ìðà÷íèòå õúëìîâå è â òîçè ìèã íàâëèçàò ñðåä ñåíêèòå íà äúðâåòàòà.
- Ãîð÷èâ êðàé çà íàøàòà íàäåæäà è âñè÷êèòå íè ìúêè! - èçñêúðöà ñúñ çúáè Ãèìëè.
- Çà íàäåæäàòà ìîæå áè, íî íå è çà ìúêèòå - êàçà Àðàãîðí. - Íÿìà äà ñå âðúùàìå îáðàòíî. Àëà ñúì èçìîðåí. - Òîé ïîãëåäíà íàçàä, îòêúäåòî áÿõà äîøëè è êúäåòî íîùòà ñå ñáèðàøå íàä Èçòîêà. - Íåùî ñòðàííî ñòàâà èç òîçè êðàé. Íå âÿðâàì íà òèøèíàòà. Íå âÿðâàì äîðè íà áëåäàòà ëóíà. Çâåçäèòå åäâà ãðåÿò, à àç ñúì èçìîðåí êàêòî íèêîãà ïðåäè, èçìîðåí êàêòî íå áè òðÿáâàëî äà ñå ÷óâñòâóâà åäèí Ñêèòàëåö, èçïðàâåí ïðåä ÿñíà äèðÿ. Íå÷èÿ âîëÿ ïðèäàâà áúðçèíà íà âðàãîâåòå è èçïðàâÿ ïðåä íàñ íåâèäèìà ïðåãðàäà - óìîðà, òåãíåùà ïî-ñêîðî â ñúðöåòî, îòêîëêîòî â íîçåòå.
- Âÿðíî! - êàçà Ëåãîëàñ. - Ðàçáðàõ ãî îùå êîãàòî ñå ñïóñíàõìå îò Åìèí Ìóèë. Çàùîòî âîëÿòà íå å îòçàä, à ïðåä íàñ.
È òîé ïîñî÷è îòâúä çåìèòå íà Ðîõàí êúì Çàïàäà, òúìíååù ïîä ëóííèÿ ñúðï.
- Ñàðóìàí! - ïðîìúðìîðè Àðàãîðí. - Íî òîé íå ùå íè çàñòàâè äà ñå âúðíåì! Îòíîâî òðÿáâà äà ñïðåì; âèæòå, äîðè ëóíàòà ÷åçíå ñðåä ïðèèæäàùèòå îáëàöè. Íî äîéäå ëè íîâèÿò äåí, ïúòÿò íè ùå å íà ñåâåð ñðåä ðèäîâå è áëàòà.
Êàêòî è ïðåäè Ëåãîëàñ áå ïðúâ íà êðàê, àêî èçîáùî áå ñïàë.
- Ñúáóäåòå ñå! Ñúáóäåòå ñå! - âèêíà òîé. - Çîðàòà ÷åðâåíåå. Ñòðàííè íåùà íè ÷àêàò êðàé ãîðñêàòà ñòðÿõà. Äîáðè ëè, çëè ëè, íå çíàì, íî íè çîâàò. Ñúáóäåòå ñå!
Äðóãèòå ñêî÷èõà è ïî÷òè íåçàáàâíî ïîåõà îòíîâî íà ïúò. Ðèäîâåòå áàâíî íàáëèæàâàõà. Îùå ïðåäè ïëàäíå ñòèãíàõà äî òÿõ - çåëåíèòå ñêëîíîâå ñå ïðåëèâàõà â ãîëè õðåáåòè, ïðîòåãíàòè ïðàâî íà ñåâåð. Â ïîäíîæèåòî èì çåìÿòà áå ñóõà è òðåâàòà íèñêà, íî ïðîñòîðíà íèçèíà, øèðîêà äåñåòèíà ìèëè, ñå ïðîñòèðàøå ìåæäó òÿõ è ðåêàòà, êîÿòî òå÷åøå èç äúëáîêîòî ñè êîðèòî, îáðàñëî ñ ìúãëèâè òðúñòèêîâè ãúñòàëàöè. Òî÷íî íà çàïàä îò íàé-þæíèÿ ñêëîí òðåâàòà áå îñêóáàíà è óòúïêàíà â øèðîê êðúã îò ãðóáèòå ñòúïêè íà ìíîãîáðîéíè íîçå. Îò òîâà ìÿñòî îòíîâî ïðîäúëæàâàøå ñëåäàòà íà îðêèòå, çàâèâàùà íà ñåâåð ïîêðàé ñóõèòå äèïëè íà õúëìîâåòå. Àðàãîðí ñïðÿ è îãëåäà äèðÿòà ïî-âíèìàòåëíî.
- Ïî÷èâàëè ñà çà ìàëêî òóê - êàçà òîé, - íî äîðè è âúíøíàòà ñëåäà âå÷å å ñòàðà. Áîÿ ñå, ÷å ñúðöåòî òè å óñåòèëî èñòèíàòà, Ëåãîëàñ - ìèñëÿ, ÷å ñà ìèíàëè òðè ïúòè ïî äâàíàäåñåò ÷àñà, îòêàêòî îðêèòå ñà áèëè òóê. Àêî ñà áúðçàëè âñå òàêà, çíà÷è ñíîùè ñà ñòèãíàëè ïîêðàéíèíèòå íà Âåòðîêëèí.
- Íà ñåâåð è íà çàïàä íå âèæäàì íèùî îñâåí òðåâè, êîèòî áàâíî ñå ïðåëèâàò â ìúãëà - êàçà Ãèìëè. - Ùå ìîæåì ëè äà çúðíåì ãîðàòà, àêî ñå èçêà÷èì íà õúëìîâåòå?
- Îùå å äàëå÷å äîòàì - êàçà Àðàãîðí. - Àêî ñè ñïîìíÿì äîáðå, òèÿ ðèäîâå ñå ïðîñòèðàò ïîâå÷å îò îñåì ëåâãè íà ñåâåð, à ïîñëå íà ñåâåðîçàïàä èìà øèðîêà ðàâíèíà, ìîæå áè îùå ïåòíàäåñåò ëåâãè äî ìÿñòîòî, êúäåòî Åíòîìèë èçëèçà îò ãîðàòà.
- Å, äà âúðâèì - êàçà Ãèìëè. - Íîçåòå ìè òðÿáâà äà çàáðàâÿò çà ìèëèòå. È áèõà òè÷àëè ïî-îõîòíî, àêî ñúðöåòî ìè íå áå òúé íàòåæàëî.
Ñëúíöåòî çàëÿçâàøå, êîãàòî íàé-ñåòíå íàáëèæèõà êðàÿ íà ðèäîâåòå. Äúëãè ÷àñîâå áÿõà êðà÷èëè áåç îòäèõ. Ñåãà âúðâÿõà áàâíî è Ãèìëè ñå áå ïðåãúðáèë. Êàìåííî òâúðäè ñà äæóäæåòàòà è â òðóä, è â ïúò, íî êîãàòî è ïîñëåäíàòà íàäåæäà èçãàñíà â ñúðöåòî ìó, áåçêðàéíàòà ãîíèòáà âçå äà ìó íàòåæàâà. Ñóðîâ è áåçìúëâåí, Àðàãîðí êðà÷åøå ñëåä íåãî è îò âðåìå íà âðåìå ñå ïðèâåæäàøå äà ðàçãëåäà íÿêîé îòïå÷àòúê èëè äðóãà ñëåäà ïî çåìÿòà. Ñàìî Ëåãîëàñ ñòúïâàøå âñå òúé ëåêî, êàêòî âèíàãè, íîçåòå ìó ñÿêàø åäâà ïðèòèñêàõà òðåâàòà, áåç äà îñòàâÿò îòïå÷àòúöè, íî çà íåãî ïúòíèÿò õëÿá íà åëôèòå áå äîñòàòú÷íî ïðåïèòàíèå, à è ìîæåøå äà ñïè, ìàêàð ÷å õîðàòà íå áèõà íàðåêëè òîâà ñúí, èçïðàùàéêè ñúçíàíèåòî ñè äà îòïî÷èíå ïî ñòðàííèòå ïúòåêè íà åëôè÷åñêèòå ñúíèùà, äîêàòî òîé êðà÷åøå ñ îòâîðåíè î÷è ïîä ñëúíöåòî íà ðåàëíèÿ ñâÿò.
- Äà ñå èçêà÷èì íà òîçè çåëåí õúëì! - êàçà òîé. Äðóãàðèòå ìó ìîðíî ãî ïîñëåäâàõà ïî äúëãèÿ ñêëîí, äîêàòî èçëÿçîõà íà âúðõà. Êðúãëèÿò, ãëàäúê è ãîë õúëì ñòîåøå îòäåëíî, íà ñåâåð îò îñòàíàëèòå ðèäîâå. Ñëúíöåòî çàëåçå è âå÷åðíèòå ñåíêè ïàäíàõà êàòî çàâåñà. Áÿõà ñàìè ñðåä ñèâèÿ áåçôîðìåí ñâÿò áåç ìÿðêà è áåëåçè. Ñàìî äàëå÷å íà ñåâåðîçàïàä, íà ôîíà íà ãàñíåùàòà ñâåòëèíà, ñå î÷åðòàâàøå ïî-ïëúòåí ìðàê - Ìúãëèâèòå ïëàíèíè è ãîðàòà â ïîäíîæèåòî èì.
- Òóê íèùî íå ùå ìîæå äà íè óïúòè - êàçà Ãèìëè. - Å, ñåãà ïàê òðÿáâà äà ñïðåì è äà èç÷àêàìå êðàÿ íà íîùòà. Çàñòóäÿâà ñå!
- Âÿòúðúò äóõà îòêúì ñåâåðíèòå ñíåãîâå - êàçà Àðàãîðí.
- À ïðåäè ðàçñúìâàíå ùå ïîâåå îò Èçòîêà - äîáàâè Ëåãîëàñ. - Íî ïî÷èâàéòå, ùîì òðÿáâà. È âñå ïàê íå ãóáåòå íàäåæäà äîêðàé. Íå çíàåì ùî íè íîñè óòðåøíèÿò äåí. Óòðîòî ÷åñòî å ïî-ìúäðî îò âå÷åðòà.
- Îòêàêòî çàïî÷íàõìå ãîíèòáàòà, èçãðÿõà âå÷å òðè óòðèíè, à íå ñìå ñòàíàëè ïî-ìúäðè - îòâúðíà Ãèìëè.
Íîùòà ñòàâàøå âñå ïî-ñòóäåíà. Àðàãîðí è Ãèìëè äðåìåõà íà ïðåñåêóëêè è ïðè âñÿêî ñúáóæäàíå âèæäàõà Ëåãîëàñ äà ñòîè êðàé òÿõ èëè äà êðà÷è íàïðåä-íàçàä, íàïÿâàéêè òèõè÷êî íà ðîäíèÿ ñè åçèê è ñ òàçè ïåñåí ñÿêàø ðàçöúôâàõà çâåçäèòå ïî òâúðäèÿ, ÷åðåí íåáîñâîä. Òúé îòìèíà íîùòà. Òðèìàòà çàåäíî âèäÿõà êàê çîðàòà áàâíî ñå ðàçãàðÿ â ÷èñòîòî è áåçîáëà÷íî ñåãà íåáå, äîêàòî íàé-ñåòíå íàñòàíà èçãðåâúò. Òîé áå áëåä è ÿñåí. Âÿòúðúò äóõàøå îò Èçòîêà è âñè÷êè ìúãëè ñå áÿõà îòòåãëèëè; ïîä õëàäíèòå ëú÷è íàîêîëî ñå ïðîñòèðàøå íåîáÿòíà ïóñòîø.
Íàïðåä, íà èçòîê, âèäÿõà âåòðîâèòèòå âúçâèøåíèÿ íà Ðîõàíñêîòî ïëàòî, êîèòî âå÷å áÿõà çúðíàëè ïðåäè ìíîãî äíè îò áðåãà íà Âåëèêàòà ðåêà. Íà ñåâåðîçàïàä ñå øèðåøå ìðà÷íàòà ãîðà Âåòðîêëèí; äî ñåí÷åñòàòà é ñòðÿõà âñå îùå èìàøå äåñåò ëåâãè, à ïî-íàòàòúøíèòå ñêëîíîâå ÷åçíåõà â äàëå÷íàòà ñèíåâà. Îòâúä, ñÿêàø çàïëóâàëà âúðõó ñèâ îáëàê, áëåùóêàøå ïîáåëÿëàòà ãëàâà íà Ìåòåäðàñ, ïîñëåäíèÿò âðúõ íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè. Îò ãîðàòà íàñðåùà èçâèðàøå Åíòîìèë - òóê òå÷åíèåòî ìó áå áúðçî è òÿñíî, à áðåãîâåòå - äúëáîêî íàðÿçàíè. Äèðÿòà íà îðêèòå íàïóñêàøå ðèäîâåòå è ñå îòêëîíÿâàøå íàòàì. Êàòî ïðîñëåäè ñ îñòðèÿ ñè âçîð ñòúïêèòå èì êúì ðåêàòà, à ïîñëå îò ðåêàòà êúì ãîðàòà, Àðàãîðí çúðíà â äàëå÷íàòà çåëåíèíà ñÿíêà, íÿêàêâî áúðçî äâèæåùî ñå íåÿñíî ïåòíî. Îòíîâî ñå õâúðëè íà çåìÿòà è íàïðåãíàòî ñå âñëóøà. Íî Ëåãîëàñ çàñòàíà äî íåãî, çàñåí÷èë ñ äúëãà, èçÿùíà ðúêà çîðêèòå ñè åëôè÷åñêè î÷è, è âèäÿ íå ñÿíêà, íå ïåòíî, à äðåáíè ôèãóðêè íà ìíîãîáðîéíè êîííèöè è ïðîáëÿñúêúò íà óòðîòî ïî âúðõîâåòå íà êîïèÿòà èì áå êàòî ïðèìèãâàíåòî íà ñèòíè çâåçäèöè, íåäîñòúïíè çà ïðîñòîñìúðòíî îêî. Äàëå÷å çàä òÿõ ñå âèåõà ÷åðíè èâèöè äèì.
Íàä ïóñòèòå ïîëÿ òåãíåøå òèøèíà è Ãèìëè ÷ó êàê âÿòúðúò ñå íîñè èç òðåâàòà.
- Êîííèöè! - èçâèêà Àðàãîðí, ñêà÷àéêè íà êðàêà. - Ìíîãî êîííèöè íà áúðçè æðåáöè ñå çàäàâàò êúì íàñ!
- Äà - êàçà Ëåãîëàñ, - òå ñà ñòî è ïåò. Ðóñà å êîñàòà èì è áëÿñêàâè êîïèÿòà èì. Âîäà÷úò èì å ìíîãî âèñîê.
- Çîðêè î÷è èìàò åëôèòå - óñìèõíà ñå Àðàãîðí.
- Íå! Êîííèöèòå ñà ñàìî íà ìàëêî ïîâå÷å îò ïåò ëåâãè - îòâúðíà Ëåãîëàñ.
- Äàëè ñà ïåò ëåâãè èëè åäíà - êàçà Ãèìëè, - íå ìîæåì äà èì èçáÿãàìå èç òèÿ ãîëè çåìè. Äà ãè ÷àêàìå ëè òóê, èëè äà ïðîäúëæèì ïúòÿ ñè?
- Ùå ÷àêàìå - êàçà Àðàãîðí. - Óìîðåí ñúì è ëîâúò íè ñå ïðîâàëè. Èëè ïîíå äðóãè ñà íè èçïðåâàðèëè; òèÿ êîííèöè ñå âðúùàò ïî äèðÿòà íà îðêèòå. Ìîæå äà íè äîíåñàò âåñòè.
- Èëè êîïèÿ - îáàäè ñå Ãèìëè.
- Èìà òðè ïðàçíè ñåäëà, àëà íå âèæäàì õîáèòè - êàçà Ëåãîëàñ.
- Íå êàçàõ, ÷å ùå ÷óåì äîáðè âåñòè - ðå÷å Àðàãîðí. - Íî äîáðè èëè çëè, ùå ãè èç÷àêàìå òóê.
Òðèìàòà äðóãàðè íàïóñíàõà âúðõà íà õúëìà, êúäåòî ëåñíî ìîæåõà äà ãè çàáåëåæàò íà ôîíà íà áëåäîòî íåáå, è áàâíî ñå ñïóñíàõà ïî ñåâåðíèÿ ñêëîí. Ñïðÿõà ìàëêî íàä ïîäíîæèåòî è êàòî ñå îìîòàõà â ïëàùîâåòå, íàñÿäàõà ñãóøåíè åäèí äî äðóã íà ïîâåõíàëàòà òðåâà. Âðåìåòî ñå âëà÷åøå áàâíî è òåæêî. Âÿòúðúò áåøå ïðîíèçâàùî õëàäåí. Ãèìëè áå íåñïîêîåí.
- Êàêâî çíàåø çà òèÿ êîííèöè, Àðàãîðí? - çàïèòà òîé. - Íå ñìå ëè ñåäíàëè òóê â î÷àêâàíå íà âíåçàïíàòà ãèáåë?
- Áèë ñúì ñðåä òÿõ - îòâúðíà Àðàãîðí. - Òå ñà ãîðäè è ñâîåíðàâíè, àëà ñà è âåðíè, ùåäðè â ìèñëè è â äåëà; õðàáðè, íî íå æåñòîêè; ìúäðè, àëà íåóêè, çàùîòî íå ïèøàò êíèãè, à ïåÿò áåçáðîé ïåñíè, êàêòî ñà ïðàâèëè ÷åäàòà ÷îâåøêè ïðåäè Ìðà÷íèòå ãîäèíè. Íî íå çíàì êàêâî å ñòàâàëî òóê íàïîñëåäúê, íèòî ïúê êàê ìîæå äà ñà íàñòðîåíè äíåñ Ðîõèðèìèòå ìåæäó ïðåäàòåëÿ Ñàðóìàí è çàïëàõàòà íà Ñàóðîí. Òå äúëãî äðóæàõà ñ íàðîäà íà Ãîíäîð, ìàêàð äà íÿìàò êðúâíà âðúçêà. Â îòäàâíà çàáðàâåíè ãîäèíè Åîðë Ìëàäè ãè äîâåë îò Ñåâåðà è ðîäñòâîòî èì å ïî-ñêîðî ñ Áàðäèíãèòå îò Äåéë è Áåîðíèíãèòå îò Ìðàêîëåñ, ñðåä êîèòî è äî äíåñ ñå ñðåùàò ìíîçèíà âèñîêè è êðàñèâè ìúæå êàòî Ðîõàíñêèòå êîííèöè. Âúâ âñåêè ñëó÷àé òå íå îáè÷àò îðêèòå.
- Íî Ãàíäàëô ñïîìåíà çà ñëóõ, ÷å ïëàùàò äàíúê íà Ìîðäîð - êàçà Ãèìëè.
- Áîðîìèð íå âÿðâàøå íà òîâà è àç ñúùî íå âÿðâàì - îòâúðíà Àðàãîðí.
- Ñêîðî ùå óçíàåòå èñòèíàòà - êàçà Ëåãîëàñ. - Òå âå÷å íàáëèæàâàò.
Íàé-ïîñëå äîðè Ãèìëè äî÷ó äàëå÷íèÿ òðîïîò íà ïðåïóñêàùè êîïèòà. Ñëåäâàéêè äèðÿòà, êîííèöèòå áÿõà ñå îòêëîíèëè îò ðåêàòà è íàáëèæàâàõà ðèäîâåòå. Êîíåòå èì ñå íîñåõà êàòî âÿòúðà.
Ñêîðî íàä ïîëÿòà îòåêíàõà çâúíêè, ìîùíè ãëàñîâå. Âíåçàïíî íàëåòÿ ãðúìîòåâè÷åí ãðîõîò è ïúðâèÿò êîííèê ñâè êðàé ïîäíîæèåòî íà õúëìà, ïîâåë îòðÿäà íà þã ïîä çàïàäíèòå äèïëè íà ðèäîâåòå. Ñëåä íåãî ÿçäåøå äúëãà êîëîíà îò ìúæå â ðèçíèöè - áúðçè, ñèÿéíè, ïðåêðàñíè è áåçïîùàäíè.
Êîíåòå èì áÿõà âèñîêè è ñèëíè, ñúñ ñòðîéíè íîçå; ñèâèÿò èì êîñúì áëåñòåøå, äúëãèòå èì îïàøêè ñå ðàçâÿâàõà íà âÿòúðà, ïî ãîðäèòå èì øèè ãðèâèòå áÿõà ñïëåòåíè íà ïëèòêè. Ìúæåòå â ñåäëàòà ïðèëè÷àõà íà êîíåòå ñè - âèñîêè, ñ äúëãè ðúöå è íîçå; ëåíåíîðóñèòå èì êîñè èçëèçàõà èçïîä ëåêèòå øëåìîâå è ñå ðàçâÿâàõà íàçàä íà äúëãè ïëèòêè; ëèöàòà èì áÿõà ñòðîãè è ïðîíèöàòåëíè. Â ðúöåòå ñè ñòèñêàõà äúëãè êîïèÿ îò ÿñåíîâî äúðâî, ïî ãúðáîâåòå èì âèñÿõà ïúñòðè ùèòîâå, èçëúñêàíèòå ðèçíèöè ñå ñïóñêàõà äî êîëåíåòå èì.
Òå ïðåïóñêàõà êðàé õúëìà äâàìà ïî äâàìà è ìàêàð ÷å îò âðåìå íà âðåìå íÿêîé îò òÿõ ñå íàäèãàøå íà ñòðåìåíàòà è ñå îãëåæäàøå íàñòðàíè, èçãëåæäà, íå óñåùàõà òðèìàòà ÷óæäåíöè, êîèòî ñåäÿõà áåçìúëâíî è ãè íàáëþäàâàõà. Âîéíñòâîòî ïî÷òè áå îòìèíàëî, êîãàòî Àðàãîðí âíåçàïíî ñå èçïðàâè è èçâèêà ñ ìîùåí ãëàñ:
- Êàêâè âåñòè íîñèòå îò Ñåâåðà, Ðîõàíñêè êîííèöè?
Ñ èçóìèòåëíà áúðçèíà è óìåíèå òå ñïðÿõà æðåáöèòå, çàâèõà è íàëåòÿõà îáðàòíî. Ñêîðî òðèìàòà äðóãàðè ñå îçîâàõà â ïðúñòåí îò êîííèöè, ïðåïóñêàùè â êðúã ïî ñêëîíà çàä òÿõ, ñåòíå íàäîëó, íàîêîëî è âñå ïî-áëèçî. Àðàãîðí ñòîåøå ìúë÷àëèâî, à äðóãèòå äâàìà ñåäÿõà, áåç äà ïîìðúäâàò è ñå ïèòàõà êàêâî ëè ùå ïîñëåäâà.
Áåç âèê, áåç êîìàíäà Êîííèöèòå èçâåäíúæ ñïðÿõà. Êúì ÷óæäåíöèòå ñå íàñî÷è ãîðà îò êîïèÿ; íÿêîè Êîííèöè äúðæàõà ëúêîâå ñ âå÷å ïîëîæåíà íà òåòèâàòà ñòðåëà. Ïîñëå íàïðåä èçëåçå âèñîê ìúæ, ïî-åäúð îò îñòàíàëèòå; âìåñòî ïåðà íà øëåìà ìó ñå âååøå áÿëà êîíñêà îïàøêà. Òîé ñå ïðèáëèæè, äîêàòî ìåæäó ãðúäòà íà Àðàãîðí è îñòðèåòî íà êîïèåòî ìó îñòàíà ñàìî ïåäÿ. Àðàãîðí íå òðåïíà.
- Êîé ñè òè è êàêâî ïðàâèø â òàçè ñòðàíà? - çàïèòà Êîííèêúò íà çàïàäíÿøêèÿ Îáù åçèê. Òîíúò è ïðîèçíîøåíèåòî ìó íàïîìíÿõà ðå÷òà íà ãîíäîðåöà Áîðîìèð.
- Íàðè÷àò ìå Áúðçîõîä - îòâúðíà Àðàãîðí. - Äîéäîõ îò Ñåâåðà. Ïðåñëåäâàì îðêè.
Êîííèêúò ñêî÷è îò ñåäëîòî. Êàòî ïîäàäå êîïèåòî ñè íà äðóã ìúæ, êîéòî ñå áå ïðèáëèæèë è ñëÿçúë äî íåãî, òîé èçòåãëè ìå÷à ñè è çàñòàíàë ëèöå ñðåùó ëèöå ñ Àðàãîðí, ãî îãëåäà ïðîíèöàòåëíî è íå áåç óäèâëåíèå. Íàêðàÿ îòíîâî çàãîâîðè:
- Îòíà÷àëî ïîìèñëèõ, ÷å ñàìèòå âèå ñòå îðêè, àëà ñåãà âèæäàì, ÷å íå å òúé. Íàèñòèíà ìàëêî çíàåòå çà îðêèòå, ùîì ñòå òðúãíàëè äà ãè ïðåñëåäâàòå ïî òîÿ íà÷èí. Òå áÿõà ìíîãî, áúðçè è äîáðå âúîðúæåíè. Îò ëîâöè ùÿõòå äà ñå ïðåâúðíåòå â äèâå÷, àêî èçîáùî áÿõòå óñïåëè äà ãè äîãîíèòå. Íî â òåáå, Áúðçîõîä, èìà íåùî ñòðàííî. - Òîé èçãëåäà îòâèñîêî Ñêèòàëåöà ñ ÿñíèÿ ñè ñâåòúë ïîãëåä. - Íå å èìå çà ÷îâåê òîâà, ñ êîåòî ñå ïðåäñòàâÿø. À è îäåÿíèåòî òè å ñòðàííî. Îò òðåâàòà ëè èçíèêíà? Êàê óáÿãíà îò âçîðà íè? Îò åëôè÷åñêèÿ ðîä ëè ñè?
- Íå - êàçà Àðàãîðí. - Ñàìî åäèí îò íàñ å åëô, Ëåãîëàñ îò Ãîðñêîòî öàðñòâî â äàëå÷åí Ìðàêîëåñ. Íî ìèíàõìå ïðåç Ëîòëîðèåí è íîñèì äàðîâåòå è áëàãîñêëîííîñòòà íà Âëàäåòåëêàòà.
Êîííèêúò ãè èçãëåäà ñ ïîäíîâåíî èçóìëåíèå, íî î÷èòå ìó îõëàäíÿõà.
- Çíà÷è â Çëàòíàòà ãîðà íàèñòèíà èìà Âëàäåòåëêà, êàêòî ðàçêàçâàò ñòàðèòå ïðèêàçêè! - ðå÷å òîé. - Ãîâîðè ñå, ÷å ìàëöèíà ñå èçêîï÷âàò îò ìðåæèòå é. Óäèâèòåëíè âðåìåíà! Íî àêî èìàòå íåéíàòà áëàãîñêëîííîñò, çíà÷è è âèå ïëåòåòå êîâàðíè ìðåæè, à ìîæå áè ñòå è ìàãüîñíèöè. - Ñòóäåíèÿò ìó ïîãëåä èçâåäíúæ ñå îáúðíà êúì Ëåãîëàñ è Ãèìëè. - Âèå çàùî íå ãîâîðèòå, ìúë÷àëèâöè?
Ãèìëè ñå èçïðàâè è çäðàâî ñòúïè íà ðàçêðà÷åíèòå ñè íîçå; ðúêàòà ìó ñå âêîï÷è â äðúæêàòà íà ñåêèðàòà è òúìíèòå ìó î÷è ïðîáëåñíàõà.
- Êàæè ìè èìåòî ñè, êîíñêè ïîâåëèòåëþ, è ùå ïîëó÷èø ìîåòî, à àêî èñêàø - è îùå íåùè÷êî - êàçà òîé.
- Êîëêîòî äî òîâà - çàÿâè Êîííèêúò, ñâåæäàéêè ïîãëåä êúì äæóäæåòî, - ÷óæäåíåöúò å äëúæåí äà ñå ïðåäñòàâè ïðúâ. È âñå ïàê - íàðè÷àì ñå Åîìåð, ñèí íà Åîìóíä, è çàåìàì ïîñòà Òðåòè âîéâîäà íà Åçäèòíèòå ïðåäåëè.
- Òîãàâà, Åîìåð, ñèí íà Åîìóíä, Òðåòè âîéâîäî íà Åçäèòíèòå ïðåäåëè, ðàçðåøè íà äæóäæåòî Ãèìëè, ñèí Ãëîèí, äà òå ïðåäïàçè îò ãëóïàâè ñëîâà. Ãîâîðèø çëî çà îíàçè, ùî å íåäîñòúïíî ïðåêðàñíà çà ìèñëèòå òè, è ñàìî ëèïñàòà íà ðàçñúäúê ìîæå äà òå èçâèíè.
Ïîãëåäúò íà Åîìåð ïëàìíà êàòî æàðàâà, ðîõàíöèòå ãíåâíî çàìúðìîðèõà è ñòåãíàõà ïðúñòåíà ñ íàñî÷åíè íàïðåä êîïèÿ.
- Áèõ òè îòñÿêúë ãëàâàòà ñ áðàäâàòà è ïðî÷èå, óâàæàåìî äæóäæå, àêî ñå èçäèãàøå ìàëêî ïî-âèñîêî íàä çåìÿòà - ðå÷å Åîìåð.
- Òîé íå å ñàì - êàçà Ëåãîëàñ, èçîïâàéêè ëúêà è ïîëàãàéêè ñòðåëà íà òåòèâàòà ñ ðúöå, êîèòî ñå äâèæåõà ïî-áúðçî îò ïîãëåäà. - Ùå óìðåø, ïðåäè äà óäàðèø.
Åîìåð âäèãíà ìå÷à è íåùàòà ùÿõà äà òðúãíàò çëå, íî Àðàãîðí ñå õâúðëè ìåæäó òÿõ ñ ïðîòåãíàòà ðúêà.
- Ïðîñòè èì, Åîìåð! - èçâèêà òîé. - Êîãàòî óçíàåø ïîâå÷å, ùå ðàçáåðåø çàùî ðàçãíåâè ñïúòíèöèòå ìè. Íå çàìèñëÿìå çëî íà Ðîõàí, íèòî íà íÿêîé îò îáèòàòåëèòå ìó, áèë òîé ÷îâåê èëè êîí. Íÿìà ëè äà èçñëóøàø ðàçêàçà íè, ïðåäè äà çàìàõíåø?
- Ùå âè èçñëóøàì - êàçà Åîìåð è îòïóñíà ìå÷à ñè. - Íî çà ñêèòíèöè èç Åçäèòíèòå ïðåäåëè áè áèëî ðàçóìíî äà íå ñà òúé íàäìåííè â òèÿ èçïúëíåíè ñúñ ñúìíåíèå äíè. Êàæè ìè íàé-íàïðåä èñòèíñêîòî ñè èìå.
- Êàæè ìè íàé-íàïðåä êîìó ñëóæèø - ðå÷å Àðàãîðí. - Ïðèÿòåë ëè ñè èëè âðàã íà Ñàóðîí, Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë íà Ìîðäîð?
- Ñëóæà ñàìî íà Âëàäåòåëÿ íà Ïðåäåëèòå, Òåîäåí êðàë, ñèí íà Òåíãåë - îòâúðíà Åîìåð. - Äàëå÷ íå ñìå â óñëóãà íà Âëàñòòà íà ×åðíàòà ñòðàíà, àëà è íå âîþâàìå îòêðèòî ñ íåÿ; àêî áÿãàòå îòòàì, íàé-äîáðå íàïóñíåòå òåçè çåìè. Äíåñ ïî âñè÷êèòå íè ãðàíèöè èçáóõâàò âúëíåíèÿ, äåáíå íè çàïëàõà, íî íèå æåëàåì ñàìî äà áúäåì ñâîáîäíè è äà æèâååì êàêòî ñìå æèâåëè, äà ñè çàïàçèì ñâîåòî, áåç äà ñëóæèì íà ÷óæä âëàäåòåë, áèë òîé äîáúð èëè çúë. Â ïî-äîáðè äíè ïîñðåùàõìå ãîñòèòå ëþáåçíî, íî â äíåøíè âðåìåíà íåêàíåíèòå ÷óæäåíöè îòêðèâàò, ÷å ïèïàìå áúðçî è òâúðäî. Õàéäå! Êîè ñòå? Êîìó ñëóæèòå âèå? È ïî ÷èÿ çàïîâåä ïðåñëåäâàòå îðêè íà íàøàòà çåìÿ?
- Íå ñëóæà íèêîìó - êàçà Àðàãîðí, - íî ïðåñëåäâàì ñëóãèòå íà Ñàóðîí, ïî ÷èÿòî è çåìÿ äà ñòúïâàò. Ìàëöèíà ñðåä ïðîñòîñìúðòíèòå çíàÿò çà îðêèòå ïîâå÷å îò ìåí; è íå ïî ñâîÿ âîëÿ ãè ãîíÿ òàêà. Îðêèòå, êîèòî ïðåñëåäâàìå, ïëåíèõà äâàìà ìîè äðóãàðè. ×îâåê, èçïàäíàë â òàêàâà íóæäà, ùå âúðâè ïåøà, ùîì íÿìà êîí è íå ùå èñêà ðàçðåøåíèå äà ïîñëåäâà äèðÿòà. Íèòî ïúê ùå áðîèì ãëàâèòå íà âðàãîâåòå äðóãîÿ÷å îñâåí ñ ìå÷. À àç íå ñúì îáåçîðúæåí.
Àðàãîðí îòìåòíà ïëàùà ñè. Åëôè÷åñêàòà íîæèöà ïðîáëåñíà â ðúêàòà ìó è ñâåòëîòî îñòðèå íà Àíäóðèë èçáóõíà ñ âíåçàïåí ïëàìúê, êîãàòî ãî èçòåãëè íàâúí.
- Åëåíäèë - èçâèêà òîé. - Àç ñúì Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí, íàðè÷àí Åëåñàð, Åëôè÷åñêèÿ êàìúê, Äóíàäàí, íàñëåäíèê íà Èñèëäóð, ñèíà íà Åëåíäèë Ãîíäîðñêè. Åòî Ìå÷à, ùî áå ñòðîøåí è èçêîâàí íàíîâî! Ùå ìè ïîìîãíåø ëè, èëè ùå ìè ïîïðå÷èø? Ðåøàâàé áúðçî!
Ãèìëè è Ëåãîëàñ èçóìåíî ãëåäàõà ñïúòíèêà ñè - äîñåãà íå ãî áÿõà âèæäàëè òàêúâ. Òîé ñÿêàø áå èçðàñíàë, à Åîìåð êàòî ÷å ñå áå ñìàëèë è â æèâîòî ìó ëèöå ìèìîëåòíî çúðíàõà ìîùòà è âåëè÷èåòî íà êàìåííèòå êðàëå. Çà ìèã íà Ëåãîëàñ ìó ñå ñòîðè, ÷å ïðåä î÷èòå ìó ïî ÷åëîòî íà Àðàãîðí çàèãðàâàò áåëè ïëàìúöè êàòî ñèÿéíà êîðîíà.
Ñ áëàãîãîâåéíî èçðàæåíèå íà ëèöåòî Åîìåð îòñòúïè íàçàä. Òîé ïðèâåäå ãîðäåëèâèÿ ñè âçîð è ïðîìúðìîðè:
- Íàèñòèíà ñòðàííè äíè íàñòàíàõà. Îæèâåëè ñúíèùà è ëåãåíäè èçíèêâàò îò òðåâàòà. Êàæè ìè, âëàäåòåëþ - îáúðíà ñå òîé êúì Àðàãîðí, - ùî òå âîäè íàñàì? È êàêúâ áå ñìèñúëúò íà çàãàäú÷íèòå ñëîâà? Îòäàâíà çàìèíà äà òúðñè îòãîâîð Áîðîìèð, ñèí íà Äåíåòîð, à êîíÿò, êîéòî ìó äàäîõìå, ñå âúðíà áåç åçäà÷. Êàêâà ñúäáà íè íîñèø îò Ñåâåðà?
- Ñúäáàòà íà èçáîðà - êàçà Àðàãîðí. - Åòî ùî ìîæåø äà ïðåäàäåø íà Òåîäåí, ñèí íà Òåíãåë: î÷àêâà ãî âîéíà, çà Ñàóðîí èëè ïðîòèâ íåãî. Äíåñ íèêîé íå ìîæå äà æèâåå êàêòî å æèâÿë è ìàëöèíà ùå çàïàçÿò îíîâà, êîåòî íàðè÷àò ñâîå. Íî ïî òèÿ âàæíè âúïðîñè ùå ãîâîðèì ïî-êúñíî. Àêî ñúäáàòà íå ìè ïîïðå÷è, ñàì ùå ñå ÿâÿ ïðè êðàëÿ. Ñåãà ñúì èçïàäíàë â êðàéíà íóæäà è ìîëÿ çà ïîìîù èëè ïîíå çà âåñòè. Âå÷å ÷ó, ÷å ïðåñëåäâàìå îòðÿä îðêè, êîèòî îòâëÿêîõà íàøèòå ïðèÿòåëè. Êàêâî ìîæåø äà íè êàæåø?
- ×å ñåãà íÿìà íóæäà äà ãè ïðåñëåäâàòå - îòâúðíà Åîìåð. - Îðêèòå ñà èçòðåáåíè.
- À ïðèÿòåëèòå íè?
- Îòêðèõìå ñàìî îðêè.
- Íî òîâà íàèñòèíà å ñòðàííî - ïðîìúëâè Àðàãîðí. - Ïðåòúðñèõòå ëè óáèòèòå? Íÿìàøå ëè òðóïîâå, ðàçëè÷íè îò òèÿ íà îðêèòå? Òå áèõà áèëè äðåáíè, çà âàñ - ïðîñòî äåöà, áîñîíîãè è îáëå÷åíè â ñèâî.
- Íÿìàøå íèòî äæóäæåòà, íèòî äåöà - êàçà Åîìåð. - Ïðåáðîèõìå âñè÷êè óáèòè è ñúáðàõìå îðúæèÿòà èì, ïîñëå ñòðóïàõìå òåëàòà íàêóï è ãè èçãîðèõìå, êàêòî ïîâåëÿâà íàøèÿò îáè÷àé. Ïåïåëòà îùå äèìè.
- Íå ãîâîðèì çà äæóäæåòà èëè äåöà - êàçà Ãèìëè. - Íàøèòå ïðèÿòåëè áÿõà õîáèòè.
- Õîáèòè? - ó÷óäè ñå Åîìåð. - Êàêâî ëè å ïúê òîâà? Ñòðàííî èìå.
- Ñòðàííî èìå çà ñòðàíåí íàðîä - êàçà Ãèìëè. - Íî òèÿ áÿõà ìíîãî ñêúïè çà íàñ. Èçãëåæäà, ÷å è â Ðîõàí ñòå ÷óëè ñëîâàòà, êîèòî ñìóòèõà Ìèíàñ Òèðèò. Â òÿõ ñå ãîâîðåøå çà ïîëóðúñòîâå. Òèÿ õîáèòè ñà ïîëóðúñòîâå.
- Ïîëóðúñòîâå - èçñìÿ ñå Êîííèêúò, çàñòàíàë äî Åîìåð. - Ïîëóðúñòîâå! Àìè ÷å òå ñà ïðîñòî äðåáîñúöè îò ñòàðèòå ñåâåðíè ïåñíè è äåòñêè ïðèêàçêè. Â ëåãåíäà ëè ñìå ïîïàäíàëè, èëè êðà÷èì ïîñðåä áÿë äåí ïî çåëåíàòà çåìÿ?
- Åäíîòî íå ïðå÷è íà äðóãîòî - êàçà Àðàãîðí. - Íå íèå, à äîøëèòå ïîäèð íàñ ùå ñúòâîðÿò ëåãåíäè çà íàøåòî âðåìå. Çåëåíà çåìÿ, êàçâàø? Äîáðà òåìà çà ëåãåíäà, ìàêàð ñåãà äà ñòúïâàø ïî íåÿ ïîñðåä áÿë äåí!
- Âðåìåòî íå ÷àêà - êàçà Êîííèêúò, áåç äà îáðúùà âíèìàíèå íà Àðàãîðí. - Òðÿáâà äà áúðçàìå íà þã, ïðåäâîäèòåëþ. Äà îñòàâèì òèÿ äèâè ñòðàííèöè äà âúðøàò êàêâîòî èì õðóìíå. Èëè ïúê äà ãè âúðæåì è äà ãè îòâåäåì ïðåä êðàëÿ.
- Ñïîêîéíî, Åîòåí! - îòâúðíà Åîìåð íà ñâîÿ åçèê. - Îñòàâè ìå çà ìàëêî. Êàæè íà åîðåäèòå äà ñå ñúáåðàò íà ïúòåêàòà è äà ñå ïðèãîòâÿò çà ïîòåãëÿíå êúì Åíòîáðîä.
Ìúðìîðåéêè òèõè÷êî, Åîòåí ñå îòòåãëè è çàãîâîðè ñ îñòàíàëèòå. Ñêîðî òå ñå îòäàëå÷èõà è îñòàâèõà Åîìåð íàñàìå ñ òðèìàòà äðóãàðè.
- Ñòðàííî å âñè÷êî, êîåòî ãîâîðèø, Àðàãîðí - êàçà òîé. - Àëà å ÿñíî, ÷å èçðè÷àø ñàìàòà èñòèíà - ìúæåòå îò Ïðåäåëèòå íå ëúæàò è çàòîâà å òðóäíî äà áúäàò èçìàìåíè. Íî òè íå ðàçêðè âñè÷êî. Íÿìà ëè ñåãà äà ðàçêàæåø ïî-ïîäðîáíî çà çàäà÷àòà ñè, òà äà ïðåöåíÿ ùî äà ñòîðÿ?
- Ïðåäè ìíîãî ñåäìèöè ïîòåãëèõ îò Èìëàäðèñ, êàêòî ãî íàðè÷àøå îíçè ñòèõ - îòâúðíà Àðàãîðí. - Ñ ìåí áåøå è Áîðîìèð îò Ìèíàñ Òèðèò. Çàäà÷àòà ìè áå çàåäíî ñúñ ñèíà íà Äåíåòîð äà ñòèãíà äî òîçè ãðàä è äà ïîìîãíà íà íàðîäà ìó âúâ âîéíàòà ïðîòèâ Ñàóðîí. Íî Îòðÿäúò, ñ êîéòî ïúòóâàõ, èìàøå äðóãà çàäà÷à. Ñåãà íå ìîãà äà ãîâîðÿ çà íåÿ. Âîäåøå íè Ãàíäàëô Ñèâèÿ.
- Ãàíäàëô! - âúçêëèêíà Åîìåð. - Ãàíäàëô Ñèâîäîìíè å èçâåñòåí â Ïðåäåëèòå, íî ùå âè ïðåäóïðåäÿ, ÷å èìåòî ìó âå÷å íå å êëþ÷ çà êðàëñêîòî áëàãîâîëåíèå. Îòêàêòî ñå ïîìíèì, òîé íåâåäíúæ å ãîñòóâàë èç òèÿ çåìè, ïðèñòèãàéêè êîãàòî ïîæåëàå - âñåêè ñåçîí èëè ïîäèð ìíîãî ãîäèíè. Òîé âèíàãè å âåñòîíîñåö íà ñòðàííè ñúáèòèÿ - ñïúòíèê íà áåäèòå, òâúðäÿò äíåñ íÿêîè. È íàèñòèíà, âñè÷êî ñå îáúðêà ñëåä ïîñëåäíîòî ìó èäâàíå ïðåç ëÿòîòî. Ïî òîâà âðåìå çàïî÷íàõà íåïðèÿòíîñòèòå íè ñúñ Ñàðóìàí. Äîòîãàâà ãî ñ÷èòàõìå çà íàø ïðèÿòåë, íî Ãàíäàëô äîéäå è íè ïðåäóïðåäè, ÷å â Èñåíãàðä ñå ãîòâÿò çà âíåçàïíà âîéíà. Ïîìîëè çà ïîìîù, êàòî êàçà, ÷å ñàì òîé å áèë ïëåííèê â Îðòàíê è åäâà óñïÿë äà èçáÿãà. Íî Òåîäåí íå ïîæåëà äà ãî ïîñëóøà è Ãàíäàëô ñè çàìèíà. Íå èçðè÷àéòå ãëàñíî ïðåä Òåîäåí èìåòî ìó! Ãíåâåí å êðàëÿò. Ãàíäàëô âçå êîíÿ íà èìå Ñåíêîãðèâ, íàé-ñêúïîöåííèÿ îò âñè÷êè êðàëñêè æðåáöè, âîäà÷ íà Ìåàðàñèòå, êîèòî ñàìî Âëàäåòåëÿò íà Ïðåäåëèòå ìîæå äà ÿçäè. Çàùîòî ïðàîòåö íà òÿõíàòà ïîðîäà å áèë îãðîìíèÿò êîí íà Åîðë, êîéòî ìîæåë äà ãîâîðè íà ÷îâåøêè åçèê. Ïðåäè ñåäåì íîùè Ñåíêîãðèâ ñå çàâúðíà, àëà êðàëñêèÿò ãíÿâ íå îòñëàáâà - íåóêðîòèì å ñåãà Ñåíêîãðèâ è íèêîìó íå ïîçâîëÿâà äà ãî äîêîñíå.
- Çíà÷è Ñåíêîãðèâ ñàì å íàìåðèë ïúòÿ ñè äîòóê îò äàëå÷íèÿ Ñåâåð, çàùîòî òàì ñå ðàçäåëèõà ñ Ãàíäàëô - êàçà Àðàãîðí. - Óâè! Íå ùå ãî ÿçäè âå÷å Ãàíäàëô. Òîé ïîòúíà â ìðàêà íà Ìîðèéñêèòå ìèíè è íÿìà äà ñå âúðíå.
- Òåæêà âåñò - êàçà Åîìåð. - Ïîíå çà ìåí è ìíîçèíà äðóãè, ìàêàð è íå çà âñè÷êè íè, êàêòî ùå ðàçáåðåø, àêî äîéäåø ïðè êðàëÿ.
- Âåñòòà å ïî-ñêðúáíà, îòêîëêîòî ìîæå äà ðàçáåðå êîéòî è äà áèëî â òàçè ñòðàíà, âúïðåêè ÷å íàâÿðíî ùå âè çàñåãíå áîëåçíåíî îùå ïðåäè ãîäèíàòà äà å íàïðåäíàëà - îòâúðíà Àðàãîðí. - Íî êîãàòî ïàäíàò âåëèêèòå, ïî-äðåáíèòå òðÿáâà äà âîäÿò âìåñòî òÿõ. Íà ìåí áå îòðåäåíî äà âîäÿ íàøèÿ Îòðÿä ïî äúëãèÿ ïúò ñëåä Ìîðèÿ. Ìèíàõìå ïðåç Ëîðèåí - çà êîÿòî áè áèëî äîáðå äà óçíàåø èñòèíàòà, ïðåäè äà ãîâîðèø îòíîâî, - ïîñëå ñå ñïóñíàõìå ïî äúëãèòå ëåâãè íà Âåëèêàòà ðåêà äî âîäîïàäà Ðàóðîñ. Òàì Áîðîìèð áå óáèò îò îðêèòå, êîèòî ñòå óíèùîæèëè.
- Çëî÷åñòà å âñÿêà òâîÿ âåñò! - âèêíà Åîìåð, îáçåò îò ñìóò. - Âåëèêà áåäà å òàçè ãèáåë çà Ìèíàñ Òèðèò è çà âñè÷êè íàñ. Òîé áå äîñòîåí ìúæ. Âñè÷êè ãî âúçõâàëÿâàõà. Ðÿäêî èäâàøå â Ïðåäåëèòå, çàùîòî íåïðåñòàííî âîþâàøå ïî èçòî÷íèòå ãðàíèöè, íî ñúì ãî âèæäàë. Ïðèëè÷àøå ìè ïîâå÷å íà áúðçèòå ñèíîâå íà Åîðë, îòêîëêîòî íà ñåðèîçíèòå ãîíäîðñêè ìúæå è êîãàòî ìó äîéäåøå âðåìåòî, íàâÿðíî ùåøå äà ñòàíå âåëèê ïðåäâîäèòåë íà ñâîÿ íàðîä. Íî îò Ãîíäîð íå ñìå ÷óëè íèòî äóìà çà òàÿ ñêðúá. Êîãà çàãèíà?
- Âå÷å ÷åòèðè äíè, îòêàêòî ãî óáèõà - îòãîâîðè Àðàãîðí. - È ñúùàòà âå÷åð ïîòåãëèõìå íàñàì îò ñÿíêàòà íà Òîë Áðàíäèð.
- Ïåøà?! - âúçêëèêíà Åîìåð.
- Äà, êàêòî íè âèæäàø.
Áåçêðàéíî èçóìëåíèå èçïúëíè ïîãëåäà íà Åîìåð.
- Áúðçîõîä å òâúðäå ñëàáî èìå, ñèíå íà Àðàòîðí - êàçà òîé. - Êðèëîíîã òå íàçîâàâàì àç. Èç íå åäèí äâîðåö ùå âúçïÿâàò òîçè ïîäâèã íà òðèìàòà äðóãàðè. Îòìåðèëè ñòå ÷åòèðèäåñåò è ïåò ëåâãè ïðåäè êðàÿ íà ÷åòâúðòèÿ äåí! Æèëàâè ñà ïîòîìöèòå íà Åëåíäèë! Àëà ñåãà, ãîñïîäàðþ, ùî ùå çàïîâÿäàø äà ñòîðÿ? Òðÿáâà ñïåøíî äà ñå âúðíà ïðè Òåîäåí. Ïðåä õîðàòà ñè ãîâîðèõ ïðåäïàçëèâî. Âÿðíî å, ÷å îùå íå ñìå îáÿâèëè âîéíà íà ×åðíàòà ñòðàíà è íÿêîè ïðèáëèæåíè äî öàðñêîòî óõî íàøåïâàò ìàëîäóøíè ñúâåòè, àëà âîéíàòà íàáëèæàâà. Íå ùå íàðóøèì äðåâíèÿ ñè ñúþç ñ Ãîíäîð è äîêàòî òå ñå ñðàæàâàò, íèå ùå èì ïîìàãàìå - òúé êàçâàì àç è âñè÷êè, ùî ìå ïîäêðåïÿò. Èçòî÷íèòå ïðåäåëè ñà ïîâåðåíè íà ìåí, Òðåòèÿ âîåâîäà, è àç èçòåãëèõ âñè÷êè õåðãåëåòà è êîíÿðè îòâúä Åíòîìèë, à òóê îñòàâèõ ñàìî ñòðàæè è áúðçè ðàçóçíàâà÷è.
- Çíà÷è íå ïëàùàòå äàíúê íà Ñàóðîí? - îáàäè ñå Ãèìëè.
- Íå ïëàùàìå è íèêîãà íå ùå ãî ñòîðèì - ðå÷å Åîìåð ñ ãíåâíî áëåñíàëè î÷è, - ìàêàð ÷å òàÿ ëúæà äîëåòÿ è äî ìîèòå óøè. Ïðåäè íÿêîëêî ãîäèíè Âëàäåòåëÿò íà ×åðíàòà ñòðàíà ïîæåëà äà êóïè îò íàñ êîíå ñêúïî è ïðåñêúïî, íî íèå îòêàçàõìå, çàùîòî ãè èçïîëçóâà çà çëè öåëè. Îòòîãàâà òîé ïðàùà îðêèòå äà ïëÿ÷êîñâàò è òå îòìúêâàò êàêâîòî ìîãàò, èçáèðàéêè âèíàãè ÷åðíèòå êîíå - âå÷å íè îñòàíàõà ìàëêî îò òÿõ. Òîâà ïîðîäè è æåñòîêàòà íè âðàæäà ñ îðêèòå. Íî ñåãà ãëàâíàòà íè ãðèæà å Ñàðóìàí. Òîé ñå îáÿâè çà âëàäåòåë íà öÿëàòà ñòðàíà è âå÷å ìíîãî ìåñåöè âîþâàìå ñ íåãî. Íàåë å íà ñëóæáà îðêè, âúëêîåçäà÷è è çëè õîðà è å çàòâîðèë Ïðîëîìà, òúé ÷å íàâÿðíî ùå áúäåì îáñàäåíè êàêòî îò èçòîê, òàêà è îò çàïàä. Òåæêî å äà ñå áîðèø ñ òàêúâ âðàã - òîé å ëóêàâ è ìîãúù ìàãüîñíèê ñ áåçáðîé ìàñêè. Êàçâàò, ÷å áðîäåë íàñàì-íàòàì, ïðåîáëå÷åí êàòî ñòàðåö ñ êà÷óëêà è ïëàù, äîñóù êàòî Ãàíäàëô, êàêòî ñè ãî ïðèïîìíÿò ìíîçèíà. Íèêàêâà ìðåæà íå ìîæå äà óäúðæè øïèîíèòå ìó, à çëîêîáíèòå ìó ïòèöè ëåòÿò íàäëúæ è øèð. Íå çíàì êàê ùå ñâúðøè âñè÷êî è ïðåä÷óâñòâóâàì áåäà; ñòðóâà ìè ñå, ÷å òîé èìà ïðèÿòåëè è èçâúí Èñåíãàðä. Íî àêî äîéäåø â êðàëñêèÿ äâîðåö, ùå ñå óáåäèø ñàì. Íÿìà ëè äà äîéäåø? Íàïðàçíî ëè ñå íàäÿâàì, ÷å ñúäáàòà òå èçïðàùà äà ìè ïîìîãíåø â ñúìíåíèÿ è áåäè?
- Ùå äîéäà êîãàòî ìîãà - êàçà Àðàãîðí.
- Åëà ñåãà! - íàñòîÿ Åîìåð. - Íàñëåäíèêúò íà Åëåíäèë ùå áúäå èñòèíñêà ïîäêðåïà çà Ñèíîâåòå íà Åîðë â ïðèèæäàùîòî çëî. Äîêàòî ðàçãîâàðÿìå òóê, â Çàïàäåí Åìèåò ñå âîäè ñðàæåíèå è ñå áîÿ, ÷å òî ìîæå äà çàâúðøè çëå çà íàñ. Âñúùíîñò àç ïðåäïðèåõ òîçè ïîõîä íà ñåâåð áåç êðàëñêî ðàçðåøåíèå, çàùîòî â ìîå îòñúñòâèå äâîðåöúò ìó îñòàâà ïî÷òè áåç îõðàíà. Íî ïðåäè òðè íîùè ðàçóçíàâà÷èòå ìå ïðåäóïðåäèõà, ÷å ïðåç Èçòî÷íàòà ñòåíà å ìèíàëà áàíäà îðêè è íÿêîè èçìåæäó òÿõ íîñÿò áåëèòå åìáëåìè íà Ñàðóìàí. Ïîäîçèðàéêè îíîâà, îò êîåòî íàé-ìíîãî ñå áîÿ, ñúþç ìåæäó Îðòàíê è ×åðíàòà êóëà, àç ïîâåäîõ ñâîèòå åîðåäè, ìúæå îò ñîáñòâåíèÿ ìè ðîä; ïðåäè äâà äíè ïðèâå÷åð äîãîíèõìå îðêèòå áëèçî äî ãðàíèöèòå íà Åíòîëåñ. Òàì ãè îáñàäèõìå è â÷åðà ïî èçãðåâ-ñëúíöå âëÿçîõìå â áîé. Ïåòíàäåñåò áîéöè èçãóáèõ è äâàäåñåò êîíÿ, óâè! Îðêèòå áÿõà ïîâå÷å, îòêîëêîòî î÷àêâàõìå. Êúì òÿõ ñå áÿõà ïðèñúåäèíèëè è äðóãè, äîøëè îò Èçòîêà ïðåç Âåëèêàòà ðåêà - ñëåäàòà èì ñå âèæäà ÿñíî ìàëêî ïî-ñåâåðíî îòòóê. À òðåòè èçñêî÷èõà îò ãîðàòà. Áÿõà åäðè îðêè, ñúùî ñ åìáëåìàòà íà Áÿëàòà ðúêà îò Èñåíãàðä - òÿõíàòà ïîðîäà å ïî-ñèëíà è çëà îò îñòàíàëèòå. Âúïðåêè âñè÷êî ãè èçòðåáèõìå. Íî ñå îòëú÷èõìå çà ìíîãî äúëãî. Íà þãîçàïàä ñå íóæäàÿò îò íàñ. Íÿìà ëè äà äîéäåø? Êàêòî âèæäàø, èìàìå ñâîáîäíè êîíå. Èìà ðàáîòà è çà Ìå÷à. Äà, ùå íàìåðèì ðàáîòà è çà ñåêèðàòà íà Ãèìëè è ëúêà íà Ëåãîëàñ, àêî ïðîñòÿò ïðèáúðçàíèòå ìè ñëîâà çà Ãîðñêàòà Âëàäåòåëêà. Èçðåêîõ ñàìî îíîâà, ùî ãîâîðÿò âñè÷êè â ìîÿ ðîäåí êðàé, è àêî íå å âÿðíî, ñ ðàäîñò áèõ èçñëóøàë èñòèíàòà.
- Áëàãîäàðÿ òè çà õóáàâèòå äóìè - êàçà Àðàãîðí - è ñúðöåòî ìè êîïíåå äà òðúãíåì ñ òåá, íî äîêàòî èìà íàäåæäà, íå ìîãà äà èçîñòàâÿ ïðèÿòåëèòå ñè.
- Íÿìà íàäåæäà - êàçà Åîìåð. - Íå ùå îòêðèåø ïðèÿòåëèòå ñè íà Ñåâåðíàòà ãðàíèöà.
- È âñå ïàê ïðèÿòåëèòå ìè íå ñà íàçàä. Íåäàëå÷ îò Èçòî÷íàòà ñòåíà îòêðèõìå ÿñåí çíàê, ÷å ïîíå åäèí îò òÿõ âñå îùå å áèë æèâ ïî îíîâà âðåìå. Àëà îò ñòåíàòà äî ðèäîâåòå íå íàìåðèõìå äðóãà ñëåäà îò òÿõ è íèêîé íå ñå å îòêëîíÿâàë íèòî íàëÿâî, íèòî íàäÿñíî, îñâåí àêî îêîí÷àòåëíî ñúì èçãóáèë óìåíèåòî ñè íà ñëåäîòúðñà÷.
- Òîãàâà êàêâî ìèñëèø, ÷å èì ñå å ñëó÷èëî?
- Íå çíàì. Ìîæå äà ñà óáèòè è èçãîðåíè çàåäíî ñ îðêèòå, íî òè ùå êàæåø, ÷å å íåâúçìîæíî, çàòîâà íå ñå ñòðàõóâàì. Ìîãà ñàìî äà ìèñëÿ, ÷å ñà áèëè îòíåñåíè â ãîðàòà ïðåäè áèòêàòà, âåðîÿòíî îùå ïðåäè äà îáêðúæèòå íåïðèÿòåëèòå ñè. Ìîæåø ëè äà ñå çàêúëíåø, ÷å íèêîé íå ñå å èçìúêíàë îò ìðåæàòà âè ïî òîçè íà÷èí?
- Áèõ ñå çàêëåë, ÷å íèòî åäèí îðê íå å èçáÿãàë, ñëåä êàòî ãè ñúçðÿõìå - êàçà Åîìåð. - Íèå äîñòèãíàõìå ãîðñêèòå ïîêðàéíèíè ïðåäè òÿõ è àêî ñëåä òîâà íÿêîå æèâî ñúùåñòâî å ìèíàëî ïðåç íàøèÿ îáðú÷, çíà÷è íå å áèëî îðê è å áèëî íàäàðåíî ñ åëôè÷åñêà ìîù.
- Íàøèòå ïðèÿòåëè áÿõà îáëå÷åíè êàòî íàñ - êàçà Àðàãîðí, - à âèå íè îòìèíàõòå ïîñðåä áÿë äåí.
- Áÿõ çàáðàâèë òîâà - êàçà Åîìåð. - Òðóäíî ìîæå äà å ñèãóðåí ÷îâåê â êàêâîòî è äà áèëî ñðåä òîëêîâà ìíîãî ÷óäåñà. Öåëèÿò ñâÿò å ñòàíàë íåîáèêíîâåí. Åëô è äæóäæå êðà÷àò çàäðóæíî ïî íàøèòå ñëúí÷åâè ïîëÿ; õîðà ðàçãîâàðÿò ñ Ãîðñêàòà Âëàäåòåëêà è îñòàâàò æèâè, îòíîâî ñå âðúùà íà áðàí Ìå÷úò, ùî áå ñòðîøåí â äàëå÷íèòå åïîõè, ïðåäè îùå áàùèòå íà íàøèòå áàùè äà ïðåïóñêàò èç Ïðåäåëèòå! Êàê äà ïðåöåíè ÷îâåê ïîñòúïêèòå ñè â òàêèâà âðåìåíà?
- Êàêòî å ïðåöåíÿâàë âèíàãè - îòâúðíà Àðàãîðí. - Äîáðîòî è çëîòî íå ñà ñå ïðîìåíèëè îò ìèíàëàòà ãîäèíà, íèòî ïúê ñà åäíè çà åëôè è äæóäæåòà, à äðóãè çà õîðàòà. ×îâåê å äëúæåí äà ãè ðàçëè÷àâà - êàêòî ó äîìà ñè, òàêà è â Çëàòíàòà ãîðà.
- Ïðàâî äóìàø - êàçà Åîìåð. - Íî àç íå ñå ñúìíÿâàì â òåá, íèòî â äåëàòà, êúì êîèòî ñå ñòðåìè ñúðöåòî ìè. Íå ñúì âîëåí îáà÷å äà ñòîðÿ âñè÷êî, ùî ïîæåëàÿ. Íàøèÿò çàêîí íå ïîçâîëÿâà ÷óæäåíöè äà áðîäÿò ñâîáîäíî èç çåìèòå íè, äîêàòî êðàëÿò ñàì íå ðàçðåøè, à â òèÿ òðåâîæíè äíè íàðåäáàòà å îùå ïî-ñòðîãà. Ïîìîëèõ âè äîáðîâîëíî äà ñå âúðíåòå ñ ìåí, à âèå íå æåëàåòå. Íå áèõ èñêàë äà âëèçàìå â áîé ñòî ïðîòèâ òðèìà.
- Íå ìèñëÿ, ÷å çàêîíúò âè å ñúçäàäåí çà òàêúâ ñëó÷àé - êàçà Àðàãîðí. - Ïúê è àç íå ñúì ÷óæäåíåö; äîñåãà íåâåäíúæ ñúì áèë èç òåçè çåìè è ñúì ÿçäèë ñ âîéíñòâîòî íà Ðîõèðèìèòå, ìàêàð ïîä äðóãî èìå è â äðóãè îäåæäè. Íå ñúì òå âèæäàë ïðåäè, çàùîòî ñè ìëàä, íî ñúì ðàçãîâàðÿë ñ áàùà òè Åîìóíä è ñ Òåîäåí, ñèí íà Òåíãåë. Â ñòàðè, âðåìåíà íèòî åäèí áëàãîðîäíèê íà òàÿ ñòðàíà íå áè ïðèíóäèë íÿêîãî äà ïðåêúñíå ïîõîä êàòî ìîÿ. Çà ìåí ïîíå äúëãúò å ÿñåí - äà ïðîäúëæàâàì. Õàéäå, ñèíå Åîìóíäîâ, òðÿáâà äà èçáåðåø íàé-ñåòíå. Ïîìîãíè íè èëè ïîíå íè îñòàâè äà âúðâèì íà âîëÿ. Èëè ñå ïîìú÷è äà èçïúëíèø çàêîíà. Àêî ãî ñòîðèø, ìàëöèíà îò âàñ ùå ñå çàâúðíàò íà âîéíà èëè ïðè êðàëÿ.
Åîìåð ïîìúë÷à, ñåòíå çàãîâîðè:
- È äâàìàòà òðÿáâà äà áúðçàìå. Ìîÿò îòðÿä íåäîâîëñòâóâà, ÷å ñìå òîëêîâà äàëå÷, à çà âàñ íàäåæäàòà ñå ãóáè ñ âñåêè èçìèíàë ÷àñ. Åòî èçáîðà ìè. Ìîæåòå äà ïðîäúëæèòå; íåùî ïîâå÷å, ùå âè óñëóæà ñ êîíå. Ìîëÿ ñàìî çà åäíî: êîãàòî äèðåíåòî âè ñå óâåí÷àå ñ óñïåõ èëè ñå îêàæå áåçíàäåæäíî, âúðíåòå ñå ñ êîíåòå ïðåç Åíòîáðîä êúì Ìåäóñåëä, çàìúêà â Åäîðàñ, êúäåòî å Òåîäåí ñåãà. Òàêà ùå ìó äîêàæåòå, ÷å íå ñúì ñãðåøèë. Çàëàãàì ñúäáàòà, à ìîæå áè è æèâîòà ñè íà âàøàòà ÷åñòíà äóìà. Íå çàáðàâÿéòå.
- Íÿìà - êàçà Àðàãîðí.
Çàïîâåäòà íà Åîìåð äà äàäàò ðåçåðâíèòå êîíå íà ÷óæäåíöèòå ïðåäèçâèêà ñðåä íåãîâèòå õîðà äúëáîêî óäèâëåíèå è ìíîæåñòâî ìðà÷íè, èçïúëíåíè ñ ïîäîçðåíèå ïîãëåäè, íî ñàìî Åîòåí äðúçíà äà çàãîâîðè îòêðèòî.
- Äà ðå÷åì, ÷å âñè÷êî å íàðåä ñ òîÿ áëàãîðîäíèê îò ãîíäîðñêî ïîòåêëî, êàêòî ñàì ñå ïðåäñòàâÿ - çàÿâè òîé, - íî êúäå ñå å ÷óëî è âèäÿëî äà ïîäàðÿâàò íà äæóäæå êîí îò Ïðåäåëèòå?
- Íèêúäå - êàçà Ãèìëè. - È íå ñå òðåâîæè, íèòî ùå ñå ÷óå, íèòî ùå ñå âèäè. Ïðåäïî÷èòàì äà âúðâÿ ïåø, îòêîëêîòî äà ÿõíà òàêîâà ãðàìàäíî æèâîòíî, òà äîðè è äà íå ãî äàâàøå òúé íåîõîòíî.
- Íî ñåãà òðÿáâà äà ÿçäèø, çà äà íå íè áàâèø - êàçà Àðàãîðí.
- Õàéäå, ùå ñåäíåø çàä ìåí, ïðèÿòåëþ Ãèìëè - êàçà Ëåãîëàñ. - Òàêà âñè÷êî ùå å íàðåä è íèòî ùå òðÿáâà äà çàåìàø îò íÿêîãî êîí, íèòî íÿêîé ùå òå ñìóùàâà.
Äîâåäîõà åäúð òúìíîñèâ êîí è Àðàãîðí ãî ÿõíà.
- Èìåòî ìó å Àçóôåë - êàçà Åîìåð. - Äàíî òåáå íîñè ïî-ëåêî è êúì ïî-äîáðà ó÷àñò, îòêîëêîòî Ãàðóëô, ïîñëåäíèÿ ìó ñòîïàíèí.
Çà Ëåãîëàñ äîâåäîõà ïî-ìàëúê è ïúðãàâ, íî íåðâåí è áóåí êîí. Èìåòî ìó áå Àðîä. Àëà Ëåãîëàñ ïîìîëè äà ñâàëÿò ñåäëîòî è þçäèòå.
- Íå ìè òðÿáâàò - êàçà òîé, âúçñåäíà ãî ñ ïúðãàâ ñêîê è çà âñåîáùî ó÷óäâàíå Àðîä èçâåäíúæ ñå ñìèðè è îõîòíî çàïðèñòúïâà íàñàì-íàòàì áåç äðóãà êîìàíäà îñâåí íÿêîÿ òèõî èçðå÷åíà äóìà - òàêà ñå ðàçáèðàõà åëôèòå ñ âñè÷êè äîáðè æèâîòíè. Âäèãíàõà Ãèìëè çàä ïðèÿòåëÿ ìó è òîé ñå âêîï÷è â íåãî, íåñïîêîåí êàòî Ñàì Ìàéòàïåð â ëîäêàòà. 
- Ñáîãîì è äàíî íàìåðèòå êàêâîòî òúðñèòå! - èçâèêà Åîìåð. - Âúðíåòå ñå êîëêîòî ìîæåòå ïî-áúðçî è íåêà òîãàâà ìå÷îâåòå íè çàáëåñòÿò çàåäíî!
- Ùå äîéäà - êàçà Àðàãîðí.
- È àç ùå äîéäà - äîáàâè Ãèìëè. - Îùå íå ñìå ðåøèëè âúïðîñà çà Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë. Òåïúðâà ùå òðÿáâà äà òå ó÷à íà ëþáåçåí åçèê. 
-Ùå âèäèì - êàçà Åîìåð. - Òúé ìíîãî ñòðàííè íåùà ñå ñëó÷èõà íàïîñëåäúê, ÷å íå áèõ ñìåòíàë çà îñîáåíî ÷óäî äà ñå ó÷à äà âúçõâàëÿâàì åäíà ïðåêðàñíà äàìà ïîä ëþáåùèòå óäàðè íà äæóäæåøêà ñåêèðà. Ñáîãîì!
Ñ òåçè äóìè ñå ðàçäåëèõà. Áúðçîíîãè áÿõà ðîõàíñêèòå êîíå. Êîãàòî ñëåä ìàëêî Ãèìëè ñå îçúðíà, îòðÿäúò íà Åîìåð âå÷å ñå ñìàëÿâàøå â äàëå÷èíàòà. Àðàãîðí íå ñå îãëåäà - äîêàòî ïðåïóñêàõà ïî ïúòÿ ñè, òîé ñå âçèðàøå â ñëåäàòà, ñâåæäàéêè íèñêî ãëàâà äî øèÿòà íà Àçóôåë. Íå ñëåä äúëãî íàáëèæèõà áðåãîâåòå íà Åíòîìèë è òóê ñå íàòúêíàõà íà äðóãàòà äèðÿ, ñëèçàùà îò èçòîê, îòêúì Ïëàòîòî, çà êîÿòî áå ãîâîðèë Åîìåð.
Àðàãîðí ñêî÷è îò êîíÿ è îãëåäà çåìÿòà, ïîñëå ïàê ñå ìåòíà íà ñåäëîòî è ñå îòäàëå÷è íà èçòîê, êàòî ñå ïðèäúðæàøå âñòðàíè è âíèìàâàøå äà íå óòúï÷å ñëåäèòå. Ñëåä òîâà îòíîâî ñëåçå è ïðîó÷è ïî÷âàòà, êðà÷åéêè íàïðåä-íàçàä.
- Ìàëêî ìîæå äà ñå îòêðèå - êàçà òîé, êîãàòî ñå âúðíà. - Ìèíàâàéêè ïî îáðàòíèÿ ïúò, êîííèöèòå ñúâñåì ñà îáúðêàëè ãëàâíàòà ñëåäà; íà èäâàíå, èçãëåæäà, ñà ñå äâèæèëè ïî-áëèçî äî ðåêàòà. Íî èçòî÷íàòà äèðÿ å ñâåæà è ÿñíà. Òàì íå ñå âèæäàò íèêàêâè ñòúïêè, îòèâàùè â îáðàòíà ïîñîêà, êúì Àíäóèí. Ñåãà òðÿáâà äà ÿçäèì ïî-áàâíî è äà ïðîâåðèì äàëè íàëÿâî èëè íàäÿñíî íå ñå îòêëîíÿâàò ñëåäè. Îòòóê íàòàòúê îðêèòå òðÿáâà äà ñà ðàçáðàëè, ÷å ãè ïðåñëåäâàò; ìîæå áè ñà ïðåäïðèåëè îïèò äà èçìúêíàò ïëåííèöèòå, ïðåäè äà ãè äîãîíÿò ïðåñëåäâà÷èòå.
Äîêàòî ÿçäåõà íàïðåä, âðåìåòî âçå äà ñå íàâúñâà. Íèñêè ñèâè îáëàöè ñå ñïóñíàõà íàä ñâåòà. Ìúãëà çàáóëè ñëúíöåòî. Òî êëîíåøå êúì çàïàä, à áàâíî ïðèòúìíÿâàùèòå ãîðèñòè ñêëîíîâå íà Âåòðîêëèí ñå èçâèñÿâàõà âñå ïî-áëèçî. Íå çàáåëÿçâàõà îòêëîíåíèÿ îò ñëåäàòà íèòî íàëÿâî, íèòî íàäÿñíî, íî òóê-òàì ìèíàâàõà êðàé îòäåëíè îðêè, ïîâàëåíè ïî âðåìå íà áÿãñòâîòî, ñúñ ñòúð÷àùè îò ãúðáà èëè ãúðëîòî ñèâîïåðè ñòðåëè.
Ñëåäîáåäúò îòìèíàâàøå, êîãàòî íàé-ñåòíå ñòèãíàõà äî ïîêðàéíèíèòå íà ãîðàòà è íà åäíà ïîëÿíà ñðåä ïúðâèòå äúðâåòà îòêðèõà ìÿñòîòî íà ãîëÿìàòà êëàäà - ãîðåùàòà ïåïåë îùå äèìåøå. Äî íåÿ èìàøå îãðîìåí êóï øëåìîâå, ðèçíèöè, ðàçöåïåíè ùèòîâå, ñòðîøåíè ìå÷îâå, ëúêîâå, êúñè êîïèÿ è äðóãî áîéíî ñíàðÿæåíèå. Íàñðåä êóï÷èíàòà áå íàáó÷åíà íà êîë ãëàâàòà íà ãðàìàäåí ãîáëèí; âúðõó ðàçäðîáåíèÿ øëåì îùå ñè ëè÷åøå áÿëàòà åìáëåìà. Ïî-íàòàòúê, íåäàëå÷ îò ìÿñòîòî, êúäåòî ðåêàòà èçëèçàøå îò ãîðàòà, èìàøå ìîãèëà. Èçäèãíàòà áå íàñêîðî - ïðÿñíî èçðÿçàíè ÷èìîâå ïîêðèâàõà ãîëàòà ïðúñò; íàîêîëî áÿõà çàáèòè ïåòíàäåñåò êîïèÿ.
Àðàãîðí è äðóãàðèòå ìó ïðåòúðñèõà áîéíîòî ïîëå íàäëúæ è øèð, íî âå÷å ïðèòúìíÿâàøå è ñêîðî ñå ñïóñíà ìúòíà, ìúãëèâà âå÷åð. Ïàäíà íîù, áåç äà ñà îòêðèëè ñëåäà îò Ìåðè è Ïèïèí.
- Íèùî ïîâå÷å íå ìîæåì äà ñòîðèì - ïå÷àëíî êàçà Ãèìëè. - Ìíîãî çàãàäêè ñðåùíàõìå, îòêàêòî ñòèãíàõìå äî Òîë Áðàíäèð, íî òàçè å íàé-òðóäíà çà ðàçïëèòàíå. Ïðåäïîëàãàì, ÷å èçãîðåëèòå êîñòè íà õîáèòèòå ñà ñå ñìåñèëè ñ òèÿ íà îðêèòå. Òåæêà ùå å òàÿ âåñò çà Ôðîäî, àêî äîæèâåå äà ÿ ÷óå; òåæêà ùå å è çà ñòàðèÿ õîáèò, êîéòî ÷àêà â Ëîìèäîë. Åëðîíä íå èñêàøå äà òðúãâàò.
- Íî íå è Ãàíäàëô - êàçà Ëåãîëàñ.
- Àëà Ãàíäàëô ðåøè äà äîéäå ñàì è ïðúâ çàãèíà - îòâúðíà Ãèìëè. - Ïðîðî÷åñêàòà äàðáà íå ìó ïîìîãíà.
- Ñúâåòèòå íà Ãàíäàëô íå ïðåäðè÷àõà áåçîïàñíîñò çà íåãî èëè çà äðóãèòå - êàçà Àðàãîðí. - Èìà íåùà, êîèòî å ïî-äîáðå äà ïðèåìåø, îòêîëêîòî äà îòõâúðëèø äîðè àêî êðàÿò ìîæå äà áúäå ìðà÷åí. Íî àç âñå îùå íÿìà äà íàïóñíà òîâà ìÿñòî. Òàêà èëè èíà÷å, òðÿáâà äà èç÷àêàìå çîðàòà.
Óñòðîèõà áèâàêà ñè ìàëêî çàä áîéíîòî ïîëå, ïîä åäíî êëîíåñòî äúðâî - òî ïðèëè÷àøå íà êåñòåí, íî îùå ïàçåøå îò ìèíàëàòà ãîäèíà ìíîæåñòâî øèðîêè êàôÿâè ëèñòà, êàòî ñóõè äëàíè ñ äúëãè èçêúë÷åíè ïðúñòè; òå ñêðúáíî ïîòðîïâàõà ïîä íîùíèÿ âåòðåö.
Ãèìëè ïîòðåïåðà. Íîñåõà ñè ñàìî ïî åäíî îäåÿëî.
- Äà çàïàëèì îãúí - êàçà òîé. - Âå÷å íå ìå èíòåðåñóâà îïàñíîñòòà. À îðêèòå, àêî èñêàò, íåêà ñå òðóïàò êàòî ëåòíè ìóøèöè êðàé ñâåù! - Àêî òèÿ íåùàñòíè õîáèòè ñå ëóòàò èç ãîðàòà, îãúíÿò ìîæå äà ãè ïðèâëå÷å íàñàì - êàçà Ëåãîëàñ.
- À îñâåí îðêè è õîáèòè ìîæå äà ïðèâëå÷å è íåùî äðóãî - êàçà Àðàãîðí. - Áëèçî ñìå äî ïëàíèíñêèòå ãðàíèöè íà ïðåäàòåëÿ Ñàðóìàí. Îñâåí òîâà ñìå â ïîêðàéíèíèòå íà Âåòðîêëèí, à êàçâàò, ÷å áèëî îïàñíî äà ïîñÿãàø íà äúðâåòàòà â òàÿ ãîðà.
- Íî â÷åðà Ðîõèðèìèòå ñà íàêëàëè òóê ãîëÿì îãúí - êàçà Ãèìëè - è êàêòî âèæäàì, ñà ñåêëè äúðâà. È âúïðåêè òîâà ñïîêîéíî ñà ïðåêàðàëè íîùòà, ñëåä êàòî ñà ñâúðøèëè ðàáîòàòà.
- Áèëè ñà ìíîçèíà - êàçà Àðàãîðí, - à è íå ñå áîÿò îò ãíåâà íà Âåòðîêëèí, çàùîòî ðÿäêî èäâàò íàñàì è íå íàâëèçàò ñðåä äúðâåòàòà. Íî íàñ ïúòåêèòå íàâÿðíî ùå íè ïîâåäàò èç ãîðñêèòå äåáðè. Òúé ÷å âíèìàâàéòå! Íå ñå÷åòå æèâî äúðâî!
- Íÿìà íóæäà - êàçà Ãèìëè. - Êîííèöèòå ñà îñòàâèëè ñóìà òè òðåñêè è êëîíè, à ñóõè ñú÷êè - êîëêîòî ùåø.
Òîé îòèäå äà ñúáåðå ãîðèâî è ñå çàå äà íàêëàäå îãúí; Àðàãîðí ñåäåøå áåçìúëâíî, îáëåãíàë ãðúá íà ãîëÿìîòî äúðâî, è òúíåøå â ðàçìèñëè; à Ëåãîëàñ, çàñòàíàë ñàì íà ïîëÿíàòà, ãëåäàøå êúì äúëáîêèòå ãîðñêè ñåíêè, ïðèâåäåí íàïðåä, êàòî ÷å ñå âñëóøâàøå â äîëèòàù îòäàëå÷å çîâ.
Êîãàòî äæóäæåòî ðàçïàëè ÿðêèòå ïëàìú÷åòà, òðèìàòà äðóãàðè ñå ñúáðàõà è íàñÿäàõà íàîêîëî, çàêðèâàéêè ñâåòëèíàòà ñ îñòðèòå ñèëóåòè íà êà÷óëêèòå ñè. Ëåãîëàñ âäèãíà ïîãëåä êúì êëîíèòå íà äúðâîòî, ïðîòåãíàòè íàä òÿõ.
- Âèæòå! - êàçà òîé. - Äúðâîòî ñå ðàäâà íà îãúíÿ! Ìîæå áè òàíöóâàùèòå ñåíêè ìàìåõà î÷èòå èì, íî íåñúìíåíî íà âñåêè îò ñïúòíèöèòå ìó ñå ñòîðè, ÷å êëîíèòå ñå èçâèâàò íàñàì-íàòàì, ñÿêàø çà äà ìèíàò íàä ïëàìúöèòå, à ïî-ãîðíèòå âåéêè ñå ñâåæäàò íàäîëó; ñòåãíàòè, êàôÿâèòå ëèñòà ñå ïðîòÿãàõà è ñå ïîòðèâàõà åäíî â äðóãî êàòî èçñòèíàëè íàïóêàíè ðúöå, íàìåðèëè îáëåê÷åíèå â òîïëèíàòà.
Íàñòúïè ìúë÷àíèå, çàùîòî òàçè òúé áëèçêà, ìðà÷íà è íåçíàéíà ãîðà èçâåäíúæ ñå áå ïðåâúðíàëà â îãðîìíî, íàòåãíàëî ïðèñúñòâèå, èçïúëíåíî ñ ïîòàéíè çàìèñëè. Ñëåä ìàëêî Ëåãîëàñ çàãîâîðè îòíîâî:
- Êåëåáîðí íè ïðåäóïðåäè äà íå íàâëèçàìå íàâúòðå èç Âåòðîêëèí. Çíàåø ëè çàùî, Àðàãîðí? Êàêâè ïðåäàíèÿ áåøå ÷óâàë Áîðîìèð çà òàÿ ãîðà?
 - Ìíîãî ïðèêàçêè ñúì ÷óâàë è â Ãîíäîð, è äðóãàäå - êàçà Àðàãîðí, - íî àêî íå áÿõà ñëîâàòà íà Êåëåáîðí, áèõ ãè ñìåòíàë ñàìî çà ëåãåíäè, êàêâèòî èçìèñëÿò õîðàòà, êîãàòî ÷åçíå èñòèíñêîòî çíàíèå. Ìèñëåõ äà ïèòàì òåá êàêâà å èñòèíàòà ïî âúïðîñà. À ùîì è åäèí ãîðñêè åëô íå çíàå, òî êàê äà îòãîâîðè îáèêíîâåíèÿò ÷îâåê?
- Òè ñè ïúòóâàë ïî-íàäàëå÷ îò ìåí - êàçà Ëåãîëàñ. - Â ìîÿ ðîäåí êðàé íå ñúì ÷óâàë íèùî îñâåí ïåñíè, ðàçêàçâàùè êàê â äðåâíè âðåìåíà òóê æèâååëè Îíîäðèìèòå, íàðè÷àíè îò õîðàòà Åíòè, çàùîòî Âåòðîêëèí å ñòàð, ñòàð äîðè â åëôè÷åñêèÿ ñìèñúë íà äóìàòà.
- Äà, ñòàð å - êàçà Àðàãîðí, - ñòàð êàòî ãîðàòà êðàé Ìîãèëíèòå ðèäîâå è äàëå÷ ïî-îáøèðåí. Åëðîíä êàçâà, ÷å äâåòå ãîðè ñà ñðîäíè, ïîñëåäíè òâúðäèíè íà ìîãúùèòå ëåñîâå îò Ñòàðèòå âðåìåíà, êîãàòî Ïúðâîðîäíèòå áðîäåëè ïî ñâåòà, à õîðàòà îùå òúíåëè â äúëáîê ñúí. Àëà Âåòðîêëèí êðèå íÿêàêâà ñâîÿ òàéíà. Êàêâà - íå çíàì.
- Àç ïúê è íå èñêàì äà çíàì - çàÿâè Ãèìëè. - Êàêâîòî è äà æèâåå èç Âåòðîêëèí, íåêà íå ñå áîè îò ìåí!
Õâúðëèõà æðåáèé êàê äà ïàçÿò è ïúðâàòà ñòðàæà ñå ïàäíà íà Ãèìëè. Îñòàíàëèòå ñè ëåãíàõà. Äðÿìêàòà ãè îáîðè ïî÷òè íà÷àñà. 
- Ãèìëè! - ñúíåíî èçðå÷å Àðàãîðí. - Íå çàáðàâÿé, îïàñíî å äà ñå÷åø êëîí èëè âåéêà îò æèâî äúðâî âúâ Âåòðîêëèí. Íî íå ñå ëóòàé íàäàëå÷ çà ñóõè ñú÷êè. Ïî-äîáðå îñòàâè îãúíÿ äà èçãàñíå! Ñúáóäè ìå, àêî òðÿáâà!
Ñ òåçè äóìè òîé çàñïà. Ëåãîëàñ âå÷å ëåæåøå íåïîäâèæíî, êðúñòîñàë êðàñèâèòå ñè ðúöå, à â îòâîðåíèòå ìó î÷è, êàêòî ñòàâà ñ åëôèòå, ñå ñìåñâàõà æèâàòà íîù è äúëáîêàòà äðÿìêà. Ãèìëè ñåäåøå ïðåãúðáåí êðàé îãúíÿ è çàìèñëåíî ïëúçãàøå ïàëåö ïî îñòðèåòî íà ñåêèðàòà ñè. Äúðâîòî øóìîëåøå. Íå ñå ÷óâàøå íèêàêúâ äðóã çâóê.
Èçâåäíúæ Ãèìëè âäèãíà î÷è è òî÷íî íà ãðàíèöàòà íà îñâåòåíîòî ïðîñòðàíñòâî çúðíà ïðåãúðáåí ñòàðåö, ïîäïðÿí íà òîÿæêà è îìîòàí â äúëúã ïëàù; øèðîêîïîëàòà øàïêà áå ñìúêíàòà íàä î÷èòå ìó. Ãèìëè ñêî÷è íà êðàêà, âñå îùå ïðåêàëåíî ñìàÿí, çà äà èçâèêà, ìàêàð ïðåç óìà ìó âåäíàãà äà áå ïðåëåòÿëà ìèñúëòà, ÷å Ñàðóìàí ãè å îòêðèë. Ðàçáóäåíè îò âíåçàïíîòî ìó äâèæåíèå, Àðàãîðí è Ëåãîëàñ ñå íàäèãíàõà è ïîãëåäíàõà íàòàì. Ñòàðåöúò ìúë÷åøå è íå ïîìðúäâàøå.
- Å, äÿäî, ñ êàêâî ìîæåì äà òè ïîìîãíåì? - çàïèòà Àðàãîðí, ñêà÷àéêè íà íîçå. - Åëà äà ñå ñòîïëèø, àêî òè å ñòóäåíî!
Òîé çàêðà÷è íàïðåä, íî ñòàðåöúò áå èç÷åçíàë. Íå íàìåðèõà íàáëèçî íèêàêâà ñëåäà îò íåãî, à ïî-íàäàëå÷ íå ñìååõà äà îòèäàò. Ëóíàòà áå çàëÿçëà è íîùòà áå íåïðîãëåäíà.
Âíåçàïíî Ëåãîëàñ íàäàäå âèê:
- Êîíåòå! Êîíåòå!
Íÿìàøå ãè. Áÿõà èç÷åçíàëè, èçòðúãâàéêè êîë÷åòàòà, çà êîèòî áÿõà âúðçàíè. Èçâåñòíî âðåìå òðèìàòà äðóãàðè ñòîÿõà íåïîäâèæíè è áåçìúëâíè, ñìóòåíè îò òîçè íîâ óäàð íà çëàòà ñúäáà. Íàìèðàõà ñå ïîä ñâîäîâåòå íà Âåòðîêëèí è áåçêðàéíè ëåâãè ãè äåëÿõà îò ìúæåòå íà Ðîõàí, åäèíñòâåíèòå èì ïðèÿòåëè èç òèÿ äèâè è îïàñíè çåìè. Êàêòî ñòîÿõà, ñòîðè èì ñå, ÷å äî÷óâàò êîíñêî öâèëåíå äàëå÷å â ìðàêà. Ïîñëå âñè÷êî îòíîâî óòèõíà, ñàìî õëàäíèÿò âÿòúð ïðîäúëæàâàøå äà øóøíå â ëèñòàòà.
- Å, íÿìà ãè âå÷å - êàçà Àðàãîðí íàêðàÿ. - Íå ìîæåì äà ãè íàìåðèì, íèòî äà ãè íàñòèãíåì, òúé ÷å, àêî íå ñå çàâúðíàò äîáðîâîëíî, ùå òðÿáâà äà ñå ñïðàâèì è áåç òÿõ. Íîçåòå íè ñëóæèõà âÿðíî â íà÷àëîòî è îùå ùå íè ïîñëóæàò.
- Íîçåòå! - ïðîìúðìîðè Ãèìëè. - Çà õîäåíå ñòàâàò, àìà íå ìîæåì äà ãè ÿäåì.
Òîé ïîäõâúðëè ñú÷êè â îãúíÿ è ñå òðúñíà äî íåãî.
- Ñàìî ïðåäè íÿêîëêî ÷àñà íå èñêàøå äà ÿõíåø ðîõàíñêè êîí - ðàçñìÿ ñå Ëåãîëàñ. - Ùå ñòàíå êîííèê îò òåá.
- Íå ìè ñå âÿðâà äà èìàì òàÿ âúçìîæíîñò - êàçà Ãèìëè, ïîìúë÷à è ñëåä ìàëêî ïðîäúëæè: - Àêî èñêàòå äà çíàåòå, ìèñëÿ, ÷å òîâà áåøå Ñàðóìàí. Êîé äðóã? Ñïîìíåòå ñè äóìèòå íà Åîìåð: áðîäè íàîêîëî, ïðåîáëå÷åí êàòî ñòàðåö ñ êà÷óëêà è ïëàù. Òîâà áÿõà äóìèòå. Òîé å èçáÿãàë ñ êîíåòå íè èëè ãè å ïðîãîíèë è ñåãà ñìå íàòÿñíî. Îùå íåïðèÿòíîñòè ñå çàäàâàò, ïîìíåòå ìè äóìàòà!
- Ùå ÿ çàïîìíÿ - êàçà Àðàãîðí. - Íî ñè ñïîìíÿì è íåùî äðóãî - òîçè ñòàðåö èìàøå øàïêà, à íå êà÷óëêà. Âñå ïàê íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å ñè ïðàâ è ÷å òóê ñìå â îïàñíîñò è äåíåì, è íîùåì. Àëà ìåæäóâðåìåííî íÿìà êàêâî äà ïðàâèì îñâåí äà ïî÷èâàìå, äîêàòî ìîæåì. Ñåãà àç ùå ïîñòîÿ íà ñòðàæà, Ãèìëè. Íóæäàÿ ñå ïî-ñêîðî îò ðàçìèñúë, îòêîëêîòî ñúí.
Íîùòà îòìèíà áàâíî. Ëåãîëàñ ñìåíè Àðàãîðí, Ãèìëè ñìåíè Ëåãîëàñ, èçòè÷àõà ñòðàæà ïîäèð ñòðàæà. Íî íèùî íå ñå ñëó÷è. Ñòàðåöúò âå÷å íå ñå ïîÿâè è êîíåòå íå ñå çàâúðíàõà.


Ãëàâà 3

ÓÐÓÊ-ÕÀÉ

Ïèïèí áå ïîòúíàë â ìðà÷åí, òðåâîæåí ñúí: êàòî ÷å ÷óâàøå ñîáñòâåíèÿ ñè ãëàñåö äà îòåêâà èç ÷åðíèòå òóíåëè, âèêàéêè: Ôðîäî, Ôðîäî! Íî âìåñòî Ôðîäî îò ñåíêèòå ìó ñå õèëåõà ñòîòèöè ãðîçíè ëèöà íà îðêè, ñòîòèöè ãðîçíè ðúöå ãî ñãðàá÷âàõà îò âñè÷êè ñòðàíè. Êúäå áåøå Ìåðè? Ñúáóäè ñå. Ñòóäåí âÿòúð îáâÿâàøå ëèöåòî ìó. Ëåæåøå ïî ãðúá. Ñâå÷åðÿâàøå ñå è íåáåòî ãîðå ïîìúòíÿâàøå. Òîé ñå çàâúðòÿ è îòêðè, ÷å ñúáóæäàíåòî íå å ïî-äîáðî îò ñúíÿ. Êèòêèòå, êðàêàòà è ãëåçåíèòå ìó áÿõà îìîòàíè ñ âúæåòà. Äî íåãî ëåæåøå Ìåðè - ïðåáëåäíÿë, ñ ìðúñåí ïàðöàë îêîëî ÷åëîòî. Íàîêîëî áå íàñÿäàë ãîëÿì îòðÿä îðêè. Ñðåä áîëêàòà â ãëàâàòà íà Ïèïèí ñïîìåíèòå áàâíî ñå ñãëîáÿâàõà è ñå îòäåëÿõà îò ñåíêèòå íà ñúíèùàòà. Ðàçáèðà ñå - äâàìàòà ñ Ìåðè áÿõà èçòè÷àëè êúì ãîðàòà. Êàêâî èì áå ñòàíàëî èçâåäíúæ? Çàùî áÿõà õóêíàëè òàêà, áåç äà ñëóøàò ñòàðèÿ Áúðçîõîä? Äúëãî áÿõà òè÷àëè ñ êðÿñúöè... íå ñè ñïîìíÿøå äîêúäå, êîëêî âðåìå; ïîñëå èçâåäíúæ ñå áÿõà íàòúêíàëè ïðàâî íà ãðóïà îðêè - òå ñòîÿõà, îñëóøâàõà ñå è èçãëåæäà, çàáåëÿçàõà Ìåðè è Ïèïèí åäâà êîãàòî ñå îçîâàõà â ðúöåòå èì. Ñåòíå çàêðåùÿõà è îò äúðâåòàòà èçñêî÷èõà îùå äåñåòêè ãîáëèíè. Õîáèòèòå èçòåãëèõà ìå÷îâåòå ñè, íî îðêèòå íå èñêàõà äà ñå áèÿò è ñàìî ñå ìú÷åõà äà ãè õâàíàò äîðè ñëåä êàòî Ìåðè áå îòñÿêúë íÿêîëêî ðúöå è êðàêà. Äîáðèÿò ñòàð Ìåðè!
Òîãàâà Áîðîìèð íàëåòÿ ñ îãðîìíè ñêîêîâå ïðåç äúðâåòàòà. Òîé ãè íàêàðà äà ñå áèÿò. Ñúñå÷å ìíîçèíà, îñòàíàëèòå èçáÿãàõà. Íî åäâà áÿõà òðúãíàëè îáðàòíî, íàä ñòîòèíà îðêè ãè íàïàäíàõà îòíîâî, íÿêîè îò òÿõ áÿõà ìíîãî åäðè è ñèïåõà ãðàä îò ñòðåëè - âñå âúðõó Áîðîìèð. Áîðîìèð íàäóâàøå ãîëåìèÿ ñè ðîã, äîêàòî öÿëàòà ãîðà ïðîêúíòÿ è îòíà÷àëî îðêèòå ñå èçïëàøèõà è îòñòúïèõà, íî ñëåä êàòî íå äîëåòÿ äðóã îòãîâîð îñâåí åõîòî, òå íàëåòÿõà îùå ïî-ëþòî îò ïðåäè. Ïèïèí íå ñè ñïîìíÿøå ïîâå÷å. Ïîñëåäíîòî ìó âèäåíèå áå êàê Áîðîìèð ñå îáëÿãà íà åäíî äúðâî, èçñêóáâàéêè ñòðåëà îò òÿëîòî ñè, ïîñëå èçâåäíúæ íàñòúïè ìðàê.
„Ñèãóðíî ñà ìå óäàðèëè ïî ãëàâàòà - êàçà ñè òîé. - Ïèòàì ñå äàëè ãîðêèÿò Ìåðè å òåæêî ðàíåí. Êàêâî å ñòàíàëî ñ Áîðîìèð? Çàùî íå ñà íè óáèëè îðêèòå? Êúäå ñìå è íàêúäå îòèâàìå?"
Íå ìîæåøå äà îòãîâîðè íà âúïðîñèòå. Áåøå èçìðúçíàë è áîëåí. „Åõ, àêî Ãàíäàëô íå áåøå óáåäèë Åëðîíä äà íè ïóñíå - ïîìèñëè òîé. - Êàêâà ïîëçà èìàøå îò ìåí? Ñàìî ïðå÷êà - ïúòíèê, áàãàæ. À ñåãà ìå îòêðàäíàõà è ñúì ïðîñòî ïëÿ÷êà íà îðêèòå. Äàíî Áúðçîõîä èëè íÿêîé äðóã äîéäå äà íè ïðèáåðå! Íî òðÿáâà ëè äà ñå íàäÿâàì íà òîâà? Íÿìà ëè òàêà äà ñå ïðîâàëÿò âñè÷êè ïëàíîâå? Êàê áèõ èñêàë äà ìîãà äà ñå îñâîáîäÿ!"
Òîé ñå ïîíàïúíà áåç íèêàêúâ ðåçóëòàò. Åäèí îò ñåäíàëèòå íàáëèçî îðêè ñå ðàçñìÿ è êàçà íåùî íà ñúñåäà ñè íà òåõíèÿ îòâðàòèòåëåí åçèê. 
- Ïî÷èâàé, äîêàòî ìîæåø, äðåáíî ãëóïà÷å! - äîáàâè òîé êúì Ïèïèí íà Îáùèÿ åçèê è äóìèòå ïðîçâó÷àõà ïî÷òè òúé ãðîçíî, êàêòî è ñîáñòâåíîòî ìó íàðå÷èå. - Ïî÷èâàé, äîêàòî ìîæåø! Íå ñëåä äúëãî ùå íàìåðèì ðàáîòà çà íîçåòå òè. Ùå ñúæàëÿâàø, ÷å ãè èìàø, äîäåòî ñòèãíåì â êúùè.
- Àêî ìè äàäàò âîëÿ, ùå ñúæàëÿâàø, ÷å ñè îùå æèâ - êàçà äðóãèÿò. - Áèõ òå íàêàðàë äà öâúð÷èø, æàëúê ïëúõ. - Òîé ñå íàâåäå íàä Ïèïèí, ïðèáëèæàâàéêè êúì ëèöåòî ìó æúëòèòå ñè çúáè. Â ðúêàòà ñè ñòèñêàøå ÷åðåí êèíæàë ñ äúëãî íàçúáåíî îñòðèå. - Ëåæè êðîòêî, ÷å ùå òå ïîãúäåëè÷êàì ñ åé òîâà - èçñúñêà òîé. - Íå ïðèâëè÷àé âíèìàíèåòî, èíà÷å ìîæå äà çàáðàâÿ çàïîâåäèòå. Ïðîêëåòè èñåíãàðäöè! Óãëóê ó áàãðîíê øà ïóøäóê Ñàðóìàí - ãëîá áóáõîø ñêàé... È òîé ïîäõâàíà íà ñâîÿ åçèê äúëãà ãíåâíà ðå÷, êîÿòî áàâíî çàòèõíà â ìúðìîðåíå è ðúìæåíå.
Îáçåò îò óæàñ, Ïèïèí îñòàíà äà ëåæè íåïîäâèæíî, ìàêàð ÷å áîëêàòà â êèòêèòå è ãëåçåíèòå ìó ñå çàñèëâàøå, à êàìúíèòå îòäîëó ñå âïèâàõà â ãúðáà ìó. Çà äà ñå ïîðàçñåå, òîé âçå âíèìàòåëíî äà ñå âñëóøâà âúâ âñè÷êî, êîåòî ÷óâàøå. Íàîêîëî êúíòÿõà ìíîæåñòâî ãëàñîâå è ìàêàð ÷å â ðå÷òà íà îðêèòå íåïðåêúñíàòî çâó÷àõà îìðàçà è ãíÿâ, áå ÿñíî, ÷å å çàïî÷íàëà íÿêàêâà êàðàíèöà è ïîñòåïåííî ñå ðàçãîðåùÿâà. Çà ñâîÿ èçíåíàäà Ïèïèí îòêðè, ÷å ãîëÿìà ÷àñò îò ðàçãîâîðà å ðàçáèðàåìà; ìíîçèíà îò îðêèòå óïîòðåáÿâàõà îáè÷àéíèÿ åçèê. ßâíî ïðèñúñòâóâàõà ÷ëåíîâå íà äâå-òðè ñúâñåì ðàçëè÷íè ïëåìåíà è íå ìîæåõà äà ñå ñïîðàçóìåÿò íà îòäåëíèòå ñè äèàëåêòè. Ðàçãàðÿøå ñå ãíåâåí ñïîð êàêâî äà ïðàâÿò ñåãà: íàêúäå äà ïîåìàò è ùî äà ñòîðÿò ñ ïëåííèöèòå. 
- Íÿìàìå âðåìå äà ãè óáèåì êàêòî òðÿáâà - êàçà íÿêîé. - Â òîÿ ïîõîä íÿìà âðåìå çà èãðè.
- Íÿìà êàê - ðå÷å äðóã. - Íî çàùî äà íå ãè óáèåì íàáúðçî, ñåãà? Òå ñà ñàìî åäíà ïðîêëåòà ïðå÷êà, à ïúê òðÿáâà äà áúðçàìå. Âå÷åðòà íàáëèæàâà, âðåìå å äà ïîòåãëÿìå.
- Çàïîâåäè - ãúðëåíî èçðúìæà òðåòè ãëàñ. - Óáèéòå âñè÷êè, ñàìî ÍÅ ïîëóðúñòîâåòå; òå òðÿáâà äà ñå äîâåäàò ÆÈÂÈ è êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ñêîðî. Òàêèâà ñà ìîèòå çàïîâåäè.
- Çà êàêâî ãè òúðñÿò? - çàïèòàõà íÿêîëêî ãëàñà. - Çàùî æèâè? Áèâà ëè ãè çà çàáàâëåíèÿ?
- Íå! ×óõ, ÷å åäèí îò òÿõ èìàë íåùî, íåùî âàæíî çà Âîéíàòà, íÿêàêâà åëôè÷åñêà èçìèøëüîòèíà. Òàêà èëè èíà÷å, è äâàìàòà ùå áúäàò ðàçïèòàíè.
-  Ñàìî òîëêîâà ëè çíàåø? Çàùî äà íå ãè ïðåòúðñèì è ñàìè äà óçíàåì? Ìîæå äà íàìåðèì íåùî, êîåòî è íà íàñ áè íè ñâúðøèëî ðàáîòà.
- Ìíîãî èíòåðåñíî èçêàçâàíå - ñàðêàñòè÷íî ïîäìåòíà íîâ ãëàñ, ïî-ìåê, íî è ïî-çëîáåí îò äðóãèòå. - Ìîæå áè ùå òðÿáâà äà ñúîáùÿ çà íåãî. Ïëåííèöèòå ÍÅ ÁÈÂÀ äà ñå ïðåòúðñâàò è îãðàáâàò - òàêèâà ñà ìîèòå çàïîâåäè.
- È ìîèòå - êàçà ãúðëåíèÿò ãëàñ. - Æèâè è âúâ âèäà, â êîéòî ñà áèëè çàëîâåíè; íèêàêâî îãðàáâàíå. Òàêèâà ñà ìîèòå çàïîâåäè.
-  Íî íå è íàøèòå! - îáàäè ñå åäèí îò ïðåäèøíèòå ãëàñîâå. - Äîéäîõìå îò Ìèíèòå ÷àê äîòóê, çà äà óáèâàìå è ìúñòèì. Èñêàì äà óáèâàì è ïîñëå äà ñå âúðíà íà ñåâåð.
- Èñêàé ñè - îòâúðíà ðúìæàùèÿò ãëàñ. - Àç ñúì Óãëóê. Àç êîìàíäóâàì. Âðúùàì ñå â Èñåíãàðä ïî íàé-êðàòêèÿ ïúò.
- Íèìà Ñàðóìàí å ãîñïîäàð íà Âåëèêîòî Îêî? - çàïèòà çëèÿò ãëàñ. - Áè òðÿáâàëî íåçàáàâíî äà ñå âúðíåì â Ëóãáóðç.
- Äà, àêî ìîæåõìå äà ïðåñå÷åì Âåëèêàòà ðåêà - êàçà äðóã ãëàñ. - Íî íå ñìå äîñòàòú÷íî, çà äà ðèñêóâàìå íàïàäåíèå íà ìîñòîâåòå.
- Àç ïðåñÿêîõ - îòâúðíà çëèÿò ãëàñ. - Íà ñåâåð, êðàé ðå÷íèÿ áðÿã, íè ÷àêà êðèëàò Íàçãóë.
- Ìîæå áè, ìîæå áè! Ïîñëå òè ùå îòëåòèø ñ íàøèòå ïëåííèöè è ùå ïîëó÷èø âñè÷êè íàãðàäè è ïîõâàëè â Ëóãáóðç, à íàñ ùå îñòàâèø äà ñå òúòðèì êàêòî ìîæåì ïðåç Êîíñêàòà ñòðàíà. Íå, íå áèâà äà ñå äåëèì. Òèÿ çåìè ñà îïàñíè - ïúëíè ñ ãíóñíè áóíòîâíèöè è ðàçáîéíèöè.
- Òúé å, íå áèâà äà ñå äåëèì - èçðúìæà Óãëóê. - Íå âè âÿðâàì, äðåáíè ñâèíå. Çà ïåò ïàðè íÿìàòå êóðàæ èçâúí êî÷èíèòå ñè. Àêî íå áÿõìå íèå, âñè÷êè ùÿõòå äà ñå ðàçáÿãàòå. Íèå ñìå áîéöèòå Óðóê-õàé! Íèå óáèõìå ãîëåìèÿ âîéí. Íèå õâàíàõìå ïëåííèöèòå. Íèå ñëóæèì íà Ñàðóìàí Ìúäðåöà, Áÿëàòà ðúêà - Ðúêàòà, ùî íè õðàíè ñ ÷îâåøêî ìåñî. Íèå äîéäîõìå îò Èñåíãàðä è âè äîâåäîõìå äîòóê è ùå âè âúðíåì ïî êîéòî ïúò ñè ïîèñêàìå. Àç ñúì Óãëóê. Êàçàõ.
- Êàçà ïîâå÷å îò äîñòàòú÷íî, Óãëóê - ïîäìåòíà çëèÿò ãëàñ. - Ïèòàì ñå êàê ëè ùå ãî ïðèåìàò â Ëóãáóðç. Ìîæå äà ñìåòíàò, ÷å òðÿáâà äà îáëåê÷àò ïëåùèòå íà Óãëóê îò ïðåêàëåíî íàäóòàòà ãëàâà. Ìîæå äà ïîïèòàò îòêúäå èäâàò ñòðàííèòå ìó ìèñëè. Äàëè ïúê íå èäâàò îò Ñàðóìàí? Çà êàêúâ ñå ìèñëè òîé, òà äà ñå îòöåïâà ñ ìðúñíèòå ñè áåëè åìáëåìè? Ìîæå è äà ñå ñúãëàñÿò ñ ìåí, Ãðèøíàõ, òåõíèÿ äîâåðåí ïðàòåíèê; à àç, Ãðèøíàõ, êàçâàì: Ñàðóìàí å ãëóïàê, ãàäåí ïðåäàòåë è ãëóïàê. Íî Âåëèêîòî Îêî íå ãî èçïóñêà. Ñâèíå ëè êàçà? Õåé, ïðèÿòåëè, êàê âè õàðåñâà òîâà - áîêëóê÷àðèòå íà íÿêàêâî ñè ìðúñíî ìàãüîñíè÷å äà âè íàðè÷àò ñâèíå? Îáçàëàãàì ñå, ÷å ÿäàò ìåñî îò îðêè.
Â îòãîâîð ñå ðàçäàäîõà ãðúìêè êðÿñúöè íà îðêñêè åçèê è äðúíêàíå íà èçìúêíàòî îðúæèå. Ïèïèí ïðåäïàçëèâî ñå ïðåâúðòÿ ñ íàäåæäàòà äà âèäè êàêâî ùå ñòàíå. Ñòðàæèòå ìó ñå áÿõà âêëþ÷èëè â ñâàäàòà. Â ïîëóìðàêà âèäÿ ãðàìàäåí ÷åðåí îðê, íàâÿðíî Óãëóê, çàñòàíàë ñðåùó Ãðèøíàõ, íèñêî, êðèâîêðàêî è ìíîãî øèðîêîïëåùåñòî ñúùåñòâî ñ äúëãè, óâèñíàëè ïî÷òè äî çåìÿòà ðúöå. Íàîêîëî ñå áå ñòðóïàëà òúëïà îò ïî-äðåáíè ãîáëèíè. Ïèïèí ïðåäïîëîæè, ÷å òîâà ñà ïðèøúëöèòå îò Ñåâåðà. Òå áÿõà èçìúêíàëè êèíæàëèòå è ìå÷îâåòå ñè, íî ñå êîëåáàåõà äà íàïàäíàò Óãëóê.
Óãëóê èçðåâà è äîòúð÷àõà îùå íåêîëöèíà îðêè, âèñîêè ïî÷òè êîëêîòî íåòî. Ïîñëå Óãëóê èçâåäíúæ ñå õâúðëè íàïðåä áåç ïðåäóïðåæäåíèå è ñ äâà áúðçè óäàðà îáåçãëàâè äâàìà îò ïðîòèâíèöèòå. Ãðèøíàõ êðèâíà íàñòðàíè è èç÷åçíà â ñåíêèòå. Äðóãèòå ñå äðúïíàõà, à åäèí îòñòúïè íàçàä è ñ ïðîêëÿòèå ñå ñòîâàðè âúðõó íåïîäâèæíî ïðîñíàòèÿ Ìåðè. Àëà òîâà íàâÿðíî ñïàñè æèâîòà ìó, çàùîòî ïîääðúæíèöèòå íà Óãëóê ãî ïðåñêî÷èõà è ñå íàõâúðëèõà âúðõó ñëåäâàùèÿ ñ øèðîêèòå ñè ìå÷îâå. Òîâà áå æúëòîçúáåñòèÿò ïàçà÷. Âñå îùå ñòèñêàéêè íàùúðáåíèÿ ñè íîæ, òîé ðóõíà ïðàâî âúðõó Ïèïèí.
- Ïðèáåðåòå îðúæèåòî! - êðåñíà Óãëóê. - È áåç ïîâå÷å ãëóïîñòè! Îòòóê òðúãâàìå ïðàâî íà çàïàä è ñëèçàìå ïî ñòúëáàòà. Îòòàì ïðàâî êúì ðèäîâåòå, ïîñëå ïîêðàé ðåêàòà äî ãîðàòà. È ùå âúðâèì äåí è íîù. ßñíî?
 „Àêî òîÿ ãðîçíèê ñå ïîçàáàâè, äîêàòî îâëàäåå îòðÿäà ñè, çíà÷è èìàì øàíñ" - ïîìèñëè ñè Ïèïèí. Â äóøàòà ìó áå ïðîáëåñíàëà íàäåæäà. Îñòðèåòî íà ÷åðíèÿ íîæ áå êëúöíàëî ðúêàòà ìó è ïîñëå ñå áå ïëúçíàëî êúì êèòêàòà. Óñåùàøå êàê êðúâòà ñòðóè ïî äëàíòà ìó, íî óñåùàøå è õëàäíèÿ äîïèð íà ñòîìàíàòà âúðõó êîæàòà ñè. Îðêèòå îòíîâî ñå ãîòâåõà çà ïúò, íî íÿêîè îò ñåâåðíÿöèòå ïàê íåäîâîëñòâóâàõà è ñå óêðîòèõà åäâà êîãàòî èñåíãàðäöèòå çàêëàõà îùå äâàìà. Íàñòúïèë áå ïúëåí õàîñ, ðàçäàâàõà ñå ïðîêëÿòèÿ. Çàñåãà Ïèïèí áå îñòàíàë áåç íàäçîð. Êðàêàòà ìó áÿõà çäðàâî îìîòàíè, íî ðúöåòå ìó áÿõà âúðçàíè ñàìî îêîëî êèòêèòå, è òî ïðåä ãúðäèòå, à íå îòçàä. Ìîæåøå äà ãè äâèæè çàåäíî, ìàêàð ÷å áÿõà æåñòîêî ñòåãíàòè. Òîé èçáóòà ìúðòâèÿ îðê íàñòðàíà, ïîñëå, áåç äà ñìåå äà äèøà, ðàçäâèæè âúçåëà íà âúæåòî íàãîðå-íàäîëó ïî îñòðèåòî íà íîæà. Òî áå äîáðå íàòî÷åíî è ìúðòâàòà ðúêà ãî ñòèñêàøå çäðàâî. Âúæåòî ñå ïðåðÿçà! Ïèïèí áúðçî ãî ñúáðà ñ ïðúñòè, îòíîâî ãî èçâè íà äâà ñâîáîäíè êëóïà è ãè íàäÿíà íà ðúöåòå ñè. Ñëåä òîâà ñå îòïóñíà ñúâúðøåíî íåïîäâèæíî.
- Âäèãíåòå òèÿ ïëåííèöè! - èçðåâà Óãëóê. - È íèêàêâè âîëíîñòè ñ òÿõ! Àêî íå ñà æèâè, êîãàòî ñå âúðíåì, ùå óìðå è îùå íÿêîé. Åäèí îðê ãðàáíà Ïèïèí êàòî ÷óâàë, ïúõíà ãëàâà ìåæäó âúðçàíèòå ìó ðúöå, ïîñëå ãè ñòèñíà è ãè èçäúðïà íàäîëó, äîêàòî ëèöåòî íà Ïèïèí ñå ïðèòèñíà êúì âðàòà ìó; òàêà íàòîâàðåí, ñå çàäðóñà íàïðåä. Äðóã ïîñòúïè ïî ñúùèÿ íà÷èí ñ Ìåðè. Ëàïàòà íà îðêà ñòèñêàøå ðúöåòå íà Ïèïèí êàòî æåëåçíè êëåùè; íîêòèòå ñå çàáèâàõà â ïëúòòà ìó. Òîé çàòâîðè î÷è è îòíîâî ïîòúíà â êîøìàðíè ñúíèùà. Âíåçàïíî ïàê ãî çàõâúðëèõà íà êàìåíèñòàòà çåìÿ. Áå ðàííà íîù, íî òúíêèÿò ïîëóìåñåö âå÷å ñå ñïóñêàøå íà çàïàä. Ñòîÿõà íà ðúáà íà óðâà, îòêúäåòî ñå îòêðèâàøå ïîãëåä êúì ìîðå îò áëåäà ìúãëà. Íÿêúäå íàáëèçî øóìåøå âîäîïàä.
- Ðàçóçíàâà÷èòå íàé-ïîñëå ñå âúðíàõà - êàçà åäèí îðê êðàé Ïèïèí.
- Å, êàêâî îòêðèõòå? - èçðúìæà ãëàñúò íà Óãëóê.
- Ñàìî åäèí êîííèê è òîé îòìèíà íà çàïàä. Ñåãà âñè÷êî å ÷èñòî.
- Ñåãà äà, íå ñå ñúìíÿâàì. Íî çà êîëêî âðåìå? Ãëóïàöè! Òðÿáâàøå äà ãî íàäóï÷èòå ñúñ ñòðåëè. Òîé ùå âäèãíå òðåâîãà. Ñóòðèíòà ïðîêëåòèòå êîíÿðè ùå ÷óÿò çà íàñ. Ñåãà ùå òðÿáâà äà òúð÷èì äâà ïúòè ïî-áúðçî.
Òúìíà ñÿíêà ñå ïðèâåäå íàä Ïèïèí. Áåøå Óãëóê.
- Ñåäíè! - êàçà îðêúò. - Ìîèòå ìîì÷åòà ñå óìîðèõà äà âè ìúêíàò. Ïðåäñòîè íè ñïóñêàíå íàäîëó è ùå òðÿáâà äà ñè ïîñëóæèø ñ êðàêàòà. Íå ñòàâàé íåðàçáðàí. Íå âèêàé è íå ñå ìú÷è äà áÿãàø. Èìàìå ñè íà÷èíè äà ñå îòïëàòèì çà íîìåðàòà è òå íÿìà äà òè õàðåñàò, ìàêàð ÷å ùå òå îñòàâÿò ãîäåí çà óïîòðåáà îò Ãîñïîäàðÿ.
Òîé ïðåðÿçà âúæåòàòà îêîëî áåäðàòà è ãëåçåíèòå íà Ïèïèí, õâàíà ãî çà êîñàòà è ãî èçïðàâè íà êðàêà. Ïèïèí ïàäíà è Óãëóê îòíîâî ãî âäèãíà çà êîñàòà. Íÿêîëêî îðêè ñå èçñìÿõà. Óãëóê íàòèêà ìàíåðêàòà ñè ìåæäó çúáèòå ìó è èçñèïà â ãúðëîòî ìó íÿêàêâà ïàðëèâà òå÷íîñò - êàòî ÷å ëþòà æàð ïëúçíà èç òÿëîòî ìó. Áîëêàòà â êðàêàòà è ãëåçåíèòå èç÷åçíà. Ìîæåøå äà ñòîè ïðàâ.
- Ñåãà äðóãèÿ! - êàçà Óãëóê.
Ïèïèí âèäÿ êàê òîé îòèäå äî ëåæàùèÿ íàáëèçî Ìåðè è ãî ñðèòà. Ìåðè èçñòåíà. Êàòî ãî õâàíà ãðóáî, Óãëóê ãî íàäèãíà äà ñåäíå è ñìúêíà ïðåâðúçêàòà îò ãëàâàòà ìó. Ïîñëå íàöàïà ðàíàòà ñ íÿêàêâî òúìíî ìàçèëî îò ìàëêà äúðâåíà êóòèéêà. Ìåðè èçêðåùÿ è îò÷àÿíî ñå çàäúðïà. Îðêèòå ðúêîïëÿñêàõà è äþäþêàõà.
- Íå ìîæå äà òúðïè ëåêàðñòâîòî - ïðèñìèâàõà ñå òå. - Íå çíàå êîå å äîáðî çà íåãî. Àé! Ùå ñå ïîâåñåëèì ïîñëå.
Íî çàñåãà íà Óãëóê íå ìó áåøå äî çàáàâëåíèÿ. Íóæäàåøå ñå îò áúðçèíà è òðÿáâàøå äà óãàæäà íà íåâîëíèòå ñè ïðèäðóæèòåëè. Òîé ëåêóâàøå Ìåðè ïî îáè÷àÿ íà îðêèòå; è ëå÷åíèåòî ïîäåéñòâóâà áúðçî. Êîãàòî èçëÿ íàñèëà ïèòèåòî îò ìàíåðêàòà ñè â ãúðëîòî íà õîáèòà, ïðåðÿçà âúæåòàòà è ãî èçïðàâè íà êðàêà, Ìåðè çàñòàíà áëåä, íî íåïðåêëîíåí, ïðåäèçâèêàòåëåí è íàïúëíî æèâ. Ðàíàòà íà ÷åëîòî ïîâå÷å íå ìó ïðè÷èíÿâàøå íåïðèÿòíîñòè, íî îñòàâè çàâèíàãè êàôÿâ áåëåã.
- Çäðàñòè, Ïèïèí! - êàçà òîé. - Çíà÷è è òè ñè äîøúë íà òîçè ìàëúê ïîõîä? Êúäå äà ïîòúðñèì ëåãëî è çàêóñêà?
- ß ñòèãà! - ðå÷å Óãëóê. - Äà ãè íÿìàìå òàêèâà! Çàòâàðÿéòå ñè óñòàòà. Íèêàêâè ïðèêàçêè ïîìåæäó âè. Çà âñÿêî íåïîä÷èíåíèå ùå áúäå ñúîáùåíî, ùîì ïðèñòèãíåì, è Òîé ùå èçìèñëè êàê äà âè ñå îòïëàòè. Íå ñå òðåâîæåòå, ùå èìàòå è ëåãëî, è çàêóñêà; äàæå ïîâå÷å, îòêîëêîòî ñå íàäÿâàòå.
Áàíäàòà âçå äà ñå ñïóñêà ïî åäíà òÿñíà êëèñóðà êúì ìúãëèâàòà ðàâíèíà. Ðàçäåëåíè îò äóçèíà îðêè, Ìåðè è Ïèïèí ñëèçàõà çàåäíî ñ òÿõ. Â êðàÿ íà ñêëîíà ñòúïèõà íà òðåâà è äâàìàòà õîáèòè ñå îáîäðèõà.
- Ñåãà ïðàâî íàïðåä! - êðåñíà Óãëóê. - Íà çàïàä è ëåêî íà ñåâåð. Ñëåäâàéòå Ëóäãóø.
- Íî êàêâî ùå ïðàâèì, êàòî èçãðåå ñëúíöåòî? - îáàäè ñå åäèí îò ñåâåðíÿöèòå.
- Ùå ïðîäúëæèì äà òè÷àìå - êàçà Óãëóê. - Êàêâî ìèñëèø? ×å ùå ñåäèì íà òðåâàòà è ùå ÷àêàìå Áåëîêîæèòå äà íè ãîùàâàò ëè? 
- Àìà íèå íå ìîæåì äà òè÷àìå ïîä ñëúí÷åâèòå ëú÷è. 
- Ùå òè÷àòå, êàòî âè ïîäãîíÿ - êàçà Óãëóê. - Áåãîì! Èíà÷å âå÷å íèêîãà íÿìà äà âèäèòå ëþáèìèòå ñè òóíåëè. Êúëíà ñå â Áÿëàòà ðúêà! Êàêúâ ñìèñúë èìàøå äà ïðàùàò íà ïîõîä íåäîîáó÷åíè òúïè ïëàíèíöè. Áÿãàéòå, ïðîêëåòíèöè! Áÿãàéòå, äîäåòî å íîù! È öÿëàòà ãðóïà õóêíà ñ äúëãàòà, ïîäñêà÷àùà ñòúïêà íà îðêèòå. Òúð÷àõà áåçðåäíî, áëúñêàõà ñå, ìóøêàõà ñå ñ ëàêòè è ðóãàåõà, àëà âúïðåêè òîâà ñå äâèæåõà ìíîãî áúðçî. Îêîëî âñåêè õîáèò èìàøå òðèìà ñòðàæè. Ïèïèí áå èçîñòàíàë äàëå÷ êúì êðàÿ íà êîëîíàòà. Ïèòàøå ñå êîëêî âðåìå ùå ìîæå äà ïðîäúëæàâà ñ òîâà òåìïî - íå áå õàïâàë íèùè÷êî îò ñóòðèíòà. Åäèí îò ïàçà÷èòå ìó èìàøå êàìøèê. Íî çàñåãà ïèòèåòî íà îðêèòå îùå ãî ñãðÿâàøå. Óìúò ìó áå ÿñåí. Îò âðåìå íà âðåìå â ãëàâàòà ìó ñå ìÿðêàøå íåêàíåíî âèäåíèå - Áúðçîõîä ïðèâåæäà ïðîíèöàòåëíîòî ñè ëèöå íàä ìðà÷íà äèðÿ è òè÷à, òè÷à ïîäèð òÿõ. Íî êàêâî áè ìîãúë äà âèäè äîðè Ñêèòàëåö îñâåí ðàçìåñåíèòå îòïå÷àòúöè îò êðàêàòà íà îðêèòå? Ñîáñòâåíèòå ìó ìàëêè ñëåäè è òèÿ íà Ìåðè ïîòúâàõà ñðåä çåìÿòà, óòúïêàíà îò ïîäêîâàíè îáóâêè - îòïðåä, îòçàä, îòëÿâî è îòäÿñíî.
Íà îêîëî ìèëÿ ñëåä ñêàëèòå ðàâíèíàòà ñå ñïóñêàøå â øèðîêà ïëèòêà íèçèíà, êúäåòî çåìÿòà áå ìåêà è âëàæíà. Èçïúëâàøå ÿ ìúãëà, áëåäî èñêðÿùà ïîä ñåòíèòå ëú÷è íà ëóííèÿ ñúðï. Òúìíèòå ôèãóðè íà îðêèòå îòïðåä ñå ðàçìàçàõà, ïîñëå ïîòúíàõà â íåÿ. 
- Àé! Ïî-áàâíî! - èçðåâà Óãëóê èçîòçàä.
Â óìà íà Ïèïèí èçáëèêíà âíåçàïíà ìèñúë è òîé ÿ èçïúëíè âåäíàãà. Êðúøíà íàäÿñíî è ñ ãëàâàòà íàïðåä ñå ãìóðíà â ìúãëàòà, äàëå÷ îò ïðîòåãíàòèòå ëàïè íà ïàçà÷à; ïðèçåìè ñå ïî êîðåì íà òðåâàòà. 
- Ñòîé! - èçêðåùÿ Óãëóê.
Çà ìèã íàñòàíà ñìóò è ïàíèêà. Ïèïèí ñêî÷è íà êðàêà è ïîáÿãíà. Íî îðêèòå áÿõà ïî ïåòèòå ìó. Èçâåäíúæ íåêîëöèíà ñå èçâèñèõà íàñðåùà.
"Íÿìà íàäåæäà çà áÿãñòâî! - ïîìèñëè ñè Ïèïèí. Íî äàíî ïîíå äà ñúì îñòàâèë ÿñíè ñëåäè ïî âëàæíàòà çåìÿ." Áåç äà ðàçâúðçâà ðúöå, òîé îïèïà îêîëî ãúðëîòî ñè è îòêîï÷à áðîøêàòà íà ïëàùà. Â ìèãà, êîãàòî ãî ñãðàá÷èõà äúëãè ðúöå ñ îñòðè íîêòè, òîé ÿ ïóñíà äîëó. „Ïðåäïîëàãàì, ÷å òàì ùå ñè ëåæè äî êðàÿ íà ñâåòà - ðå÷å ñè òîé. - Íå çíàì çàùî ãî ñòîðèõ. Àêî äðóãèòå ñà ñå îòúðâàëè, íàâÿðíî âñè÷êè ñà òðúãíàëè ñ Ôðîäî."
Êîæåíèÿò áè÷ ñå îìîòà îêîëî êðàêàòà ìó è òîé åäâà ñïîäàâè âèêà ñè.
- Ñòèãà! - âèêíà äîòúð÷àëèÿò Óãëóê. - Òîé èìà îùå ìíîãî äà òè÷à. Çàñòàâåòå ãè äà áÿãàò è äâàìàòà! Ñàìî ãè ïîäñåùàéòå ñ áè÷à. Íî íå ñìå ñâúðøèëè - îçúáè ñå òîé êúì Ïèïèí. - Íÿìà äà çàáðàâÿ. Ñàìî îòëàãàì ïëàùàíåòî. Áåãîì!
È Ïèïèí, è Ìåðè ïî÷òè íå ñè ñïîìíÿõà ñëåäâàùàòà ÷àñò îò ïúòóâàíåòî. Êîøìàðíè ñúíèùà è êîøìàðíà äåéñòâèòåëíîñò ñå ïðåïëèòàõà â äúëúã òóíåë îò ñòðàäàíèÿ, à íàçàä íàäåæäàòà áàâíî ãàñíåøå. Òè÷àõà è òè÷àõà, ìú÷åõà ñå äà óäúðæàò íà òåìïîòî íà îðêèòå è îò âðåìå íà âðåìå ãè áëèçâàøå áè÷úò, íàñî÷âàí îò îïèòíà ðúêà. Àêî ñïèðàõà èëè ñå ïðåïúâàõà, ïàçà÷èòå ãè ãðàáâàõà è ãè âëà÷åõà èçâåñòíî âðåìå.
Òîïëèíàòà îò ïèòèåòî íà îðêèòå ñå áå èçïàðèëà. Ïèïèí îòíîâî ñå ÷óâñòâóâàøå èçìðúçíàë è áîëåí. Âíåçàïíî ñå ïðîñíà ïî î÷è íà òðåâàòà. Ãðóáè ðúöå ñ äåðÿùè íîêòè ãî ñãðàá÷èõà è ãî âäèãíàõà. Îòíîâî ãî ïîíåñîõà êàòî ÷óâàë è ìðàêúò íàîêîëî ìó ñå ñãúñòè - íå çíàåøå äàëè å ìðàêúò íà íîâà íîù èëè ñëåïîòà â î÷èòå ìó.
Ñìúòíî äîëîâè ðàçáóíåíè ãëàñîâå - èçãëåæäà, ìíîãî îò îðêèòå íàñòîÿâàõà çà ïî÷èâêà. Óãëóê êðåùåøå. Óñåòè, ÷å ãî çàõâúðëÿò íà çåìÿòà, è îñòàíà äà ëåæè êàêòî áå ïàäíàë, äîêàòî ãî ïîãúëíàõà êîøìàðíèòå ñúíèùà. Íî íå èçáÿãà çà äúëãî îò áîëêàòà; ñêîðî îòíîâî óñåòè æåëÿçíàòà õâàòêà íà áåçìèëîñòíè ðúöå. Ìíîãî âðåìå ãî ïîäìÿòàõà è ðàçòúðñâàõà, ïîñëå ìðàêúò áàâíî îòñòúïè, òîé ñå çàâúðíà êúì ðåàëíèÿ ñâÿò è îòêðè, ÷å å óòðî. Îòåêíàõà çàïîâåäíè êðÿñúöè è òîé áå ãðóáî çàïîêèòåí íà òðåâàòà.
Ïîëåæà òàì, áîðåéêè ñå ñ îò÷àÿíèåòî. Âèåøå ìó ñå ñâÿò, íî ïî òîïëèíàòà, îáçåëà òÿëîòî ìó, ñå äîñåòè, ÷å ïàê ñà ìó äàëè îò ïèòèåòî. Åäèí îðê ñå ïðèâåäå íàä íåãî è ìó ïîäõâúðëè ìàëêî õëÿá è ïàð÷å ñóðîâî ñóøåíî ìåñî. Òîé ëàêîìî èçãúëòà êîðàâèÿ ñèâ õëÿá, íî íå è ìåñîòî. Áåøå ïðåãëàäíÿë, íî íå ÷àê äîòàì, ÷å äà ÿäå ìåñî, ïîäõâúðëåíî ìó îò îðê. Äîðè íå ñìååøå äà ïîìèñëè îò êàêâî ñúùåñòâî å îòðÿçàíî.
Ñåäíà è ñå îãëåäà. Ìåðè íå áå äàëå÷. Íàìèðàõà ñå íà áðåãà íà áúðçà è òÿñíà ðåêà. Íàïðåä ñå èçâèñÿâàõà ïëàíèíè - âèñîê âðúõ áëåñòåøå ñðåä ïúðâèòå ñëúí÷åâè ëú÷è. Òúìíèòå ïåòíà íà ãîðèòå ïîêðèâàõà ïî-íèñêèòå ñêëîíîâå.
Ñðåä îðêèòå ñå íàäèãíàõà ãðúìêè âèêîâå è ïðåðåêàíèÿ; èçãëåæäà, îòíîâî ñå ãîòâåøå äà èçáóõíå ñâàäà ìåæäó ñåâåðíÿöèòå è èñåíãàðäöèòå. Åäíè ñî÷åõà îáðàòíî íà þã, äðóãè íà èçòîê.
-  Ìíîãî äîáðå - ãîâîðåøå Óãëóê. - Ùîì å òúé, îñòàâåòå ãè íà ìåí. Íèêàêâî óáèâàíå, êàêòî âå÷å âè êàçàõ, íî ùîì èñêàòå äà çàõâúðëèòå îíîâà, çà êîåòî áèõìå òîëêîâà ïúò, çàõâúðëåòå ãî! Àç ùå ãî íàãëåæäàì. Íåêà áîéöèòå Óðóê-õàé ñâúðøàò ðàáîòàòà êàêòî âèíàãè. Àêî ñå áîèòå îò Áåëîêîæèòå, áÿãàéòå! Áÿãàéòå! Òàì å ãîðàòà - èçêðåùÿ òîé, ñî÷åéêè íàïðåä. - Äîáåðåòå ñå äî íåÿ! Òîâà âè å íàäåæäàòà. Ìàõàéòå ñå! È áúðçî, ïðåäè äà ñúì òúðêóëíàë îùå íÿêîëêî ãëàâè, òà äà âêàðàì ìàëêî óì â îñòàíàëèòå.
Íàñòàíà êðàòêî îáúðêâàíå, ðàçäàäîõà ñå ïðîêëÿòèÿ, ïîñëå ïîâå÷åòî ñåâåðíÿöè ñå îòêúñíàõà îò ãðóïàòà - áÿõà íàä ñòî - è õóêíàõà â áåçóìåí áÿã ïîêðàé ðåêàòà êúì ïëàíèíàòà. Õîáèòèòå îñòàíàõà ñ èñåíãàðäöèòå - çëîâåùà ÷åðíà áàíäà, íå ïî-ìàëêî îò îñåìäåñåò åäðè, ñìóãëè, òåñíîîêè îðêè ñ ãîëåìè ëúêîâå è êúñè øèðîêè ìå÷îâå. Íåêîëöèíà îò íàé-åäðèòå è ñàìîíàäåÿíè ñåâåðíÿöè îñòàíàõà ñ òÿõ.
- Ñåãà ùå ñå ñïðàâèì ñ Ãðèøíàõ - êàçà Óãëóê, íî äîðè íÿêîè îò ñîáñòâåíèòå ìó ïðèäðóæèòåëè ãëåäàõà íåñïîêîéíî íà þã. Ïðîêëåòèòå êîíÿðè ñà íè óñåòèëè. Íî òîâà å ïî òâîÿ âèíà, Ñíàãà. Íà òåá è íà äðóãèòå ðàçóçíàâà÷è òðÿáâàøå äà âè îòðåæåì óøèòå. Àëà íèå ñìå áîéöè! Îùå èìà äà ïèðóâàìå ñ êîíñêî ìåñî, à ìîæå è ñ íåùî ïî-äîáðî. Â òîçè ìèã Ïèïèí ðàçáðà çàùî ÷àñò îò áàíäàòà ñî÷åøå íà èçòîê. Îò òàçè ïîñîêà äîëåòÿõà äðåçãàâè êðÿñúöè è îòíîâî ñå ïîÿâè Ãðèøíàõ, ñëåäâàí îò îêîëî ÷åòèðèäåñåò êàòî íåãî - êðèâîêðàêè, äúëãîðúêè îðêè. Íà ùèòîâåòå èì áå èçðèñóâàíî ÷åðâåíî îêî. Óãëóê çàêðà÷è íàñðåùà èì.
- Çíà÷è ñå âúðíà? - êàçà òîé. - Ðàçìèñëèë ñè, à?
- Äîéäîõ äà ñå ïîãðèæà çà èçïúëíåíèåòî íà çàïîâåäèòå è çà áåçîïàñíîñòòà íà ïëåííèöèòå - îòãîâîðè Ãðèøíàõ.
- Òúé ëè? - ðå÷å Óãëóê. - Èçëèøåí òðóä. Àç ùå ñå ïîãðèæà çà èçïúëíåíèåòî íà çàïîâåäèòå ïîä ìîå ðúêîâîäñòâî. È çà êàêâî äðóãî ñå âúðíà? Ìíîãî áúðçî íè íàïóñíà. Äà íå ñè çàáðàâèë íåùî?
- Çàáðàâèõ åäèí ãëóïàê - îçúáè ñå Ãðèøíàõ. - Íî ñ íåãî îñòàíàõà íÿêîè þíàöè, ïðåêàëåíî ñè ãè áèâà, çà äà ãè ãóáÿ. Çíàåõ, ÷å ùå ãè çàáúðêàø â íÿêîÿ êàøà. Äîéäîõ äà èì ïîìîãíà.
- Âåëèêîëåïíî! - èçñìÿ ñå Óãëóê. - Íî ñè ñáúðêàë ïúòÿ, îñâåí àêî òè ñòèñêà äà ñå áèåø. Êúì Ëóãáóðç áåøå ïúòÿò òè. Áåëîêîæèòå èäâàò. Êàêâî ñòàâà ñ áåçöåííèÿ òè Íàçãóë? Äà íå áè ïàê äà ñà ìó çàñòðåëÿëè õâúðêàòîòî äîáè÷å? Äà ãî áåøå äîâåë ñåãà, ùåøå äà íè ñâúðøè ðàáîòà... àêî òèÿ Íàçãóëè ñà òàêèâà, çà êàêâèòî ñå ïðåäñòàâÿò.
- Íàçãóëè, Íàçãóëè - çàòðåñå ñå Ãðèøíàõ è îáëèçà óñòíè, ñÿêàø áîëåçíåíî ñå íàñëàæäàâàøå íà ãîð÷èâèÿ âêóñ íà òàçè äóìà. - Ãîâîðèø çà íåùî ïî-äúëáîêî îò äîñåãà íà êàëíèòå òè ñúíèùà, Óãëóê. Íàçãóëè! Àõ! Çà êàêâèòî ñå ïðåäñòàâÿò! Íÿêîé äåí ùå ñúæàëÿâàø, ÷å ñè ãî êàçàë. Ìàéìóíà! - ÿðîñòíî èçðúìæà òîé. - Òðÿáâà äà çíàåø, ÷å òå ñà çåíèöàòà íà Âåëèêîòî Îêî. Íî êðèëàòè Íàçãóëè - îùå íå, îùå íå. Òîé îùå íå ãè ïóñêà äà ñå ïîêàçâàò îòâúä Âåëèêàòà ðåêà, ìíîãî å ðàíî. Òå ñà çà Âîéíàòà... è çà äðóãè öåëè.
- Òè êîìàé çíàåø äîñòà - êàçà Óãëóê. - Ïîâå÷å, îòêîëêîòî òè ñå ïîëàãà, áèõ êàçàë. Îíèÿ â Ëóãáóðç ìîæå äà ñå çàïèòàò êàê è çàùî. Íî ìåæäóâðåìåííî Óðóê-õàèòå îò Èñåíãàðä ìîãàò äà âúðøàò ìðúñíàòà ðàáîòà êàêòî âèíàãè. Íå ñòîé òóê äà ìè ñå ëèãàâèø! Ñúáåðè òàÿ ïàïëà÷, äåòî ñè ÿ äîâåë! Äðóãèòå ñâèíå òúðòèõà íà áÿã êúì ãîðàòà. Ïî-äîáðå ãè ïîñëåäâàé è òè. Íÿìà äà ñå âúðíåø æèâ äî Âåëèêàòà ðåêà. Èç÷åçâàé! Ñåãà! Àç ùå òå ãîíÿ ïî ïåòèòå. 
Èñåíãàðäöèòå îòíîâî ñãðàá÷èõà Ìåðè è Ïèïèí è ãè ìåòíàõà íà ãðúá. Ïîñëå áàíäàòà ïîáÿãíà. Òè÷àõà ÷àñ ïîäèð ÷àñ, ñïèðàéêè îò âðåìå íà âðåìå ñàìî çà äà ïðåõâúðëÿò õîáèòèòå íà íîâè íîñà÷è. Äàëè çàùîòî áÿõà ïî-áúðçè è èçäðúæëèâè èëè ïî íÿêàêúâ çàìèñúë íà Ãðèøíàõ, èñåíãàðäöèòå ïîñòåïåííî ñå îòêúñíàõà îò ìîðäîðñêèòå îðêè è áîéöèòå íà Ãðèøíàõ ñå ñúáðàõà îòçàä. Ñêîðî âçåõà äà äîãîíâàò è ñåâåðíÿöèòå. Ãîðàòà íàáëèæàâàøå.
Ïèïèí ñå ÷óâñòâóâàøå ïðåáèò è ðàçêúñàí, ãëàâàòà ãî áîëåøå, ìðúñíàòà ÷åëþñò è êîñìàòîòî óõî íà íîñà÷à îðê äðàùåõà ëèöåòî ìó. Íàïðåä ñå âèæäàõà ñàìî ïðèâåäåíè ãúðáîâå è ÿêè äåáåëè êðàêà, ïîäñêà÷àùè áåç îòäèõ íàãîðå-íàäîëó, íàãîðå-íàäîëó, ñÿêàø áÿõà íàïðàâåíè îò òåë è ðîã è îòìåðâàõà êîøìàðíèòå ñåêóíäè íà áåçêðàéíîñòòà.
Ïîäèð ïëàäíå ãðóïàòà íà Óãëóê äîãîíè ñåâåðíÿöèòå. Òå êëþìàõà ïîä ÿñíèòå ñëúí÷åâè ëú÷è, ìàêàð òîâà äà áå ñàìî çèìíî ñëúíöå, îãðÿëî ñòóäåíîòî áëåäî íåáå; âëà÷åõà ñå ñ îòïóñíàòè ãëàâè è ïðîâåñåíè åçèöè.
- Ëàðâè! - íàäñìèâàõà ñå èñåíãàðäöèòå. - Ñïóêàíà âè å ðàáîòàòà. Áåëîêîæèòå ùå âè íàñòèãíàò è ùå âè èçÿäàò. Òå èäàò!
Êðÿñúêúò íà Ãðèøíàõ ïîòâúðäè, ÷å òîâà íå å ñàìî øåãà. Íàèñòèíà áÿõà çàáåëÿçàëè âèõðåíî ïðåïóñêàùè êîííèöè - òå âñå îùå áÿõà äàëå÷, àëà äîãîíâàõà îðêèòå, äîãîíâàõà ãè êàêòî ïîðîé èç ðàâíèíèòå äîãîíâà áåãúëöè, çàòúíàëè â òðåñàâèùå.
Èñåíãàðäöèòå ïîáÿãíàõà ñ óäâîåíà ñêîðîñò; Ïèïèí ñå ñìàÿ - òîâà áå ñòðàõîòåí ïîðèâ êúì êðàÿ íà íàäáÿãâàíåòî. Ïîñëå òîé âèäÿ, ÷å ñëúíöåòî çàëÿçâà, ÷åçíå çàä Ìúãëèâèòå ïëàíèíè è ñåíêè ñå ïðîòÿãàò èç ðàâíèíàòà. Áîéöèòå íà Ìîðäîð íàäèãíàõà ãëàâè è ñúùî óñêîðèõà áÿãà ñè. Ãîðàòà áå ìðà÷íà è áëèçêà. Âå÷å áÿõà îòìèíàëè íÿêîëêî ñàìîòíè äúðâåòà. Ðàâíèíàòà çàïî÷âàøå äà ñå èçäèãà âñå ïî-ñòðúìíî, íî îðêèòå íå ñïèðàõà. Óãëóê è Ãðèøíàõ êðåùÿõà, ïðèøïîðâàõà ãè çà ñåòíî óñèëèå.
„Ùå óñïåÿò. Ùå èçáÿãàò", ïîìèñëè ñè Ïèïèí. Ïîñëå óñïÿ äà èçâúðòè øèÿ è äà ñå îçúðíå ñ åäíî îêî ïðåç ðàìî. Âèäÿ, ÷å äàëå÷å íà èçòîê åçäà÷èòå ïðåïóñêàò ïðåç ðàâíèíàòà è âå÷å ñà ñå èçðàâíèëè ñ îðêèòå. Ñëúíöåòî ïîçëàòÿâàøå êîïèÿòà è øëåìîâåòå èì è áëåñòåøå ïî ðàçâåíèòå èì ñâåòëè êîñè. Çà äà íå ñå ðàçïðúñíàò îðêèòå, òå ãè îáêðúæàâàõà è ïðèòèñêàõà êúì ðå÷íîòî êîðèòî.
Ðàçâúëíóâàíî ñå ïèòàøå îò êîé ëè íàðîä ñà. Ñåãà ñúæàëÿâàøå, ÷å â Ëîìèäîë íå ñå å èíòåðåñóâàë äîñòàòú÷íî îò êàðòè è äðóãè íåùà, çà äà óçíàå ïîâå÷å, íî â îíèÿ äíè ìó ñå ñòðóâàøå, ÷å ïëàíîâåòå çà ïúòåøåñòâèåòî ñà â ñèãóðíè ðúöå, ïúê è íèêîãà íå áå ðàç÷èòàë äà ñå îòêúñíå îò Ãàíäàëô, îò Áúðçîõîä è äîðè îò Ôðîäî. Ñåãà ñè ñïîìíÿøå çà Ðîõàí ñàìî åäíî - îò òàçè ñòðàíà áå êîíÿò íà Ãàíäàëô, Ñåíêîãðèâ. Òîâà ïîíå çâó÷åøå îáíàäåæäàâàùî.
Íåêîëöèíà îò åçäà÷èòå ñå îêàçàõà ñòðåëöè, èçêóñíî áîðàâåùè ñ ëúêîâåòå ñè îò ïðåïóñêàùèòå êîíå. Ïðåëèòàéêè â êîëîíà, òå èçïðàùàõà ñòðåëè ïî èçîñòàâàùèòå îðêè è ïîâàëèõà íåêîëöèíà; ïîñëå åçäà÷èòå çàâèõà íàñòðàíè, èçâúí îáñåãà íà âðàãà, êîéòî ñòðåëÿøå íàïîñîêè ñ ëúêîâåòå ñè, áåç äà ïîñìåå äà ñïðå. Òîâà ñå ïîâòîðè îùå íÿêîëêî ïúòè è ïîíÿêîãà ñòðåëè ñå ñèïåõà è ñðåä èñåíãàðäöèòå. Òî÷íî ïðåä Ïèïèí åäèí îò òÿõ ðóõíà è âå÷å íå ñå íàäèãíà.
Íîùòà ñå ñïóñêàøå, à Êîííèöèòå îùå íå âðúõëèòàõà íà áîé. Ìíîãî îðêè áÿõà çàãèíàëè, íî îñòàâàõà íàä äâåñòà. Â ðàííèÿ çäðà÷ áàíäàòà ñå èçêàòåðè íà åäíî õúëì÷å. Ãîðñêèòå ïîêðàéíèíè áÿõà ñúâñåì áëèçî, íà íå ïîâå÷å îò òðè ôóðëîíãà, àëà íå ìîæåõà äà ïðîäúëæàò. Êîííèöèòå ãè áÿõà îáêðúæèëè. Åäíà ìàëêà ãðóïè÷êà íàðóøè çàïîâåäòà íà Óãëóê è ïîáÿãíà êúì ãîðàòà - ñàìî òðèìà ñå çàâúðíàõà. 
- Å, äîáðå ñå íàñàäèõìå - îçúáè ñå Ãðèøíàõ. - ×óäåñíî ðúêîâîäñòâî! Íàäÿâàì ñå, ÷å âåëèêèÿò Óãëóê ïàê ùå íè èçìúêíå.
- Îñòàâåòå ïîëóðúñòîâåòå! - íàðåäè Óãëóê, áåç äà ìó îáðúùà âíèìàíèå. - Òè, Ëóäãóø, âçåìè îùå äâàìà è ñòîéòå íà ñòðàæà êðàé òÿõ! Íÿìà äà ãè óáèâàòå, îñâåí àêî ìðúñíèòå Áåëîêîæè íàõëóÿò äîòóê. Ðàçáðàíî? Òðÿáâàò ìè, äîêàòî ñúì æèâ. Íî íå èì äàâàéòå íèêàêâà âúçìîæíîñò äà âèêàò èëè äà áÿãàò. Âúðæåòå èì êðàêàòà! Ïîñëåäíàòà ÷àñò îò çàïîâåäòà áå èçïúëíåíà áåçìèëîñòíî. Íî Ïèïèí îòêðè, ÷å çà ïðúâ ïúò ñå å îçîâàë áëèçî äî Ìåðè. Îðêèòå âäèãàõà îãëóøèòåëåí øóì, êðåùÿõà, äðúíêàõà îðúæèå è õîáèòèòå óñïÿõà äà ïîãîâîðÿò øåïíåøêîì.
- Íå ìè ñå íðàâè òàÿ ðàáîòà - êàçà Ìåðè. - Íàïðàâî ñúì ñúñèïàí. Ìèñëÿ, ÷å íå ùå ìîãà äà ïðîïúëçÿ íàäàëå÷, äîðè äà ñúì ñâîáîäåí. 
-Ëåìáàñ! - ïðîøåïíà Ïèïèí. - Ëåìáàñ... îñòàíà ìè ìàëêî. Òè èìàø ëè? Íå âÿðâàì äà ñà âçåëè äðóãî îñâåí ìå÷îâåòå íè.
- Äà, èìàõ åäèí ïàêåò â äæîáà - îòâúðíà Ìåðè, - íî ñèãóðíî å ñòàíàë íà òðîõè. Âñå åäíî, íå ìîãà äà ñè ïúõíà óñòàòà â äæîáà!
- Íÿìà äà ñå íàëîæè. Àç...
Íî â òîçè ìîìåíò æåñòîê ðèòíèê äàäå íà Ïèïèí äà ðàçáåðå, ÷å øóìúò å çàòèõíàë è ñòðàæèòå ñà íàùðåê.
Íîùòà áå ñòóäåíà è òèõà. Îêîëî ìîãèëêàòà, íà êîÿòî ñå áÿõà ñòðóïàëè îðêèòå, çàïëàìòÿõà ñòðàæåâè îãíüîâå - â ìðàêà òå îïèñâàõà çëàòèñòî÷åðâåí êðúã. Áÿõà íà ðàçñòîÿíèå åäèí äîáúð èçñòðåë, íî åçäà÷èòå íå ñå ïîêàçâàõà ïðåä ñâåòëèíàòà è îðêèòå èçõàáèõà ìíîãî ñòðåëè â áåçñìèñëåíî ìåðåíå ïî îãíüîâåòå, äîêàòî Óãëóê íå èì çàáðàíè. Êîííèöèòå íå èçäàâàõà íèòî çâóê. Ïî-êúñíî, êîãàòî ëóíàòà èçãðÿ íàä ìúãëèòå, òå ñå ìÿðêàõà ïîíÿêîãà êàòî ñåí÷åñòè ôèãóðè, êîèòî ïðîáëÿñâàõà îò âðåìå íà âðåìå ïîä áÿëàòà ñâåòëèíà è ïðîäúëæàâàõà áåçñïèðíèòå ñè îáèêîëêè.
- Ñëúíöåòî ÷àêàò, ïðîêëåòè äà ñà! - èçðúìæà åäèí îò ïàçà÷èòå. - Çàùî íå îïèòàìå äà ñå ñúáåðåì è äà ðàçêúñàìå îáðú÷à? Áèõ èñêàë äà çíàì êàêâî ñè âúîáðàçÿâà ñòàðèÿò Óãëóê? 
- Íå ñå è ñúìíÿâàì, ÷å èñêàø - îçúáè ñå Óãëóê, èçñêà÷àéêè èçîòçàä. - Èñêàø äà êàæåø, ÷å ñúì èçêóôÿë, à? Ïðîêëåòíèê! È òè ñè êàòî îíàÿ ïàïëà÷ - ëàðâèòå è ìàéìóíèòå îò Ëóãáóðç. Íÿìà ñìèñúë äà ãè ïîâåæäàìå â àòàêà. Ñàìî ùå èçêâè÷àò è ùå ñå ðàçáÿãàò, à îíèÿ ìðúñíè êîíÿðè ñà äîñòàòú÷íî ìíîãî, çà äà íè èç÷èñòÿò äî åäèí èç ðàâíèíàòà. Ñàìî çà åäíî ãè áèâà òèÿ ëàðâè - âèæäàò êàòî ïðèëåïè èç ìðàêà. Íî äîêîëêîòî ñúì ÷óâàë, íîùåì Áåëîêîæèòå áèëè ïî-çîðêè îò îñòàíàëèòå ÷îâåöè; è íå çàáðàâÿéòå êîíåòå èì! Êàçâàò, ÷å âèæäàëè íîùíèÿ âåòðåö. Îáà÷å òèÿ ïðèÿòåë÷åòà íå çíàÿò åäíî - Ìàóõóð å â ãîðàòà ñ ìîìöèòå ñè è âñåêè ìîìåíò ùå ñå ïîÿâè îòòàì.
Î÷åâèäíî äóìèòå íà Óãëóê íàïúëíî çàäîâîëèõà èñåíãàðäöèòå, íî îñòàíàëèòå îðêè áÿõà îò÷àÿíè è íåïîêîðíè. Íàñëàãàõà íÿêîëêî ïîñòà, àëà ïîâå÷åòî ñòðàæè íàëÿãàõà ïî çåìÿòà è ñè ïî÷èâàõà â ïðèÿòíèÿ ìðàê. Íàèñòèíà, îòíîâî áå ñòàíàëî ñúâñåì òúìíî; ëóíàòà áå ïîòúíàëà â ãúñòèòå îáëàöè íà çàïàä è Ïèïèí íå âèæäàøå íèùî íà ïîâå÷å îò íÿêîëêî ôóòà. Ñâåòëèíàòà íà îãíüîâåòå íå äîñòèãàøå äî ìîãèëêàòà. Åçäà÷èòå îáà÷å íå ñå çàäîâîëÿâàõà ñàìî äà èç÷àêâàò óòðîòî, îñòàâÿéêè âðàãà äà ïî÷èâà. Âíåçàïíà âðÿâà îòêúì èçòî÷íèÿ ñêëîí ðàçêðè, ÷å íåùî íå å íàðåä. Èçãëåæäà, íåêîëöèíà ìúæå ñå áÿõà ïðèáëèæèëè, ñëåçëè îò êîíåòå ñè, ïðîïúëçåëè êúì ïîêðàéíèíèòå íà áèâàêà è óáèëè íÿêîëêî îðêè, ïîñëå ïàê áÿõà èç÷åçíàëè íàäàëå÷. Óãëóê õóêíà äà ïðåäîòâðàòè ïàíèêàòà.
Ïèïèí è Ìåðè ñåäíàõà. Èñåíãàðäñêèòå èì ïàçà÷è áÿõà èçòè÷àëè ñ Óãëóê. Íî íàäåæäèòå íà õîáèòèòå çà áÿãñòâî ñêîðî îòëåòÿõà. Äâå äúëãè êîñìàòè ðúöå ãè ñòèñíàõà çà øèèòå è ãè ïðèäúðïàõà åäèí äî äðóã. Ñìúòíî ðàçëè÷èõà ïîìåæäó ñè åäðàòà ãëàâà è ãðîçíîòî ëèöå íà Ãðèøíàõ; îòâðàòèòåëíèÿò ìó äúõ èçãàðÿøå áóçèòå èì. Òîé âçå äà îïèïâà è äà áúðíèêà ïî äðåõèòå èì. Ïèïèí èçòðúïíà, óñåùàéêè êàê êîðàâè ñòóäåíè ïðúñòè ñå ïëúçâàò ïî ãúðáà ìó.
- Å, äðåáîñú÷åòà ìîè! - òèõî ïðîøåïíà Ãðèøíàõ. - Ðàäâàòå ëè ñå íà ïî÷èâêàòà? Èëè íå? Ìÿñòîòî êîìàé íå å ìíîãî óäîáíî - ìå÷îâå è êàìøèöè îò åäíàòà ñòðàíà, ãàäíè êîïèÿ îò äðóãàòà. Äðåáîñúöèòå íå áèâà äà ñå ìåñÿò â ðàáîòè, äåòî ñà ïðåêàëåíî ãîëåìè çà òÿõ.
Ïðúñòèòå ìó ïðîäúëæàâàõà äà îïèïâàò. Î÷èòå ìó ïðîñâåòâàõà êàòî íåÿñåí, íî æàðúê îãúí.
Ìèñúëòà èçâåäíúæ íàõëó â ãëàâàòà íà Ïèïèí, ñÿêàø íåïîñðåäñòâåíî áå óëîâèë âúëíåíèåòî íà âðàãà: „Ãðèøíàõ çíàå çà Ïðúñòåíà! Òúðñè ãî, äîêàòî Óãëóê å çàåò - íàâÿðíî èñêà äà ñè ãî ïðèñâîè."
Ñòóäåí ñòðàõ èçïúëíè ñúðöåòî íà Ïèïèí, àëà â ñúùîòî âðåìå òîé ñå ïèòàøå êàê áè ìîãúë äà èçïîëçóâà àë÷íîñòòà íà Ãðèøíàõ.
- Íå âÿðâàì äà ãî íàìåðèø òàêà - ïðîøåïíà òîé. - Íå ñå íàìèðà ëåñíî.
- Äà ãî íàìåðÿ? - âúçêëèêíà Ãðèøíàõ; ïðúñòèòå ìó ñïðÿõà äà ïúëçÿò è ñòèñíàõà ðàìîòî íà Ïèïèí. - Êàêâî äà íàìåðÿ? Çà êàêâî ãîâîðèø, äðåáîñúê?
Ïèïèí ïîìúë÷à. Ïîñëå èçâåäíúæ èçäàäå ãúðëåí çâóê â ìðàêà: àì-ãúë, àì-ãúë è äîáàâè:
- Íèùî, áåçöåííè ìîé.
Õîáèòèòå óñåòèõà êàê ñå îòäðúïâàò ïðúñòèòå íà Ãðèøíàõ. 
- Îõî! - òèõè÷êî èçñúñêà ãîáëèíúò. - Çíà÷è òîâà ìèñëåë òîé, íàëè? Îõî! Ìíîãî, ìíîãî îïàñíî, äðåáîñú÷åòà ìîè.
- Ìîæå áè - îáàäè ñå Ìåðè, êîéòî áå íàùðåê è ðàçáèðàøå äîãàäêàòà íà Ïèïèí. - Ìîæå áè è íå ñàìî çà íàñ. Íî òè ñè çíàåø íàé-äîáðå. Èñêàø ëè ãî, èëè íå? È êàêâî ùå äàäåø â çàìÿíà?
- Èñêàì ëè ãî? Èñêàì ëè ãî? - èçðå÷å Ãðèøíàõ, ñÿêàø îçàäà÷åí, àëà ðúöåòå ìó òðåïåðåõà. - Êàêâî ùå äàì â çàìÿíà? Êàêâî èñêàòå äà êàæåòå?
- Èñêàìå äà êàæåì - îòâúðíà Ïèïèí, ïîäáèðàéêè âíèìàòåëíî äóìèòå, - ÷å íÿìà ñìèñúë äà òúðøóâàø â òúìíîòî. Ìîæåì äà òè ñïåñòèì âðåìå è óñèëèÿ. Íî ïúðâî òðÿáâà äà íè ðàçâúðæåø êðàêàòà, èíà÷å íèùî íÿìà äà íàïðàâèì è íèùî íÿìà äà êàæåì.
- Ìîè ñêúïè, íåæíè, ìàëêè ãëóïà÷åòà - èçñúñêà Ãðèøíàõ, - âñè÷êî, êîåòî èìàòå è çíàåòå, ùå áúäå èçêîï÷åíî, êîãàòî ìó äîéäå âðåìåòî - âñè÷êî! Òîãàâà ùå âè ñå èñêà äà çíàåòå ïîâå÷å, òà äà çàäîâîëèòå Ïèòàùèÿ, äà, ùå âè ñå èñêà - ñúâñåì ñêîðî. Íÿìà äà áúðçàìå ñ ðàçïèòà. Î, íå! Çà êàêâî ìèñëèòå, ÷å âè îñòàâèõà æèâè? Ñêúïè ìàëêè ìîì÷åíöà, ìîëÿ âè, ïîâÿðâàéòå, êàòî êàçâàì, ÷å íå å îò äîáðîòà - Óãëóê íèêîãà íå å èìàë òàêúâ ïîðîê.
- Íèêàê íå å òðóäíî äà òè ïîâÿðâàì - êàçà Ìåðè. - Íî îùå íå ñè ñå ïðèáðàë ñ ïëÿ÷êàòà. È êàêâîòî è äà ñå ñëó÷è, íÿìà èçãëåäè äà ñòàíå ïî òâîåìó. Àêî ñòèãíåì â Èñåíãàðä, âåëèêèÿò Ãðèøíàõ íÿìà äà ñïå÷åëè - Ñàðóìàí ùå ïðèáåðå êàêâîòî íàìåðè. Àêî èñêàø íåùî çà ñåáå ñè, ñåãà å âðåìå äà ïðåãîâàðÿø.
Ãðèøíàõ âå÷å íå ñå âëàäååøå. Èçãëåæäà, èìåòî íà Ñàðóìàí îñîáåíî ãî âáåñÿâàøå. Âðåìåòî ìèíàâàøå è ñóìàòîõàòà óòèõâàøå. Âñÿêà ìèíóòà ìîæåøå äà ñå âúðíå Óãëóê èëè íÿêîé îò èñåíãàðäöèòå.
- Äàëè å... ó íÿêîé îò âàñ? - èçðúìæà òîé.
- Àì-ãúë, àì-ãúë! - èçáúëáóêà Ïèïèí.
- Ðàçâúðæè íè êðàêàòà! - êàçà Ìåðè. Ðúöåòå íà îðêà íåóäúðæèìî çàòðåïåðàõà. - Ïðîêëåòà, ìðúñíà, äðåáíà ñãàí! - èçñúñêà òîé. - Äà âè ðàçâúðæà êðàêàòà? Ùå ðàçâúðæà âñÿêà æèëà â òåëàòà âè. Äà íå ìèñëèòå, ÷å íå ìîãà äà âè ïðåòúðñÿ äî êîñòèòå? Äà âè ïðåòúðñÿ! Ùå âè íàêúëöàì è äâàìàòà íà òðåïåðåùè ïàðöàë÷åòà. È ñ âúðçàíè êðàêà ìîãà äà âè îòíåñà - è äà ñòå ñàìî ìîè!
Èçâåäíúæ òîé ãè ãðàáíà. Â ðúöåòå è ïëåùèòå ìó ñå êðèåøå óæàñÿâàùà ñèëà. Íàìåñòè ãè ïîä ìèøíèöè è æåñòîêî ãè ïðèòèñíà êúì ðåáðàòà ñè; çàòóëè óñòàòà èì ñ ãðàìàäíè çàäóøàâàùè äëàíè. Ïîñëå íèñêî ïðèâåäåí ñå õâúðëè íàïðåä. Áúðçî è áåçøóìíî ïðîáÿãà äî ïîäíîæèåòî íà ìîãèëêàòà. Èçáèðàéêè ïîäõîäÿùà ïðîëóêà ìåæäó ñòðàæèòå, òîé ñå ïëúçíà â íîùòà êàòî çëà ñÿíêà ïî ñêëîíà è õóêíà íà çàïàä, êúì èçòè÷àùàòà îò ãîðàòà ðåêà. Â òàçè ïîñîêà èìàøå øèðîêî ãîëî ïðîñòðàíñòâî ñ åäèí-åäèíñòâåí îãúí.
Êàòî îòìèíà äåñåòèíà ÿðäà, òîé ñå ñïðÿ äà ñå îãëåäà è îñëóøà, Íå ÷ó è íå âèäÿ íèùî. Áàâíî çàïúëçÿ ïî-íàòàòúê, ïî÷òè ïðåãúíàò íà äâå. Îòíîâî ïðèêëåêíà è ñå îñëóøà. Ïîñëå ñå èçïðàâè, ñÿêàø èñêàøå âúïðåêè ðèñêà äà ñå âòóðíå íàïðåä. Â ñúùèÿ ìèã ïðåä íåãî ñå èçâèñè ÷åðíàòà ôèãóðà íà êîííèê. Êîíÿò èçïðúõòÿ è ñå èçïðàâè íà çàäíè êðàêà. ×îâåêúò èçâèêà.
Ïðèäúðïâàéêè õîáèòèòå ïîä ñåáå ñè, Ãðèøíàõ ñå ïðîñíà íà çåìÿòà; ïîñëå èçòåãëè ìå÷à ñè. Íåñúìíåíî ñå ãîòâåøå äà óáèå ïëåííèöèòå, çà äà íå èì ïîçâîëè äà èçáÿãàò èëè äà èç÷àêàò ñïàñåíèåòî, íî òîâà ãî ïîãóáè. Ìå÷úò òèõî èççâúíòÿ è ñëàáî ïðîáëåñíà â äîëèòàùàòà îòëÿâî ñâåòëèíà íà äàëå÷íèÿ îãúí. Èç ìðàêà ïðîôó÷à ñòðåëà - èçêóñíî íàñî÷åíà èëè âîäåíà îò ñúäáàòà, òÿ ïðîíèçà äåñíèöàòà ìó. Òîé èçòúðâà ìå÷à è èçïèùÿ. Áúðçî çàòðîïîëèõà êîïèòà è òúêìî êîãàòî Ãðèøíàõ ñêî÷è è ïîáÿãíà, êîííèêúò ãî ïðåãàçè è ãî ïðîìóøè ñ êîïèåòî ñè. Îðêúò íàäàäå îòâðàòèòåëåí òðåïåðëèâ êðÿñúê è îñòàíà äà ëåæè íåïîäâèæíî.
Õîáèòèòå ïðîäúëæàâàõà äà ñå ïðèòèñêàò êúì çåìÿòà, êàêòî ãè áå îñòàâèë Ãðèøíàõ. Îùå åäèí êîííèê ïðåïóñíà äà ïîìîãíå íà äðóãàðÿ ñè. Äàëè ñ îñîáåíî îñòðîòî ñè çðåíèå èëè ñ íÿêàêâî äðóãî ñåòèâî, êîíÿò ãè óñåòè, çàñèëè ñå è ëåêî ãè ïðåñêî÷è, íî åçäà÷úò íå ãè çàáåëÿçà êàêòî ëåæàõà, çàâèòè ñ åëôè÷åñêèòå ñè ïëàùîâå, âñå îùå ïðåêàëåíî çàìàÿíè è èçïëàøåíè, çà äà ïîìðúäíàò.
Íàé-ïîñëå Ìåðè ñå ðàçìúðäà è òèõè÷êî ïðîøåïíà:
- Äîòóê äîáðå - íî íèå êàê äà ñå îòúðâåì îò êîïèÿòà? Îòãîâîðúò äîéäå ïî÷òè âåäíàãà. Êðÿñúöèòå íà Ãðèøíàõ áÿõà ðàçáóäèëè îðêèòå. Ïî ðåâà è ïèñúöèòå, äîëèòàùè îò ìîãèëàòà, õîáèòèòå ñå äîñåòèõà, ÷å ñà îòêðèëè èç÷åçâàíåòî èì - Óãëóê íàâÿðíî ñúáàðÿøå îùå íÿêîëêî ãëàâè. È èçâåäíúæ îòâåòíè êðÿñúöè íà îðêè äîëåòÿõà îòäÿñíî, èçâúí êðúãà îò ñòðàæåâè îãíüîâå - îòêúì ãîðàòà è ïëàíèíèòå. ßâíî Ìàóõóð áå ïðèñòèãíàë è àòàêóâàøå îáñàæäàùàòà âîéñêà. Çàòðîïàõà ïðåïóñêàùè êîíå. Åçäà÷èòå ñòÿãàõà îáðú÷à îêîëî õúëì÷åòî, ïðèåìàéêè çàïëàõàòà íà îðêñêèòå ñòðåëè, çà äà ïðåäîòâðàòÿò ïðîáèâà, à ÷àñò îò îòðÿäà ñå óñòðåìè ïðîòèâ íîâîäîøëèòå. Âíåçàïíî Ìåðè è Ïèïèí ðàçáðàõà, ÷å áåç äà ïîìðúäíàò, ñà îñòàíàëè èçâúí ïðúñòåíà - âå÷å íèùî íå ãè äåëåøå îò áÿãñòâîòî.
- Ñåãà - êàçà Ìåðè - áèõìå ìîãëè äà ñå èçìúêíåì, àêî íå íè áÿõà âúðçàíè ðúöåòå è êðàêàòà. Îáà÷å íå ìîãà íèòî äà íàïèïàì âúçåëà, íèòî äà ïðåãðèçà âúæåòî.
- Íå ñå ìú÷è - îòâúðíà Ïèïèí. - Òúêìî ñå êàíåõ äà òè êàæà - óñïÿõ äà ñè îñâîáîäÿ ðúöåòå. Òèÿ ïðèìêè ñòîÿò ñàìî çà âèä. Ïî-äîáðå õàïíè ïúðâî ìàëêî ëåìáàñ.
Òîé ñâàëè âúæåòî îò êèòêèòå ñè è èçìúêíà åäèí ïàêåò. Ïèòêèòå áÿõà íàòðîøåíè, íî âñå îùå äîáðå çàïàçåíè â îáâèâêàòà îò ëèñòà. Õîáèòèòå õàïíàõà ïî äâà-òðè çàëúêà. Âêóñúò èì íàïîìíè çà êðàñèâè ëèöà, ñìÿõ è çäðàâîñëîâíà õðàíà â îòäàâíà âå÷å îòìèíàëè ñïîêîéíè äíè. Ñåäíàëè â ìðàêà, òå èçâåñòíî âðåìå ñå õðàíèõà çàìèñëåíî, áåç äà îáðúùàò âíèìàíèå íà êðÿñúöèòå è øóìà íà áëèçêàòà áèòêà. Ïèïèí ïðúâ ñå çàâúðíà êúì íàñòîÿùåòî.
- Òðÿáâà äà èç÷åçâàìå - êàçà òîé. - Ñàìî ñåêóíäè÷êà! Ìå÷úò íà Ãðèøíàõ ëåæåøå íàáëèçî, íî áå ïðåêàëåíî òåæúê è íåóäîáåí; òîãàâà Ïèïèí ïðîïúëçÿ íàïðåä, íàìåðè òÿëîòî íà ãîáëèíà è èçìúêíà îò íîæíèöàòà ìó äúëúã îñòúð êèíæàë. Ñ íåãî áúðçî ïðåðÿçà âúæåòàòà.
- À ñåãà äèì äà íè íÿìà! - êàçà òîé. - Êàòî ñå ïîñòîïëèì ìàëêî ìîæå áè ùå óñïååì äà ñå èçïðàâèì è äà âúðâèì. Íî ïîíå â íà÷àëîòî ùå å ïî-äîáðå äà ïúëçèì.
Çàïúëçÿõà. Òðåâàòà áå ìåêà è ïîäàòëèâà, òîâà èì ïîìàãàøå, íî âñå ïàê èçìúêâàíåòî áå áàâíî è ìú÷èòåëíî. Çàîáèêîëèõà îòäàëå÷ ñòðàæåâèÿ îãúí è ìàëêî ïî ìàëêî ïðîëàçèõà íàïðåä, äîêàòî íàáëèæèõà ðåêàòà, áúëáóêàùà èç ÷åðíèòå ñåíêè ïîä ñòðúìíèÿ áðÿã. Ïîñëå ñå îãëåäàõà íàçàä.
Øóìúò áå çàãëúõíàë. Î÷åâèäíî Ìàóõóð è „ìîìöèòå" ìó áÿõà èçáèòè èëè îòáëúñíàòè. Êîííèöèòå áÿõà ïîäíîâèëè ñâîåòî áåçìúëâíî, çëîâåùî áäåíèå. Òî íÿìàøå äà òðàå äúëãî. Íîùòà âå÷å ïðåâàëÿøå. Íà èçòîê, äîêúäåòî îáëàöèòå íå áÿõà ñòèãíàëè, íåáåòî âçå äà ïðîñâåòëÿâà.
- Òðÿáâà äà íàìåðèì óêðèòèå - êàçà Ïèïèí, - èíà÷å ùå íè âèäÿò. Êàêâî íè ãðåå, ÷å Êîííèöèòå ùå îòêðèÿò, ÷å íå ñìå îðêè, àêî âå÷å ñìå ìúðòâè. - Òîé ñå íàäèãíà è òðîïíà ñ íîçå. - Òèÿ âúæåòà ñà ìå ïðåðÿçàëè êàòî òåë, íî êðàêàòà ìè âçåõà äà ñå ñòîïëÿò. Òè êàê ñè, Ìåðè?
Ìåðè ñå èçïðàâè.
- Äà, ìîãà äà ñå ñïðàâÿ. Ëåìáàñ äàâà êóðàæ! Ìíîãî ïî-áëàãîòâîðíî äåéñòâóâà, îòêîëêîòî òîïëèíàòà íà îíîâà îðêñêî ïèòèå. Ïèòàì ñå îò êàêâî ëè ãî ïðàâÿò. Êîìàé å ïî-äîáðå äà íå çíàåì. Õàéäå äà ïèéíåì ìàëêî âîäà, òà äà îòìèåì ñïîìåíà çà íåãî. - Íå òóê, áðåãúò å ìíîãî ñòðúìåí - êàçà Ïèïèí. - Ñåãà íàïðåä! 
Ðàìî äî ðàìî òå çàâèõà íàñòðàíè è áàâíî çàêðà÷èõà ïîêðàé ðåêàòà. Çàä òÿõ íà èçòîê ïðîäúëæàâàøå äà ïðîñâåòëÿâà. Äîêàòî âúðâÿõà, òå îáìåíÿõà âïå÷àòëåíèÿ çà âñè÷êî ñòàíàëî ñëåä çàëàâÿíåòî èì, ðàçãîâàðÿéêè øåãîâèòî êàòî èñòèíñêè õîáèòè. Îò äóìèòå èì íèòî åäèí ñëóøàòåë íå áè ñå äîñåòèë, ÷å ñà ñòðàäàëè æåñòîêî è ñðåä óæàñíè çàïëàõè ñà êðà÷èëè áåçíàäåæäíî êúì ìú÷åíèÿ è ñìúðò, ÷å äîðè è ñåãà çíàÿò äîáðå êîëêî ìàëêà íàäåæäà èìàò äà íàìåðÿò ïðèÿòåëè è áåçîïàñíîñò.
- Èçãëåæäà, ÷å ñå ñïðàâÿø äîáðå, ãîñïîäèí Òóê - êàçà Ìåðè. - Òîêó-âèæ, çàñëóæèø öÿëà ãëàâà îò êíèãàòà íà Áèëáî, àêî óñïåÿ äà ñå äîáåðà äî íåãî, çà äà ìó ðàçêàæà. Äîáðà ðàáîòà ñâúðøè - îñîáåíî êàòî ñå äîñåòè çà èãðàòà íà îíçè êîñìàò çëîäåé è ìó ðàçèãðà íóæíàòà ðîëÿ. Íî ñå ïèòàì äàëè íÿêîé ùå îòêðèå ñëåäèòå òè è áðîøêàòà. Çíàì êîëêî áèõ ñúæàëÿâàë, àêî èçãóáÿ ìîÿòà, è ìè å ìú÷íî, êàòî ñè ìèñëÿ, ÷å òâîÿòà å èç÷åçíàëà çàâèíàãè. Äîñòà ùå òðÿáâà äà ñå ïîñòàðàÿ, äîêàòî ñå èçðàâíÿ ñ òåá. Íî ñåãà áðàòîâ÷åäúò Áðåíäèôóê ìèíàâà íà÷åëî. Äîéäå âðåìå è òîé äà ñå ïðîÿâè. Íå âÿðâàì äà ñè ìíîãî íàÿñíî êúäå ñå íàìèðàìå; àç îáà÷å èçïîëçóâàõ ïî-ðàçóìíî âðåìåòî â Ëîìèäîë. Âúðâèì ïîêðàé Åíòîìèë íà èçòîê. Íàïðåä ñà ïîñëåäíèòå âúçâèøåíèÿ íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè è ãîðàòà Âåòðîêëèí. Äîêàòî ãîâîðåøå, ïðàâî ïðåä òÿõ ñå èçâèñèõà ìðà÷íèòå ãîðñêè ïîêðàéíèíè. Îòñòúïâàéêè îò èäâàùàòà çîðà, íîùòà ñÿêàø áå íàìåðèëà óáåæèùå ïîä îãðîìíèòå äúðâåòà.
- Âîäè íàïðåä, ãîñïîäèí Áðåíäèôóê! - êàçà Ïèïèí. - Èëè ïî-òî÷íî âîäè íàçàä! Ïðåäóïðåäèõà íè äà ñå ïàçèì îò Âåòðîêëèí. Íî òàêúâ ó÷åí õîáèò êàòî òåá ñèãóðíî íå å çàáðàâèë.
- Íå ñúì - îòâúðíà Ìåðè, - íî âñå åäíî, ãîðàòà ìè ñå ñòðóâà ïî-äîáðî ðåøåíèå, îòêîëêîòî äà ñå âúðíåì ïîñðåä áèòêàòà.
Òîé ïðúâ íàâëåçå ïîä ãðàìàäíèòå äúðâåñíè êëîíè. Íåèçìåðèìî ñòàðè èçãëåæäàõà òå. Ïîëþøâàíè îò âÿòúðà, ïîä òÿõ âèñÿõà îãðîìíè ïðîâëà÷åíè áðàäè îò ëèøåè. Õîáèòèòå ñå îçúðíàõà îò ñÿíêàòà íàäîëó êúì ñêëîíà - ñðåä ìúòíèòå ëú÷è äðåáíèòå ñòàåíè ôèãóðêè íàïîìíÿõà åëôè÷åñêè äåöà â äúëáèíèòå íà âðåìåòî, íàäíè÷àùè ñìàÿíî îò Äèâàòà ãîðà êúì ñâîåòî ïúðâî óòðî.
Äàëå÷ îòâúä Âåëèêàòà ðåêà è Êàôÿâèòå çåìè, îòâúä áåçêðàéíèòå ñèâè ëåâãè çîðàòà èçãðÿ ÷åðâåíà êàòî ïëàìúê. Ñ ãðúìêà ïåñåí ÿ ïîçäðàâèõà áîéíèòå ðîãîâå. Ðîõàíñêèòå êîííèöè èçâåäíúæ ñå îæèâèõà. Îòíîâî ñå çàîáàæäàõà ðîã ñëåä ðîã.
Â õëàäíèÿ âúçäóõ Ìåðè è Ïèïèí ÿñíî ÷óõà êàê çàöâèëèõà áîéíè êîíå è âíåçàïíî çàïÿõà áåçáðîé ìúæå. Êðàé÷åöúò íà ñëúíöåòî ñå íàäèãíà êàòî îãíåíà äúãà íàä ðúáà íà ñâåòà. Ïîñëå Êîííèöèòå ñ ìîãúù âèê íàëåòÿõà îò Èçòîêà; ïî ðèçíèöè è êîïèÿ áëåñòåøå ïóðïóðíà ñâåòëèíà. Îðêèòå ïèùÿõà è èçñòðåëâàõà ïîñëåäíèòå ñè ñòðåëè. Õîáèòèòå âèäÿõà íÿêîëêî åçäà÷è äà ïàäàò; íî êîëîíàòà ïðîäúëæè íàãîðå, çàëÿ õúëìà, ïîñëå îòñòúïè è íàïàäíà îòíîâî. Ïîâå÷åòî îò îöåëåëèòå ðàçáîéíèöè ñå ïðúñíàõà è ïîáÿãíàõà íàñàì-íàòàì, ïðåñëåäâàíè äî ñìúðò åäèí ïî åäèí. Íî íÿêàêâà ãðóïè÷êà ñå áå ñúáðàëà â ÷åðåí êëèí è ðåøèòåëíî ñå íàñî÷è êúì ãîðàòà. Îðêèòå ñå âïóñíàõà â àòàêà íàãîðå ïî ñêëîíà, ïðàâî ñðåùó ñòðàæàòà. Íàáëèæàâàõà è èçãëåæäàøå ñèãóðíî, ÷å ùå èçáÿãàò - âå÷å áÿõà ñúñåêëè òðèìà êîííèöè, ïðåãðàäèëè ïúòÿ èì.
- Ïðåêàëåíî äúëãî íàáëþäàâàõìå - êàçà Ìåðè. - Òîâà å Óãëóê. Íå èñêàì ïàê äà ñå ñðåùàì ñ íåãî.
Õîáèòèòå ñå îáúðíàõà è ïîáÿãíàõà êúì äúëáèíèòå íà ãîðñêèòå ñåíêè.
Òàêà íå âèäÿõà ïîñëåäíàòà ñõâàòêà, êîãàòî Óãëóê áå çàñòèãíàò è çàêëåùåí äîñàìè ãðàíèöàòà íà Âåòðîêëèí. Òàì íàé-ñåòíå ãî ïîñå÷å Åîìåð, Òðåòè âîåâîäà íà Ïðåäåëèòå, êîéòî ñëåçå îò êîíÿ è ñå áè ñ íåãî ìå÷ ïðîòèâ ìå÷. È ñðåä íåîáÿòíàòà ñòåï çîðêèòå Êîííèöè ïîäãîíèõà ìàëöèíàòà îðêè, êîèòî ñå áÿõà èçïëúçíàëè è âñå îùå èìàõà ñèëè äà áÿãàò.
Ïîñëå, ñëåä êàòî íàòðóïàõà ìîãèëà íàä çàãèíàëèòå ñè äðóãàðè è ãè âúçñëàâèõà ñ ïåñåí, Êîííèöèòå çàïàëèõà ãðàìàäíà êëàäà è ðàçâåÿõà ïåïåëòà íà âðàãîâåòå. Òúé ñâúðøè íàáåãúò è âåñòèòå çà íåòî âå÷å íèêîãà íå ñòèãíàõà äî Ìîðäîð è Èñåíãàðä; àëà ïóøåêúò îò êëàäàòà ñå èçäèãíà äî íåáåòî è áå çàáåëÿçàí îò ìíîæåñòâî áäèòåëíè ïîãëåäè.


Ãëàâà 4

ÄÚÐÂÎÁÐÀÄ

Â òîâà âðåìå õîáèòèòå áúðçàõà, äîêîëêîòî èì ïîçâîëÿâàõà ìðàêúò è ãúñòàëàöèòå, ïîêðàé áóéíàòà ðåêà - íà çàïàä è íàãîðå, êúì ïëàíèíñêèòå ñêëîíîâå, âñå ïî-íàâúòðå èç äúëáèíèòå íà Âåòðîêëèí. Ñòðàõúò èì îò îðêèòå ïîñòåïåííî çàòèõíà è òå ïîòúòðèõà êðàêà. Îáçå ãè ñòðàíåí çàäóõ, ñÿêàø âúçäóõúò áå ñúâñåì ðàçðåäåí èëè îñêúäåí. Íàêðàÿ Ìåðè ñïðÿ. 
- Íå ìîæåì äà ïðîäúëæàâàìå òàêà - èçïúøêà òîé. - Òðÿáâà äà ñè ïîåìà äúõ.
- Âúâ âñåêè ñëó÷àé äàé äà ïèéíåì ïî åäíà ãëúòêà - êàçà Ïèïèí. - Ãúðëîòî ìè èçãàðÿ.
Òîé ñå èçêàòåðè íà åäèí ãðàìàäåí êîðåí, êîéòî ñå âèåøå íàäîëó êúì ïîòîêà, è êàòî ñå ïðèâåäå, ñúáðà ìàëêî âîäà â øåïèòå ñè. Òÿ áå áèñòðà è õëàäíà è õîáèòúò îòïè íà äúëãè ãëúòêè. Ìåðè ïîñëåäâà ïðèìåðà ìó. Âîäàòà ãè îñâåæè è êàòî ÷å îáîäðè ñúðöàòà èì; òå ïîñåäÿõà êðàé ïîòîêà, öàìáóðêàéêè ïîäóòèòå ñè íîçå è îçúðòàéêè ñå êúì äúðâåòàòà, êîèòî áåçìúëâíî ñòîÿõà íàîêîëî, ðåäèöà ñëåä ðåäèöà, äîêàòî èç÷åçíàò ñðåä ñèâèÿ çäðà÷ âúâ âñè÷êè ïîñîêè.
- Íàäÿâàì ñå, ÷å îùå íå ñè ñå çàáëóäèë - êàçà Ïèïèí, îáëÿãàéêè ãðúá íà åäèí ãðàìàäåí äúíåð. - Àêî íå äðóãî, ìîæåì ïîíå äà ñëåäâàìå òå÷åíèåòî íà ïîòîêà, Åíòîìèë ëè áåøå, êàê ëè, è äà ñå èçìúêíåì ïî ïúòÿ, ïî êîéòî äîéäîõìå.
- Ìîæåì, àêî êðàêàòà íè èçäúðæàò - êàçà Ìåðè - è àêî èìà êàêâî äà äèøàìå.
- Äà, òóê âñè÷êî å ìúæäåëèâî è çàäóøíî - ñúãëàñè ñå Ïèïèí. - íàïîìíÿ ìè íÿêàê ñòàðàòà ñòàÿ â Ãîëåìèÿ äîì íà Òóêîâöè â Ñìÿëîâåòå íà Ñêúòàíà ïàëàíêà - ãðàìàäíî ïîìåùåíèå, â êîåòî ìåáåëèòå íå ñà ñìåíÿíè è ðàçìåñòâàíè îò ïîêîëåíèÿ íàñàì. Ðàçïðàâÿò, ÷å Ñòàðèÿ Òóê æèâååë òàì ãîäèíà ñëåä ãîäèíà è äâàìàòà ñúñ ñòàÿòà ñòàâàëè âñå ïî-ñòàðè è ïî-çàíåìàðåíè... è îòêàêòî óìðÿë, âå÷å åäèí âåê íèùî íå å ïðîìåíÿíî. À Ñòàðèÿ Ãåðîíòèóñ å áèë ìîé ïðàïðàäÿäî - çíà÷è äîñòà îòäàâíà å áèëî. Íî òîâà íå å íèùî â ñðàâíåíèå ñ ÷óâñòâîòî çà äðåâíîñò ñðåä òàÿ ãîðà. Ïîãëåäíè âñè÷êè òèÿ ñúëçÿùè, ïðîâëå÷åíè áðàäè è ìóñòàöè îò ëèøåè! È ïîâå÷åòî äúðâåòà èçãëåæäàò ïîëóïðèêðèòè îò íåîïàäàëè, ïàðöàëèâè ñóõè ëèñòà. Íå å ðåäíà òàÿ ðàáîòà. Íå ìîãà äà ñè ïðåäñòàâÿ êàê áè èçãëåæäàëà ïðîëåòòà òóê, àêî èçîáùî íàñòúïè; äà íå ãîâîðèì çà ïðîëåòíî ïî÷èñòâàíå.
- Íî ñëúíöåòî âúâ âñåêè ñëó÷àé òðÿáâà äà íàäíè÷à íàñàì îò âðåìå íà âðåìå - êàçà Ìåðè. - Òîâà ìÿñòî ñúâñåì íå ïðèëè÷à íà Áèëáîâèòå îïèñàíèÿ íà Ìðàêîëåñ. Òàì âñè÷êî áèëî ìðà÷íî è ÷åðíî, òàì ñå ñïîòàéâàëè ìðà÷íè è ÷åðíè ñúùåñòâà. Òóê å ñàìî ìúãëÿâî è çàäðúñòåíî îò äúðâåòà. Èçîáùî íå ìîãà äà ñè ïðåäñòàâÿ òúäÿâà äà ñå çàñåëÿò æèâîòíè èëè ïîíå äà îñòàíàò çà ïî-äúëãî.
- Íèòî ïúê õîáèòè - êàçà Ïèïèí. - À è íå ìè ñå íðàâè ìèñúëòà äà îïèòàìå äà ÿ ïðåêîñèì. Íå âÿðâàì äà ñå íàìåðè íåùî çà ÿäåíå íà ñòîòèöè ìèëè íàîêîëî. Êàê ñìå ñúñ çàïàñèòå?
- Çëå - êàçà Ìåðè. - Èçáÿãàõìå ñàìî ñ äâà ðåçåðâíè ïàêåòà ëåìáàñ è çàðÿçàõìå âñè÷êî îñòàíàëî. - Äâàìàòà îãëåäàõà êàêâî áå îñòàíàëî îò åëôè÷åñêèòå ïèòêè: íàòðîøåíè çàëúöè çà îêîëî ïåò îñêúäíè äíè, òîâà áå âñè÷êî. - È íÿìàìå íèòî íàìåòêà, íèòî îäåÿëî. Ùå çúçíåì òàÿ íîù íàêúäåòî è äà òðúãíåì.
- Å, êðàéíî âðåìå å äà èçáåðåì ïîñîêàòà - êàçà Ïèïèí. - Óòðîòî ñèãóðíî íàïðåäâà.
Òî÷íî òîãàâà òå çàáåëÿçàõà æúëòåíèêàâàòà ñâåòëèíà, êîÿòî ñå áå ïîÿâèëà íÿêúäå ïî-íàâúòðå â ãîðàòà - êàòî ÷å èçâåäíúæ ñíîï÷åòà ñëúí÷åâè ëú÷è áÿõà ïðîíèçàëè ãîðñêèÿ ïîêðîâ.
- Çäðàñòè! - êàçà Ìåðè. - Äîêàòî áÿõìå ïîä äúðâåòàòà, Ñëúíöåòî ñèãóðíî ñå å êðèëî â îáëàê è ñåãà îòíîâî ñå å ïîêàçàëî; èëè ïúê ñå å èçäèãíàëî äîñòàòú÷íî âèñîêî, çà äà íàäíèêíå ïðåç íÿêîÿ ïðîëóêà. Íå å äàëå÷å - äà èäåì äà âèäèì!
Îòêðèõà, ÷å å ïî-äàëå÷å, îòêîëêîòî áÿõà ìèñëèëè. Ñêëîíúò ïðîäúëæàâàøå ñòðúìíî äà ñå èçäèãà è ñòàâàøå âñå ïî-êàìåíèñò. Ñ íàáëèæàâàíåòî ñâåòëèíàòà ñå çàñèëè è õîáèòèòå âèäÿõà, ÷å îòïðåä èìà ñêàëíà ñòåíà - îòâåñåí ðúá íà õúëì èëè âíåçàïåí êðàé íà íÿêîé îò ïðîòåãíàòèòå äúëãè êîðåíè íà äàëå÷íèòå ïëàíèíè. Ïî íåãî íå ðàñòÿõà äúðâåòà è ñëúíöåòî îãðÿâàøå ñ ïúëíà ñèëà êàìåíèñòîòî ìó ëèöå. Êëîíèòå íà äúðâåòàòà â ïîäíîæèåòî ñå ïðîòÿãàõà íàãîðå íåïîäâèæíî âöåïåíåíè, ñÿêàø ïîñÿãàõà çà òîïëèíêà. Òúé äðèïàâàòà è ñèâà ïðåäè ìàëêî ãîðà ñåãà áëåñòåøå ñ áîãàòè êàôÿâè è ìåêè ñèâî-÷åðíè öâåòîâå ïî êîðàòà, íàïîìíÿùà ïîëèðàíà êîæà. Äúðâåñíèòå ñòâîëîâå ñèÿåõà ñ íåæíà çåëåíèíà êàòî ìëàäà òðåâà - íàîêîëî ñå ðàçñòèëàøå ðàííà ïðîëåò èëè ìèìîëåòåí ñïîìåí çà íåÿ.
Â ëèöåòî íà ñêàëíàòà ñòåíà áå èçäúëáàíî íåùî êàòî ñòúëáà - íàâÿðíî åñòåñòâåíà, ñúçäàäåíà îò âåòðîâå è äúæäîâå, íàöåïèëè ñêàëàòà; áåøå ãðóáà è íåðàâíà. Âèñîêî ãîðå, ïî÷òè íàðàâíî ñ âúðõàðèòå, èìàøå ïëîùàäêà ïîä íàäâèñíàëà êàíàðà. Íèùî íå ðàñòåøå ïî íåÿ îñâåí ðåäêè òðåâè è áóðåíàöè íà ðúáà è åäèí ñòàð äúíåð ñàìî ñ äâà îöåëåëè êëîíà - òîé ñÿêàø íàïîìíÿøå ôèãóðàòà íà íÿêàêúâ ñúñóõðåí ñòàðåö, êîéòî ïðåìèãâà ñðåùó óòðèííèòå ëú÷è.
- Íàãîðå! - ðàäîñòíî ðå÷å Ìåðè. - Íàïðåä, çà ãëúòêà âúçäóõ è ïîãëåä êúì îêîëíîñòòà!
Ñ ìíîãî ìúêè ñå èçêàòåðèõà ïî ñêàëàòà. Àêî ñòúëáàòà áå èçêóñòâåíî èçäúëáàíà, òî ÿâíî ÿ áÿõà ïðåäâèäèëè çà ïî-ãîëåìè è ïî-äúëãè íîçå îò òåõíèòå. Õîáèòèòå ñå ñòðåìÿõà íàãîðå òâúðäå íåòúðïåëèâî, çà äà ñå èçíåíàäàò îò óäèâèòåëíàòà áúðçèíà, ñ êîÿòî áÿõà çàçäðàâåëè ðàíèòå è áîëåæêèòå îò ïëåííè÷åñòâîòî è ñå áå âúçñòàíîâèëà ïúðãàâèíàòà èì. Íàé-ïîñëå ñòèãíàõà äî ðúáà íà ïëîùàäêàòà, ïî÷òè â ïîäíîæèåòî íà ñòàðèÿ äúíåð; ïîñëå ðèïíàõà ãîðå, îáúðíàõà ãðúá íà õúëìà, äúëáîêî ñè ïîåõà âúçäóõ è ïîãëåäíàõà íà èçòîê. Âèäÿõà, ÷å ñà íàâëåçëè ñàìî òðè-÷åòèðè ìèëè â ãîðàòà - òåìåòàòà íà äúðâåòàòà ñå ñïóñêàõà ïî ñêëîíîâåòå êúì ðàâíèíàòà. Òàì, áëèçî äî ãîðñêèòå ïîêðàéíèíè, ñå èçäèãàõà âèñîêè ñïèðàëè îò êúäðàâ ÷åðåí ïóøåê, óâèñâàõà íåðåøèòåëíî è ñåòíå îòïëóâàõà êúì âúçâèøåíèÿòà.
- Âÿòúðúò ñå ïðîìåíÿ - êàçà Ìåðè. - Ïàê äóõà îò èçòîê. Õëàäíî å òóê.
- Äà - êàçà Ïèïèí. - Áîÿ ñå, ÷å òîâà å ñàìî ìèìîëåòåí ïðîáëÿñúê è ïîñëå âñè÷êî ïàê ùå ñòàíå ñèâî. Êîëêî æàëêî! Òàçè ÷îðëàâà ñòàðà ãîðà èçãëåæäàøå òúé ðàçëè÷íà ïîä ñëúí÷åâèòå ëú÷è. Èìàõ ÷óâñòâîòî, ÷å ñúì ïî÷òè ãîòîâ äà îáèêíà òîâà ìÿñòî.
- Ïî÷òè ñè áèë ãîòîâ äà îáèêíåø Ãîðàòà! Õóáàâî! Èçâúíðåäíî ëþáåçíî îò òâîÿ ñòðàíà - èçðå÷å åäèí ñòðàíåí ãëàñ. - ß ñå îáúðíåòå äà âè âèäÿ ëèöàòà. Èìàì ÷óâñòâîòî, ÷å ñúì ïî÷òè ãîòîâ äà âè íàìðàçÿ è äâàìàòà, íî äà íå ïðèáúðçâàìå. Îáúðíåòå ñå! Äâå ãîëåìè âúçëåñòè äëàíè ñå îòïóñíàõà íà ðàìåíåòå èì è ãè çàâúðòÿõà ïëàâíî, íî íåóäúðæèìî, ïîñëå äâå îãðîìíè ðúöå ãè ïîâäèãíàõà íàãîðå.
Ïðåä î÷èòå èì ñå ïîÿâè íàé-íåîáè÷àéíîòî ëèöå, êîåòî áèõà ìîãëè äà ñè ïðåäñòàâÿò. Òî ïðèíàäëåæåøå íà ãðàìàäíî ÷îâåêîïîäîáíî, åäâà ëè íå òðîëîïîäîáíî ñúùåñòâî, âèñîêî íàä ÷åòèðèíàäåñåò ôóòà, èçâúíðåäíî ñèëíî, ñ âèñîêî ÷åëî è ïî÷òè áåç øèÿ. Òðóäíî áå äà ñå ðàçáåðå äàëè å îáëå÷åíî â íåùî êàòî çåëåíîêàôÿâà êîðà, èëè òîâà å êîæàòà ìó. Âúâ âñåêè ñëó÷àé ïî÷òè äî ñàìèÿ äúíåð ðúöåòå íå áÿõà ñáðú÷êàíè, à ïîêðèòè ñ ãëàäêà êàôÿâà êîæà. Øèðîêèòå êðàêà èìàõà ïî ñåäåì ïðúñòà. Äîëíàòà ÷àñò íà äúëãîòî ëèöå áå ïîêðèòà ñ áóéíà ñèâà áðàäà - ðóíòàâà, ïî÷òè ÷åïàòà â îñíîâàòà, ôèíà è ìúõåñòà ïî êðàèùàòà. Íî çàñåãà õîáèòèòå íå çàáåëÿçâàõà ïî÷òè íèùî îñâåí î÷èòå. Òèÿ äúëáîêî õëúòíàëè î÷è ãè èçó÷àâàõà áàâíî è ñåðèîçíî, àëà ìíîãî ïðîíèöàòåëíî. Áÿõà êàôÿâè, íàïðúñêàíè ñúñ çåëåíè èñêðèöè. Ïî-êúñíî Ïèïèí ÷åñòî ñå ìú÷åøå äà îïèøå ïúðâîòî ñè âïå÷àòëåíèå îò òåçè î÷è.  „Èìàõ ÷óâñòâîòî, ÷å çàä òÿõ ñå êðèå îãðîìåí êëàäåíåö, èçïúëíåí ñ ïàìåòòà íà áåçáðîéíè âåêîâå è äúëãè, áàâíè, óëåãíàëè ðàçìèñëè; íî ïî ïîâúðõíîñòòà èì èñêðåøå íàñòîÿùåòî - êàêòî ñëúí÷åâè îòáëÿñúöè ïîòðåïâàò ïî íàé-âèñîêèòå ëèñòà íà îãðîìíî äúðâî èëè ïî âúëíè÷êèòå íà áåçäúííî åçåðî. Íå çíàì, íî ãî óñåùàõ êàòî íåùî, èçðàñíàëî îò çåìÿòà... çàäðÿìàëî, ìîæå äà ñå êàæå, èëè ïðîñòî ñúáðàíî ìåæäó êðàé÷åöà íà êîðåíèòå è âðúõ÷åòàòà íà ëèñòàòà, ìåæäó çåìíèòå äúëáèíè è íåáåòî, è òî èçâåäíúæ ñå áå ñúáóäèëî è ìå îãëåæäàøå ñúñ ñúùîòî áàâíî âíèìàíèå, ñ êîåòî áåçáðîé ãîäèíè å îáñúæäàëî âúòðåøíèòå ñè äåëà."
- Õðúì, õóì - ïðîìúðìîðè ãëàñúò, ïëúòåí êàòî áàñîâ äúðâåí äóõîâ èíñòðóìåíò. - Ìíîãî ñòðàííî íàèñòèíà. Äà íå ïðèáúðçâàìå, òîâà å ìîÿò äåâèç. Íî àêî âè áÿõ âèäÿë, ïðåäè äà ÷óÿ ãëàñîâåòå âè - õàðåñàõà ìè: ïðèÿòíè òúíêè ãëàñ÷åòà; íàïîìíèõà ìè íåùî, íî íå çíàÿ òî÷íî êàêâî - àêî âè áÿõ âèäÿë, ïðåäè äà âè ÷óÿ, ïðîñòî ùÿõ äà âè ñòúï÷à, ìèñëåéêè, ÷å ñòå ìàëêè îðêè, è ÷àê ïîñëå ùÿõ äà îòêðèÿ ãðåøêàòà ñè. Ìíîãî ñòå ñòðàííè íàèñòèíà. Êëîí è êîðåí, ìíîãî ñòðàííè!
Ìàêàð è âñå îùå èçóìåí, Ïèïèí âå÷å íå ñå áîåøå. Ïîä âçîðà íà òèÿ î÷è óñåùàøå íàïðåãíàòî ëþáîïèòñòâî, íî íå è ñòðàõ.
- Ìîëÿ âè - îáàäè ñå òîé, - êîé ñòå âèå? È êàêâî ñòå? 
Â ñòàðèòå î÷è ñå ìÿðíà îñîáåíî èçðàæåíèå, íàïîìíÿùî ïðåäïàçëèâîñò; äúëáîêèòå êëàäåíöè ñå çàòâîðèõà.
- Àìè òàêîâà, õðüì - îòãîâîðè ãëàñúò, - å, àç ñúì åíò, ïîíå òàêà ìå íàðè÷àò. Äà, òîâà å äóìàòà, åíò. Ñàìèÿò åíò, ìîæå äà ñå êàæå íà âàøèÿ åçèê. Âåòðîêëèí å èìåòî ìè ñïîðåä åäíè, Äüðâîáðàä êàçâàò äðóãè. Ìèñëÿ, ÷å Äúðâîáðàä å ïîäõîäÿùî.
- Åíò? - çàïèòà Ìåðè. - Êàêâî å òîâà? Âèå ñàì êàê ñå íàðè÷àòå? Êàêâî å èñòèíñêîòî âè èìå?
- Õà äå! - îòâúðíà Äúðâîáðàä. - Õà! Ãîëÿì çàëúê ëàïíè, ãîëÿìà äóìà íå êàçâàé! Íå òîëêîç ÷åâðúñòî. Ñåãà àç ðàçïèòâàì. Â ìîÿòà ñòðàíà ñòå. ×óäÿ ñå âèå êàêâî ñòå! Íå ìîãà äà âè íàìåðÿ ìÿñòî. Êàòî ÷å íå ñå âðúçâàòå â ñòàðèòå ñïèñúöè, êîèòî íàó÷èõ íà ìëàäèíè. Íî òîâà áåøå ìíîãî, ìíîãî îòäàâíà è ìîæå äà ñà ñúñòàâèëè íîâè ñïèñúöè. ×àêàé äà âèäèì! ×àêàé äà âèäèì! Êàê ïî÷âàøå?

Óçíàé ñåãà íàóêàòà çà Æèâèòå ñúçäàíèÿ!
Îòïúðâî ÷åòèðè, ñâîáîäíèòå íàðîäè:
íàé-ñòàðè ñà íà åëôèòå ÷åäàòà;
äæóäæå êîïà÷ èç ìðàêà îáèòàâà;
åíò çåìåðîäåí, ñòàð êàòî ãðàíèòà;
÷îâåêúò ñìúðòåí, âëàñòåëèí íà êîíÿ...
Õì, õì, õì.
Ñòðîèòåë áîáúð è êîçåë ñêîêëèâåö,
ìå÷îêúò ìåäîÿä, ãëèãàí ïîáîéíèê;
ãëàäíèêúò ïåñ è çàåêúò ñòðàõëèâåö...
Õì, õì.
Îðåë â ãíåçäîòî, âîëúò ïúê íà ïàøà,
åëåí ðîãàò; íàé-áúðç â íåáåòî - ÿñòðåá,
íàé-áÿë å ëåáåäúò, çìèÿòà íàé-ñòóäåíà...

- Õóì, õì; õóì, õì, êàê áåøå ïî-íàòàòúê? Ðóì-òóì, ðóì-òóì, ðóìòè, òóì-òóì. Äúëúã ñïèñúê áåøå. Íî, òàêà èëè èíà÷å, âèå ìàé íèêúäå íå ñå âìåñòâàòå!
- Èçãëåæäà, ÷å íàñ âèíàãè íè çàáðàâÿò â ñòàðèòå ñïèñúöè è ñòàðèòå ëåãåíäè - êàçà Ìåðè. - À ïúê ñúùåñòâóâàìå îò äîñòà âðåìå. Íèå ñìå õîáèòè. 
- Çàùî íå âìúêíåòå íîâ ðåä? - îáàäè ñå Ïèïèí.
È õîáèò-ïîëóðúñò æèâåå â äóïêè.
Ñëîæåòå íè ìåæäó ÷åòèðèòå, ñëåä ÷îâåêà (Ãîëåìèòå õîðà), è âñè÷êî å íàðåä.
- Õì! Íå å çëå, íå å çëå - êàçà Äúðâîáðàä. - Ùå ñâúðøè ðàáîòà. 3íà÷è â äóïêè æèâååòå, à? Çâó÷è ìíîãî ïðàâèëíî è áëàãîïðèëè÷íî. Îáà÷å êîé âè íàðè÷à õîáèòè! Íå ìè çâó÷è êàòî åëôè÷åñêî ñëîâî. Åëôèòå ñà èçìèñëèëè âñè÷êè äóìè - îò òÿõ å çàïî÷íàëî.
- Íèêîé äðóã íå íè íàðè÷à õîáèòè; íèå ñàìè ñå íàðè÷àìå òàêà - êàçà Ïèïèí.
- Õóì, õìì! Å, õàéäå ñåãà! Íå òîëêîç ïðèïðÿíî! Çíà÷è âèå ñàìèòå ñå íàðè÷àòå õîáèòè? Àìà íå áèâà òàêà äà ãî êàçâàòå íà òîçè è îíçè. Àêî íå âíèìàâàòå, ùå âçåìåòå äà ñè èçêàæåòå è èñòèíñêèòå èìåíà.
- Íå ñå ïëàøèì îò òîâà - êàçà Ìåðè. - Âñúùíîñò àç ñúì Áðåíäèôóê, Ìåðèàäîê Áðåíäèôóê, ìàêàð ÷å íàé-÷åñòî ìå íàðè÷àò ïðîñòî Ìåðè.
- À àç ñúì Òóê, Ïåðåãðèí Òóê, íî âñè÷êè ìå íàðè÷àò Ïèïèí èëè äàæå Ïèï.
- Õì, àìà âèå íàèñòèíà ñòå ïðèïðÿí íàðîä, êàêòî âèæäàì - êàçà Äúðâîáðàä. - Âàøåòî äîâåðèå å ÷åñò çà ìåí, íî íå áèâà îòâåäíúæ äà ñè ïîçâîëÿâàòå ïîäîáíè âîëíîñòè. Äà çíàåòå, ÷å èìà åíòè è åíòè; èëè ïî-òî÷íî èìà åíòè è ñúùåñòâà, êîèòî ïðèëè÷àò íà åíòè, íî íå ñà, êàêòî áèõòå êàçàëè âèå. Àêî íå âúçðàçÿâàòå, ùå âè íàðè÷àì Ìåðè è Ïèïèí - õóáàâè èìåíà. Çàùîòî íÿìàì íàìåðåíèå äà âè êàæà ñâîåòî èìå, âúâ âñåêè ñëó÷àé çàñåãà. - Â î÷èòå ìó çàèñêðè ñòðàíåí, ìíîãîçíà÷èòåëåí è ðàçâåñåëåí ïîãëåä ñúñ çåëåí ïðîáëÿñúê. - Ïúðâî íà ïúðâî, òîâà áè íè îòíåëî äîñòà âðåìå - èìåòî ìè ðàñòå íåïðåêúñíàòî, à àç ñúì æèâÿë ìíîãî, ìíîãî äúëãî; òúé ÷å ìîåòî èìå å êàòî ïðèêàçêà. Â ìîÿ åçèê, Äðåâíîåíòè÷åñêè, êàêòî áèõòå ãî íàðåêëè, èñòèíñêèòå èìåíà ðàçêàçâàò èñòîðèÿòà íà îíîâà, íà êîåòî ïðèíàäëåæàò. Ïðåêðàñåí åçèê, íî çà äà ãî èçïîëçóâàø, òðÿáâà èçâúíðåäíî ìíîãî âðåìå, çàùîòî íèå ãîâîðèì íà íåãî ñàìî çà îíîâà, êîåòî ñè çàñëóæàâà äúëãîòî ãîâîðåíå è äúëãîòî ñëóøàíå. Íî ñåãà - î÷èòå èçâåäíúæ ñòàíàõà ìíîãî ÿðêè è „ñåãàøíè", êàòî ÷å ñå ñìàëèõà è ïîãëåäúò èì ñå èçîñòðè - êàêâî ñòàâà? Êàêâî ïðàâèòå âñè÷êè òóê? Àç âèæäàì è ÷óâàì (è íàäóøâàì, è óñåùàì) ìíîãî íåùà îò òîçè, îò òîçè, îò òîçè à-ëàëà-ëàëà-ðóìáà-êà-ìàíäà-ëèíä-îð-áóðóìå. Èçâèíÿâàéòå, òîâà å ÷àñò îò èìåòî, ñ êîåòî ãî íàðè÷àì; íå çíàì êàê áåøå äóìàòà âúâ âúíøíèòå åçèöè - íàëè ðàçáèðàòå, òîâà, íà êîåòî ñå íàìèðàìå, íà êîåòî ñòîÿ â õóáàâèòå óòðèíè è ìèñëÿ çà ñëúíöåòî, çà òðåâèòå îòâúä ãîðàòà, çà êîíåòå, îáëàöèòå è ðàçâèòèåòî íà ñâåòà. Êàêâî ñòàâà? Êàêâî å çàìèñëèë Ãàíäàëô? È òèÿ... áóðàðóì - òîé èçäàäå äúëáîê òúòíåù çâóê êàòî ôàëøèâà íîòà íà îãðîìåí îðãàí, - òèÿ îðêè è ìëàäèÿò Ñàðóìàí òàì, â Èñåíãàðä? Àç îáè÷àì íîâèíèòå. Ñàìî íå ïðèïèðàéòå òîëêîâà.
- Ìíîãî íåùà ñòàâàò - îòâúðíà Ìåðè - è äàæå äà ñå ïîìú÷èì äà ïðèïèðàìå, ùå íè òðÿáâà ìíîãî âðåìå, çà äà ãè ðàçêàæåì. Íî òè êàçà äà íå èçáúðçâàìå. Òðÿáâà ëè îòâåäíúæ äà òè êàæåì âñè÷êî? Ùå ñìåòíåø ëè çà íåâúçïèòàíî, àêî çàïèòàìå êàêâî ùå ïðàâèø ñ íàñ è íà ÷èÿ ñòðàíà ñè? È ïîçíàâàøå ëè Ãàíäàëô?
- Äà, ïîçíàâàì ãî - åäèíñòâåíèÿ âúëøåáíèê, êîéòî íàèñòèíà ñå èíòåðåñóâà îò äúðâåòà - êàçà Äúðâîáðàä. - Âèå ïîçíàâàòå ëè ãî?
- Äà - ïå÷àëíî êàçà Ïèïèí, - ïîçíàâàõìå ãî. Òîé áåøå ÷óäåñåí ïðèÿòåë è íàø âîäà÷.
- Òîãàâà ìîãà äà îòãîâîðÿ íà îñòàíàëèòå âè âúïðîñè - êàçà Äúðâîáðàä. - Íÿìà äà ïðàâÿ íèùî ñúñ âàñ - àêî ñ òèÿ äóìè èñêàòå äà êàæåòå „äà íàïðàâÿ íåùî íà âàñ" áåç âàøå ðàçðåøåíèå. Ìîæå è äà ñòîðèì íåùî çàåäíî. À çà ñòðàíèòå íå çíàì. Àç ñè èìàì ñâîé ïúò, íî âàøèÿò è ìîÿò ìîãàò äà âúðâÿò çàåäíî äîíÿêúäå. Àëà âèå ãîâîðèòå çà áëàãîðîäíèÿ Ãàíäàëô òàêà, ñÿêàø å áèë â èñòîðèÿ, ñòèãíàëà äî ñâîÿ êðàé.
- Äà, òàêà å - ñêðúáíî ïîòâúðäè Ïèïèí. - Èñòîðèÿòà, èçãëåæäà, ïðîäúëæàâà, íî ñå áîÿ, ÷å Ãàíäàëô èç÷åçíà îò íåÿ.
- Îîî, ãëåäàé òè! - êàçà Äúðâîáðàä. - Õóì, õì, àõà. - Òîé çàìúë÷à è äúëãî ãëåäà õîáèòèòå. - Õóì, úúú... å, íå çíàì êàêâî äà êàæà. Õàéäå äå!
- Àêî áè æåëàë äà ÷óåø îùå - êàçà Ìåðè, - ùå òè ðàçïðàâèì. Íî çà òîâà òðÿáâà âðåìå. Íå áè ëè íè ïóñíàë äîëó? Íå ìîæåì ëè äà ïîñåäèì òóê íà ïðèïåê, äîêàòî ðàçêàçâàìå? Ñèãóðíî ñå èçìîðÿâàø äà íè äúðæèø.
- Õì, äà ñå èçìîðÿâàì? Íå, íå ñå èçìîðÿâàì. È íå ñÿäàì. Íå ñúì ìíîãî, õì, ñãúâàåì. Íî åòî ÷å ñëúíöåòî íàèñòèíà íàïè÷à. Õàéäå äà ñëåçåì îò òîçè... êàê êàçàõòå, ÷å ãî íàðè÷àòå?
- Õúëì? - ïðåäëîæè Ïèïèí.
- Ïëîùàäêà? Ñòúïàëî? - ïðåäëîæè Ìåðè. 
Äúðâîáðàä çàìèñëåíî ïîâòîðè äóìèòå.
- Õúëì. Äà, òîâà áåøå. Íî å ïðèáúðçàíà äóìà çà íåùî, ñòîÿùî òóê, îòêàêòî ñå å îôîðìèëà òàÿ ÷àñò íà ñâåòà. Íî êàêòî è äà å. Õàéäå äà ñëåçåì îò íåãî è äà âúðâèì.
- Êúäå ùå õîäèì? - çàïèòà Ìåðè.
- Ó äîìà èëè ïî-òî÷íî â åäèí îò äîìîâåòå ìè - îòãîâîðè Äúðâîáðàä.
- Äàëå÷å ëè å?
- Íå çíàì. Âèå íàâÿðíî áèõòå ðåêëè, ÷å å äàëå÷å. Íî êàêâî çíà÷åíèå èìà?
- Àìè ðàçáèðàòå ëè, èçãóáèõìå âñè÷êèÿ ñè áàãàæ - îáÿñíè Ìåðè. - Ïî÷òè íå íè îñòàíà õðàíà.
- Î! Õì! Çà òîâà íå ñå òðåâîæåòå - êàçà Äúðâîáðàä. - Ìîãà äà âè äàì ïèòèå, îò êîåòî îùå ìíîãî, ìíîãî äúëãî íÿìà äà ñïðåòå äà ðàñòåòå è çåëåíååòå. À àêî ðåøèì äà ñå ðàçäåëèì, ìîãà äà âè îñòàâÿ èçâúí ñòðàíàòà ñè, â êîÿòî òî÷êà ïîæåëàåòå. Äà âúðâèì!
Äúðæåéêè õîáèòèòå âíèìàòåëíî, íî çäðàâî âúðõó ñâèâêèòå íà ëàêòèòå ñè, Äúðâîáðàä âäèãíà ïúðâî åäèíèÿ ñè øèðîê êðàê, ïîñëå äðóãèÿ è ãè ïðåìåñòè êúì ðúáà íà ïëîùàäêàòà. Ïðúñòèòå, ïîäîáíè íà êîðåíè, ñå âêîï÷èõà â ñêàëàòà. Ïîñëå òîé ïðåäïàçëèâî è òúðæåñòâåíî çàïðèñòúïâà îò ñòúïàëî íà ñòúïàëî è äîñòèãíà ïîäíîæèåòî íà Ãîðàòà. Âåäíàãà ïîòåãëè ïðåç äúðâåòàòà ñ äúëãè, áàâíè ðàçêðà÷è - âñå ïî-íàâúòðå è ïî-íàâúòðå èç äåáðèòå è áåç äà ñå îòäàëå÷àâà îò ïîòîêà, óïîðèòî ñå çàèçêà÷âà ïî ïëàíèíñêèòå ñêëîíîâå. Ìíîãî îò äúðâåòàòà èçãëåæäàõà çàñïàëè èëè ñÿêàø íå ìó îáðúùàõà âíèìàíèå, êàêòî è äðóãèòå ñúùåñòâà, ñ êîèòî ñå ðàçìèíàâàõà, íî íÿêîè ïîòðúïâàõà, à äðóãè âäèãàõà êëîíè íàä ãëàâàòà ìó, ùîì íàáëèæàâàøå. È ïðåç öÿëîòî âðåìå, äîêàòî êðà÷åøå, òîé ñè ìúðìîðåøå, èçäàâàéêè áåçêðàåí íàïåâåí ïîòîê îò ìóçèêàëíè çâóöè.
Èçâåñòíî âðåìå õîáèòèòå ìúë÷àõà. Êîëêîòî è äà å ñòðàííî, òå ñå ÷óâñòâóâàõà óäîáíî è â áåçîïàñíîñò è èìàõà çà êàêâî äà ðàçìèñëÿò è äà ñå óäèâëÿâàò. Íàêðàÿ Ïèïèí ñå îñìåëè äà çàãîâîðè îòíîâî:
- Ìîëÿ òå, Äúðâîáðàä, ùå ðàçðåøèø ëè äà çàïèòàì íåùî? Çàùî Êåëåáîðí íè ïðåäóïðåäè äà ñå ïàçèì îò òàçè ãîðà? Òîé íè êàçà äà íå ðèñêóâàìå äà ñå îïëåòåì â íåÿ.
- Õìì, òúé ëè êàçàë? - èçáîáîòè Äúðâîáðàä. - Àç ïúê áèõ ìîãúë äà âè êàæà ïî÷òè ñúùîòî, àêî îòèâàõòå â îáðàòíàòà ïîñîêà. Íå ðèñêóâàéòå äà ñå îïëåòåòå èç ãîðèòå íà Ëàóðåëèíäîðåíàí! Òàêà ãî íàðè÷àõà åëôèòå íÿêîãà, íî ñåãà ñà ñúêðàòèëè èìåòî: íàðè÷àò ãî Ëîòëîðèåí. Íàâÿðíî ñà ïðàâè - ìîæå áè íàèñòèíà íå ðàñòå, à âåõíå. Ñòðàíà íà Äîëèíàòà íà Ïååùîòî Çëàòî, òîâà áå òÿ åäíî âðåìå. Ñåãà å Öâåòå íà Áëÿíîâåòå. Òàêèâà ìè òè ðàáîòè! Îáà÷å å ñòðàííî ìÿñòî è íå âñåêè áè äðúçíàë äà íàâëåçå òàì. Èçíåíàäàí ñúì, ÷å ñòå óñïåëè äà èçëåçåòå, íî ìíîãî ïîâå÷å ìå èçíåíàäâà, ÷å èçîáùî ñòå âëåçëè - òîâà íå ñå å óäàâàëî íà ÷óæäåíöè îò ìíîãî ãîäèíè íàñàì. Ñòðàííè ñà îíèÿ çåìè. È òèÿ ñúùî. Ñêðúáòà íè ñïîõîäè. Àé, ñïîõîäè íè ñêðúáòà. Ëàóðåëèíäîðåíàí ëèíäåëîðåíäîð ìàëèíîðíåëèîí îðíåìàëèí - çàòàíàíèêà ñè òîé. - Ìèñëÿ ñè, ÷å òå òàì èçîñòàâàò îò ñâåòà. Íèòî òîçè êðàé, íèòî êîéòî è äà áèëî äðóã îñâåí Çëàòíàòà ãîðà íàïîìíÿ îíîâà, ùî å áèëî, êîãàòî Êåëåáîðí áå ìëàä. È âñå ïàê: Òàóðåëèëîìåà-òóìáàëåìîðíà Òóìáàëåòàóðåà Ëîìåàíîð, òàêà êàçâàõà íÿêîãà. Íåùàòà ñå ïðîìåíèõà, íî òóê-òàì âñå îùå å âÿðíî.
- Êàêâî èñêàø äà êàæåø? - îáàäè ñå Ïèïèí. - êîå å âÿðíî?
- Äúðâåòàòà è åíòèòå - êàçà Äúðâîáðàä. - Àç ñàìèÿò íå ðàçáèðàì âñè÷êî, êîåòî ñòàâà, òúé ÷å íå ìîãà äà âè ãî îáÿñíÿ. Íÿêîè îò íàñ è äî äíåñ ñà èñòèíñêè åíòè, äîñòà æèçíåíè è ïîäâèæíè ïî íàøèòå ïðåäñòàâè, íî ìíîçèíà ñòàâàò âñå ïî-ñúíëèâè, âäúðâÿâàò ñå, êàêòî áèõòå êàçàëè âèå. Åñòåñòâåíî, ïîâå÷åòî äúðâåòà ñà ñè ïðîñòî äúðâåòà, àëà ìíîãî îò òÿõ ñà ïîëóáóäíè. Íÿêîè ñà ñúâñåì áóäíè, à åäíà ÷àñò, òàêîâà, úúú... äà äå, ïîåíòÿâàò. Òîâà ïðîäúëæàâà íåïðåêúñíàòî. Êîãàòî ñ íÿêîå äúðâî ñå ñëó÷è òàêîâà íåùî, îòêðèâàø, ÷å íÿêîè èìàò ëîøà ñúðöåâèíà. Òî íÿìà íèùî îáùî ñ äúðâåñèíàòà èì - íå òîâà èìàì ïðåäâèä. Àìè ÷å íàäîëó ïî Åíòîìèë àç ïîçíàâàõ íÿêîè äîáðè ñòàðè âúðáè, êîèòî îòäàâíà èç÷åçíàõà, óâè! Òå áÿõà ñúâñåì êóõè, íàïðàâî ñå ðàçïàäàõà íà ïàð÷åòà, íî áÿõà êðîòêè è ñëàäêîäóìíè êàòî ìëàäè ëèñòåíöà. À â äîëèíèòå èç ïëàíèíñêîòî ïîäíîæèå èìà íÿêîè äúðâåòà, ÿêè êàòî êðåìúê, íî ëîøàâè îò âúðõà äî êîðåíà. È òàÿ ðàáîòà êàòî ÷å ñå ðàçïðîñòðàíÿâà. Èç íàøèÿ êðàé èìàøå ìíîãî îïàñíè îáëàñòè. È äî äíåñ ñà ñå çàïàçèëè íÿêîè òâúðäå ÷åðíè ìåñòà.
- Êàòî Ñòàðàòà ãîðà íà ñåâåð, èñêàø äà êàæåø? - çàïèòà Ìåðè.
- Î, äà, äà, íåùî ïîäîáíî, íî ìíîãî ïî-ëîøî. Íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å íà ñåâåð îùå òåãíå ÷àñò îò ñÿíêàòà íà Âåëèêèÿ ìðàê; ëîøèòå ñïîìåíè ñå ïðåäàâàò îò ïîêîëåíèå íà ïîêîëåíèå. Íî èç íàøèÿ êðàé èìà äîëèíè, êúäåòî Ìðàêúò íèêîãà íå ñå å ðàçñåéâàë, à äúðâåòàòà ñà ïî-ñòàðè îò ìåí. Íèå îáà÷å ïðàâèì êàêâîòî ìîæåì. Äúðæèì íàñòðàíà ÷óæäåíöèòå è ëóäèòå ãëàâè; ó÷èì è âúçïèòàâàìå, áðîäèì è ïëåâèì. Íèå, ñòàðèòå åíòè, ñìå ïàñòèðè íà äúðâåòàòà. Ìàëöèíà ñìå îñòàíàëè äíåñ. Êàçâàò, ÷å îâöåòå ñòàâàëè êàòî îâ÷àðèòå, à îâ÷àðèòå êàòî îâöåòå, íî ñòàâà áàâíî, à òå íå æèâåÿò äúëãî. Ñ äúðâåòàòà è åíòèòå å ïî-áúðçî, òå çàåäíî êðà÷àò ïðåç âåêîâåòå. Çàùîòî åíòèòå ñà ïî-áëèçêè äî åëôèòå: íå òúé ñàìîâëþáåíè êàòî õîðàòà è ïî-óìåëè, êîãàòî òðÿáâà äà ïðîíèêíàò â äðóãèòå ñúùåñòâà. À îò äðóãà ñòðàíà, åíòèòå ñà ïî-áëèçêè äî õîðàòà, ïî-ïðîìåíëèâè îò åëôèòå è ïî-áúðçî ñõâàùàò öâåòîâåòå íà âúíøíèÿ ñâÿò, êàêòî áèõòå êàçàëè âèå. Èëè ïî-äîáðè è îò õîðàòà, è îò åëôèòå - çàùîòî ñà ïî-íàñòîé÷èâè è ïî-äúëãî îáìèñëÿò âñÿêî íåùî. Äíåñ ìíîçèíà îò ìîÿ íàðîä ñà äîñóù êàòî äúðâåòà è ñàìî íåùî ãîëÿìî ìîæå äà ãè ðàçáóäè; ãîâîðÿò ñàìî øåïíåøêîì. Íî íÿêîè îò ìîèòå äúðâåòà ñà ñòàíàëè ãúâêàâè è ìíîãî îò òÿõ óìåÿò äà ðàçãîâàðÿò ñ ìåí. Ðàçáèðà ñå, åëôèòå ãî çàïî÷íàõà - äà ðàçáóæäàò äúðâåòàòà, äà ãè ó÷àò äà ðàçãîâàðÿò è äà èçó÷àâàò äúðâåñíèÿ èì åçèê. Äðåâíèòå åëôè îòêðàé âðåìå èñêàõà äà ïðèêàçâàò ñ âñè÷êî æèâî. Íî ïîñëå äîéäå Âåëèêèÿò ìðàê è òå çàìèíàõà îòâúä Ìîðåòî èëè èçáÿãàõà è ñå ñêðèõà â äàëå÷íè äîëèíè è çàïÿõà ïåñíè çà äíèòå, ùî âå÷å íå ùå ñå âúðíàò. Íÿêîãà î, äà, äà, èìàøå åäíî âðåìå áåçêðàåí ëåñ îòòóê äî Ëóííèòå ïëàíèíè, à òóê áå ñàìî Èçòî÷íèÿò êðàé. Âîëíè äíè áÿõà òîãàâà! Â îíèÿ âðåìåíà ìîæåõ öÿë äåí äà áðîäÿ è äà ïåÿ, áåç äà ÷óÿ íèùî äðóãî îñâåí åõîòî íà ñîáñòâåíèÿ ñè ãëàñ èç ãúíêèòå íà õúëìîâåòå. Ãîðèòå áÿõà êàòî â Ëîòëîðèåí, ñàìî ÷å ïî-ãúñòè, ïî-ñèëíè, ïî-ìëàäè. À àðîìàòúò íà âúçäóõà! Ïîíÿêîãà ïî öÿëà ñåäìèöà ñàìî äèøàõ.
Äúðâîáðàä çàìúë÷à è ìàêàð äà êðà÷åøå øèðîêî, ãðàìàäíèòå ìó êðàêà ïî÷òè íå èçäàâàõà çâóê. Ïîñëå îòíîâî âçå äà ìúíêà è â ãëàñà ìó çàðîìîëè ïåñåí. Õîáèòèòå ïîñòåïåííî îñúçíàõà, ÷å òîé ïåå çà òÿõ:

Ñðåä âúðáîâ ëúã â Òàñàðèíàí íàïðîëåò êðà÷åõ àç.
Àõ, êàê óõàå ïðîëåòòà ñðåä Íàí-òàñàðèîí!
È êàçàõ, ÷å å äîáðî.
À ëåòå áðîäåõ èç áðåñòàêà íà Îñèðèàíä.
Àõ, êàê áëåñòè è ïåå ëÿòîòî êðàé Ñåäåìòå ðåêè íà Îñèð!
È ïîìèñëèõ, ÷å å ïî-äîáðî.
Ïðè áóêîâåòå â Íåëäîðåò íàåñåí ñòèãíàõ àç.
Àõ, êàê ãîðÿò ÷åðâåíè è çëàòèñòè è êàê âúçäèøàò ëèñòè
íàåñåí â Òàóð-íà-íåëäîð! Íàäõâúðëÿøå ìå÷òèòå ìè òîâà.
Íà ïëàòîòî Äîðòîíèîí, ñðåä áîðîâè ãîðè ïðåç çèìàòà êà÷èõ ñå.
Àõ, âÿòúðúò êàê ïåå, êàê áåëè ñà è ÷åðíè êëîíàöèòå ïðåç
çèìàòà íàä Îðîä-íà-Òîí?
È ñ ïåñåí ñå íàäèãíà ãëàñúò ìè èç íåáåòî.
À äíåñ ïîä ìîðñêèòå âúëíè ñà âñè÷êè òåç ñòðàíè
è êðà÷à àç èç Àìáàðîíà, Òàóðåìîðíà è Àëäàëîìå,
èç ðîäíèÿ ñè Âåòðîêëèí,
ãäå êîðåíèòå ñà òúé äúëãè.
À òðóïàò ñå ãîäèíè, ïî-ãúñòè îò ëèñòàòà
â Òàóðåìîðíàëîìå.

Ïåñåíòà ñâúðøè è òîé ïðîäúëæè äà êðà÷è ìúë÷àëèâî, à â öÿëàòà ãîðà, äîêúäåòî ñòèãàøå ñëóõúò, íå òðåïâàøå íèòî çâóê.
Äåíÿò ãàñíåøå è çäðà÷úò îáãðúùàøå äúðâåñíèòå ñòâîëîâå. Íàé-ñåòíå õîáèòèòå ñìúòíî âèäÿõà íàïðåä äà ñå èçäèãàò ñòðúìíèòå ìðà÷íè çåìè - áÿõà äîñòèãíàëè ïîäíîæèåòî íà ïëàíèíèòå è çåëåíèòå êîðåíè íà âèñîêèÿ Ìåòåäðàñ. Îò âèñîêèòå ñè èçâîðè ìëàäèÿò Åíòîìèë ïîäñêà÷àøå ïî ñêëîíà îò ñòúïàëî íà ñòúïàëî íàñðåùà èì. Âäÿñíî îò ïîòîêà èìàøå äúëãî íàíàãîðíèùå, ïîêðèòî ñ ïîñèâÿëà â ïîëóìðàêà òðåâà. Òàì íå ðàñòÿõà äúðâåòà è çåìÿòà ëåæåøå ïîä îòêðèòî íåáå; ñðåä îáëà÷íè áðåãîâå âå÷å ñèÿåõà çâåçäíè åçåðöà.
Ïî÷òè áåç äà çàáàâÿ êðà÷êà, Äúðâîáðàä ñå óñòðåìè íàãîðå ïî ñêëîíà. Èçâåäíúæ õîáèòèòå âèäÿõà îòïðåä øèðîê îòâîð. Äâå ãîëåìè äúðâåòà ãî îãðàæäàõà îòñòðàíè êàòî æèâè ïîðòàëíè êîëîíè, íî íÿìàøå äðóãà ïîðòà îñâåí ïðåïëåòåíèòå èì êëîíè. Êîãàòî ñòàðèÿò åíò íàáëèæè, äúðâåòàòà âäèãíàõà âåéêè è ëèñòàòà èì òðåïåòíî çàøóìîëÿõà. Òå áÿõà âå÷íîçåëåíè è òúìíèòå èì ãëàäêè ëèñòà ëúùÿõà â ñóìðàêà. Çàä òÿõ èìàøå øèðîêà ðàâíà ïëîùàäêà, ñÿêàø â õúëìà áå èçñå÷åí ïîäúò íà îãðîìíà çàëà. Îò äâåòå ñòðàíè ñòåíèòå ñå èçâèñÿâàõà ñòðúìíî íàãîðå äî ïåòäåñåò è ïîâå÷å ôóòà âèñî÷èíà, à êðàé âñÿêà îò òÿõ ðàñòåøå àëåÿ îò äúðâåòà, êîèòî ñÿêàø ñúùî ñå èçäèãàõà ñ ïðèáëèæàâàíåòî íà ãîñòèòå.
Êúì êðàÿ ñêàëíàòà ñòåíà áåøå îòâåñíà, íî â äúíîòî áå èçäúëáàíà ïëèòêà íèøà ñúñ ñâîäåñò òàâàí - åäèíñòâåíèÿ òàâàí íà çàëàòà, àêî íå ñå ñìÿòàõà äúðâåñíèòå êëîíè, êîèòî ïëúòíî çàñåí÷âàõà çåìÿòà îò âúòðåøíàòà ñòðàíà, îñòàâÿéêè ñàìî åäíà øèðîêà îòêðèòà ïúòåêà ïî ñðåäàòà. Ìàëêî ïîòî÷å ñå îòêúñâàøå îò èçâîðèòå ãîðå è íàïóñêàéêè ãëàâíîòî êîðèòî, ñå ëååøå ñúñ çâúí ïî îòâåñíàòà ñòåíà, ðàçñèïâàéêè ñðåáðèñòè êàïêè êàòî çàâåñà ïðåä ñâîäåñòàòà íèøà. Âîäàòà îòíîâî ñå ñáèðàøå â êàìåíåí áàñåéí íà ïîäà ñðåä äúðâåòàòà, à îòòàì ïðåëèâàøå è áÿãàøå ïîêðàé îòêðèòàòà ïúòåêà äà ïðèäðóæè Åíòîìèë â ïúòåøåñòâèåòî ìó ïðåç ãîðàòà.
- Õì! Åòî ÷å ñòèãíàõìå! - íàðóøè äúëãîòî ñè ìúë÷àíèå Äúðâîáðàä. - Íîñèõ âè îêîëî ñåäåìäåñåò õèëÿäè åíòè÷åñêè ðàçêðà÷à, íî íå çíàì íà êàêâî ñå ðàâíÿâà òîâà ïî ìåðêèòå íà âàøàòà ñòðàíà. Òàêà èëè èíà÷å, ñåãà ñìå êðàé êîðåíèòå íà Ïîñëåäíàòà ïëàíèíà. ×àñò îò èìåòî íà òîâà ìÿñòî áè ìîãëà äà ñå ïðåâåäå íà âàøèÿ åçèê êàòî Áëèêíèäîì. Îáè÷àì ñè ãî. Òóê ùå ïðåêàðàìå íîùòà.
Òîé ãè îñòàâè íà òðåâàòà ìåæäó äúðâåñíèòå àëåè è òå ãî ïîñëåäâàõà êúì ãîëåìèÿ ñâîä. Ñåãà õîáèòèòå çàáåëÿçàõà, ÷å äîêàòî âúðâè, åíòúò ïî÷òè íå ïðåãúâà êîëåíå, à ðàçòâàðÿ íîçå â øèðîê ðàçêðà÷. Òîé ïúðâî çàáèâàøå â çåìÿòà ãîëåìèòå ñè ïðúñòè (à òå íàèñòèíà áÿõà ãîëåìè è ìíîãî øèðîêè) è ÷àê ñëåä òîâà ÿ äîêîñâàøå ñ êîÿòî è äà áèëî äðóãà ÷àñò îò õîäèëàòà ñè.
Äúðâîáðàä ïîñòîÿ ìàëêî ïîä ñèïåùèòå ñå êàòî äúæä âîäè íà èçâîðà è äúëáîêî ñè ïîå äúõ; ñåòíå ñå ðàçñìÿ è âëåçå íàâúòðå. Òàì èìàøå ãðàìàäíà êàìåííà ìàñà, íî íÿìàøå ñòîëîâå. Â äúíîòî íà íèøàòà âå÷å áåøå ñúâñåì òúìíî. Äúðâîáðàä âäèãíà äâå ãîëåìè ñúäèíè è ãè ïîñòàâè íà ìàñàòà. Èçãëåæäàõà ïúëíè ñ âîäà, íî òîé ðàçïåðè äëàíè îòãîðå èì è òå íåçàáàâíî çàñèÿõà, åäíàòà ñúñ çëàòèñòà, à äðóãàòà ñ ÿðêîçåëåíà ñâåòëèíà; äâåòå ñâåòëèíè ñå ðàçìåñèõà è îãðÿõà íèøàòà, ñÿêàø áå çàáëåñòÿëî ëÿòíî ñëúíöå ïðåç ñâîä îò ìëàäè ëèñòà. Õîáèòèòå ñå îçúðíàõà è âèäÿõà, ÷å äúðâåòàòà â äâîð÷åòî ñúùî ïðîñâåòëÿâàò - îòíà÷àëî ñëàáî, íî ñèÿíèåòî áúðçî ñå çàñèëâàøå, äîêàòî âñÿêî ëèñòåíöå áå îáðàì÷åíî îò ñâåòëèíà: òó çåëåíà, òó çëàòíà, òó ìåäíî÷åðâåíà; íàêðàÿ äúðâåñíèòå ñòúáëà çàïðèëè÷àõà íà êîëîíè, èçâàÿíè îò ëú÷åçàðåí êàìúê.
- Äîáðå, äîáðå, ñåãà ïàê ìîæåì äà ïîïðèêàçâàìå - ðå÷å Äúðâîáðàä. - Ïðåäïîëàãàì, ÷å ñòå æàäíè. Ìîæå áè ñòå è óìîðåíè. Ïèéíåòå îò òîâà!
Òîé ìèíà â çàäíàòà ÷àñò íà íèøàòà è õîáèòèòå âèäÿõà òàì íÿêîëêî âèñîêè êàìåííè äåëâè ñ òåæêè ïîõëóïàöè. Äúðâîáðàä îòõëóïè åäíàòà, ïúõíà âúòðå ãðàìàäåí ÷åðïàê è íàïúëíè ñ íåãî òðè ÷àøè - åäíà ìíîãî ãîëÿìà è äâå ïî-ìàëêè.
- Òîâà å åíòè÷åñêè äîì - êàçà òîé - è çà ñúæàëåíèå íÿìàì ñòîëîâå. Íî ìîæåòå äà ñåäíåòå íà ìàñàòà.
Ïîåìàéêè õîáèòèòå, òîé ãè ïîëîæè íà îãðîìíàòà êàìåííà ïëî÷à, øåñò ôóòà íàä çåìÿòà, è òå ñåäíàõà òàì, êëàòóøêàéêè êðàêà è îòïèâàéêè íà ìàëêè ãëúòêè.
Ïèòèåòî íàïîìíÿøå âîäà, âñúùíîñò ïî÷òè íå ñå ðàçëè÷àâàøå îò âêóñà íà âëàãàòà, êîÿòî áÿõà ïèëè îò Åíòîìèë â ïîêðàéíèíèòå íà ãîðàòà, è âñå ïàê â íåãî èìàøå íÿêàêúâ íåîïèñóåì àðîìàò èëè âêóñ - ìàêàð è ñëàá, òîé èì íàïîìíÿøå ìèðèñà íà äàëå÷íà ãîðà, äîëåòÿë ñ õëàäíèÿ íîùåí âåòðåö. Äåéñòâèåòî íà òå÷íîñòòà çàïî÷âàøå îò ïðúñòèòå íà êðàêàòà è ïîñòåïåííî ñå èçäèãàøå ïî êðàéíèöèòå, íîñåéêè ñâåæåñò è íîâè ñèëè â ñâîÿ âúçõîäÿù ïðèëèâ ÷àê äî âðúõ÷åòî íà âñåêè êîñúì. Õîáèòèòå íàèñòèíà óñåòèõà êàê êîñèòå èì ñå íàäèãàò, ðàçâÿâàò ñå, êúäðÿò ñå è ðàñòàò. Êîëêîòî äî Äúðâîáðàä, òîé ïúðâî èçìè êðàêàòà ñè â áàñåéíà ïðåä ñâîäà, ïîñëå èçïðàçíè ÷àøàòà ñè íà åäíà äúëãà è áàâíà ãëúòêà. Õîáèòèòå èìàõà ÷óâñòâîòî, ÷å íèêîãà íÿìà äà ñâúðøè. Íàé-ñåòíå òîé îòíîâî îñòàâè ÷àøàòà è âúçäúõíà:
- Ààõ. Õì, õóì, ñåãà ìîæåì äà ãîâîðèì íà ñïîêîéñòâèå. Âèå ñåäíåòå íà ïîäà, à àç ùå ïîëåãíà, èíà÷å ïèòèåòî ùå ìå óäàðè â ãëàâàòà è ùå ìè ñå äîñïè.
Îòäÿñíî â íèøàòà èìàøå âåëèêàíñêî ëåãëî íà íèñêè êðà÷åòà, äúëãè ñàìî äâà ôóòà, ïîêðèòî ñ äåáåë ñëîé ñóõà òðåâà è ïàïðàò. Äúðâîáðàä áàâíî ñå îòïóñíà íà íåãî (êàòî åäâà-åäâà ñå ïðåãúíà â êðúñòà) è íàêðàÿ ñå èçïúíà ïî ãðúá, ñêðúñòèë ðúöå ïîä ãëàâàòà ñè, è ñå çàãëåäà â òàâàíà, ïî êîéòî áëåùóêàõà ñâåòëèíêè, ñÿêàø ëèñòà òàíöóâàõà ïîä ñëúí÷åâè ëú÷è. Ìåðè è Ïèïèí ñåäíàõà äî íåãî íà êóï÷èíêè òðåâà.
- Ðàçêàæåòå ìè ñåãà èñòîðèÿòà ñè è íå áúðçàéòå! - êàçà Äúðâîáðàä.
Õîáèòèòå çàðàçïðàâÿõà ïðèêëþ÷åíèÿòà ñè, îòêàêòî áÿõà íàïóñíàëè Õîáèòîâî. Ðàçêàçúò áå ïîîáúðêàí, çàùîòî òå íåïðåñòàííî ñå ïðåêúñâàõà åäèí äðóã, à Äúðâîáðàä ÷åñòî ñïèðàøå ðàçêàçâà÷à è ãî âðúùàøå êúì íÿêîé ïî-ðàíåí ìîìåíò èëè ñêà÷àøå íàïðåä, çàäàâàéêè âúïðîñè çà ïî-ñåòíåøíè ñúáèòèÿ. Íå ñïîìåíàõà îáà÷å íèùî çà Ïðúñòåíà è íå êàçàõà çàùî ñà áèëè èçïðàòåíè íà ïúò, íèòî íàêúäå ñà îòèâàëè, à è òîé íå ïîïèòà çà òîâà.
Äúðâîáðàä ïðîÿâÿâàøå îãðîìåí èíòåðåñ êúì âñè÷êî: êúì ×åðíèòå êîííèöè, Åëðîíä, Ëîìèäîë, Ñòàðàòà ãîðà, Òîì Áîìáàäèë, Ìîðèéñêèòå ìèíè, Ëîòëîðèåí è Ãàëàäðèåë. Îòíîâî è îòíîâî ãè êàðàøå äà îïèñâàò Ãðàôñòâîòî è îáëàñòèòå ìó. Ïî òîçè ïîâîä êàçà íåùî ñòðàííî:
- Íå ñòå ëè âèæäàëè íÿêàêâè, õì, íÿêàêâè åíòè ïî îíèÿ ìåñòà, à? Å, âñúùíîñò áè òðÿáâàëî äà êàæà íå åíòè, à åíòðóãè, ñúïðóãè íà åíòèòå.
- Åíòðóãè? - ðå÷å Ïèïèí. - Íà âàñ ëè ïðèëè÷àò?
- Äà, õì, òàêîâà, íå - âñúùíîñò è àç âå÷å íå çíàì - çàìèñëåíî ðå÷å Äúðâîáðàä. - Íî âàøàòà ñòðàíà áè èì õàðåñàëà, òà ïðîñòî ñå ïèòàõ.
Âúâ âñåêè ñëó÷àé Äúðâîáðàä ïðîÿâè îñîáåí èíòåðåñ êúì âñè÷êî, ñâúðçàíî ñ Ãàíäàëô, à íàé-ìíîãî ñå èíòåðåñóâàøå îò äåëàòà íà Ñàðóìàí. Õîáèòèòå äúëáîêî ñúæàëÿâàõà, ÷å çíàÿò òîëêîâà ìàëêî - ïîìíåõà ñàìî íåÿñíèÿ ðàçêàç íà Ñàì çà îíîâà, êîåòî Ãàíäàëô áå êàçàë ïðåä Ñúâåòà. Íî ïîíå åäíî èì áå ÿñíî - ÷å Óãëóê è áàíäàòà ìó èäâàõà îò Èñåíãàðä è íàðè÷àõà Ñàðóìàí ñâîé ãîñïîäàð.
- Õì, õóì! - êàçà Äúðâîáðàä, êîãàòî íàé-ñåòíå ñëåä ìíîãî êðèâîëèöè è ëúêàòóøåíèÿ ðàçêàçúò èì ñòèãíà äî áèòêàòà ìåæäó îðêèòå è Ðîõàíñêèòå êîííèöè. - Äîáðå, äîáðå! Öÿë êóï íîâèíè, íå ùå è äóìà. Íå ìè êàçàõòå âñè÷êî, äà-äà, äàëå÷ íå áåøå âñè÷êî. Íî íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å ïðàâèòå êàêâîòî âè å çàðú÷àë Ãàíäàëô. Âèæäàì, ÷å ñå ãîòâè íåùî ìíîãî ãîëÿìî, è â íÿêîé ïðåêðàñåí èëè óæàñåí äåí ìîæå áè ùå óçíàÿ êàêâî å òî. Êúëíà ñå â êëîí è êîðåí, àìà ÷å ñòðàííà ðàáîòà: èçíèêâàò äðåáîñúöè, äåòî ãè íÿìà â ñòàðèòå ñïèñúöè - è ãëåäàé òè! - Äåâåòòå çàáðàâåíè Êîííèöè îòíîâî èçñêà÷àò, çà äà ãè ïðåñëåäâàò, à Ãàíäàëô ãè ïîâåæäà íà âåëèêî ïúòåøåñòâèå, Ãàëàäðèåë ãè ïðèþòÿâà â Êàðàñ Ãàëàäîí è îðêèòå ãè ïðåñëåäâàò áåçáðîé ëåâãè èç Äèâèòå çåìè; èçãëåæäà, íàèñòèíà ãîëÿìà áóðÿ ãè å ïîâëÿêëà. Äàíî ñå ïðåáîðÿò ñ íåÿ!
- Àìè òè? - çàïèòà Ìåðè.
- Õóì, õì, äîñåãà íå ñúì ñå êàõúðèë çà Âåëèêèòå âîéíè - îòâúðíà Äúðâîáðàä, - òå çàñÿãàò ãëàâíî åëôèòå è õîðàòà. Òîâà å ðàáîòà çà âúëøåáíèöè - âúëøåáíèöèòå âñå ñå òðåâîæàò çà áúäåùåòî. Íå ñúì íàïúëíî íà íè÷èÿ ñòðàíà, çàùîòî íèêîé íå å íàïúëíî íà ìîÿ ñòðàíà, àêî ìå ðàçáèðàòå - â äíåøíî âðåìå íèêîé íå ñå âúëíóâà çà äúðâåòàòà êàòî ìåí, äîðè åëôèòå. È âñå ïàê êúì åëôèòå ñúì ïî-áëàãîñêëîíåí, îòêîëêîòî êúì äðóãèòå - â äðåâíè âðåìåíà åëôèòå íè èçëåêóâàõà îò áåçìúëâèåòî è òàêúâ âåëèê äàð íå ìîæå äà ñå çàáðàâè, àêî è äà ñå ðàçäåëèõà ïúòèùàòà íè îòïîñëå. È, ðàçáèðà ñå, èìà íåùà, íà ÷èÿòî ñòðàíà èçîáùî íå ñúì, èçöÿëî ñúì ïðîòèâ òÿõ - òèÿ... áóðàðóì (òîé îòíîâî èçäàäå äúëáîê òúòåí, èçïúëíåí ñ îòâðàùåíèå)... òèÿ îðêè è òåõíèòå ãîñïîäàðè. Áÿõ âçåë äà ñå òðåâîæà, êîãàòî íàä Ìðàêîëåñ íàòåãíà ñÿíêà, íî êàòî ñå ïðåìåñòè â Ìîðäîð, çà èçâåñòíî âðåìå ñå ïîóñïîêîèõ - Ìîðäîð å ìíîãî äàëå÷å. Àëà âÿòúðúò, èçãëåæäà, å ïîâÿë îò Èçòîêà è ìîæå áè íàáëèæàâà âðåìåòî, êîãàòî ùå èçñúõíàò âñè÷êè ãîðè. Íÿìà ùî äà ñòîðè åäèí ñòàð åíò, òà äà âúçïðå òàÿ áóðÿ - òðÿáâà äà ÿ èçäúðæè èëè äà ðóõíå. Íî Ñàðóìàí! Ñàðóìàí å ñúñåä - íå ìîãà äà ñè çàòâàðÿì î÷èòå. Ïðåäïîëàãàì, ÷å òðÿáâà äà ïðåäïðèåìà íåùî. Íàïîñëåäúê ÷åñòî ñå ïèòàì êàêâî äà ïðàâÿ ñúñ Ñàðóìàí.
- Êîé å Ñàðóìàí? - îáàäè ñå Ïèïèí. - Çíàåø ëè íåùî îò èñòîðèÿòà ìó?
- Ñàðóìàí å âúëøåáíèê - îòãîâîðè Äúðâîáðàä. - Ïîâå÷å îò òîâà íå ìîãà äà êàæà. Íå çíàì èñòîðèÿòà íà âúëøåáíèöèòå. Èçïúðâîì òå ñå ïîÿâèõà ñëåä èäâàíåòî íà Ãîëåìèòå êîðàáè îòâúä Ìîðåòî, àëà òàêà è íå çíàì äàëè ñà äîøëè ñ Êîðàáèòå. Ìèñëÿ, ÷å âåëè÷èåòî íà Ñàðóìàí áåøå âñåïðèçíàòî ñðåä òÿõ. Òîé ïðåñòàíà äà áðîäè è äà ñå çàíèìàâà ñ äåëàòà íà åëôè è õîðà ïðåäè èçâåñòíî âðåìå - ïðåäè ìíîãî äúëãî âðåìå, áèõòå êàçàëè âèå, çàñåëè ñå â Àíãðåíîñò, èëè Èñåíãàðä, êàêòî ãî íàðè÷àò õîðàòà îò Ðîõàí. Â íà÷àëîòî áåøå ìíîãî êðîòúê, íî ñëàâàòà ìó âçå äà ðàñòå. Ðàçïðàâÿò, ÷å ãî èçáðàëè çà ïðåäâîäèòåë íà Áåëèÿ ñúâåò, íî îò òîâà íå èçëÿçëî íèùî äîáðî. Ñåãà ñå ïèòàì äàëè Ñàðóìàí îùå òîãàâà íå å êðèâíàë ïî ëîøè ïúòèùà. Íî âúâ âñåêè ñëó÷àé íå áåçïîêîåøå ñúñåäèòå ñè. Áÿõ ñâèêíàë äà ñè ïðèêàçâàì ñ íåãî. Ïî åäíî âðåìå ïîñòîÿííî ñå ðàçõîæäàøå èç ãîðèòå ìè. Ëþáåçåí áåøå â îíèÿ äíè, âèíàãè ìîëåøå çà ðàçðåøåíèå (ïîíå êîãàòî ìå ñðåùàøå), è âñå æàäóâàøå äà ÷óå íåùî íîâî. Ñàì íèêîãà íå áè îòêðèë ìíîãî îò îíîâà, êîåòî ìó êàçàõ, àëà íå ìè ñå îòïëàòè ñúñ ñúùîòî. Íå ñè ñïîìíÿì èçîáùî äà ìè å êàçâàë íåùî âàæíî. È òîâà ñå çàäúëáî÷àâàøå âñå ïîâå÷å è ïîâå÷å; ëèöåòî ìó, êàêòî ñè ãî ïðèïîìíÿì - íå ñúì ãî âèæäàë îò ìíîãî äíè íàñàì, - çàïðèëè÷à íà ïðîçîðåö â êàìåííà ñòåíà: ïðîçîðåö ñ êàïàöè îòâúòðå. Ñòðóâà ìè ñå, ÷å ñåãà ðàçáèðàì êàêâî å çàìèñëèë. Êðîè ïëàíîâå äà ñå ïðåâúðíå â Ñèëà. Óìúò ìó å ñãëîáåí îò êîëåëà è ìåòàë, æèâèòå ñúçäàíèÿ ãî èíòåðåñóâàò ñàìî äîêàòî ìó ñëóæàò â ìîìåíòà. À ñåãà ñå èçÿñíè, ÷å òîé å ÷åðåí ïðåäàòåë. Ñ ãíóñåí íàðîä ñå å ñâúðçàë, ñ îðêèòå. Áðì, õóì! È îùå ïî-ëîøî - òîé ïðàâè íåùî ñ òÿõ, íåùî îïàñíî. Çàùîòî òèÿ èñåíãàðäöè ïðèëè÷àò ïî-ñêîðî íà çëè ÷îâåöè. Ñêâåðíèòå òâàðè, ïîðîäåíè îò Âåëèêèÿ ìðàê, èìàò åäíà îáùà ÷åðòà - íå ìîãàò äà ïîíàñÿò Ñëúíöåòî, àëà îðêèòå íà Ñàðóìàí ãî òúðïÿò, ìàêàð è äà ãî íåíàâèæäàò. Ïèòàì ñå, êàêâî ëè å íàïðàâèë? Äàëè ñà õîðà, êîèòî å ñúñèïàë, èëè å ñìåñèë ðàñèòå íà ÷îâåöè è îðêè? ×åðíî çëî áè áèëî òîâà! - Äúðâîáðàä çàòúòíà, ñÿêàø èçðè÷àøå íÿêàêâî äúëáîêî, ïîäçåìíî åíòè÷åñêî ïðîêëÿòèå. - Ïðåäè èçâåñòíî âðåìå âçåõ äà ñå ÷óäÿ êàê äðúçâàò îðêèòå äà áðîäÿò òúé âîëíî èç ãîðèòå ìè. Åäâà íàïîñëåäúê ñå äîñåòèõ, ÷å âèíàòà å íà Ñàðóìàí, êîéòî îòäàâíà å ðàçóçíàë âñè÷êè ïúòèùà è å îòêðèë òàéíèòå ìè. Ñåãà òîé è ñêâåðíèÿò ìó íàðîä ïðàâÿò ïîðàçèè. Ïî ãðàíèöèòå ñåêàò äúðâåòà - çäðàâè äúðâåòà. Ïîíÿêîãà ïðîñòî ãè ïîâàëÿò è ãè îñòàâÿò äà ãíèÿò - îò îðêñêà çëîáà, íî íàé-÷åñòî ãè öåïÿò è ãè îòêàðâàò äà ïîäõðàíâàò îãíüîâåòå â Îðòàíê. Òèÿ äíè íàä Èñåíãàðä íåïðåñòàííî ñå íàäèãà ïóøåê. Ïðîêëåò äà å, êëîí è êîðåí! Ìíîãî îò òèÿ äúðâåòà áÿõà ìîè ïðèÿòåëè, ñúçäàíèÿ, êîèòî ïîçíàâàõ îùå îò ëåøíèê è æúëúä; ìíîçèíà áÿõà íàäàðåíè ñ ãëàñ, à äíåñ çàâèíàãè ñà çàìëúêíàëè. À òàì, ãäå íÿêîãà ïååõà ãîðè÷êè, ñåãà ñå ïðîñòèðàò ñàìî ñå÷èùà è áîäëèâè õðàñòàëàöè. Íåìàðëèâ áÿõ. Èçòúðâàõ íåùàòà. Òîâà òðÿáâà äà ñïðå!
Äúðâîáðàä ðÿçêî ñêî÷è îò ëåãëîòî, èçïðàâè ñå è ñòîâàðè äëàí âúðõó ìàñàòà. Ñâåòåùèòå ñúäèíè ñå ðàçòúðñèõà è èçõâúðëèõà íàãîðå îãíåíè ôîíòàíè. Â î÷èòå ìó òëååøå çåëåí ïëàìúê, à áðàäàòà ìó íàñòðúõíà êàòî îãðîìíà ìåòëà.
- Ùå ãî ñïðà! - èçáîáîòè òîé. - È âèå ùå äîéäåòå ñ ìåí. Ìîæå áè ùå óñïååòå äà ìè ïîìîãíåòå. Òàêà ùå ïîìîãíåòå è íà ïðèÿòåëèòå ñè, çàùîòî, àêî íå îáåçâðåäèì Ñàðóìàí, Ðîõàí è Ãîíäîð ùå ñå îêàæàò ìåæäó äâà îãúíÿ. Ïúòèùàòà íè âîäÿò â åäíà ïîñîêà - êúì Èñåíãàðä!
- Ùå äîéäåì ñ òåá - êàçà Ìåðè. - Ùå ñòîðèì êàêâîòî ìîæåì.
- Äà! - ïîòâúðäè Ïèïèí. - Áèõ èñêàë äà âèäÿ Áÿëàòà ðúêà ïîâàëåíà. Áèõ èñêàë äà ñúì òàì, äîðè è äà íÿìà ìíîãî ïîëçà îò ìåí - íèêîãà íå ùå çàáðàâÿ Óãëóê è ïúòÿ ïðåç Ðîõàí.
- Äîáðå! Äîáðå! - ðå÷å Äúðâîáðàä. - Íî àç èçðåêîõ ïðèáúðçàíè ñëîâà. Íå áèâà äà èçáúðçâàìå. Ïðåêàëåíî ñå ðàçãîðåùèõ. Ñåãà òðÿáâà äà ñå óñïîêîÿ è äà ïîìèñëÿ; íà äóìè ëåñíî ñå âèêà ñòîé! - íà äåëî å òðóäíî.
Òîé ïðåêðà÷è êúì ñâîäåñòèÿ èçõîä è ïîñòîÿ èçâåñòíî âðåìå ïîä ïðúñêèòå íà ïîòîêà. Ïîñëå ñå ðàçñìÿ, ðàçòúðñè ñå è èçñèïà íà çåìÿòà áåçáðîé êàïêè, ïðîñâåòâàùè êàòî ÷åðâåíè è çåëåíè èñêðè. Âúðíà ñå, îòíîâî ñå èçïúíà íà ëåãëîòî è çàìúë÷à.
Ïî íÿêîå âðåìå õîáèòèòå ãî ÷óõà ïàê äà ñè ìúðìîðè. Òîé êàòî ÷å áðîåøå íà ïðúñòè.
- Âåòðîêëèí, Êðèñòàëàí, Ðàâíîøèð, àé-àé - âúçäúõíà òîé è ñå îáúðíà êúì õîáèòèòå: - Ëîøîòî å, ÷å ñìå îñòàíàëè òîëêîâà ìàëêî. Ñàìî òðèìà îò ïúðâèòå åíòè, êîèòî áðîäåõà èç ãîðèòå ïðåäè Ìðàêà: àç - Âåòðîêëèí, Êðèñòàëàí è Ðàâíîøèð, êàêòî íè íàðè÷àò åëôèòå; àêî ïðåäïî÷èòàòå, ìîæåòå äà ãè íàðè÷àòå Ëèñòîâëàñ è Òâúðäîêîð. À è îò òðèìà íè Ëèñòîâëàñ è Òâúðäîêîð íå ãè áèâà ìíîãî çà òàÿ ðàáîòà. Ëèñòîâëàñ å ñòàíàë ñúíëèâ, ïî÷òè ñå å âäúðâèë, êàêòî áèõòå êàçàëè âèå - óñàìîòÿâà ñå è ïî öÿëî ëÿòî ñòîè â ïîëóäðÿìêà, çàòúíàë äî êîëåíå ñðåä äúëáîêèòå òðåâè íà ëèâàäèòå. Öÿë å ïîêðèò ñ êîñà êàòî ëèñòà. Îáèêíîâåíî çèìå ñå ñúáóæäàøå, íî íàïîñëåäúê äîðè è òîãàâà å ïðåêàëåíî ñúíëèâ, çà äà áðîäè íàäàëå÷å. Òâúðäîêîð æèâååøå ïî ïëàíèíñêèòå ñêëîíîâå çàïàäíî îò Èñåíãàðä. Òî÷íî òàì ñòàíàõà íàé-ãîëåìèòå íåïðèÿòíîñòè. Òîé áå ðàíåí îò îðêèòå, à ìíîçèíà îò íåãîâèÿ ðîä è äúðâåñíèòå ìó ñòàäà áÿõà èçáèòè è óíèùîæåíè. Òîé ñå èçêà÷è êúì âúçâèøåíèÿòà, ñðåä ëþáèìèòå ñè áðåçè, è íå èñêà äà ñëèçà. È âñå ïàê ñìåÿ äà òâúðäÿ, ÷å ìîãà äà ñáåðà ÷óäåñåí îòðÿä ñðåä ïî-ìëàäèòå - àêî óñïåÿ äà ãè óáåäÿ â íåîáõîäèìîñòòà äà ãè ðàçäâèæà; íèå íå ñìå ïðèïðÿí íàðîä. Åõ, êîëêî æàëêî, ÷å ñìå ìàëöèíà!
- Çàùî ñòå ìàëöèíà, ùîì ñòå æèâåëè òúé äúëãî èç òîçè êðàé? - îáàäè ñå Ïèïèí. - Ìíîãî ëè ñà çàãèíàëè?
- O, íå! - êàçà Äúðâîáðàä. - Íèêîé íå å óìðÿë îòâúòðå, êàêòî áèõòå êàçàëè âèå. Ðàçáèðà ñå, íÿêîè îò íàñ ðóõíàõà ñðåä çëîùàñòèÿòà íà äúëãèòå ãîäèíè, ìíîçèíà ñå âäúðâèõà. Íî íèå íèêîãà íå ñìå áèëè ìíîãîáðîéíè è ðîäúò íè íàìàëÿâà. Îò ñòðàøíî ìíîãî ãîäèíè íàñàì íå ñìå èìàëè åíò÷åòà - äåöà, êàêòî êàçâàòå âèå. Íàëè ðàçáèðàòå, îñòàíàõìå áåç åíòðóãè - ñúïðóãè íà åíòèòå.
- Êîëêî ïå÷àëíî! - êàçà Ïèïèí. - Êàê òúé óìðÿõà âñè÷êè?
- Íå ñà óìðåëè! - îòâúðíà Äúðâîáðàä. - Íå ñúì ñïîìåíàâàë çà óìèðàíå. Êàçàõ, ÷å îñòàíàõìå áåç òÿõ. Èçãóáèõìå ãè è íå ìîæåì äà ãè íàìåðèì. - Òîé âúçäúõíà. - Ìèñëåõ, ÷å âñè÷êè çíàÿò çà òîâà. Îò Ìðàêîëåñ äî Ãîíäîð åëôè è õîðà ïååõà ïåñíè êàê åíòèòå òúðñÿò åíòðóãè. Íå ìîæå ñúâñåì äà ñà ãè çàáðàâèëè.
- Å, áîÿ ñå, ÷å ïåñíèòå íå ñà ïðåìèíàëè íà çàïàä îò Ïëàíèíèòå, êúì Ãðàôñòâîòî - êàçà Ìåðè. - Íÿìà ëè äà íè ðàçêàæåø íåùî ïîâå÷å, èëè äà èçïååø íÿêîÿ îò ïåñíèòå?
- Äà, ùå ãî ñòîðÿ - êàçà Äúðâîáðàä, ÿâíî äîâîëåí îò ìîëáàòà. - Íî íå ìîãà äà ðàçêàæà èñòîðèÿòà êàêòî òðÿáâà, ñàìî ùå ÿ èçëîæà íàêðàòêî, à ïîñëå òðÿáâà äà ïðèêëþ÷èì ðàçãîâîðà - óòðå èìàìå äà ñâèêâàìå ñúâåò, äà ñâúðøèì ìíîãî ðàáîòà è ìîæå áè äà çàïî÷íåì ïîõîä.
- Ñòðàííà è ïå÷àëíà å òàçè èñòîðèÿ - ïðîäúëæè òîé ñëåä êðàòêî ìúë÷àíèå. - Êîãàòî ñâåòúò áå ìëàä, à ãîðèòå íåîáÿòíè è äèâè, åíòèòå è åíòðóãèòå - à òîãàâà òå áÿõà åíòâîéêè, àõ, êàê ïðåêðàñíà áå Ôèìáðåòèë, ëåêîíîãàòà Êðúùíîñòàíèÿ, â äíèòå íà íàøàòà ìëàäîñò! - òå áðîäåõà çàåäíî è çàåäíî æèâååõà. Íî ñúðöàòà íè íå ðàñòÿõà â åäíà ïîñîêà: åíòèòå îòäàâàõà îáè÷òà ñè íà îíîâà, ùî ñðåùàõà èç ñâåòà, à ìèñëèòå íà åíòðóãèòå îòëèòàõà â äðóãà ïîñîêà, çàùîòî åíòèòå îáè÷àõà îãðîìíèòå äúðâåòà, ãîðñêèòå äåáðè è ñêëîíîâåòå íà âèñîêèòå õúëìîâå, ïèåõà îò ïëàíèíñêèòå ïîòîöè è ÿäÿõà ñàìî ïëîäîâå, îòðîíåíè îò äúðâåòàòà ïî ïúòÿ èì; òå ñå ó÷åõà îò åëôèòå è ãîâîðåõà ñ äúðâåòàòà, íî åíòðóãèòå ïîñâåùàâàõà ìèñëèòå ñè íà äðåáíèòå äðúâ÷åòà è ñëúí÷åâèòå ëèâàäè îòâúä ãîðñêèòå ïðåäåëè; òå âèæäàõà êàê íàïðîëåò ðàçöúôâàò òðúíêîñëèâêàòà èç ãúñòàëàêà, äèâàòà ÿáúëêà è ÷åðåøàòà, êàê çåëåíåÿò ëåòå òðåâèòå â ìî÷óðèùàòà è êàê ñå ðîíÿò òðåâíè ñåìåíà èç åñåííè ïîëÿ. Òå íå æåëàåõà òèÿ ñúçäàíèÿ äà ðàçãîâàðÿò ñ òÿõ, à ñàìî äà ñëóøàò è äà èçïúëíÿâàò êàêâîòî èì ñå êàæå. Åíòðóãèòå èì íàðåæäàõà äà ðàñòàò ñïîðåä òÿõíàòà âîëÿ, äà ðàæäàò ëèñò è ïëîä êàêúâòî òå õàðåñâàò; åíòðóãèòå æåëàåõà ðåä, èçîáèëèå è ìèð (à çà òÿõ òîâà çíà÷åøå íåùàòà äà ñòîÿò êúäåòî ñà ãè ñëîæèëè). È òúé åíòðóãèòå ñúçäàâàõà ãðàäèíè, â êîèòî äà æèâåÿò. Íî åíòèòå ïðîäúëæàâàõà äà ñêèòàò, ñàìî îò âðåìå íà âðåìå íàìèíàâàõìå êúì ãðàäèíèòå. Ñåòíå, êîãàòî Ìðàêúò íàõëó â Ñåâåðà, åíòðóãèòå ïðåêîñèõà Âåëèêàòà ðåêà è ñúòâîðèõà íîâè ãðàäèíè, ðàçîðàõà íîâè ïîëÿ è âçåõìå äà ãè âèæäàìå ïî-íàðÿäêî. Ñëåä îòáëúñêâàíåòî íà Ìðàêà çåìèòå íà åíòðóãèòå ðàçöúôíàõà áîãàòî è æèòíè êëàñîâå îáñèïàõà ïîëÿòà èì. Ìíîçèíà îò õîðàòà èçó÷èõà èçêóñòâîòî íà åíòðóãèòå è èì îòäàâàõà âåëèêà ïî÷èò, à íèå áÿõìå ñàìî ëåãåíäà çà òÿõ, òàéíà, ñêðèòà â ãîðñêèòå äúëáèíè. Àëà è äî äíåñ ñìå òóê, à ïóñòîø ïîêðè ãðàäèíèòå íà åíòðóãèòå - õîðàòà äíåñ ãè íàðè÷àò Êàôÿâèòå çåìè.
Ñïîìíÿì ñè êàê îòäàâíà - ïî âðåìå íà âîéíàòà ìåæäó Ñàóðîí è Ìîðñêèòå õîðà - ìå îáçå æåëàíèå îòíîâî äà âèäÿ Ôèìáðåòèë. Áåçìåðíî ïðåêðàñíà áå îùå òÿ çà ìîÿ âçîð, êîãàòî ÿ ñúçðÿõ çà ñåòåí ïúò, ìàêàð ÷å åäâà íàïîìíÿøå íÿêîãàøíàòà åíòâîéêà. Îò òåæúê òðóä åíòðóãèòå ñå áÿõà ïðåãúðáèëè è ïîòúìíåëè; èçñóøåíè îò ñëúíöåòî, êîñèòå èì áÿõà ïðèåëè öâåòà íà óçðÿëà ïøåíèöà, à áóçèòå èì ÷åðâåíååõà êàòî ÿáúëêè. Àëà î÷èòå èì ñè îñòàâàõà íàøè î÷è. Ïðåñÿêîõìå Àíäóèí è ñòèãíàõìå äî çåìèòå èì, íî îòêðèõìå ïóñòèíÿ - âîéíàòà áå ìèíàëà îòòàì è âñè÷êî áå îïîæàðåíî è èçêîðåíåíî. È åíòðóãèòå íå áÿõà òàì. Äúëãî çîâàõìå è äúëãî äèðèõìå, ïèòàõìå âñè÷êè ñðåùíàòè íàêúäå ñà çàìèíàëè åíòðóãèòå. Åäíè êàçâàõà, ÷å íèêîãà íå ñà ãè âèæäàëè, äðóãè òâúðäÿõà, ÷å ñà ãè âèäåëè äà êðà÷àò íà çàïàä, òðåòè - íà èçòîê, ÷åòâúðòè - íà þã. Íî ãäåòî è äà áðîäåõìå, íèéäå íå ãè îòêðèõìå. Âåëèêà áå íàøàòà ñêðúá. Àëà äèâèòå ãîðè íè ïðèçîâàõà è íèå ñå çàâúðíàõìå íàòàì. Îùå äúëãè ãîäèíè ðåäîâíî ïîòåãëÿõìå äà äèðèì åíòðóãèòå áðîäåõìå íàäëúæ è øèð è ãè çîâÿõìå ñ ïðåêðàñíèòå èì èìåíà. Íî âðåìåòî îòìèíàâàøå, íèå ñêèòàõìå âñå ïî-ðÿäêî è âñå ïî-íàáëèçî. È äíåñ çà íàñ åíòðóãèòå ñà ñàìî ñïîìåí, à áðàäèòå íè ñà äúëãè è ïîáåëåëè. Åëôèòå ñú÷èíèõà ìíîãî ïåñíè çà Ñòðàíñòâèÿòà íà åíòèòå è íÿêîè îò òÿõ ñå ïååõà è íà ÷îâåøêè åçèöè. Íî íèå íå ñú÷èíèõìå íèùî, ñòèãàøå íè äà ïååì ïðåêðàñíèòå èìåíà íà åíòðóãèòå, ùîì ïîìèñëåõìå çà òÿõ. Âÿðâàìå, ÷å â áúäíè âðåìåíà ìîæå îòíîâî äà ãè ñðåùíåì è ìîæå áè íåéäå ùå íàìåðèì çåìÿ, êúäåòî äà æèâååì çàåäíî è âñè÷êè äà ñìå äîâîëíè. Íî ïðîðî÷åñòâîòî ãëàñè, ÷å òîâà ùå ñòàíå ñàìî êîãàòî è íèå, è òå èçãóáèì âñè÷êî, ùî èìàìå ñåãà. Çàùîòî â äðåâíè âðåìåíà Ñàóðîí óíèùîæè ãðàäèíèòå, à äíåøíèÿò Âðàã íàâÿðíî ùå ïîïàðè âñè÷êè ãîðè.
Åäíà åëôè÷åñêà ïåñåí ðàçêàçâàøå çà òîâà èëè ïîíå àç òàêà ÿ ðàçáèðàì. Ïååõà ÿ è íàãîðå, è íàäîëó ïî Âåëèêàòà ðåêà. Íå ñà ÿ èçìèñëèëè åíòèòå, èìàéòå ïðåäâèä - íà íàøèÿ åçèê áè áèëà ìíîãî äúëãà! Íî íèå ÿ çíàåì íàèçóñò è ñè ÿ òàíàíèêàìå îò âðåìå íà âðåìå. Åòî êàê çâó÷è íà âàøèÿ åçèê.

ÅÍÒ: Ùîì ïðîëåò ðàæäà áóêîâ ëèñò è â êëîíà âëèâà ñîê,
ùîì âÿòúð âåå, ëú÷ áëåñòè íàä ãîðñêèÿ ïîòîê,
ùîì êðà÷èì ëåêî, ñ äúõ äúëáîê, è âúçäóõúò ñèÿé,
åëà ïðè ìåí! Åëà è âèæ - êðàñèâ å ìîÿò êðàé!
ÅÍÒÐÓÃÀ: Ùîì ïðîëåò èäâà â íèâà, â äâîð è ðàñíå æèòåí çëàê,
ùîì Öâÿò îáñèïå ïëîäåí êëîí êàòî âíåçàïåí ñíÿã,
ùîì ñëúíöå ãðåå è äúæäåö â ëú÷èòå ìó èãðàé,
íå ÷àêàé äà ñå âúðíà àç - êðàñèâ å ìîÿò êðàé.
ÅÍÒ: Ùîì ëÿòî ïîçëàòè ñâåòà è ïîä çåëåí ïîêðîâ
äúðâåòàòà ñúíóâàò ñúí - òúé ñòàð è âå÷íî íîâ,
ùîì êðèå ñâåæ ñóìðàê ëåñúò è âÿòúðúò çàìðå,
åëà ïðè ìåí! Åëà è âèæ, ÷å òóê å ïî-äîáðå!
ÅÍÒÐÓÃÀ: Ùîì òîïëî ëÿòî îçàðè íàòåãíàëèÿ ïëîä,
ùîì ñ ðàäîñò æúíå çëàòåí êëàñ ðàáîòíèÿò íàðîä,
ùîì â êîøåðà ñå òðóïà ìåä è âÿòúðúò çàìðå,
îñòàâàì â ìîÿ ñëúí÷åâ êðàé, ÷å òóê å ïî-äîáðå!
ÅÍÒ: Ùîì çèìà çëà ãîðà è õúëì ñêîâå ñðåä ëåäåí ïëåí,
ùîì ðóõíå ìîÿò ëåñ è íîù ïîãúëíå ìîÿ äåí,
ùîì Èçòîêúò íè ïðàòè äúæä, è óðàãàí, è ìðàê,
ùå äèðÿ òåá, ùå òå çîâà, ïðè òåá ùå äîéäà ïàê!
ÅÍÒÐÓÃÀ: Ùîì çèìà ïåñåíòà ñêîâå ñðåä ñåòíàòà òúìà,
ùîì íÿìà ïëîä, ùîì ñìÿõ è òðóä çàãëúõíàò ó äîìà,
ùå òúðñÿ òåá, ùå ÷àêàì òåá, çà äà ñå ñðåùíåì ïàê
è äâàìà äà ïîåìåì ïúò ïîä ëåäåí äúæä è ìðàê.
ÄÂÀÌÀÒÀ: È äâàìà ùå ïîåìåì ïúò - íà çàïàä âîäè òîé,
è êðàé äàëå÷åí ùå äàðè ñúðöàòà íè ñ ïîêîé.

- Òàêà çâó÷è ãîðå-äîëó - êàçà Äúðâîáðàä, êîãàòî ñâúðøè ïåñåíòà. - Åëôèòå ñà ÿ èçìèñëèëè, ðàçáèðà ñå - áåçãðèæíà, áúðçîäóìíà, äîäåòî ñå âñëóøàø, è âå÷å äîøúë êðàÿò. Ïî ìîÿòà ñêðîìíà ïðåöåíêà äîñòà õóáàâà. Íî åíòèòå îò ñâîÿ ñòðàíà áèõà ìîãëè äà êàæàò ïîâå÷êî, àêî èìàõà âðåìå! À ñåãà ùå ñòàíà äà ñè ïîäðåìíà. Âèå êúäå ùå îñòàíåòå?
-  Íèå îáèêíîâåíî ñïèì ëåãíàëè - êàçà Ìåðè. - Òóê ñìå ñè äîáðå.
-  Ñïèòå ëåãíàëè! - âúçêëèêíà Äúðâîáðàä. - Àìà äà, ðàçáèðà ñå, õì, õóì... áÿõ çàáðàâèë - òàÿ ïåñåí ìå íàñòðîè êàêòî â ñòàðèòå âðåìåíà; áåç ìàëêî äà ðåøà, ÷å ðàçãîâàðÿì ñ ìëàäè åíòè, äà, äà. Å, ìîæåòå äà çàåìåòå ëåãëîòî. Àç ùå ïîñòîÿ ïîä äúæäà. Ëåêà íîù!
Ìåðè è Ïèïèí ñå èçêàòåðèõà íà ëåãëîòî è ñå ñãóøèõà â ìåêèòå òðåâè è ïàïðàòè. Ëîæåòî áåøå ñâåæî, àðîìàòíî è òîïëî. Ñâåòëèíèòå èçãàñíàõà è ñèÿíèåòî íà äúðâåòàòà ïîìðúêíà, íî âñå îùå ìîæåõà äà ðàçëè÷àò îòâúí ïðåä ñâîäà ñòàðèÿ Äúðâîáðàä, çàñòàíàë íåïîäâèæíî ñ âäèãíàòè íàä ãëàâàòà ðúöå. ßðêèòå çâåçäè íàäíè÷àõà îò íåáåòî è îãðÿâàõà âîäíèòå ñòðóè, êîèòî ñå ñèïåõà ïî ïðúñòèòå è ãëàâàòà ìó è ëååõà, ëååõà êúì êðàêàòà ìó ñòîòèöè ñðåáúðíè êàïêè. Çàñëóøàíè â òåõíèÿ çâúí, õîáèòèòå çàñïàõà.
Êîãàòî ñå ñúáóäèõà, õëàäíèòå ñëúí÷åâè ëú÷è îãðÿâàõà ïðîñòîðíèÿ äâîð è ïîäà íà íèøàòà. Âèñîêî â íåáåòî ìîùåí èçòî÷åí âÿòúð ãîíåøå ïàðöàëèâèòå îáëàöè. Äúðâîáðàä íå ñå âèæäàøå, íî äîêàòî ñå ïëèñêàõà ñ âîäà îò áàñåéíà êðàé âõîäà, Ìåðè è Ïèïèí ãî ÷óõà êàê ñè òàíàíèêà è ïåå, èäâàéêè ïî ïúòåêàòà ìåæäó äúðâåòàòà.
- Õó, õî! Äîáðî óòðî, Ìåðè è Ïèïèí! - èçòúòíà òîé, êàòî ãè âèäÿ. - Äúëãî ñïèòå. Àç âå÷å íàïðàâèõ íåêîëêîñòîòèí êðà÷êè äíåñ. Ñåãà ùå ñè èçïèåì çàêóñêàòà è ïîòåãëÿìå êúì Åíòîñáîð. Òîé èì íàëÿ äâå ïúëíè ïàíèöè îò êàìåííà äåëâà, íî íå îò ñíîùíàòà. Âêóñúò áå äðóã - ïî-çåìåí è ïî-áîãàò, ïî-óêðåïâàù è õðàíèòåëåí, òúé äà ñå êàæå. Äîêàòî õîáèòèòå ñåäÿõà íà ðúáà íà ëåãëîòî, ïèåõà è õðóïàõà ïàð÷åíöà îò åëôè÷åñêèòå ïèòêè (íå òîëêîâà îò ãëàä, êîëêîòî çàùîòî ñìÿòàõà äúâ÷åíåòî çà çàäúëæèòåëíà ÷àñò íà âñÿêà çàêóñêà), Äúðâîáðàä ñòîåøå ïðàâ, òàíàíèêàøå ñè íà åíòè÷åñêè èëè åëôè÷åñêè, èëè íÿêàêúâ ÷óæä åçèê è ãëåäàøå êúì íåáåòî.  
- Êúäå å Åíòîñáîð? - îñìåëè ñå äà çàïèòà Ïèïèí.
- Õó, à? Åíòîñáîð? - îáúðíà ñå Äúðâîáðàä. - Òî íå å ìåñòíîñò, à ñúáðàíèå íà åíòèòå - íàïîñëåäúê ðÿäêî ãî ñâèêâàìå. Àç îáà÷å èçêîï÷èõ îò äîñòà ïðèÿòåëè îáåùàíèå, ÷å ùå äîéäàò. Ùå ñå ñðåùíåì íà îáè÷àéíîòî ìÿñòî - õîðàòà ãî íàðè÷àò Äèâîäîë. Íàìèðà ñå þæíî îòòóê. Ùå ñòèãíåì ïðåäè ïëàäíå.
Íå ñëåä äúëãî ïîòåãëèõà. Êàêòî è ïðåäíèÿ äåí, Äúðâîáðàä íîñåøå õîáèòèòå íà ðúöå. Êðàé âõîäà íà äâîðà òîé çàâè íàäÿñíî, ïðåêðà÷è ïîòîêà è ñå çàïúòè íà þã ïîêðàé ïîäíîæèÿòà íà âåëè÷åñòâåíèòå ñêàëèñòè ñêëîíîâå, îñåÿíè ñ ðåäêè äúðâåòà. Ïî-íàãîðå õîáèòèòå çúðíàõà ãîðè÷êè îò áðåçà è êàëèíà, à íàä òÿõ ñå êàòåðåõà ïî ñòðúìíèíèòå ìðà÷íè áîðîâè ãîðè. Ñêîðî Äúðâîáðàä ñå ïîîòêëîíè îò õúëìîâåòå è ïîòúíà â äúëáîêèòå äåáðè, êúäåòî äúðâåòàòà áÿõà ïî-ìîùíè, ïî-âèñîêè è ïî-ãúñòè îò âñè÷êî, êîåòî õîáèòèòå áÿõà âèæäàëè äîñåãà. Çà ìàëêî óñåòèõà ëåêèÿ çàäóõ, êîéòî áÿõà çàáåëÿçàëè ïðè ïúðâîòî ñè íàâëèçàíå âúâ Âåòðîêëèí, àëà òîâà ÷óâñòâî áúðçî îòìèíà. Äúðâîáðàä íå ðàçãîâàðÿøå ñ òÿõ. Òàíàíèêàøå ñè äúëáîêî è çàìèñëåíî, íî Ìåðè è Ïèïèí íå ñõâàùàõà äóìèòå - çâó÷åøå èì êàòî áóì, áóì, ðóìáóì, áóðàð, áóì-áóì, äàðàð-áóì-áóì, äàðàð-áóì è òúé íàòàòúê ñ íåïðåêúñíàòà ñìÿíà íà ìåëîäèÿ è ðèòúì. Îò âðåìå íà âðåìå èì ñå ñòðóâàøå, ÷å äî÷óâàò îòãîâîð, òàíàíèêàíå èëè òðúïíåù çâóê, äîëåòÿë ñÿêàø èçïîä çåìÿòà, îò êëîíèòå íàä ãëàâèòå èì èëè ìîæå áè îò äúíåðèòå íà äúðâåòàòà, íî Äúðâîáðàä íèòî ñïèðàøå, íèòî îáðúùàøå ãëàâà íàñòðàíè.
Âúðâÿõà âå÷å îòäàâíà - Ïèïèí îïèòà äà áðîè „åíòîêðà÷êèòå", íî íå óñïÿ è ñå îáúðêà íÿêúäå íà îêîëî òðè õèëÿäè, êîãàòî Äüðâîáðàä âçå äà çàáàâÿ õîä. Èçâåäíúæ ñïðÿ, îñòàâè õîáèòèòå íà çåìÿòà è êàòî íàäèãíà ðúöå êúì óñòàòà ñè, ñâè äëàíè íà øèðîêà òðúáà, ïîñëå äóõíà èëè èçâèêà ïðåç òÿõ. Ìîùíî õóóì, õîì îãëàñè ãîðèòå êàòî äúëáîê òðúáåí çîâ è ñÿêàø îòåêíà îò äúðâåòàòà. Íåéäå äàëå÷å, îò íÿêîëêî ïîñîêè äîëåòÿ ïîäîáíî õóóì, õîì, õóóì - íå åõî, à îòãîâîð.
Äúðâîáðàä ìåòíà Ìåðè è Ïèïèí íà ðàìî è ïàê çàêðà÷è, îòïðàùàéêè îò âðåìå íà âðåìå íîâ òðúáåí çîâ, è âñåêè ïúò îòãîâîðúò äîëèòàøå âñå ïî-ìîùíî è ïî-îòáëèçî. Òàêà íàé-ñåòíå ñòèãíàõà äî ïðèâèäíî íåïðîõîäèìà ñòåíà îò òúìíîçåëåíè äúðâåòà, êàêâèòî õîáèòèòå íå áÿõà âèæäàëè äîñåãà - òå ñå ðàçêëîíÿâàõà îùå îò êîðåíèòå è áÿõà ïëúòíî îêè÷åíè ñ òúìíè ëúñêàâè ëèñòà, êàòî çåëåíèêè áåç òðúíè. Ïîêðèâàõà ãè ìíîæåñòâî òâúðäè, èçïðàâåíè ñúöâåòèÿ ñ ãîëåìè è áëåñòÿùè ìàñëèíåíîçåëåíè ïúïêè.
Êàòî çàâè íàëÿâî è çàîáèêîëè òîçè ãðàìàäåí æèâ ïëåò, Äúðâîáðàä ñ íÿêîëêî ðàçêðà÷à ñòèãíà äî òåñåí âõîä. Ïðåç íåãî ìèíàâàøå óòúïêàíà ïúòåêà è èçâåäíúæ ñå ñïóñêàøå ïî äúëúã ñòðúìåí ñêëîí. Õîáèòèòå âèäÿõà, ÷å ñëèçàò â îáøèðåí äîë, êðúãúë êàòî ïàíèöà, ìíîãî øèðîê è äúëáîê, óâåí÷àí ïî ðúáà ñ âèñîêà è òúìíà âå÷íîçåëåíà îãðàäà. Äúíîòî áåøå òðåâèñòî è ãëàäêî, áåç íèêàêâè äúðâåòà îñâåí òðè ìíîãî âèñîêè è êðàñèâè áåëè áðåçè â öåíòúðà íà ïàíèöàòà. Êúì äîëà âîäåõà îùå äâå ïúòåêè - îò çàïàä è îò èçòîê.
Íÿêîëêî åíòè âå÷å áÿõà ïðèñòèãíàëè. Äðóãè ñå çàäàâàõà ïî îòñðåùíèòå ïúòåêè èëè ñëåäâàõà Äúðâîáðàä. Êîãàòî íàáëèæèõà, õîáèòèòå ñå çàãëåäàõà â òÿõ. Áÿõà î÷àêâàëè äà âèäÿò ìíîæåñòâî ñúçäàíèÿ, ïîäîáíè íà Äúðâîáðàä, êàêòî âñè÷êè õîáèòè ñè ïðèëè÷àò (ïîíå â î÷èòå íà ÷óæäåíöèòå). Ìíîãî ñå èçíåíàäàõà, êàòî âèäÿõà ñúâñåì äðóãî. Åíòèòå ñå ðàçëè÷àâàõà åäèí îò äðóã êàêòî äúðâî îò äúðâî, êàòî áðåçà è áóê, äúá è åëà. Èìàøå íÿêîëêî ïî-ñòàðè åíòè, áðàäàòè è ÷âîðåñòè êàòî ÿêè, íî äðåâíè äúðâåòà (ìàêàð íèêîé äà íå èçãëåæäàøå òúé ñòàð êàòî Äúðâîáðàä), èìàøå ñíàæíè è çäðàâè åíòè ñ èçòî÷åíè ðúöå è íîçå, ñ ãëàäêà êîæà êàòî ãîðñêè äúðâåòà â ïúðâà ìëàäîñò, àëà íÿìàøå ìàëêè åíòè, íÿìàøå ôèäàíêè. Ñðåä øèðîêîòî òðåâèñòî äúíî íà äîëà âå÷å ñòîÿõà îêîëî äâå äóçèíè, à îùå ìíîãî ñå çàäàâàõà îòâúí.
Îòíà÷àëî Ìåðè è Ïèïèí áÿõà ïîðàçåíè ãëàâíî îò ðàçíîîáðàçèåòî, êîåòî âèæäàõà - ìíîãîòî ôîðìè, öâåòîâå, ðàçëèêèòå â îáõâàò è ðúñò, â äúëæèíàòà íà ðúöå è íîçå, â áðîÿ íà ïðúñòèòå ïî òÿõ (âñè÷êè âúçìîæíè ÷èñëà îò òðè äî äåâåò). Íåêîëöèíà èçãëåæäàõà ïî-áëèçêè èëè ïî-äàëå÷íè ðîäíèíè íà Äúðâîáðàä è íàïîìíÿõà áóêîâè èëè äúáîâè äúðâåòà. Íî èìàøå è äðóãè ïîðîäè. Íÿêîè ïðèëè÷àõà íà êåñòåíè - åíòè ñ êàôÿâà êîæà, ãðàìàäíè ðúöå ñ êðèâè ïðúñòè è êúñè äåáåëè êðàêà. Äðóãè íàïîìíÿõà ÿñåí - âèñîêè, ñòðîéíè ñèâè åíòè ñ ìíîãî ïðúñòè ïî ðúöåòå è äúëãè íîçå; òðåòè ïðèëè÷àõà íà åëè (íàé-âèñîêèòå åíòè), à èìàøå è êàòî áðåçè, êàòî êàëèíè, êàòî ëèïè. Íî êîãàòî âñè÷êè åíòè ñå ñúáðàõà îêîëî Äúðâîáðàä, ñâåæäàéêè ëåêî ãëàâè, ìúðìîðåéêè ñ áàâíèòå ñè íàïåâíè ãëàñîâå è ãëåäàéêè äúëãî è âíèìàòåëíî êúì ÷óæäåíöèòå, òîãàâà õîáèòèòå ðàçáðàõà, ÷å òå âñè÷êè ñà îò åäèí ðîä è èìàò åäíàêâè î÷è - íå òúé ñòàðè è äúëáîêè êàòî íà Äúðâîáðàä, íî ñ åäíàêúâ áàâåí, òúðïåëèâ, çàìèñëåí èçðàç è åäíàêâè çåëåíè îòáëÿñúöè.
Âåäíàãà ùîì öÿëàòà êîìïàíèÿ ñå ñúáðà è çàñòàíà â øèðîê êðúã îêîëî Äúðâîáðàä, çàïî÷íà ñòðàíåí è íåðàçáèðàåì ðàçãîâîð. Åíòèòå áàâíî çàìúðìîðèõà; èçïúðâîì ñå ïðèñúåäèíè åäèí, ïîñëå äðóã, äîêàòî çàïÿõà âñè÷êè çàåäíî â ïðîòÿæåí, òó èçâèñåí, òó íèçõîäÿù ðèòúì; ïîíÿêîãà òîé ñå çàñèëâàøå îò åäíàòà ñòðàíà íà êðúãà, ñåòíå çàìèðàøå, çà äà ïðîãúðìè ñ ìîùåí òúòåí îò äðóãàòà. Ìàêàð ÷å íå ìîæåøå íèòî äà äîëîâè, íèòî äà ðàçáåðå äóìèòå - ñàìî ïðåäïîëàãàøå, ÷å ñà íà åíòè÷åñêè åçèê, - Ïèïèí îòíà÷àëî ðåøè, ÷å çâóêúò å ìíîãî ïðèÿòåí çà ñëóøàíå, íî âíèìàíèåòî ìó ïîñòåïåííî ñå îòêëîíè. Ñëåä êàòî ìèíà äúëãî âðåìå (à ïåñåíòà íÿìàøå íèêàêâî íàìåðåíèå äà ñâúðøâà), òîé âçå äà ñå ïèòà, ùîì êàòî åíòè÷åñêèÿò åçèê å òîëêîâà „íåïðèáúðçàí", äàëè ñà óñïåëè äà ñè êàæàò âå÷å Äîáðî óòðî, à àêî Äúðâîáðàä å ðåøèë äà ïðàâè ïðîâåðêà, êîëêî ëè äíè ùå ìó òðÿáâàò, çà äà èçïåå èìåíàòà íà âñè÷êè. „Èíòåðåñíî, êàê ëè å íà åíòè÷åñêè åçèê äà è íå? - ïîìèñëè ñè òîé è ñå ïðîçÿ. Äúðâîáðàä íåçàáàâíî óñåòè òîâà.
- Õì, õà, õåé, äðàãè ìè Ïèïèí! - êàçà òîé è âñè÷êè îñòàíàëè åíòè ïðåêúñíàõà ïåñåíòà. - Áÿõ çàáðàâèë, ÷å ñòå ïðèïðÿí íàðîä, ïúê è, òúé èëè èíà÷å, å óìîðèòåëíî äà ñëóøàòå ðå÷, êîÿòî íå ðàçáèðàòå. Ñåãà ìîæå äà ñëåçåòå. Ñúîáùèõ èìåíàòà âè íà öåëèÿ Åíòîñáîð, âñè÷êè âè âèäÿõà, ñúãëàñèõà ñå, ÷å íå ñòå îðêè è ÷å òðÿáâà äà âìúêíåì íîâ ðåä â ñòàðèòå ñïèñúöè. Çàñåãà ñìå ñàìî äîòóê, íî çà Åíòîñáîð è òîâà å íàáúðçî ïðåòóïàíà ðàáîòà. Àêî èñêàòå, ìîæåòå äà ñå ïîðàçõîäèòå èç äîëà. Çà îñâåæàâàíå ùå îòêðèåòå áèñòúð èçâîð åé òàì, íà ñåâåðíèÿ ñêëîí. Íèå èìàìå äà ñè êàæåì îùå íÿêîÿ ïðèêàçêà, ïðåäè Åíòîñáîðúò äà ïî÷íå íàèñòèíà. Ïîñëå ùå äîéäà äà âè âèäÿ è äà âè êàæà êàê âúðâÿò íåùàòà.
Òîé îñòàâè õîáèòèòå íà çåìÿòà. Ïðåäè äà ñå îòäàëå÷àò, òå ñå ïîêëîíèõà íèñêî. Ïîäîáíà àêðîáàòèêà, èçãëåæäà, ðàçâåñåëè åíòèòå èçâúíðåäíî ìíîãî, àêî ñå ñúäè ïî òîíà íà ìúðìîðåíåòî è ïðîáëÿñúöèòå â î÷èòå èì, íî ñêîðî òå ñå âúðíàõà êúì îáñúæäàíàòà òåìà. Ìåðè è Ïèïèí ñå èçêà÷èõà ïî çàïàäíàòà ïúòåêà è íàäíèêíàõà ïðåç îòâîðà â æèâèÿ ïëåò. Îò ðúáà íà íèçèíàòà çàïî÷âàõà äúëãè, ãîðèñòè ñêëîíîâå, à îòâúä òÿõ, íàä áîðîâåòå íà íàé-äàëå÷íèÿ õðåáåò, ñå èçäèãàøå âúâ âèñèíèòå îñòúð è áÿë ïëàíèíñêè âðúõ. Îòëÿâî, íà þã, ãîðàòà ñå ñïóñêàøå è ÷åçíåøå â ñèâàòà äàëå÷èíà. Íåéäå òàì ìúæäóêàøå áëåäà çåëåíèíà è Ìåðè ïðåäïîëîæè, ÷å òîâà ñà ðàâíèíèòå íà Ðîõàí.
- Ïèòàì ñå, êúäå ëè å Èñåíãàðä? - êàçà Ïèïèí.
- Íå çíàì òî÷íî êúäå ñå íàìèðàìå - îòâúðíà Ìåðè, - íî îíçè âðúõ íàâÿðíî å Ìåòåäðàñ, à äîêîëêîòî ñè ñïîìíÿì, ïðúñòåíúò íà Èñåíãàðä ëåæè ñðåä íåùî êàòî ðàçêëîíåíèå èëè äúëáîê ïðîëîì â êðàÿ íà ïëàíèíèòå. Âåðîÿòíî å îòòàòúê òîçè ãðàìàäåí õðåáåò. Òàì ãîðå, âëÿâî îò âúðõà, êàòî ÷å ñå íàäèãà ïóøåê èëè ìúãëà, íå òè ëè ñå ñòðóâà?
- Êàê èçãëåæäà Èñåíãàðä? Ïèòàì ñå äàëè åíòèòå èçîáùî ìîãàò äà ìó ñòîðÿò íåùî.
- È àç ñå ïèòàì. Èñåíãàðä å êàòî ïðúñòåí îò ñêàëè èëè õúëìîâå, ìèñëÿ, ñ ïðîñòîðíà ðàâíèíà îòâúòðå è êàìåííà êîëîíà ïî ñðåäàòà, íàðå÷åíà Îðòàíê. Íà íåÿ å êóëàòà íà Ñàðóìàí. Â îêîëíàòà ñòåíà å ïðîáèòà ïîðòà, ìîæå áè íå ñàìî åäíà, è ìè ñå ñòðóâà, ÷å ïðåç íåÿ ìèíàâà ðåêè÷êà; òÿ ñå ñïóñêà îò ïëàíèíèòå è ïðåñè÷à Ðîõàíñêèÿ ïðîëîì. ×èíè ìè ñå, ÷å òîâà ìÿñòî ùå å êîñòåëèâ îðåõ çà åíòèòå. Íî òèÿ åíòè ìè âäúõâàò íÿêàêâî ñòðàííî ÷óâñòâî - íÿêàê íå ìè ñå âÿðâà äà ñà ÷àê òîëêîâà áåçîáèäíè è... äà ðå÷åì, çàáàâíè, êîëêîòî èçãëåæäàò. Íà âèä ñà áàâíè, ÷óäàòè è òúðïåëèâè, ïî÷òè ïå÷àëíè; è âñå ïàê âÿðâàì, ÷å ìîãàò è äà ñå ÿäîñàò. À ñëó÷è ëè ñå òîâà, áèõ ïðåäïî÷åë äà íå èì èçëèçàì íàñðåùà.
- Äà! - êàçà Ïèïèí. - Ðàçáèðàì òå. Òîâà ìîæå äà å êàòî ðàçëèêàòà ìåæäó ïîëåãíàëà, çàìèñëåíî ïðåæèâÿùà ñòàðà êðàâà è âðúõëèòàù áèê; ïðîìÿíàòà ìîæå äà ñòàíå èçâåäíúæ. ×óäÿ ñå äàëè Äúðâîáðàä ùå ãè ðàçäðàçíè. Ñèãóðåí ñúì, ÷å ñå êàíè äà îïèòà. Íî òå íå îáè÷àò äà ñå ÿäîñâàò. Äúðâîáðàä ñå ÿäîñà ñíîùè è ïîñëå ïàê òóðè ñóðäèíêàòà.
Õîáèòèòå ñå îáúðíàõà. Åíòèòå âñå òúé íàäèãàõà è ñíèøàâàõà ãëàñîâå, óâëå÷åíè â ñúâåùàíèåòî. Ñëúíöåòî ñå áå èçêà÷èëî ïî íåáîñâîäà è íàäíè÷àøå íàä âèñîêàòà îãðàäà, ñèÿåøå ïî âúðõàðèòå íà áðåçèòå è îãðÿâàøå ñåâåðíèÿ êðàé íà äîëà ñ õëàäíà æúëòà ñâåòëèíà. Òàì õîáèòèòå çàáåëÿçàõà äà ïðîáëÿñâà èçâîð÷å. Çàêðà÷èõà ïî ðúáà íà îãðîìíàòà ïàíèöà, äîñàìè âå÷íîçåëåíèòå äúðâåòà - êîëêî ïðèÿòíî áå îòíîâî äà óñåòÿò ïîä íîçåòå ñè ïðîõëàäíà òðåâà, áåç äà áúðçàò çàíèêúäå, - è ñëÿçîõà êúì áëèêàùàòà âîäà. Îòïèõà îò ÷èñòàòà, ïðîíèçâàùî ñòóäåíà âëàãà, ïîñëå ñåäíàõà íà åäèí îáðàñúë ñ ìúõ êàìúê è ñå çàãëåäàõà êàê ñëúí÷åâè ïåòíà èãðàÿò ïî òðåâàòà è ñåíêèòå íà ïðåëèòàùèòå îáëàöè ìèíàâàò ïî äúíîòî íà äîëà. Åíòèòå ïðîäúëæàâàõà äà ìúðìîðÿò. Ìíîãî ñòðàííî è äàëå÷íî èçãëåæäàøå òîâà ìÿñòî, òî áå èçâúí òåõíèÿ ñâÿò, äàëå÷ îò âñè÷êî, êîåòî èì ñå áå ñëó÷âàëî. Îáõâàíà ãè íåïîíîñèì êîïíåæ äà âèäÿò è ÷óÿò äðóãàðèòå ñè, îñîáåíî Ôðîäî, Ñàì è Áúðçîõîä.
Íàé-ñåòíå ãëàñîâåòå íà åíòèòå çàòèõíàõà, õîáèòèòå ïîãëåäíàõà íàäîëó è âèäÿõà, ÷å êúì òÿõ ñå çàäàâà Äúðâîáðàä, ïðèäðóæåí îò îùå åäèí åíò.
- Õì, õóì, åòî ìå ïàê - êàçà Äúðâîáðàä. - Èçìîðèõòå ëè ñå, òðàåòå ëè âå÷å, õìì, à? Å, áîÿ ñå, ÷å ùå òðÿáâà îùå äà ïîòðàåòå. Ïðèêëþ÷èõìå ñ ïúðâàòà ÷àñò, íî òåïúðâà ùå îáÿñíÿâàì êàê ñòîÿò íåùàòà íà îíèÿ, êîèòî æèâåÿò äàëå÷å îò Èñåíãàðä, è íà îíèÿ, ñ êîèòî íå ìîæàõ äà ñå âèäÿ ïðåäè Ñáîðà, à ïîñëå ùå òðÿáâà äà ðåøèì êàêâî äà ïðàâèì. Îáà÷å çà åíòèòå ðåøåíèåòî íå îòíåìà òîëêîâà ìíîãî âðåìå, êîëêîòî èçðåæäàíåòî íà âñè÷êè ôàêòè è ñúáèòèÿ, êîèòî òðÿáâà äà ñè èçÿñíÿò. Êàêòî è äà å, íÿìà äà îòðè÷àì, ÷å îùå äúëãî íÿìà äà ìðúäíåì îòòóê - íèùî ÷óäíî äà ïîñòîèì äåí-äâà. Çàòîâà âè äîâåäîõ ñúáåñåäíèê. Òîé æèâåå íàáëèçî. Åëôè÷åñêîòî ìó èìå å Áðåãàëàä. Òîé êàçâà, ÷å âå÷å å ðåøèë è íÿìà íóæäà äà ñòîè íà Ñáîðà. Õì, õì, îò âñè÷êè òîé å íàé-áëèçêî äî îíîâà, êîåòî ìîæåì äà íàðå÷åì ïðèïðÿí åíò. Ñèãóðíî äîáðå ùå ñå ïîãàæäàòå ñ íåãî. Äîâèæäàíå! Äúðâîáðàä èì îáúðíà ãðúá è ñå îòäàëå÷è. Áðåãàëàä ïîñòîÿ, ïðîó÷âàéêè çàäúëáî÷åíî õîáèòèòå; òå ïúê ãî ãëåäàõà è ñå ÷óäåõà êîãà ëè ùå ïðîÿâè íÿêàêúâ ïðèçíàê íà „ïðèïðÿíîñò". Òîé áåøå âèñîê è èçãëåæäàøå åäèí îò íàé-ìëàäèòå åíòè; ãëàäêà ëúñêàâà êîæà ïîêðèâàøå ðúöåòå è íîçåòå ìó, óñòíèòå ìó áÿõà ÿðêî÷åðâåíè, à êîñàòà ìó ñèâîçåëåíà. Ìîæåøå äà ñå ïðåãúâà è ëþøêà êàòî ñòðîéíî äúðâî ïîä íàïîðà íà âåòðîâåòå. Íàé-ïîñëå òîé çàãîâîðè è ãëàñúò ìó, ìàêàð è çâó÷åí, áåøå ïî-âèñîê è ïî-ÿñåí îò òîçè íà Äúðâîáðàä.
- Õà, õìì, ïðèÿòåëè, õàéäå äà ñå ïîðàçõîäèì! Àç ñúì Áðåãàëàä, íà âàøèÿ åçèê òîâà çíà÷è Áúðçîëú÷. Ïðÿêîð, ðàçáèðà ñå. Íàðè÷àò ìå òàêà, îòêàêòî êàçàõ äà íà åäèí âúçðàñòåí åíò, ïðåäè äà áå äîâúðøèë âúïðîñà ñè. Îñâåí òîâà ïèÿ áúðçî è èçëèçàì îò ðåêàòà, äîêàòî íÿêîè îùå ñè òîïÿò áðàäèòå. Åëàòå ñ ìåí! Òîé ïðîòåãíà íàäîëó èçÿùíèòå ñè ðúöå è ïîäàäå íà õîáèòèòå ïî åäíà äúëãîïðúñòíà äëàí. È òðèìàòà ïðåêàðàõà öåëèÿ äåí â ðàçõîäêè èç ãîðàòà, â ïåñíè è ñìÿõ, çàùîòî Áúðçîëú÷ ñå ñìååøå ÷åñòî. Ñìååøå ñå, ùîì ñëúíöåòî ñå ïîêàæåøå èççàä îáëàê, ñìååøå ñå, ùîì ñðåùíåõà ïîòîê èëè èçâîð - òîãàâà ñå ïðèâåæäàøå äà íàïëèñêà íîçåòå è ãëàâàòà ñè; ïîíÿêîãà ñå ñìååøå íà çâóê èëè øåïîò, äîëåòÿë îòêúì äúðâåòàòà. À âèäåøå ëè êàëèíà, ñïèðàøå çà ìàëêî ñ ïðîòåãíàòè ðúöå, ïååøå è ñå ëþøêàøå â òàêò ñ ïåñåíòà. Ïðèâå÷åð òîé ãè îòâåäå â ñâîÿ åíòè÷åñêè äîì - íèùî îñîáåíî, ïðîñòî îáðàñúë ñ ìúõ êàìúê, ïîëîæåí ñðåä òðåâàòà â ïîäíîæèåòî íà çåëåí ðèä. Íàîêîëî â êðúã ðàñòÿõà êàëèíè è èìàøå âîäà (êàêòî âúâ âñåêè åíòè÷åñêè äîì) - îò ñòðúìíèÿ ñêëîí áëèêàøå èçâîð. Òðèìàòà ñè ïîáúáðèõà, äîêàòî íàä ãîðàòà ïàäàøå ìðàê. Íàáëèçî âñå òúé çâó÷àõà ãëàñîâåòå íà Åíòîñáîðà, àëà ñåãà òå èçãëåæäàõà ïî-äúëáîêè è íå òúé ñïîêîéíè, ñåãèç-òîãèç íå÷èé ìîùåí ãëàñ ñå íàäèãàøå ñ âèñîêà, óñòðåìíà ìåëîäèÿ è îñòàíàëèòå çàìèðàõà. Íî Áðåãàëàä, çàñòàíàë êðàé õîáèòèòå, ãîâîðåøå íà ñîáñòâåíèÿ èì åçèê êðîòêî, ïî÷òè øåïíåøêîì, è òå óçíàõà, ÷å òîé å îò ðîäà íà Òâúðäîêîð è ÷å ðîäíèÿò ìó êðàé å áèë îïóñòîøåí. Òîâà èì ñå ñòîðè íàïúëíî äîñòàòú÷íî îáÿñíåíèå çà íåãîâàòà „ïðèáúðçàíîñò", ïîíå ùî ñå îòíàñÿ äî îðêèòå.
- Â ìîÿ äîì èìàøå êàëèíè - ñ ìåêà ïå÷àë èçðå÷å Áðåãàëàä, - êàëèíè, ïóñíàëè êîðåíè, êîãàòî áÿõ îùå ìàëêî åíò÷å - ïðåäè ìíîãî, ìíîãî ãîäèíè, â òèõ è ñïîêîåí ñâÿò. Åíòèòå áÿõà ïîñàäèëè íàé-ñòàðèòå îò òÿõ, çàùîòî èñêàõà äà çàðàäâàò åíòðóãèòå, àëà òå ãè ïîãëåæäàõà ñ óñìèâêà è îòâðúùàõà, ÷å çíàÿò êúäå öâåòúò å ïî-áÿë è ïëîäúò ïî-áîãàò. È âñå ïàê îò öÿëàòà òàçè ïîðîäà, ðîäà íà Ðîçàòà, íÿìà çà ìåí ïî-ïðåêðàñíè äúðâåòà. Òå ðàñòÿõà è ðàñòÿõà, äîêàòî ñåíêèòå èì ñå ïðåâúðíàõà â çåëåíè äâîðöè, à ÷åðâåíèòå ãðîçäîâå íàåñåí áÿõà ïðåêðàñåí è ÷óäåí òîâàð. Ïòè÷è ÿòà ñå ñáèðàõà òàì. Àç îáè÷àì ïåðíàòèòå, äîðè êîãàòî áúáðÿò áåçñïèð, à è êàëèíèòå íå æàëåõà èçîáèëèåòî ñè. Íî ïòèöèòå ñòàíàõà âðàæäåáíè è àë÷íè, òå êúñàõà âåéêèòå è ñúáàðÿõà ïëîäà, áåç äà ãî êúëâàò. Ïîñëå äîéäîõà îðêè ñ áðàäâè è îòñÿêîõà ìîèòå äúðâåòà. Äîòè÷àõ, çîâàõ ãè ñ äúëãèòå èì èìåíà, àëà òå íå ïîòðåïâàõà, íå ÷óâàõà è íå îòâðúùàõà - ëåæàõà ìúðòâè.

Î, Îðîôàðíå, Ëàñåìèñòà, Êàðíèìèðèå!
Êàëèíî, òè! Î, êàê áëåñòè â êîñèòå òè öâåòúò!
Êàëèíî, àõ! Ïî òåá âèäÿõ êàê ãðåå ÷èñò äåíÿò:
ñòâîë ìåê è ñèâ, ëèñò ëåê è æèâ íàøåïâàõà ñëîâà,
òîâàð ñâåùåí, çëàòî÷åðâåí ïî òâîÿòà ãëàâà!
Î, ñêðúáåí äåí, ëåæèø ïðåä ìåí è âåõíåø â çíîé è ïåê
è ñòåíà àç, íî òâîÿò ãëàñ çàòèõíàë å íàâåê.
Î, Îðîôàðíå, Ëàñåìèñòà, Êàðíèìèðèå!

Õîáèòèòå çàñïàõà, óíåñåíè â òèõàòà ïåñåí íà Áðåãàëàä, êîÿòî ñÿêàø îïëàêâàøå íà ðàçëè÷íè åçèöè ãèáåëòà íà ëþáèìèòå ìó äúðâåòà.
Ñ íåãî ïðåêàðàõà è ñëåäâàùèÿ äåí, íî íå ñå îòäàëå÷àâàõà ìíîãî îò äîìà ìó. Íàé-÷åñòî ñåäÿõà ìúë÷àëèâî íà çàâåò ïîä ðèäà, çàùîòî âÿòúðúò áå çàñòóäÿë, à îáëàöèòå ñå ñúáèðàõà è òúìíååõà, ñëúíöåòî ïî÷òè íå ñå ïîêàçâàøå, à â äàëå÷èíàòà âñå òúé ñå íàäèãàõà è çàòèõâàõà ãëàñîâåòå íà Åíòîñáîðà - òó ãðúìêè è ìîùíè, òó íèñêè è ïå÷àëíè, òó áúðçè, òó áàâíè è òúðæåñòâåíè êàòî ïàíèõèäà. Íàñòúïè âòîðà íîù, à åíòèòå ïðîäúëæàâàõà ñúâåùàíèåòî ïîä óñòðåìíî ëåòÿùè îáëàöè è êîëåáëèâî òðåïêàùè çâåçäè.
Äîéäå çîðàòà íà òðåòèÿ äåí - íàâúñåí è âåòðîâèò. Ïî èçãðåâ-ñëúíöå ãëàñîâåòå íà åíòèòå ñå èçâèñèõà â ìîùíà ãúë÷àâà è îòíîâî çàìðÿõà. Óòðîòî íàïðåäíà, âÿòúðúò çàòèõíà è âúçäóõúò íàòåæà îò î÷àêâàíå. Õîáèòèòå çàáåëÿçàõà, ÷å ñåãà Áðåãàëàä ñëóøà íàïðåãíàòî, ìàêàð ÷å çà òÿõ çâóêúò, äîëèòàù îò Ñáîðà äî óêðèòèåòî íà åíòè÷åñêèÿ äîì, áå åäâà äîëîâèì.
Îòìèíà ïëàäíå è ñëúíöåòî, êëîíÿùî íà çàïàä êúì ïëàíèíèòå, ïðîâðÿ äúëãè æúëòè ëú÷è ïðåç ïðîëóêèòå íà îáëàöèòå. Âíåçàïíî õîáèòèòå óñåòèõà, ÷å âñè÷êî òúíå â ïîêîé; öÿëàòà ãîðà ñå âñëóøâàøå ìúë÷àëèâî. Êàêâî çíà÷åøå òîâà? Áðåãàëàä ñòîåøå èçïúíàò è íàïðåãíàò è ñå îãëåæäàøå íà ñåâåð êúì Äèâîäîë.
È ñåòíå ñ ãðîõîò äîëåòÿ êúíòÿù è ìîùåí ðåâ: ðà-õóóì-ðàõ! Äúðâåòà ñå ëþøêàõà è ïðåâèâàõà êàòî óäàðåíè îò âèõúð. Îòíîâî íàñòúïè òèøèíà è ïîñëå ñå ðàçíåñå ìàðøîâà ìåëîäèÿ êàòî îò òúðæåñòâåíè áàðàáàíè, à íàä òúòíåùèòå óäàðè ìîùíî è âèñîêî çàïÿõà íåóäúðæèìè ãëàñîâå.

Íà ùóðì, íà ùóðì, ñúñ ãðúì è øóì -òà-ðóíäà ðóíäà ðóíäà ðóì!

Åíòèòå èäåõà -âñå ïî-áëèçêî è âñå ïî-ìîùíî ñå èçäèãàõà ãëàñîâåòå èì.

Íà ùóðì ñúñ áàðàáàí è øóì -òà-ðóíà ðóíà ðóíà ðóì!

Áðåãàëàä âçå õîáèòèòå íà ðúöå è ñ øèðîêè êðà÷êè íàïóñíà äîìà.
Ñëåä ìàëêî âèäÿõà êàê íàáëèæàâà ìàðøîâàòà êîëîíà: ñ îãðîìíè êðà÷êè åíòèòå ïðèèæäàõà ïî íàíàäîëíèùåòî. Íà÷åëî áåøå Äúðâîáðàä, ïîäèð íåãî, äâàìà ïî äâàìà, ñòúïâàõà â êðàê ïåòäåñåòèíà ïîñëåäîâàòåëè è îòìåðâàõà òàêòà, óäðÿéêè ñ þìðóöè ïî äúíåðèòå ñè. Îò ïî-áëèçêî âèæäàõà è ïëàìíàëèòå â î÷èòå èì èñêðè.
- Õóóì, õîì! Åòî ÷å èäåì ñ ãðúì, åòî ÷å èäåì íàé-ñåòíå! - ïîäâèêíà Äúðâîáðàä, ùîì çàáåëÿçà Áðåãàëàä è õîáèòèòå. - Åëàòå ñúñ Ñáîðà! Ïîòåãëÿìå. Ïîòåãëÿìå êúì Èñåíãàðä!
- Êúì Èñåíãàðä! - èçðåâàõà åíòèòå â åäèí ãëàñ.
- Êúì Èñåíãàðä!

Êúì Èñåíãàðä! Òà áèë ìàêàð îò êàìúê ñòàð è ñ êðåïúê çèä,
òà áèë ìàêàð íà Èñåíãàðä ãðàäúò ïî-ÿê è îò ãðàíèò,
âúðâèì, âúðâèì, âúðâèì íà ðàò äà ñðóòèì êàìåííèÿ ãðàä;
÷å ëèñò è ñòâîë å ãíÿâ ïðîáîë, ñúðöà êèïÿò - âúðâèì íà ðàò!
Êúì âðàã áåç óì, ïî ïðàøåí äðóì, ñðåä ãðúì è øóì, íà ùóðì,
íà ùóðì!
Êúì Èñåíãàðä ñúñ ãíÿâ íà ùóðì!
Ñúñ ãíÿâ íà ùóðì, ñúñ ãíÿâ íà ùóðì!

Òúé ïååõà òå è ìàðøèðóâàõà íà þã.
Áðåãàëàä ñ áëåñíàëè î÷è çàñòàíà íà÷åëî íà êîëîíàòà äî Äúðâîáðàä. Ñòàðèÿò åíò îòíîâî ïîå õîáèòèòå, ïîëîæè ãè íà ðàìî è òå ñ òóïêàùè ñúðöà, ñ âèðíàòè ãëàâè ãîðäî ñå ïîíåñîõà ïðåä ïååùèÿ îòðÿä. Ìàêàð ÷å áÿõà î÷àêâàëè â êðàÿ íà êðàèùàòà íåùî äà ñå ñëó÷è, íàñòúïèëàòà ó åíòèòå ïðîìÿíà ãè èçóìè. Ñåãà òÿ èçãëåæäàøå âíåçàïíà êàòî âðúõëèòàíå íà ïîðîé, êîéòî äúëãî å áèë óäúðæàí îò áåíò. 
- Îáùî âçåòî, åíòèòå áúðçè÷êî âçåõà ðåøåíèå, íàëè? - îñìåëè ñå äà ïîäõâúðëè Ïèïèí ñëåä âðåìå, êîãàòî ïåñåíòà áå ïðåêúñíàëà çà ìàëêî è ñå ÷óâàøå ñàìî òúòåíúò íà ðúöå è íîçå.
- Áúðçè÷êî? - ïîâòîðè Äúðâîáðàä. - Õóóì! Äà, òúé ñè å. Ïî-áúðçî, îòêîëêîòî î÷àêâàõ. Ïðàâî äà ñè êàæà, îò ìíîãî âåêîâå íàñàì íå ñúì ãè âèæäàë òúé ÿäîñàíè. Íèå, åíòèòå, íå îáè÷àìå äà íè ÿäîñâàò; íèêîãà íå ñå ÿäîñâàìå, äîäåòî íå ñòàíå ÿñíî, ÷å å íàñòúïèëà âåëèêà çàïëàõà çà íàøèòå äúðâåòà è çà æèâîòà íè. Â òàÿ ãîðà ïîäîáíî íåùî íå ñå å ñëó÷âàëî îò âðåìåòî íà âîéíèòå ìåæäó Ñàóðîí è Ìîðñêèòå õîðà. Íå äðóãî íè ðàçãíåâè òîëêîç, à ÷åðíîòî äåëî íà îðêèòå, áåçñìèñëåíàòà ñå÷ - ðàðóì,- ëèøåíà äîðè îò ôàëøèâèÿ ïðåòåêñò, ÷å òðÿáâà äà ïîäêëàæäàò îãíüîâåòå; ïúê è âåðîëîìñòâîòî íà ñúñåäà, êîéòî áå äëúæåí äà íè ïîìàãà. Âúëøåáíèöèòå áè òðÿáâàëî äà çíàÿò òèÿ íåùà - è òå íàèñòèíà ãè çíàÿò. Íèòî â åíòè÷åñêèÿ, íèòî â åëôè÷åñêèÿ èëè ÷îâåøêèÿ åçèê ñå íàìèðà äîñòàòú÷íî çëî ïðîêëÿòèå çà ïîäîáíà èçìÿíà. Äîëó Ñàðóìàí!
- Íàèñòèíà ëè ùå ñðóòèòå Èñåíãàðä? - çàïèòà Ìåðè.
- Õî, õì, àìè çíàåòå ëè, ìîæå è äà ãî ñòîðèì! Ñèãóðíî íå âè å èçâåñòíî êîëêî ñìå ñèëíè. ×óâàëè ñòå çà òðîëîâåòå ìîæå áè? Ñòðàøíà ìîù èìàò òå. Íî òðîëîâåòå ñà ñàìî èìèòàöèÿ, ãðîçíî ïîäîáèå íà åíòèòå, ñúçäàäåíî îò Âðàãà ñðåä Âåëèêèÿ ìðàê, êàêòî è îðêèòå ñà êîïèå íà åëôèòå. Íèå ñìå ïî-ñèëíè îò òðîëîâåòå. Èçñå÷åíè ñìå îò êîñòèòå íà ñàìàòà çåìÿ. Ìîæåì äà öåïèì ñêàëèòå, êàêòî ãî ïðàâÿò äúðâåñíèòå êîðåíè, ñàìî ÷å ïî-áúðçî, ìíîãî ïî-áúðçî, ñòèãà äà ñå ðàçáóíè äóõúò íè! Àêî íå íè ïîñåêàò, àêî íå íè ïîðàçè îãúí èëè ìàãèÿ, ìîæåì äà ïðåâúðíåì Èñåíãàðä â êóï îòëîìêè, äà ñòðèåì ñòåíèòå ìó íà ïðàõ.
- Íî Ñàðóìàí ùå îïèòà äà âè ñïðå, íàëè?
- Õì, å, äà, òàêà ñè å. Íå ñúì çàáðàâèë òîâà. Äàæå äîñòà ñè ìèñëèõ òúêìî ïî òîÿ âúïðîñ. Íî, âèæäàòå ëè, ìíîçèíà åíòè ñà ïî-ìëàäè îò ìåí, è òî ñ íå åäíî äúðâåñíî ïîêîëåíèå. Ñåãà ñà ÿäîñàíè è ìèñëÿò ñàìî çà åäíî - äà ñðóòÿò Èñåíãàðä. Íî íå ñëåä äúëãî ïàê ùå ñå ïîçàìèñëÿò, ùå ïîîõëàäíåÿò, êàòî äîéäå âðåìå çà âå÷åðíîòî ïèòèå. Åõ, êàê ùå îæàäíååì! À ñåãà íåêà ñè ìàðøèðóâàò è ïåÿò! Ìíîãî ïúò íè ÷àêà, ùå èìà âðåìå çà ðàçìèñúë. È òîâà íå å ìàëêî, ÷å çàïî÷íàõìå.
Îùå äúëãî Äúðâîáðàä ìàðøèðóâà è ïÿ ñ îñòàíàëèòå. Íî ñëåä âðåìå ãëàñúò ìó ñïàäíà äî øåïîò è íàêðàÿ çàòèõíà. Ïèïèí çàáåëÿçà, ÷å ñòàðîòî ìó ÷åëî å âúçëåñòî è ñáðú÷êàíî. Íàé-ïîñëå òîé âäèãíà ãëàâà è Ïèïèí çúðíà â î÷èòå ìó ïå÷àëåí âçîð, ïå÷àëåí, àëà íå è íåùàñòåí. Â òÿõ ãðååøå ñâåòëèíà, ñÿêàø çåëåíèÿò ïëàìúê áå ïîòúíàë îùå ïî-äúëáîêî â ìðà÷íèòå êëàäåíöè íà ìèñëèòå ìó.
- Ðàçáèðà ñå, ìíîãî å âåðîÿòíî, ïðèÿòåëè - áàâíî èçðå÷å òîé, - ìíîãî å âåðîÿòíî äà âúðâèì êúì ñâîÿòà ãèáåë - ïîñëåäíèÿ ùóðì íà ïîñëåäíèòå åíòè. Íî àêî ñè ñòîèì ó äîìà ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå, âñå åäíî, ãèáåëòà ùå íè îòêðèå ðàíî èëè êúñíî. Òàçè ìèñúë çðååøå â ñúðöàòà íè è çàòîâà ìàðøèðóâàìå ñåãà. Íå áåøå áúðçî ðåøåíèåòî. Ñåãà ïîíå ñåòíèÿò ìàðø íà åíòèòå ìîæå äà å äîñòîåí çà ïåñåí. Àé - âúçäúõíà òîé, - ìîæå ïúê è äà ïîìîãíåì íà äðóãèòå íàðîäè, ïðåäè äà ñè îòèäåì. È âñå ïàê êàê áèõ èñêàë äà âèäÿ, ÷å ñå ñáúäâàò ïåñíèòå çà åíòðóãèòå. Ñúðöåòî ìè êîïíåå ïàê äà âèäÿ Ôèìáðåòèë. Íî òúé å, ïðèÿòåëè, ïåñíèòå ñà êàòî äúðâåòàòà - ðàæäàò ïëîä ñàìî êîãàòî èì äîéäå âðåìåòî, à ïîíÿêîãà èçñúõâàò ïðåæäåâðåìåííî.
Åíòèòå ïðîäúëæàâàõà íàïðåä ñ øèðîêà êðà÷êà. Áÿõà ñå ñïóñíàëè â äúëãà íèçèíà, âîäåùà íà þã, ñåãà âçåõà äà ñå èçêà÷âàò íàãîðå è âñå íàãîðå, êúì âèñîêèÿ çàïàäåí õðåáåò. Ãîðèòå îñòàíàõà íàçàä è òå ïðåìèíàõà ñðåä ñãóøåíè òóê-òàì ãðóïè áðåçè÷êè, ñåòíå èçëÿçîõà íà ãîëèòå ñêëîíîâå, êúäåòî íàðÿäêî ðàñòÿõà èçòî÷åíè áîðîâå. Îòïðåä ñëúíöåòî ïîòúíà çàä ìðà÷íèòå ãúðáîâå íà õúëìîâåòå. Ñïóñíà ñå ìúæäåëèâ çäðà÷.
Ïèïèí ïîãëåäíà íàçàä. Åíòèòå êàòî ÷å ñå áÿõà óìíîæèëè... èëè êàêâî ñòàâàøå? Òàì, êúäåòî â ñóìðàêà òðÿáâàøå äà ñå ïðîñòèðàò îòìèíàòèòå ãîëè ñêëîíîâå, ñÿêàø çúðíà ñêóï÷åíè äúðâåòà. Íî òå ñå äâèæåõà! Âúçìîæíî ëè áå âñè÷êè äúðâåòà íà Âåòðîêëèí äà ñå ðàçáóäÿò, ãîðàòà äà ñå íàäèãíå è äà òðúãíå ïðåç õúëìîâåòå íà áîé? Òîé ðàçòúðêà î÷è è ñå çàïèòà äàëè äðÿìêàòà è çäðà÷úò íå ñà ãî çàáëóäèëè, àëà îãðîìíèòå ñèâè ñèëóåòè íåóìîðíî íàïðåäâàõà. Íàäèãíà ñå øóì, ñÿêàø âÿòúðúò ñòåíåøå â áåçáðîéíè êëîíè. Åíòèòå âå÷å íàáëèæàâàõà õðåáåòà ïåñíèòå áÿõà ïðåñòàíàëè. Ïàäíà íîù è íàñòúïè ìúë÷àíèå - íå ñå ÷óâàøå íèùî îñâåí ëåêèÿò òðåïåò íà çåìÿòà ïîä íîçåòå íà åíòèòå è åäâà äîëîâèì øåïîò, êàòî ÷å øóøíåõà áåç÷åò åñåííè ëèñòà. Íàé-ñåòíå òå çàñòàíàõà íà áèëîòî è ñå âçðÿõà íàäîëó êúì ìðà÷íà áåçäíà - îãðîìåí ïðîëîì â êðàÿ íà ïëàíèíèòå: Íàí Êóðóíèð, äîëèíàòà íà Ñàðóìàí. 
- Íîù òåãíå íàä Èñåíãàðä - êàçà Äúðâîáðàä.


Ãëàâà 5

ÁÅËÈßÒ ÊÎÍÍÈÊ

- Èçìðúçíàõ äî êîñòè - êàçà Ãèìëè, ïëÿñêàéêè ñ ðúöå è òðîïàéêè ñ êðàêà.
Äåíÿò íàé-ñåòíå áå íàñòúïèë. Ïðèçîðè òðèìàòà äðóãàðè áÿõà çàêóñèëè ñ îñêúäíèòå ñè çàïàñè, ñåãà ñå ãîòâåõà â ïðîñâåòëÿâàùîòî óòðî îòíîâî äà ïîòúðñÿò ïî çåìÿòà ñëåäè îò õîáèòèòå.
- È íå çàáðàâÿéòå çà îíÿ ñòàðåö! - äîáàâè Ãèìëè. - Áèõ áèë ïî-ùàñòëèâ, àêî ìîæåõ äà çúðíà îòïå÷àòúê îò áîòóø.
- ×å ñ êàêâî ùå òå çàðàäâà òîâà? - çàïèòà Ëåãîëàñ.
- Ñ òîâà, ÷å ùîì íîçåòå ìó îñòàâÿò ñëåäè, ñòàðåöúò ìîæå è äà íå å íåùî ïîâå÷å îò îíîâà, êîåòî âèäÿõìå - îòâúðíà äæóäæåòî.
- Ìîæå áè - êàçà åëôúò, - íî òåæêèòå áîòóøè ìîæå äà íå ñà îñòàâèëè ñëåäà - òðåâàòà å âèñîêà è æèëàâà.
- Çà åäèí Ñêèòàëåö òîâà íå å ïðå÷êà - âúçðàçè Ãèìëè. - Íà Àðàãîðí ìó ñòèãà è åäíî ïðèâåäåíî ñòðúê÷å, çà äà ðàç÷åòå äèðÿòà. Íî íå âÿðâàì äà íàìåðè ñëåäè. Çëîâåùèÿ ïðèçðàê íà Ñàðóìàí - íåãî âèäÿõìå ñíîùè. Äîðè ñðåä óòðèííèòå ëú÷è ñúì ñèãóðåí â òîâà. Ìîæå è ñåãà î÷èòå ìó äà íè äåáíàò îò Âåòðîêëèí.
- Íèùî ÷óäíî - ðå÷å Àðàãîðí. - Àëà íå ñúì ñèãóðåí. Ìèñëÿ ñè çà êîíåòå. Òè, Ãèìëè, êàçà ñíîùè, ÷å ñà áèëè ïîäïëàøåíè. Íî àç íå ìèñëÿ òàêà. ×ó ëè ãè, Ëåãîëàñ? Çâó÷åøå ëè òîâà êàòî öâèëåíå â óæàñ?
- Íå - êàçà Ëåãîëàñ. - ×óõ ãè ÿñíî. Àêî íå áå ìðàêúò è ñîáñòâåíèÿò íè ñòðàõ, áèõ ïðåäïîëîæèë, ÷å áåñíåÿò îò íåíàäåéíà ðàäîñò. Ðå÷òà èì áå êàòî íà êîíå, ñðåùíàëè îòäàâíà èç÷åçíàë äðóãàð.
- Òúé ñè ïîìèñëèõ è àç - êèìíà Àðàãîðí, - íî íå ìîãà äà ðàçãàäàÿ ãàòàíêàòà, äîêàòî íå ñå çàâúðíàò. Õàéäå! Çîðàòà áúðçî ïðîñâåòëÿâà. Ïúðâî äà îãëåäàìå, à ïîñëå ùå ìèñëèì! Ùå ïî÷íåì îòòóê, êðàé íàøèÿ áèâàê, âíèìàòåëíî ùå ïðåòúðñèì âñè÷êî íàîêîëî è ùå ïðîäúëæèì íàãîðå êúì ãîðàòà. Êàêâîòî è äà ìèñëèì çà ñíîùíèÿ ïîñåòèòåë, çàäà÷àòà íè å äà îòêðèåì õîáèòèòå. Àêî ñëó÷àéíî ñà èçáÿãàëè, òðÿáâà äà ñà ñå ñêðèëè ñðåä äúðâåòàòà, èíà÷å ùÿõà äà ãè âèäÿò. Íå íàìåðèì ëè íèùî îò òóê äî ãîðñêèòå ïîêðàéíèíè, òîãàâà ùå ïðåòúðñèì çà ñåòåí ïúò áîéíîòî ïîëå è ïåïåëòà. Íî òàì íàäåæäàòà å ñëàáà - Ðîõàíñêèòå êîííèöè ñà ñè ñâúðøèëè ðàáîòàòà òâúðäå äîáðå.
Òðèìàòà äðóãàðè äúëãî ïúëçÿõà è îïèïâàõà çåìÿòà. Äúðâîòî ñêðúáíî íàäâèñâàøå íàä òÿõ, âÿëî îòïóñíàòèòå ñóõè ëèñòà ïîòðàêâàõà ñðåä ìðàçîâèòèÿ èçòî÷åí âÿòúð. Àðàãîðí áàâíî ñå îòäàëå÷è. Ñòèãíà äî ïåïåëòà îò ñòðàæåâèÿ îãúí êðàé ðåêàòà, ïîñëå ïðîäúëæè äà äèðè íàçàä, êúì ìîãèëêàòà, êúäåòî áå ñòàíàëî ñðàæåíèåòî. Âíåçàïíî ñå ïðèâåäå íèñêî è åäâà íå çàðîâè ëèöå â òðåâàòà. Ñåòíå ïîâèêà äðóãèòå. Òå äîòè÷àõà ìèãîì.
- Íàé-ïîñëå òóê îòêðèâàìå íåùî íîâî! - êàçà Àðàãîðí è âäèãíà ïðåä î÷èòå èì ñìà÷êàí ëèñò - øèðîê è áëåäîçëàòèñò, íî ñåãà ïîâåõíàë è ïîòúìíÿë. - Ìàëîðíîâ ëèñò îò Ëîðèåí è ïî íåãî èìà òðîøèöè, èìà ãè è â òðåâàòà. È âèæòå! Íàáëèçî ñå òúðêàëÿò ïðåðÿçàíè âúæåòà!
- À åòî è íîæà, êîéòî ãè å ïðåðÿçàë! - äîáàâè Ãèìëè. Òîé ñå ïðèâåäå è èçìúêíà êúñî, íàçúáåíî îñòðèå îò òóôàòà, êúäåòî ñå áÿõà âäúëáàëè íå÷èè òåæêè íîçå. Îò÷óïåíàòà äðúæêà ëåæåøå íàáëèçî.
- Îðêñêî îðúæèå - êàçà Ãèìëè, äúðæåéêè ïðåäïàçëèâî îñòðèåòî, è îãëåäà ñ îòâðàùåíèå ãðàâèðàíàòà äðúæêà - òÿ áå îôîðìåíà êàòî ãðîçíà ãëàâà ñ êðèâîãëåäè î÷è è çëîáíî óõèëåíà óñòà.
- Å, îò âñè÷êè çàãàäêè, êîèòî îòêðèõìå, òàÿ å íàé-ñòðàííàòà! - ïðîâèêíà ñå Ëåãîëàñ. - Âúðçàí ïëåííèê äà èçáÿãà è îò îðêèòå, è îò îáêðúæàâàùèòå êîííèöè. Ïîñëå äà ñïðå íà îòêðèòî è äà ïðåðåæå âúæåòàòà ñ îðêñêè êèíæàë. Íî êàê è çàùî? Àêî êðàêàòà ìó ñà áèëè âúðçàíè, òî êàê å âúðâÿë? À àêî ñà áèëè âúðçàíè ðúöåòå ìó, êàê å ðÿçàë ñ íîæà? È àêî íå ñà áèëè âúðçàíè íèòî ðúöåòå, íèòî êðàêàòà ìó, çàùî èçîáùî å ñðÿçàë âúæåòàòà? Ïîñëå, äîâîëåí îò ñðú÷íîñòòà ñè, ñÿäà è ñïîêîéíî ñè õàïâà ïèòêà! Òîâà ïîíå ñòèãà çà äîêàçàòåëñòâî, ÷å å áèë õîáèò, äàæå è äà ãî íÿìàøå ìàëîðíîâèÿ ëèñò. Ñëåä òîâà, ïðåäïîëàãàì, å ïðåâúðíàë ðúöåòå ñè â êðèëå è ñ ÷óðóëèêàíå å õâðúêíàë êúì äúðâåòàòà. Ëåñíî ùå ãî íàìåðèì - òðÿáâà ñàìî è íèå äà ñå ñíàáäèì ñ êðèëå!
- Íå ùå è äóìà, òóê å èìàëî ìàãèÿ - êàçà Ãèìëè. - Êàêâî ïðàâåøå îíçè ñòàðåö? Òè, Àðàãîðí, êàêâî ùå ðå÷åø çà òúëêóâàíåòî íà Ëåãîëàñ? Ìîæåø ëè äà äîáàâèø íåùî?
- Ìîæå è äà óñïåÿ - óñìèõíà ñå Àðàãîðí. - Íàáëèçî èìà è äðóãè áåëåçè, êîèòî íå çàáåëÿçàõòå. Ñúãëàñåí ñúì, ÷å ïëåííèêúò å áèë õîáèò è ÷å òðÿáâà äà å îñâîáîäèë ðúöåòå èëè êðàêàòà ñè, ïðåäè äà ïîïàäíå òóê. Ðúöåòå, áèõ êàçàë, çàùîòî òàêà ãàòàíêàòà ñòàâà ïî-ïðîñòà, à è çàùîòî, êàêòî ðàç÷èòàì áåëåçèòå, áèë å äîíåñåí äîòóê îò îðê. Êðúâ ñå å ïðîëÿëà íà íÿêîëêî êðà÷êè îò òîâà ìÿñòî, îðêñêà êðúâ. Íàîêîëî èìà äúëáîêè îòïå÷àòúöè îò êîïèòà è ñëåäè îò âëà÷åíå íà íåùî òåæêî. Êîííèöèòå ñà ñúñåêëè îðêà, à ïî-êúñíî ñà îòìúêíàëè òðóïà äî îãúíÿ. Íî õîáèòà íå ñà çàáåëÿçàëè: òîé íå å ñòîÿë „íà îòêðèòî", íàëè å áèëî òúìíî, à è ãî å ïðèêðèâàë åëôè÷åñêèÿò ïëàù. Áèë å èçòîùåí è ãëàäåí, çíà÷è íÿìà íèùî ÷óäíî, ÷å ùîì ïðåðÿçàë âúæåòàòà ñ íîæà íà çàãèíàëèÿ âðàã, ïîõàïíàë è ñè îòïî÷èíàë, ïðåäè äà ïðîïúëçè ïî-íàäàëå÷. Èçáÿãàë å áåç ðàíèöà, áåç áàãàæ, íî ïîíå åäíî ìå óòåøàâà - ÷å òîé å èìàë â äæîáà ñè ìàëêî ëåìáàñ; íàâÿðíî è òîâà å òèïè÷íî çà õîáèò. Êàçâàì òîé, ìàêàð äà ñå íàäÿâàì è ïðåäïîëàãàì, ÷å Ìåðè è Ïèïèí ñà áèëè òóê çàåäíî. Íèùî îáà÷å íå ãî äîêàçâà ñúñ ñèãóðíîñò.
- À êàê ñè å ðàçâúðçàë ðúöåòå íÿêîé îò íàøèòå ïðèÿòåëè, êàêâî ïðåäïîëàãàø? - çàïèòà Ãèìëè.
- Íå çíàì êàê ñå å ñëó÷èëî - îòãîâîðè Àðàãîðí. - Íèòî ïúê çíàì çàùî ãè å îòíàñÿë îðêúò. Ñèãóðíî íå çà äà èì ïîìîãíå â áÿãñòâîòî. Íå, ñåãà ìè ñå ñòðóâà, ÷å çàïî÷âàì äà ðàçáèðàì îíîâà, êîåòî ìå îçàäà÷àâàøå îò ñàìîòî íà÷àëî: çàùî ñëåä ãèáåëòà íà Áîðîìèð îðêèòå ñå çàäîâîëèõà ñ Ìåðè è Ïèïèí? Òå íå òúðñèõà îñòàíàëèòå, íå íàïàäíàõà áèâàêà íè; âìåñòî òîâà ïîáÿãíàõà ñòðåìãëàâî êúì Èñåíãàðä. Äàëè íå ñà ïðåäïîëàãàëè, ÷å ñà ïëåíèëè Íîñèòåëÿ íà Ïðúñòåíà è âåðíèÿ ìó äðóãàð? Íå ìè ñå âÿðâà. Òåõíèòå ãîñïîäàðè íå áèõà ñå îñìåëèëè äà äàäàò íà îðêè òîëêîâà ÿñíè çàïîâåäè, ìàêàð è äà ñà çíàåëè ìíîãî; íå áèõà èì ðàçêàçàëè îòêðèòî çà Ïðúñòåíà - îðêèòå ñà íåâåðíè ñëóãè. Íî ìèñëÿ, ÷å èì å áèëî íàðåäåíî íà âñÿêà öåíà äà çàëîâÿò õîáèòèòå - æèâè. Ïðåäè áèòêàòà å áèë íàïðàâåí îïèò çà áÿãñòâî ñ áåçöåííèòå ïëåííèöè. Ïðåäàòåëñòâî íàâÿðíî, êàêâî äðóãî äà ñå î÷àêâà îò ïîäîáíè òâàðè; ñèãóðíî íÿêîé åäúð è ñàìîíàäåÿí îðê å îïèòàë äà èçìúêíå ïëÿ÷êàòà çà ñâîè öåëè. Òàêàâà å ìîÿòà âåðñèÿ. Âúçìîæíè ñà è äðóãè. Íî íà åäíî ìîæåì äà ðàç÷èòàìå ïðè âñè÷êè ñëó÷àè: ïîíå åäèí îò íàøèòå ïðèÿòåëè å èçáÿãàë. Íàø äúëã å äà ãî îòêðèåì è äà ìó ïîìîãíåì, ïðåäè äà ñå çàâúðíåì â Ðîõàí. Íåêà íå ñå ïëàøèì îò Âåòðîêëèí, ùîì íåâîëÿòà ãî å òëàñíàëà êúì òèÿ ìðà÷íè ìåñòà.
- Íå çíàì êàêâî ìå ïëàøè ïîâå÷å - Âåòðîêëèí èëè ìèñúëòà çà äúëãèÿ ïúò, êîéòî ùå òðÿáâà äà èçìèíåì ïåø ïðåç Ðîõàí - îáàäè ñå Ãèìëè.
- Òîãàâà äà âúðâèì êúì ãîðàòà - êàçà Àðàãîðí.
Íå ñëåä äúëãî Àðàãîðí îòêðè ñâåæè äèðè. Áëèçî äî áðåãà íà Åíòîìèë ñå íàòúêíà íà ñòúïêè - õîáèòîâè ñòúïêè, àëà òâúðäå íåÿñíè, çà äà ïîäñêàæàò íåùî ïîâå÷å. Ïîñëå îòíîâî íàìåðè îòïå÷àòúöè êðàé äúíåðà íà åäíî ãîëÿìî äúðâî äîñàìè êðàÿ íà ãîðàòà. Ñóõàòà òâúðäà ïî÷âà íå ðàçêðèâàøå ìíîãî.
- Ïîíå åäèí õîáèò å ïîñòîÿë òóê è ñå å îãëåäàë, ïîñëå ñå å îòïðàâèë êúì ãîðàòà - êàçà Àðàãîðí.
- Çíà÷è è íèå òðÿáâà äà âëåçåì íàâúòðå - ðå÷å Ãèìëè. - Íî íå ìè õàðåñâà âèäúò íà òîÿ Âåòðîêëèí, ïúê è íè ïðåäóïðåäèõà äà ñå ïàçèì. Áèõ ïðåäïî÷åë ãîíèòáàòà äà íè îòâåäå êúäåòî è äà áèëî, ñàìî íå íàòàì.
- Êàêâîòî è äà ðàçïðàâÿò ïðèêàçêèòå, íå óñåùàì îò ãîðàòà äà äîëèòà çëî - êàçà Ëåãîëàñ. Òîé áå çàñòàíàë ïîä ãîðñêèÿ ïîêðîâ è ïðèâåäåí íàïðåä, ñÿêàø ñå âñëóøâàøå è ñå âçèðàøå ñ øèðîêî ðàçòâîðåíè î÷è êúì ñåíêèòå. - Íå, íå å çëî, èëè àêî èìà çëî, òî å íàäàëå÷å. Äîëàâÿì ñàìî ñëàáè îòãëàñè îò ìðà÷íè ìåñòà, êúäåòî ñúðöàòà íà äúðâåòàòà ñà ïî÷åðíåëè. Íÿìà çëîáà íàáëèçî, íî èìà áäèòåëíîñò è ãíÿâ.
- Å, ñðåùó ìåí íÿìà çà êàêâî äà ñå ãíåâÿò - êàçà Ãèìëè. - Íèêîìó íå ñúì ñòîðèë çëî.
- È äîáðå, ÷å å òúé - îòâúðíà Ëåãîëàñ. - Íî, òàêà èëè èíà÷å, ãîðàòà ìíîãî å ñòðàäàëà. Íåùî ñòàâà âúòðå èëè ñêîðî ùå ñå ñëó÷è. Íå óñåùàòå ëè íàïðåæåíèåòî? Äúõúò ìè ñïèðà îò íåãî.
- Óñåùàì, ÷å âúçäóõúò å çàñòîÿë - êàçà äæóäæåòî. - Òàÿ ãîðà å ìàëêî ïî-ñâåòëà îò Ìðàêîëåñ, íî å çàíåìàðåíà è ïëåñåíÿñàëà.
- Ñòàðà å, ìíîãî ñòàðà - êàçà åëôúò. - Òúé ñòàðà, ÷å ìè âúçâðúùà ìëàäîñòòà ïî-ñèëíî äîðè îò ïúòåøåñòâèåòî ñ äåöà êàòî âàñ. Ñòàðà è ïðîïèòà îò ñïîìåíè. Òóê áèõ ìîãúë äà íàìåðÿ ùàñòèå, àêî áÿõ äîøúë â ìèðíè äíè.
- Ñèãóðíî, íÿìà äà ñïîðÿ - èçñóìòÿ Ãèìëè. - Âúâ âñåêè ñëó÷àé òè ñè ãîðñêè åëô, ìàêàð ÷å åëôèòå èçîáùî ñà ñòðàíåí íàðîä. Íî ìàëêî ìè ïîîëåêíà íà ñúðöåòî. Êúäåòî îòèäåø, ùå äîéäà è àç. Ñàìî äðúæ ëúêà ñè ãîòîâ çà ñòðåëáà, à àç ùå ïîðàçõëàáÿ ñåêèðàòà íà ïîÿñà ñè. Íå çà äúðâåòàòà - áúðçî äîáàâè òîé, âäèãàéêè î÷è êúì äúðâîòî, ïîä êîåòî áÿõà çàñòàíàëè. - Íå èñêàì íåíàäåéíî äà ñðåùíà îíçè ñòàðåö, áåç äà ñúì ñè ïðèãîòâèë òåìà çà ðàçãîâîð, òîâà å. Õàéäå äà âúðâèì!
È òðèìàòà ëîâöè ïîòúíàõà â ãîðèòå íà Âåòðîêëèí. Ëåãîëàñ è Ãèìëè îñòàâèõà íà Àðàãîðí äà èçäèðâà ñëåäèòå. Äîðè è íåãîâèÿò ïîãëåä íå îòêðèâàøå ìíîãî. Ãîðñêàòà ïî÷âà áåøå ñóõà è ïîêðèòà ñ äåáåë ñëîé ëèñòà, íî ïðåäïîëàãàéêè, ÷å áåãúëöèòå ùå ñå ïðèäúðæàò êúì âîäàòà, òîé ÷åñòî ñå çàâðúùàøå êúì ðå÷íèÿ áðÿã. Òàêà ñå íàòúêíà íà ìÿñòîòî, êúäåòî Ìåðè è Ïèïèí áÿõà ñïðåëè äà ñå íàïèÿò è äà èçïëàêíàò íîçåòå ñè. Òóê âñè÷êè âèäÿõà ÿñíî ñòúïêèòå íà äâàìà õîáèòè, åäèíèÿò ìàëêî ïî-äðåáåí îò äðóãèÿ.
- Äîáðà âåñò - êàçà Àðàãîðí. - Àëà ñëåäèòå ñà îòïðåäè äâà äíè. Èçãëåæäà, ÷å òóê õîáèòèòå ñà ñå îòêúñíàëè îò ðå÷íèÿ áðÿã.
- Êàêâî äà ïðàâèì òîãàâà? - çàïèòà Ãèìëè. - Íå ìîæåì äà ãè ãîíèì èç äåáðèòå íà Âåòðîêëèí. Ïðèñòèãíàõìå áåç íèêàêâè çàïàñè. Àêî íå ãè îòêðèåì ñêîðî, íå âèæäàì êàêâà ïîìîù ùå èì îêàæåì, îñâåí äà ñåäíåì êðàé òÿõ è äðóæíî äà óìðåì îò ãëàä.
- È òðÿáâà äà ãî ñòîðèì, àêî íàèñòèíà ñàìî òîâà íè îñòàâà - êàçà Àðàãîðí. - Äà âúðâèì.
Íàé-ñåòíå òå ñòèãíàõà äî îòâåñíèÿ êðàé íà Äúðâîáðàäîâèÿ õúëì è âäèãíàõà î÷è êúì ñêàëíàòà ñòåíà ñ ãðóáèòå ñòúïàëà, âîäåùè êúì âèñîêàòà ïëîùàäêà. Ñëúí÷åâè ïðîáëÿñúöè ïðîíèçâàõà çàáúðçàíèòå îáëàöè è ñåãà ãîðàòà íå èçãëåæäàøå òúé ñèâà è íåðàäîñòíà.
- Äà ñå êà÷èì è äà ïîîãëåäàìå íàîêîëî! - êàçà Ëåãîëàñ. - Âñå îùå ñå çàäúõâàì. Ñ óäîâîëñòâèå áèõ ïîäèøàë ìàëêî ÷èñò âúçäóõ.
Ïúòíèöèòå ñå èçêàòåðèõà íàãîðå. Àðàãîðí äîéäå ïîñëåäåí, ñ áàâíà êðà÷êà - òîé âíèìàòåëíî ïðîó÷âàøå ñòúïàëàòà è èçäàòèíèòå.
- Ïî÷òè ñúì óâåðåí, ÷å õîáèòèòå ñà ñå èçêà÷èëè äîòóê - êàçà òîé. - Íî èìà è äðóãè ñëåäè, ìíîãî ñòðàííè ñëåäè, êîèòî íå ðàçáèðàì. Ïèòàì ñå äàëè îò òîçè ðúá ùå çúðíåì íåùî, êîåòî äà íè ïîäñêàæå ïúòÿ çàíàïðåä.
Òîé ñå èçïðàâè è îãëåäà íàîêîëî, àëà íå âèäÿ íèùî ñúùåñòâåíî. Ïëîùàäêàòà áåøå îáúðíàòà íà þã è èçòîê, íî ñàìî êúì èçòîê ãëåäêàòà áå îòêðèòà. Íàòàì äúðâåñíèòå êîðîíè ñå ñïóñêàõà ðåäèöà ïîäèð ðåäèöà êúì ðàâíèíàòà, îòêúäåòî áÿõà äîøëè.
- Ãîëÿìà îáèêîëêà íàïðàâèõìå - êàçà Ëåãîëàñ. - Âñè÷êè çàåäíî ìîæåõìå áåçîïàñíî äà ñòèãíåì äîòóê, àêî áÿõìå íàïóñíàëè Âåëèêàòà ðåêà íà âòîðèÿ èëè òðåòèÿ äåí, çà äà ïîåìåì íà çàïàä. Ìàëöèíà ñà ñïîñîáíè äà ïðåäñêàæàò íàêúäå ùå ãè îòâåäå ïúòÿò èì, äîäåòî íå ñòèãíàò íåãîâèÿ êðàé.
- Íî íàëè íå èñêàõìå äà èäâàìå âúâ Âåòðîêëèí - îáàäè ñå Ãèìëè.
- Àëà åòî ÷å ñìå òóê... è ñ äâàòà êðàêà â êàïàíà - êàçà Ëåãîëàñ. - Ãëåäàé!
- Êàêâî äà ãëåäàì? - çàïèòà Ãèìëè.
- Òàì, ñðåä äúðâåòàòà.
- Êúäå? Íÿìàì åëôè÷åñêè î÷è.
- Øøø! Ïî-òèõî! Âèæ! - ïðîøåïíà Ëåãîëàñ è ïîñî÷è ñ ðúêà. - Äîëó â ãîðàòà, òî÷íî êúäåòî ìèíàõìå ïðåäè ìàëêî. Òîé å. Íå ãî ëè âèæäàø êàê ìèíàâà îò äúðâî äî äúðâî?
- Âèæäàì, âèæäàì ñåãà! - èçñúñêà Ãèìëè. - Ãëåäàé, Àðàãîðí! Íå òè ëè êàçâàõ? Åòî ãî ñòàðåöà. Öÿë îìîòàí â ìðúñíè ñèâè äðèïè - çàòîâà íå ãî çàáåëÿçàõ îòíà÷àëî.
Àðàãîðí ñå âãëåäà è ñúçðÿ áàâíî êðà÷åù ïðåãúðáåí ñèëóåò. Òîé íå áå äàëå÷å. Ïðèëè÷àøå íà ñòàð ïðîñÿê, êîéòî êðà÷è ìîðíî è ñå ïîäïèðà íà ÷åïàòà òîÿãà. Êëþìíàëàòà ìó ãëàâà íå ïîãëåæäàøå êúì òÿõ. Ïî äðóãè ìåñòà íàâÿðíî áèõà ãî ïîñðåùíàëè ñ ëþáåçíè ñëîâà, íî ñåãà ñòîÿõà ìúë÷àëèâî è óñåùàõà êàê ãè èçïúëâà ñòðàííî î÷àêâàíå - çàäàâàøå ñå íåùî, èçïúëíåíî ñúñ ñêðèòà ìîù... èëè çàïëàõà.
Ãèìëè äúëãî ãëåäà ñ øèðîêî ðàçòâîðåíè î÷è êàê ñèëóåòúò íàáëèæàâà êðà÷êà ïî êðà÷êà. Èçâåäíúæ íå èçäúðæà è èçáóõíà:
- Ëúêúò òè, Ëåãîëàñ! Îïúíè ãî! Ïðèãîòâè ñå! Òîâà å Ñàðóìàí. Íå ãî îñòàâÿé äà çàãîâîðè èëè äà íè óðî÷àñà! Ñòðåëÿé ïðúâ!
Ëåãîëàñ õâàíà ëúêà è ãî íàòåãíà áàâíî, ñÿêàø ñå áîðåøå ñ íå÷èÿ ÷óæäà âîëÿ. Ñ õëàáàâè ïðúñòè èçìúêíà ñòðåëà, íî íå ÿ íàìåñòè íà òåòèâàòà. Àðàãîðí ñòîåøå áåçìúëâíî, íàïðåãíàò è ñúñðåäîòî÷åí.
- Êàêâî ÷àêàø? Êàêâî òè ñòàâà? - èçðå÷å Ãèìëè ñúñ ñúñêàù øåïîò.
- Ëåãîëàñ å ïðàâ - îòâúðíà ñïîêîéíî Àðàãîðí. - Íå ìîæåì äà çàñòðåëÿìå íåïîçíàò ñòàðåö òàêà, èçíåâèäåëèöà è áåç ïðåäèçâèêàòåëñòâî, êîëêîòî è äà íè ìú÷àò ñòðàõîâå è ñúìíåíèÿ. Ãëåäàé è ÷àêàé!
Â òîçè ìèã ñòàðåöúò óñêîðè êðà÷êà è ñ èçíåíàäâàùà áúðçèíà äîñòèãíà ïîäíîæèåòî íà ñêàëíàòà ñòåíà. Ïîñëå âíåçàïíî íàäèãíà ïîãëåä, äîêàòî òðèìàòà ñòîÿõà íåïîäâèæíî è ñå âçèðàõà íàäîëó. Èç âúçäóõà òåãíåøå ìúë÷àíèå.
Íå ìîæåõà äà âèäÿò ëèöåòî ìó - òîé áå ïðèäúðïàë êà÷óëêàòà íàäîëó, à âúðõó íåÿ áå íàäÿíàë øèðîêîïîëà øàïêà, òúé ÷å ñÿíêàòà ïîãëúùàøå âñè÷êèòå ìó ÷åðòè îñâåí êðàé÷åöà íà íîñà è ñèâàòà áðàäà.
È âñå ïàê Àðàãîðí èìàøå ÷óâñòâîòî, ÷å ñúçèðà ïðîáëÿñúêà íà çîðêè è ÿñíè î÷è ïîä íàäâèñíàëè òåæêè âåæäè. Íàé-ïîñëå ñòàðåöúò íàðóøè ìúë÷àíèåòî.
- Äîáðà ñðåùà, ïðèÿòåëè - èçðå÷å òîé ñ êðîòúê ãëàñ. - Áèõ èñêàë äà ñè ïîãîâîðèì. Ùå ñëåçåòå ëè, èëè àç äà ñå êà÷à? È áåç äà ÷àêà îòãîâîð, òîé âçå äà ñå êàòåðè.
- Ñåãà! - âèêíà Ãèìëè. - Ñïðè ãî, Ëåãîëàñ!
- Íå êàçàõ ëè, ÷å èñêàì äà ñè ïîãîâîðèì? - çàïèòà ñòàðåöúò. - Ìàõíè òîÿ ëúê, óâàæàåìè åëôå!
Ëúê è ñòðåëà ñå îòðîíèõà îò äëàíèòå íà Ëåãîëàñ è ðúöåòå ìó áåçâîëíî óâèñíàõà.
- À òè, óâàæàåìî äæóäæå, àêî îáè÷àø, äðúïíè ðúêà îò äðúæêàòà íà ñåêèðàòà, äîêàòî ñå äîáåðà íàãîðå! Òÿ íå ùå òè ïîòðÿáâà çà ðàçãîâîðà.
Ãèìëè òðåïíà è çàñòèíà êàòî êàìúê, ñàìî î÷èòå ìó ñëåäÿõà êàê ñòàðåöúò ïîäñêà÷à êàòî ïëàíèíñêè êîçåë ïî ãðóáèòå ñòúïàëà. Óìîðàòà ñÿêàø ãî áå íàïóñíàëà. Íåùî ïðîáëåñíà, êîãàòî òîé ñòúïè íà ïëîùàäêàòà, íî âèäåíèåòî áå ïðåêàëåíî êðàòêî, çà äà áúäàò óâåðåíè - ìèìîëåòíî ñå áå ìÿðíàëà áåëîòà, ñÿêàø çà ìèã ñå áå ðàçêðèëà íÿêàêâà äðåõà, îáâèòà â ñèâèòå ïàðöàëè. Â òèøèíàòà ñå ðàçäàäå ñúñêàíå - Ãèìëè ñè ïîåìàøå äúõ.
- Äîáðà ñðåùà, êàçâàì ïàê! - èçðå÷å ñòàðåöúò, ïðèáëèæàâàéêè êúì òÿõ. Êîãàòî âå÷å ãè äåëÿõà ñàìî íÿêîëêî êðà÷êè, òîé ñïðÿ, îáëåãíà ñå íà æåçúëà è ïðîòåãíàë ãëàâà íàïðåä, ãè îãëåäà èçïîä êà÷óëêàòà - È êàêâî ëè äèðèòå ïî òîÿ êðàé? Åëô, ÷îâåê è äæóäæå, âñè÷êè îáëå÷åíè â åëôè÷åñêà íîñèÿ. Íå ùå è äóìà, òóêà èìà íÿêàêâà èñòîðèÿ, êîÿòî ñè ñòðóâà äà ñå ÷óå. Íàñàì ðÿäêî âèæäàìå òàêèâà ÷óäåñèè. 
- Ãîâîðèø êàòî ÷îâåê, êîéòî äîáðå ïîçíàâà Âåòðîêëèí - ðå÷å Àðàãîðí. - Òàêà ëè å?
- Íå ÷àê òîëêîâà äîáðå - îòâúðíà ñòàðåöúò, - òàÿ ãîðà òðÿáâà äà ñå îïîçíàâà ñ âåêîâå. Íî ñåãèç-òîãèç èäâàì íàñàì. 
- Ìîæåì ëè äà óçíàåì èìåòî òè, à ïîñëå äà ÷óåì êàêâî èìàø äà íè êàæåø? - çàïèòà Àðàãîðí. - Óòðîòî îòìèíàâà, à íè ÷àêà íåîòëîæíà çàäà÷à.
- Êîëêîòî äî òîâà, êàêâîòî èìàõ äà êàæà, âå÷å ãî ÷óõòå: êàêâî äèðèòå è êàêâî ìîæåòå äà ðàçïðàâèòå çà ñåáå ñè? À ïúê èìåòî ìè!...
Âìåñòî äà ïðîäúëæè, òîé èçáóõíà â äúëúã, òèõè÷úê ñìÿõ. Ïðè òîçè çâóê ïî òÿëîòî íà Àðàãîðí ïðîáÿãà òðúïêà, ñòðàíåí õëàäåí òðåïåò è âñå ïàê íå óñåùàøå ñòðàõ èëè óæàñ -òîâà áå ïî-ñêîðî êàòî âíåçàïíàòà öåëóâêà íà ìðàçîâèò âúçäóõ, êàòî ïëÿñúêà íà õëàäåí äúæä, ðàçáóæäàù çàñïàëèÿ îò íåñïîêîéíà äðÿìêà.
- Èìåòî ìè! - ïîâòîðè ñòàðåöúò. - Íå ñå ëè äîñåùàòå âå÷å? - ìèñëÿ, ÷å ñòå ãî ÷óâàëè è ïðåäè. Äà, ÷óâàëè ñòå ãî. Íî õàéäå ñåãà, êàêâî ùå ìè ðàçïðàâèòå?
Òðèìàòà äðóãàðè ñòîÿõà áåçìúëâíî.
- Íÿêîé äðóã íà ìîå ìÿñòî áè ñå óñúìíèë äàëè çàäà÷àòà âè å ïî÷òåíà, ùîì ÿ êðèåòå - êàçà ñòàðåöúò. - Çà ùàñòèå àç çíàì íåùè÷êî. Àêî íå ãðåøà, òúðñèòå ñëåäèòå íà äâàìà ìëàäè õîáèòè. Äà, õîáèòè. Íå ìå çÿïàéòå, êàòî ÷å íèêîãà íå ñòå ÷óâàëè òîâà ñòðàííî èìå. ×óâàëè ñòå ãî, è àç ñúùî. Å, îíÿ äåí òå ñå èçêàòåðèõà äîòóê è èìàõà íå÷àêàíà ñðåùà. Îëåêíà ëè âè ñåãà? Ñèãóðíî ùå èñêàòå è äà óçíàåòå êúäå ñà ãè îòâåëè? Äîáðå, äîáðå, ìîæå è äà âè êàæà òóé-îíóé. Íî çàùî ñòîèì? Âàøàòà çàäà÷à, âèæäàòå ëè, âå÷å íå å òîëêîâà ñðî÷íà, êîëêîòî ñè ìèñëèòå. Äàéòå äà ñåäíåì è äà ñå íàñòàíèì óäîáíî.
Ñòàðåöúò èì îáúðíà ãðúá è ñå îòäàëå÷è êúì êóï÷èíà íàïàäàëè êàìúíè è ñêàëè â ïîäíîæèåòî íà êàíàðàòà. È òóòàêñè ìàãèÿòà ñÿêàø èç÷åçíà, òðèìàòà ñå îòïóñíàõà è ñå ðàçäâèæèõà. Ðúêàòà íà Ãèìëè ìèãîì ïàäíà âúðõó äðúæêàòà íà ñåêèðàòà. Àðàãîðí èçòåãëè ìå÷à ñè. Ëåãîëàñ ãðàáíà ëúêà.
Áåç äà èì îáðúùà âíèìàíèå, ñòàðåöúò ñå íàâåäå è ñåäíà íà åäèí øèðîê, íèñúê êàìúê. Ñèâèÿò ïëàù ñå îòìåòíà è ñåãà íÿìàøå ñúìíåíèå - îòäîëó òîé áå îáëå÷åí â áÿëî.
- Ñàðóìàí! - âèêíà Ãèìëè è ñ òîïîð â ðúêà ñå õâúðëè êúì íåãî. - Ãîâîðè! Êàçâàé êúäå ñè ñêðèë ïðèÿòåëèòå íè! Êàêâî ñè èì ñòîðèë? Ãîâîðè èëè òàêà ùå òè öåïíà øàïêàòà, ÷å è âúëøåáíèê òðóäíî ùå ÿ çàêúðïè!
Ñòàðåöúò áå ïî-áúðç. Òîé ñêî÷è íà êðàêà è ñå ìåòíà âúðõó åäíà ãðàìàäíà ñêàëà. Èçïðàâè ñå òàì è èçâåäíúæ èçðàñíà, íàäâèñíà îòãîðå èì. Ïëàùúò è ñèâèòå ïàðöàëè îòõâðúêíàõà íàñòðàíè. Áåëèòå ìó îäåæäè çàñèÿõà. Òîé âäèãíà æåçúëà, ñåêèðàòà èçëåòÿ îò ðúêàòà íà Ãèìëè è ñúñ çâúí ïàäíà íà ñêàëàòà. Âíåçàïåí îãúí çàïëàìòÿ ïî ìå÷à â íåïîäâèæíàòà äåñíèöà íà Àðàãîðí. Ëåãîëàñ èçêðåùÿ è îòïðàòè ñòðåëàòà ïðàâî íàãîðå - òÿ èç÷åçíà â îãíåíî ñèÿíèå.
- Ìèòðàíäèð! - èçâèêà åëôúò. - Ìèòðàíäèð!
- Äîáðà ñðåùà çà òðåòè ïúò, Ëåãîëàñ! - êàçà ñòàðåöúò. 
Òðèìàòà ñå âòðåí÷èõà â íåãî. Êîñàòà ìó áåøå áÿëà êàòî ñíÿã ïîä ñëúíöåòî, ñèÿéíî áÿëà áå äðåõàòà ìó, î÷èòå ïîä ãúñòèòå âåæäè áÿõà ïðîíèçâàùî ÿñíè êàòî ñëúí÷åâè ëú÷è, âëàñò ñå êðèåøå â äåñíèöàòà ìó. Ðàçêúñâàíè îò èçóìëåíèå, ðàäîñò è ñòðàõ, òðèìàòà ñòîÿõà è íå íàìèðàõà äóìè.
Íàé-ïîñëå Àðàãîðí ïðèñòúïè îò êðàê íà êðàê.
- Ãàíäàëô! - èçðå÷å òîé.- Íå ñìå ñå è íàäÿâàëè, íî åòî ÷å â òåæúê ÷àñ îòíîâî ñå çàâðúùàø! Êàêâî ëè áå çàìúãëèëî ïîãëåäà ìè? Ãàíäàëô!
Ãèìëè íå êàçà íèùî, ñàìî ïàäíà íà êîëåíå è çàêðè î÷è.
- Ãàíäàëô - ïîâòîðè ñòàðåöúò, êàòî ÷å äèðåøå â ñòàðèòå ñïîìåíè îòäàâíà íåèçðè÷àíà äóìà. - Äà, òîâà áå èìåòî. Àç áÿõ Ãàíäàëô.
Òîé ñëåçå îò ñêàëàòà, âäèãíà ñèâèÿ ïëàù è ñå îìîòà â íåãî - çàñèÿëîòî ñëúíöå ñÿêàø îòíîâî ïîòúíà â îáëàê.
- Äà, ìîæåòå ïîñòàðîìó äà ìå íàðè÷àòå Ãàíäàëô - ïðîìúëâè òîé ñ ïîçíàòèÿ ãëàñ íà òåõíèÿ ñòàð ïðèÿòåë è âîäà÷. - Ñòàíè, äîáðè ìè Ãèìëè! Íå òå óïðåêâàì, ïúê è íèùî íå ñè ìè ñòîðèë. Âñúùíîñò, ïðèÿòåëè, íèòî åäíî îò îðúæèÿòà âè íå ìîæå äà ìè ïðè÷èíè çëî. Ðàäâàéòå ñå! Îòíîâî ñå ñðåùàìå. È òî êîãàòî îòëèâúò çàïî÷âà. Âåëèêà áóðÿ ñå çàäàâà, íî îòëèâúò çàïî÷íà.
Òîé ïîëîæè ðúêà âúðõó ãëàâàòà íà Ãèìëè, äæóäæåòî âäèãíà î÷è è èçâåäíúæ ñå ðàçñìÿ.
- Ãàíäàëô! Íî òè ñè â áÿëî îò ãëàâà äî ïåòè!
- Äà, ñåãà ñúì áÿë - êèìíà Ãàíäàëô. - È âñúùíîñò íå ùå å ãðåøêà äà ñå êàæå, ÷å íàèñòèíà ñúì Ñàðóìàí - Ñàðóìàí òàêúâ, êàêúâòî áè òðÿáâàëî äà áúäå. Íî õàéäå ñåãà, ðàçêàæåòå ìè çà ñåáå ñè! Îòêàêòî ñå ðàçäåëèõìå, ìèíàõ ïðåç îãúí è âîäíè áåçäíè. Çàáðàâèõ ìíîãî îò îíîâà, ùî ìèñëåõ, ÷å çíàÿ, è â çàìÿíà óçíàõ ìíîãî, ùî áÿõ çàáðàâèë. Âèæäàì áåçáðîé äàëå÷íè íåùà, íî ÷åñòî íå ñúçèðàì íàé-áëèçêèòå. Ðàçêàæåòå ìè çà ñåáå ñè!
- Êàêâî èñêàø äà óçíàåø? - çàïèòà Àðàãîðí. - Äúëúã ùå å ðàçêàçúò çà âñè÷êî, ùî ñå ñëó÷è ïîäèð ðàçäÿëàòà íè íà Ìîñòà. Íÿìà ëè ïúðâî äà ñïîäåëèø âåñòèòå çà õîáèòèòå? Íàìåðè ëè ãè è â áåçîïàñíîñò ëè ñà ñåãà?
- Íå, íå ñúì ãè íàìåðèë - êàçà Ãàíäàëô. - Ìðàê ïîêðèâàøå äîëèíèòå íà Åìèí Ìóèë è àç íå çíàåõ, ÷å ñà ïëåíåíè, äîäåòî íå ìè ãî êàçà îðåëúò.
- Îðåëúò! - âúçêëèêíà Ëåãîëàñ. - Âèæäàõ åäèí îðåë äà ñå ðåå íàâèñîêî è íàäàëå÷å - çà ñåòåí ïúò ãî ñúçðÿõ ïðåäè òðè äíè íàä Åìèí Ìóèë.
- Äà - êàçà Ãàíäàëô, - òîâà áå Ãóàèõèð, Ãîñïîäàðÿ íà âÿòúðà, êîéòî ìå ñïàñè îò Îðòàíê. Èçïðàòèõ ãî íàïðåä äà áäè íàä ðåêàòà è äà ñúáèðà âåñòè. Îñòúð å âçîðúò ìó, àëà íå ìîæå äà âèäè ñêðèòîòî çàä äúðâî è õúëì. Íåùè÷êî îòêðè òîé, íåùè÷êî ðàçáðàõ ñàì. Ïðúñòåíúò å îòìèíàë íàäàëå÷ è âå÷å íÿìàìå ñèëè äà ìó ïîìîãíåì - íèòî àç, íèòî êîéòî è äà áèëî îò äðóæèíàòà, ùî ïîòåãëè îò Ëîìèäîë. Áåçóìíî áëèçî ñå ðàçêðè íà Âðàãà, àëà óñïÿ äà èçáÿãà. È àç èìàõ ïðúñò â òîâà: îò åäíî âúçâèøåíèå ñå ïðåáîðèõ ñ ×åðíàòà êóëà è Ñÿíêàòà îòìèíà. Ïîñëå áÿõ èçòîùåí, ìíîãî èçòîùåí è äúëãî áðîäèõ èç ìðà÷íè âèäåíèÿ. 
- Çíà÷è çíàåø çà Ôðîäî! - ðå÷å Ãèìëè. - Êàê ñà íåùàòà êúì íåãî?
- Íå ìîãà äà êàæà. Òîé ñå èçñêóáíà îò ñòðàøíà çàïëàõà, íî îùå ìíîãî îïàñíîñòè ãî äåáíàò. Ðåøè äà îòèäå â Ìîðäîð ñàì è ïîòåãëè íà ïúò - ñàìî òîâà çíàì.
- Íå å ñàì - âúçðàçè Ëåãîëàñ. - Ìèñëèì, ÷å è Ñàìîçíàé å òðúãíàë ñ íåãî.
- Òúé ëè! - ðå÷å Ãàíäàëô, î÷èòå ìó ïðîáëåñíàõà è óñìèâêà îãðÿ ëèöåòî ìó. - Òúé ëè áèëî? Çà ïðúâ ïúò ãî ÷óâàì, íî íå ñå èçíåíàäâàì. Äîáðå! Ìíîãî äîáðå! Îëåêíà ìè íà äóøàòà. Òðÿáâà äà ìè ðàçêàæåòå ïî-ïîäðîáíî. Ñåãà ñåäíåòå êðàé ìåí è ðàçïðàâÿéòå çà ïúòåøåñòâèåòî ñè.
Òðèìàòà äðóãàðè íàñÿäàõà íà çåìÿòà êðàé íîçåòå ìó è Àðàãîðí ïîäõâàíà ðàçêàçà. Ãàíäàëô äúëãî ñëóøà ìúë÷àëèâî, áåç äà çàäàâà âúïðîñè. Áå îòïóñíàë ðúöå íà êîëåíåòå ñè, î÷èòå ìó áÿõà ïðèòâîðåíè. Íàé-ïîñëå, êîãàòî Àðàãîðí ñïîìåíà çà ñìúðòòà íà Áîðîìèð è ñåòíèÿ ìó ïúò ïî Âåëèêàòà ðåêà, ñòàðåöúò âúçäúõíà.
- Íå äîèçêàçâàø âñè÷êî, çà êîåòî çíàåø èëè ñå äîñåùàø, ïðèÿòåëþ Àðàãîðí - êðîòêî èçðå÷å òîé. - Áåäíèÿò Áîðîìèð! Íå ìîæåõ äà âèäÿ êàêâî ìó ñå å ñëó÷èëî. Òåæêî èçïèòàíèå çà ìúæ êàòî íåãî - âîèí è âëàäåòåë. Ãàëàäðèåë ìè êàçà, ÷å ãî äåáíå çàïëàõà. Íî òîé ñå å èçòðúãíàë â ïîñëåäíèÿ ìèã. Ðàäâàì ñå. Íåíàïðàçíî òðúãíàõà ñ íàñ ìëàäèòå õîáèòè, ñòèãà è òîâà, ùî ñòîðèõà çà Áîðîìèð. Íî ðîëÿòà èì íå ñâúðøâà äîòóê. Ñúäáàòà ãè äîâåäå äî Âåòðîêëèí è èäâàíåòî èì áå êàòî òúðêóëâàíå íà äðåáíè êàìú÷åòà, ñ êîèòî çàïî÷âà ïëàíèíñêà ëàâèíà. Äîðè ñåãà, äîêàòî ñè ãîâîðèì òóê, ÷óâàì ïúðâèÿ òúòåí. Òåæêî íà Ñàðóìàí, àêî áåíòúò ñå îòïðèùè è ãî çàâàðè äàëå÷ îò äîìà!
- Â åäíî íå ñè ñå ïðîìåíèë, ñêúïè ïðèÿòåëþ - êàçà Àðàãîðí, - âå÷íî ãîâîðèø ñúñ çàãàäêè.
- Êàêâî? Ñúñ çàãàäêè ëè? - ñåïíà ñå Ãàíäàëô. - Íå! Ãîâîðåõ ñè ñàì. Ñòàð íàâèê äà ðàçãîâàðÿì ñ íàé-ìúäðèÿ, êîéòî ìè å ïîäðúêà, óìîðÿâàò ìå äúëãèòå îáÿñíåíèÿ, íóæíè çà ïî-ìëàäèòå.
Òîé ñå ðàçñìÿ, íî ñåãà ñìåõúò áå òîïúë è äðóæåñêè êàòî ñëúí÷åâ ñâåòëèê.
- Âå÷å íå ñúì ìëàä, äîðè ïî ëåòîáðîåíåòî íà Äðåâíèòå ðîäîâå - âúçðàçè Àðàãîðí. - Íÿìà ëè äà ìè îòêðèåø ïî-ÿñíî ìèñúëòà ñè?
- Êàêâî äà êàæà àç òîãàâà? - ðå÷å Ãàíäàëô è óìèñëåíî ïîìúë÷à. - Åòî êàê âèæäàì íåùàòà çà ìîìåíòà, ùîì äúðæèø äà óçíàåø ìèñëèòå ìè êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ÿñíî. Âðàãúò, ðàçáèðà ñå, îòäàâíà çíàå, ÷å Ïðúñòåíúò å íà ïúò è ÷å ãî íîñè õîáèò. Çíàå â êàêâà ÷èñëåíîñò ïîòåãëè íàøèÿò Îòðÿä îò Ëîìèäîë è êàêúâ å âñåêè îò íàñ. Íî òîé âñå îùå íå ïðîóìÿâà öåëòà íè. Ïðåäïîëàãà, ÷å âñè÷êè çàåäíî îòèâàìå êúì Ìèíàñ Òèðèò; òî÷íî òîâà áè ñòîðèë òîé íà íàøå ìÿñòî. È ñïîðåä ÷åðíàòà ìó ìúäðîñò òîâà áè íàíåñëî òåæúê óäàð ïî íåãîâàòà ìîù. Íàèñòèíà âåëèê ñòðàõ ãî å îáçåë, êàòî íå çíàå êîé ëè èñïîëèí ùå ñå ÿâè èçâåäíúæ ñ Ïðúñòåíà íà ðúêàòà è ùå ãî ïðèçîâå íà áîé, çà äà ãî íèçâåðãíå è äà çàåìå ìÿñòîòî ìó. È ìèñúë íå ìèíàâà ïðåç óìà ìó, ÷å áèõìå æåëàëè äà ãî íèçâåðãíåì è âå÷å íèêîé äà íå çàåìå òðîíà ìó. È â íàé-÷åðíèòå ñúíèùà íå ãî ñïîõîæäà ïðåäñòàâàòà, ÷å ùå îïèòàìå äà óíèùîæèì ñàìèÿ Ïðúñòåí. Òúêìî òóê íåñúìíåíî ùå âèäèòå íàøèÿ øàíñ, íàøàòà íàäåæäà. Ìèñëåéêè ñàìî çà âîéíà, òîé çàïî÷íà ñðàæåíèåòî, çàùîòî âÿðâàøå, ÷å íÿìà âðåìå çà ãóáåíå; àêî ïúðâèÿò óäàð å äîñòàòú÷íî ìîùåí, ìîæå äà íÿìà íóæäà îò âòîðè. È òîé ðàçäâèæâà ïðåæäåâðåìåííî ñèëèòå, êîèòî îòäàâíà ñáèðàøå. Îáåçóìÿë ìúäðåö. Àêî áå âïðåãíàë öÿëàòà ñè ìîù äà ïàçè Ìîðäîð òúé, ÷å íèêîé äà íå ìîæå äà âëåçå, àêî áå âëîæèë öÿëîòî ñè ëóêàâñòâî â èçäèðâàíåòî íà Ïðúñòåíà, òîãàâà íàäåæäàòà íè íàèñòèíà ùåøå äà ïîñúðíå - íèòî Ïðúñòåí, íèòî íîñèòåë ùÿõà äà ìó ñå èçïëúçâàò çà äúëãî. Íî ñåãà îêîòî ìó å çàáðàâèëî ñâîÿ äîì è ñå âçèðà íàâúí, à íàé-æàäíî ãëåäà òîé êúì Ìèíàñ Òèðèò. Ñêîðî ñèëàòà ìó ùå âðúõëåòè êàòî áóðÿ íàä êðåïîñòòà. Çàùîòî òîé âå÷å çíàå, ÷å ñëóãèòå, èçïðàòåíè äà ïîãóáÿò Îòðÿäà, îòíîâî ñà ñå ïðîâàëèëè. Íå ñà îòêðèëè Ïðúñòåíà. Íå ñà äîâåëè è õîáèòè çà çàëîæíèöè. Ñàìî òîâà äà áÿõà ñòîðèëè, çà íàñ óäàðúò ìîæåøå äà å òåæúê, äîðè ïàãóáåí. Íî íåêà íå ïîìðà÷àâàìå ñúðöàòà ñè ñ ìèñúëòà êàê ×åðíàòà êóëà áè ãè ñúäèëà çà òÿõíàòà äîáðîòà è âÿðíîñò. Âðàãúò ñå ïðîâàëè... ïîíå çàñåãà. Áëàãîäàðåíèå íà Ñàðóìàí.
- Çíà÷è Ñàðóìàí íå å ïðåäàòåë? - çàïèòà Ãèìëè.
- Î, ïðåäàòåë å - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Äâîåí. È íå å ëè ÷óäíî? Íèòî åäíî îò ïîñëåäíèòå íè èçïèòàíèÿ íå èçãëåæäàøå òúé ñêðúáíî êàòî èçìÿíàòà íà Èñåíãàðä. Äîðè ñàìî êàòî âëàäåòåë è ïúëêîâîäåö Ñàðóìàí áå ñòàíàë òâúðäå ñèëåí. Òîé çàïëàøâà íàðîäà íà Ðîõàí è îñóåòÿâà ïîìîùòà ìó çà Ìèíàñ Òèðèò, äîêàòî ãëàâíèÿò óäàð íàáëèæàâà îò Èçòîêà. Àëà ïðåäàòåëñêîòî îðúæèå âèíàãè å îïàñíî çà äåñíèöàòà, ùî ãî äúðæè. Íà Ñàðóìàí ñúùî ìó áå õðóìíàëî äà ñè ïðèñâîè Ïðúñòåíà èëè ïîíå äà õâàíå åäèí-äâàìà õîáèòè çà çëîêîáíèòå ñè öåëè. Òúé ÷å ñ îáùè óñèëèÿ äâàìàòà íè âðàãîâå óñïÿõà ñàìî â åäíî - óäèâèòåëíî áúðçî è òî÷íî íàâðåìå äà äîñòàâÿò Ìåðè è Ïèïèí âúâ Âåòðîêëèí, êúäåòî èíà÷å è êðàêúò èì íÿìàøå äà ñòúïè! È îùå - âçàèìíî ñå èçïúëíèõà ñ íîâè ñúìíåíèÿ, êîèòî ðàçñòðîéâàò ïëàíîâåòå èì. Áëàãîäàðåíèå íà Ðîõàíñêèòå êîííèöè Ìîðäîð íå ùå ÷óå âåñò çà áèòêàòà, àëà Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë çíàå, ÷å äâàìà õîáèòè ñà áèëè çàëîâåíè êðàé Åìèí Ìóèë è ïîâåäåíè êúì Èñåíãàðä ïðîòèâ âîëÿòà íà ñîáñòâåíèòå ìó ñëóãè. Ñåãà ùå òðÿáâà äà ñå áîè êàêòî îò Ìèíàñ Òèðèò, òàêà è îò Èñåíãàðä. Àêî ïîâàëè Ìèíàñ Òèðèò, òåïúðâà ùå ñè èìà ðàáîòà ñúñ Ñàðóìàí.
- Æàëêî, ÷å ïî ñðåäàòà ñà íàøèòå ïðèÿòåëè - îáàäè ñå Ãèìëè. - Àêî íèùî íå äåëåøå Èñåíãàðä è Ìîðäîð, òå ùÿõà äà ñå áèÿò, à íèå - äà ãëåäàìå è äà ÷àêàìå.
- Ïîáåäèòåëÿò áè èçëÿçúë ïî-ìîãúù îòêîãàòî è äà áèëî è îñâîáîäåí îò òîâàðà íà ñúìíåíèÿòà - êàçà Ãàíäàëô. - Íî Èñåíãàðä íå ìîæå äà ñå ñðàæàâà ñ Ìîðäîð, îñâåí àêî Ñàðóìàí ïðúâ ñå äîáåðå äî Ïðúñòåíà. Òîâà âå÷å íèêîãà íå ùå ìó ñå óäàäå. Òîé îùå íå çíàå êàêâà çàïëàõà ãî äåáíå. È îùå ìíîãî íåùà íå çíàå. Òîëêîâà æàäóâàøå äà ñå äîêîïà äî ïëÿ÷êàòà, ÷å íå ìîæà äà èç÷àêà ó äîìà ñè è èçáúðçà íàñàì, çà äà ñðåùíå è ïðîñëåäè ïðàòåíèöèòå ñè. Íî òîçè ïúò çàêúñíÿ. Îùå ïðåäè äà ñòèãíå äî òèÿ ìåñòà, áèòêàòà âå÷å áå ñâúðøèëà è íèùî íå ìîæåøå äà ñå ïðîìåíè. Òîé íå ñå çàäúðæà òóê. Íàäíè÷àì â ìèñëèòå ìó è âèæäàì ñúìíåíèÿ. Ãîðèòå íå ñà ìó ïîäâëàñòíè. Òîé âÿðâà, ÷å êîííèöèòå ñà èçêëàëè è èçãîðèëè âñè÷êî æèâî íà áîéíîòî ïîëå, íî íå çíàå äàëè îðêèòå ñà âîäèëè ïëåííèöè. Íå çíàå è çà ñïðå÷êâàíåòî ìåæäó íåãîâèòå ñëóãè è îðêèòå îò Ìîðäîð, íå çíàå çà Êðèëàòèÿ ïðàòåíèê.
- Êðèëàòèÿ ïðàòåíèê! - ïðîâèêíà ñå Ëåãîëàñ. - Àç ñòðåëÿõ ïî íåãî ñ ëúêà íà Ãàëàäðèåë íàä Ñàðí Ãåáèð è ãî ïîâàëèõ îò âèñèíèòå. Òîé íè èçïúëâàøå ñ óæàñ. Ùî çà íîâî ñòðàøèëèùå å òîâà?
- Òàêîâà, ÷å ñòðåëèòå ñà áåçñèëíè ïðîòèâ íåãî - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Òè ñè ïîãóáèë ñàìî çâÿðà, ùî ãî íîñè. Äîáðî äåëî, íî Êîííèêúò ñêîðî å ëèòíàë íàíîâî. Çàùîòî òîé å Íàçãóë, åäèí îò Äåâåòòå, ÿõíàëè ñåãà êðèëàòè òâàðè. Ñÿíêàòà íà òåõíèÿ óæàñ ñêîðî ùå ïàäíå íàä ïîñëåäíèòå àðìèè íà íàøèòå ïðèÿòåëè, çàêðèâàéêè ñëúíöåòî. Íî îùå íå èì å ðàçðåøåíî äà ïðåñè÷àò Ðåêàòà è Ñàðóìàí íå çíàå çà íîâàòà ôîðìà, êîÿòî ñà ïðèåëè Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà. Ìèñúëòà ìó ëåòè âñå êúì Ïðúñòåíà. Áèë ëè å íà áîéíîòî ïîëå? Íàìåðåí ëè å? Àìè àêî Òåîäåí, âëàäåòåëÿò íà Ïðåäåëèòå, ñå äîáåðå äî íåãî è óçíàå çà ñèëàòà ìó? Ñàìî òàçè îïàñíîñò âèæäà è ñåãà áÿãà êúì Èñåíãàðä, çà äà óäâîè è óòðîè ùóðìà ñè ïðîòèâ Ðîõàí. À ïðåç öÿëîòî âðåìå ïî-îòáëèçî ãî äåáíå äðóãà îïàñíîñò, íî óíåñåí â òðåñêàâè ìèñëè, òîé íå ÿ âèæäà. Çàáðàâèë å çà Äúðâîáðàä.
- Ïàê ñè ãîâîðèø ñàì - óñìèõíà ñå Àðàãîðí. - Íå ïîçíàâàì òîÿ Äúðâîáðàä. À çà Ñàðóìàíîâîòî äâîéíî ïðåäàòåëñòâî äîíÿêúäå ñå äîñåùàõ, àëà íå âèæäàì çà êàêâî å äîïðèíåñëî ïðèñòèãàíåòî íà äâàìà õîáèòè âúâ Âåòðîêëèí, îñâåí äà íè òëàñíå êúì äúëãà è áåçïëîäíà ãîíèòáà.
- ×àêàé ìàëêî! - âèêíà Ãèìëè. - Äðóãî èñêàì äà óçíàÿ íàé-íàïðåä. Ãàíäàëô, òåáå ëè âèäÿõìå ñíîùè èëè Ñàðóìàí?
- Ñúñ ñèãóðíîñò íå ñúì áèë àç - îòãîâîðè Ãàíäàëô, - ñëåäîâàòåëíî òðÿáâà äà ïðåäïîëîæà, ÷å ñòå âèäåëè Ñàðóìàí. ßâíî òîëêîâà ñè ïðèëè÷àìå, ÷å ìîãà äà èçâèíÿ æåëàíèåòî òè äà ïðîáèåø â øàïêàòà ìè íåïîïðàâèìà äóïêà.
- Äîáðå äå! - ðå÷å Ãèìëè. - Ðàäâàì ñå, ÷å íå ñè áèë òè.
- Äà, äîáðî ìè äæóäæå - îòíîâî ñå ðàçñìÿ Ãàíäàëô, - óòåõà å äà çíàåø, ÷å ïîíå â òîâà íå ãðåøèø. Òà íå çíàì ëè è àç òåãîáàòà íà ãðåøêèòå! Íî, ðàçáèðà ñå, íå ñúì è ïîìèñëèë äà òå îñúæäàì çà ïîñðåùàíåòî. Êàê áèõ ìîãúë, ñëåä êàòî òîëêîâà ÷åñòî ñúì ñúâåòâàë äðóãàðèòå ñè äà ïîäîçèðàò äàæå ñîáñòâåíèòå ñè ðúöå, ùîì èìàò ðàáîòà ñ Âðàãà. Æèâ äà ñè ìè, Ãèìëè, ñèíå íà Ãëîèí! Äàíî íÿêîé äåí íè âèäèø åäèí äî äðóã è äà ðàçáåðåø ðàçëèêàòà!
- Àìè õîáèòèòå! - íàìåñè ñå Ëåãîëàñ. - Äúëúã ïúò èçâúðâÿõìå äà ãè âèäèì, à òè, èçãëåæäà, çíàåø êúäå ñà. Êàæè!
- Ïðè Äúðâîáðàä è åíòèòå - êàçà Ãàíäàëô.
- Åíòèòå! - âúçêëèêíà Àðàãîðí. - Çíà÷è âåðíè ñà ñòàðèòå ëåãåíäè çà îáèòàòåëèòå íà ãîðñêèòå äåáðè è âåëèêàíèòå - ïàñòèðè íà äúðâåòàòà? Èìà ëè îùå åíòè íà òîÿ ñâÿò? Ìèñëåõ, ÷å òå ñà ñàìî ñïîìåí îò äðåâíè âðåìåíà, àêî èçîáùî íÿêîãà ñà áèëè íåùî äðóãî îñâåí ðîõàíñêà ëåãåíäà.
- Ðîõàíñêà ëåãåíäà ëè? - ïðîâèêíà ñå Ëåãîëàñ. - O, íå, âñåêè åëô îò Äèâèòå çåìè å ïÿë ïåñíè çà äðåâíèòå Îíîäðèìè è âåêîâíàòà èì ñêðúá. Àëà äîðè è çà íàñ òå ñà ñàìî ñïîìåí. Àêî ìîæåõ äà ñðåùíà íÿêîé îò òÿõ äà êðà÷è äî äíåñ ïî ñâåòà, òîãàâà íàèñòèíà ïàê áèõ ñå ïî÷óâñòâóâàë ìëàä! Íî Äúðâîáðàä... òîâà å ñàìî äðóãîòî èìå íà Âåòðîêëèí, êàêòî ãî íàðè÷àò â Îáùèÿ åçèê, à òè êàòî ÷å ãîâîðåøå çà îòäåëíà ëè÷íîñò. Êîé å òîçè Äúðâîáðàä?
- À! Ñåãà ïèòàø ïðåêàëåíî ìíîãî - êàçà Ãàíäàëô. - Çíàì ñúâñåì ìàëêî çà íåãîâàòà äúëãà, áàâíà èñòîðèÿ, àëà è òî å òîëêîâà ìíîãî, ÷å íÿìàìå âðåìå çà ïîäîáåí ðàçêàç. Äúðâîáðàä å Âåòðîêëèí, ïàçà÷ íà ãîðàòà, íàé-ñòàð îò åíòèòå, íàé-ñòàðîòî æèâî ñúùåñòâî, êîåòî îùå êðà÷è ïîä ñëúíöåòî èç Ñðåäíàòà çåìÿ. È íàèñòèíà ñå íàäÿâàì äà ãî âèäèø, Ëåãîëàñ. Ìåðè è Ïèïèí èìàõà êúñìåò - ñðåùíàõà ãî òúêìî òóê, êúäåòî ñåäèì. Ïðåäè äâà äíè òîé äîéäå íàñàì è ãè îòíåñå êúì ñâîåòî æèëèùå, äàëå÷ êðàé êîðåíèòå íà ïëàíèíèòå. ×åñòî ìó ñå ñëó÷âà äà íàìèíå òóê, îñîáåíî êîãàòî äóõúò ìó å íåñïîêîåí è ñìóòåí îò ñëóõîâå çà âúíøíèÿ ñâÿò. Ïðåäè ÷åòèðè äíè ãî âèäÿõ äà êðà÷è ñðåä äúðâåòàòà, ìèñëÿ, ÷å è òîé ìå âèäÿ, çàùîòî ñå ñïðÿ, íî íå ãî çàãîâîðèõ, áÿõ äúëáîêî óíåñåí â ìèñëè è ñêîâàí îò óìîðà ïîäèð áîðáàòà ñ îêîòî íà Ìîðäîð; òîé ñúùî íå çàãîâîðè è íå èçðå÷å èìåòî ìè. 
- Ìîæå è òîé äà òå å ïîìèñëèë çà Ñàðóìàí - êàçà Ãèìëè. - Íî òè ãîâîðèø çà íåãî êàòî çà ïðèÿòåë. Àç ïúê ìèñëåõ, ÷å Âåòðîêëèí å îïàñåí.
- Îïàñåí! - âúçêëèêíà Ãàíäàëô. - Òà íå ñúì ëè îïàñåí è àç - ïî-îïàñåí îò âñè÷êî, ùî áèõòå ñðåùíàëè, îñâåí àêî ïîïàäíåòå æèâè ïðåä òðîíà íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë. È Àðàãîðí å îïàñåí, è Ëåãîëàñ. Îïàñíîñòè òå îáãðàæäàò, Ãèìëè, ñèíå íà Ãëîèí, çàùîòî è òè ñè îïàñåí ïî ñâîé íà÷èí. Ãîðàòà íà Âåòðîêëèí íåñúìíåíî å îïàñíà... íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî çà îíèÿ, êîèòî ïðèáúðçâàò ñúñ ñåêèðàòà, à è ñàìèÿò Âåòðîêëèí å ñòðàõîâèò, àëà âúïðåêè òîâà å ìúäúð è ëþáåçåí. Ñåãà îáà÷å ÷àøàòà íà áàâíèÿ ìó, òåæúê ãíÿâ ïðåëèâà è èçïúëâà öÿëàòà ãîðà. Õîáèòèòå ïðèñòèãíàõà è âåñòèòå, êîèòî äîíåñîõà, áÿõà ïîñëåäíàòà êàïêà - òÿ ñêîðî ùå ñå ïðåâúðíå â ïîòîï, íî âúëíàòà å îáúðíàòà ñðåùó Ñàðóìàí è ñåêèðèòå íà Èñåíãàðä. Íàçðÿâà íåùî, êîåòî íå ñå å ñëó÷âàëî îò Ñòàðè âðåìåíà - åíòèòå ùå ñå ñúáóäÿò è ùå îòêðèÿò, ÷å ñà ñèëíè.
-Êàêâî ùå ñòîðÿò? - ñìàÿíî çàïèòà Ëåãîëàñ. 
- Íå çíàì - ðå÷å Ãàíäàëô. - Ìèñëÿ, ÷å è òå íå çíàÿò. Ïèòàì ñå...
Òîé çàìúë÷à, ïðèâåë çàìèñëåíî ãëàâà.
Òðèìàòà ãî ãëåäàõà. Ïðåç áÿãàùèòå îáëàöè ñëúí÷åâ îòáëÿñúê ïàäíà âúðõó ðúöåòå ìó, îòïóñíàòè íà ñêóòà ñ äëàíèòå íàãîðå - ñÿêàø ñâåòëèíà ãè èçïúëíè êàòî âîäà â ïðîçðà÷íà ÷àøà. Íàé-ïîñëå òîé âäèãíà î÷è è ñå çàãëåäà ïðàâî â ñëúíöåòî.
- Óòðîòî îòìèíàâà - êàçà òîé. - Ñêîðî ùå òðÿáâà äà âúðâèì.
- Ùå èäåì ëè äà íàìåðèì íàøèòå ïðèÿòåëè è äà âèäèì Äúðâîáðàä? - çàïèòà Àðàãîðí.
- Íå - îòãîâîðè Ãàíäàëô. - Íå íàòàì å ïúòÿò âè. Ñëîâàòà ìè áÿõà èçïúëíåíè ñ íàäåæäà. Àëà ñàìî ñ íàäåæäà. À òÿ íå å ïîáåäà. Âîéíàòà âðúõëåòÿ âúðõó íàñ è íàøèòå ïðèÿòåëè, âîéíà, â êîÿòî ñàìî óïîòðåáàòà íà Ïðúñòåíà áè íè îñèãóðèëà ïîáåäàòà. Ñ âåëèêà ñêðúá è âåëèê ñòðàõ ìå èçïúëâà òîâà - ìíîãî ùå òðÿáâà äà óíèùîæèì è ìîæåì âñè÷êî äà çàãóáèì. Àç ñúì Ãàíäàëô, Ãàíäàëô Áåëèÿ, àëà ×åðíîòî âñå îùå å ïî-ìîãúùî.
Òîé ñå èçïðàâè è çàñåí÷âàéêè î÷è, ñå çàãëåäà íà èçòîê, ñÿêàø ðàçëè÷àâàøå â äàëå÷èíàòà íåùî íåâèäèìî çà òÿõ. Ïîñëå ïîêëàòè ãëàâà è ïðîäúëæè ñ òèõ ãëàñ:
- Íå, âå÷å å íåäîñåãàåì çà íàñ. Ïîíå îò òîâà äà ñìå äîâîëíè. Ïðúñòåíúò âå÷å íå ìîæå äà íè èçêóøàâà. Ùå òðÿáâà äà ïðåìèíåì ïðåç òåæêè èçïèòàíèÿ, íà êîñúì îò îò÷àÿíèåòî, àëà ïîíå òàÿ ãèáåëíà çàïëàõà îòìèíà. - Òîé ñå îáúðíà. - Õàéäå, Àðàãîðí, ñèíå íà Àðàòîðí! Íå ñúæàëÿâàé çà èçáîðà ñè â äîëèíàòà íà Åìèí Ìóèë è íå ìèñëè, ÷å ãîíèòáàòà å áèëà íàïðàçíà. Ñðåä ñúìíåíèÿòà òè èçáðà ïúòåêàòà, êîÿòî èçãëåæäàøå âÿðíà - ïðàâåäåí áå èçáîðúò è çàñëóæè íàãðàäà. Òàêà ñå ñðåùíàõìå íàâðåìå, à èíà÷å áè ñòàíàëî êúñíî. Íî òúðñåíåòî íà äðóãàðèòå ïðèêëþ÷è. Äàäåíàòà äóìà ùå âè ïîñî÷è íàêúäå äà ïîòåãëèòå ñåãà. Òðÿáâà äà ñòèãíåòå äî Åäîðàñ è äà ïîñåòèòå Òåîäåí â äâîðåöà ìó. Çàùîòî ñòå íóæíè. Ñåãà Àíäóðèë òðÿáâà äà ðàçêðèå áëÿñúêà ñè â áèòêàòà, êîÿòî òúé äúëãî ÷àêà. Â Ðîõàí íàõëó âîéíà è îùå ïî-ñòðàøíî çëî: Òåîäåí å áîëåí.
- Çíà÷è âå÷å íèêîãà íå ùå âèäèì âåñåëèòå ìëàäè õîáèòè? - çàïèòà Ëåãîëàñ.
- Íå êàçàõ òàêîâà íåùî - ðå÷å Ãàíäàëô. - Êîé çíàå? Èìàéòå òúðïåíèå. Èäåòå êúäåòî òðÿáâà è ñå íàäÿâàéòå! Êúì Åäîðàñ! È ìîÿò ïúò å íàòàì.
- Äúëúã å òîçè ïúò çà ïåøåõîäåö, áèë òîé ìëàä èëè ñòàð - êàçà Àðàãîðí. - Áîÿ ñå, ÷å äîêàòî ñòèãíåì, áèòêàòà îòäàâíà ùå å ñâúðøèëà.
- Ùå âèäèì, ùå âèäèì - êàçà Ãàíäàëô. - Èäâàòå ëè ñ ìåíå?
- Äà, ùå ïîòåãëèì çàåäíî - êàçà Àðàãîðí. - Íî íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å ìîæåø äà ñòèãíåø òàì ïðåäè ìåíå, ñòèãà äà ïîèñêàø.
Òîé ñå èçïðàâè è äúëãî ãëåäà êúì Ãàíäàëô. Îñòàíàëèòå ìúë÷àëèâî ñå äèâÿõà íà òèÿ äâàìà, çàñòàíàëè åäèí ñðåùó äðóã. Ñèâèÿò ñèëóåò íà ÷îâåêà, Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí, áå âèñîê è ñóðîâ êàòî êàìúê, äåñíèöàòà ìó ëåæåøå íà äðúæêàòà íà ìå÷à, ñÿêàø ìîãúù êðàë áå ïðèñòúïèë îò ìîðñêèòå ìúãëè êúì áðåãîâåòå íà ïðîñòîñìúðòíèÿ íàðîä. Ïðåä íåãî ñå èçâèñÿâàøå ñòàðèÿò ñèëóåò - áÿë, çàñèÿë, êàòî ÷å íåçíàéíà ñâåòëèíà ïëàìòåøå â íåãî, ïðåãúðáåí ïîä òîâàðà íà ãîäèíèòå, àëà èçïúëíåí ñ íåäîñòúïíà çà êðàëåòå ìîù.
- Íå êàçâàì ëè èñòèíàòà, Ãàíäàëô - èçðå÷å íàé-ñåòíå Àðàãîðí, - ÷å ìîæåø äà îòèäåø êúäåòî ïîæåëàåø ïî-áúðçî îò ìåíå? È òîâà ùå êàæà îùå: òè ñè íàø ïðåäâîäèòåë è çíàìå. Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë èìà Äåâåòòå. Íî íèå èìàìå Åäèí, ïî-ìîãúù îò òÿõ - Áåëèÿ êîííèê. Òîé å ìèíàë Ïðåç îãúí è áåçäíè è òå ùå òðúïíàò ïðåä íåãî. Íåêà íè âîäè - íèå ùå ãî ñëåäâàìå.
- Äà, ùå òå ñëåäâàìå çàåäíî - êàçà Ëåãîëàñ. - Íî ïðåäè òîâà áè ìè îëåêíàëî íà ñúðöåòî, Ãàíäàëô, àêî ÷óÿ êàêâî òè ñå ñëó÷è â Ìîðèÿ. Íÿìà ëè äà íè ðàçêàæåø? Íå ìîæåø ëè äà ñå çàäúðæèø ïîíå çà äà ñïîäåëèø ñ ïðèÿòåëèòå ñè êàê ñå èçáàâè? Ïðåêàëåíî ìíîãî ñå çàäúðæàõ âå÷å - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Âðåìåòî íå ÷àêà. Íî è öÿëà ãîäèíà äà èìàõ, ïàê íÿìàøå äà âè êàæà âñè÷êî.
- Òîãàâà ðàçêàæè êàêâîòî æåëàåø è êîëêîòî ïîçâîëÿâà âðåìåòî! - îáàäè ñå Ãèìëè. - Õàéäå, Ãàíäàëô, êàæè íè êàê ñå ïðåáîðè ñ áàëðîãà!
- Íå ãî ñïîìåíàâàé! - êàçà Ãàíäàëô è ñÿêàø çà ìèã áîëåçíåí îáëàê çàñåí÷è ëèöåòî ìó; òîé ïîñåäÿ ìúë÷àëèâî è èçãëåæäàøå ñòàð êàòî ñìúðòòà. - Äúëãî ïàäàõ àç - áàâíî èçðå÷å òîé íàé-ñåòíå, êàòî ÷å ìú÷èòåëíî ñå áîðåøå ñúñ ñïîìåíèòå. - Äúëãî ïàäàõ è òîé ïàäàøå ñ ìåí. Íåãîâèÿò îãúí ìå îáâèâàøå. Èçãàðÿõ. Ïîñëå ðóõíàõìå â äúëáîêè âîäè è íàñòàíà ìðàê. Ñòóäåíî áå òàì êàòî ïðèèæäàùà ñìúðò - åäâà íå çàìðúçíà ñúðöåòî ìè.
- Äúëáîêà å áåçäíàòà ïîä Äóðèíîâèÿ ìîñò è íèêîé íå ÿ å èçìåðèë - ïðîìúëâè Ãèìëè.
- È âñå ïàê èìà äúíî, äàëå÷ îò ñâåòëèíà è õîðñêè âçîð - êàçà Ãàíäàëô. - Òàì ñòèãíàõ íàêðàÿ, äî ïîñëåäíèòå êàìåííè îñíîâè. À òîé âñå òàêà áå äî ìåí. Îãúíÿò ìó áå èçãàñíàë, àëà ñåãà òîé ñå áå ïðåâúðíàë â ñëóçåñòà òâàð, ïî-ìîùíà îò çìèÿ óäóøâà÷. Ñðàæàâàõìå ñå äàëå÷ îò æèâàòà çåìÿ, â äúëáèíèòå, ãäå âðåìåòî íÿìà ìÿðà. Âñå òúé ìå ïðèòèñêàøå òîé, âñå òúé ãî ñå÷àõ àç, äîäåòî íàé-ñåòíå ïîáÿãíà èç ìðà÷íè òóíåëè. Òå íå ñà äåëî íà Äóðèíîâèÿ íàðîä, Ãèìëè, ñèíå íà Ãëîèí. Äàëå÷å, äàëå÷å ïîä íàé-äúëáîêèòå ãàëåðèè íà äæóäæåòàòà, áåçèìåííè òâàðè ãðèçàò ñâåòà. Äîðè è Ñàóðîí íå ãè ïîçíàâà. Ïî-ñòàðè îò íåãî ñà òå. Àç áðîäèõ òàì, àëà íå ùå ïîìðà÷à áåëèÿ äåí ñ ðàçêàçà ñè. Ñðåä îíîâà îò÷àÿíèå âðàãúò áå åäèíñòâåíàòà ìè íàäåæäà è àç ãî ãîíèõ ïî ïåòèòå. È òúé íàé-ïîñëå òîé ìå èçâåäå êúì òàéíèòå ïðîõîäè íà Õàçàä-äóì - ïðåêàëåíî äîáðå ãè ïîçíàâàøå. Èçäèãàõìå ñå âñå íàãîðå è íàãîðå, äîäåòî ñòèãíàõìå Ñòúëáàòà áåç êðàé. 
- Íåçíàéíà å òÿ îò äðåâíè âðåìåíà - êàçà Ãèìëè. - Ìíîçèíà êàçâàõà, ÷å íèêîãà íå å áèëà èçãðàæäàíà è ñúùåñòâóâà ñàìî â ëåãåíäèòå, íî äðóãè òâúðäÿò, ÷å å áèëà óíèùîæåíà. 
- Èçãðàäåíà å è íèêîãà íå å áèëà óíèùîæàâàíà - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Îò íàé-äúëáîêàòà òúìíèöà äî íàé-âèñîêèÿ âðúõ ñå êàòåðåøå òÿ â íåïðåñòàííà ñïèðàëà, èçäèãàøå ñå íà õèëÿäè è õèëÿäè ñòúïàëà, äîäåòî èçëåçå íàé-íàêðàÿ â Äóðèíîâàòà êóëà, èçñå÷åíà îò æèâàòà ñêàëà íà Çèðàêçèãèë, íåïðèñòúïíèÿ Ñðåáðîçúá.
Òàì, âúðõó Êåëåáäèë, èìàøå ñàìîòíî ïðîçîð÷å ñðåä ñíåãà, à ïðåä íåãî ñå ðàçñòèëàøå òÿñíà ïëîùàäêà, øåìåòíî çëîâåùà íàä ìúãëèòå íà ñâåòà. Îñëåïèòåëíî ãðååøå ñëúíöåòî òàì, àëà äîëó âñè÷êî òúíåøå â îáëàöè. Òîé èçñêî÷è íàâúí è èçáóõíà â íîâè ïëàìúöè, ùîì ãî ïîñëåäâàõ. Íÿìàøå êîé äà íè âèäè, èíà÷å íàâÿðíî è ñëåä âåêîâå ùÿõà äà ñå ïåÿò ïåñíè çà Áèòêàòà íà Âúðõà. (Ãàíäàëô èçâåäíúæ ñå ðàçñìÿ.) Íî êàêâî ëè áèõà êàçàëè â òèÿ ïåñíè? Îíèÿ, ùî ãëåäàõà îò äàëå÷íèòå íèçèíè, ìèñëåõà, ÷å áóðÿ å óâåí÷àëà ïëàíèíàòà. Ãðúìîòåâèöè ÷óâàõà, ìúëíèè, êàçâàõà òå, áëúñêàò Êåëåáäèë è ñòðîøåíè îòñêà÷àò íà äúëãè îãíåíè åçèöè. Êàêâî îùå? Îãðîìåí îáëàê îò äèì è ïàðà ñå íàäèãíà êðàé íàñ. Ëåä ñå ñèïåøå êàòî äúæä. Àç íèçâåðãíàõ âðàãà ñè, òîé ðóõíà îò âèñèíèòå è ðàçáè ïëàíèíñêèÿ ñêëîí, êúäåòî íàìåðè ãèáåëòà ñè. Ñåòíå ìðàêúò ìå îáãúðíà, îòëú÷è ìå îò ìèñëèòå, îò âðåìåòî è ìå çàëóòà íàäàëå÷ ïî äðóìèùà, çà êîèòî íå ùå ãîâîðÿ. Ãîë ñå çàâúðíàõ - çà êðàòêî, äîäåòî èçïúëíÿ äúëãà ñè. È ãîë ëåæàõ íà ïëàíèíñêèÿ âðúõ. Çàä ìåí êóëàòà áå ñòðèòà íà ïðàõ, ïðîçîðåöúò áå èç÷åçíàë, îæàðåíè è ñòðîøåíè êàìúíè çàäðúñòâàõà ñðóòåíàòà ñòúëáà. Áÿõ ñàì, çàáðàâåí, áåç ïúò çà ñïàñåíèå îò êîðàâèÿ ðîã íà ñâåòà. Ëåæàõ òàì, îòïðàâèë âçîð íàãîðå, à çâåçäíîòî êîëåëî ñå âúðòåøå íàä ìåí è âñåêè äåí áå äúëúã êàòî öÿë çåìåí æèâîò. Äî óøèòå ìè íåÿñíî äîëèòàõà ñáðàíèòå çâóöè íà âñè÷êè çåìè - ïîêúëâàíå è ñìúðò, ïåñåí è ðèäàíèå, áàâíèÿò âå÷åí ñòîí íà ïðåòîâàðåíèÿ êàìúê. È òúé íàêðàÿ îòíîâî ìå íàìåðè Ãóàèõèð, Ãîñïîäàðÿ íà âÿòúðà, âçå ìå è ìå îòíåñå.
- Òàêà ìè áèëî ïèñàíî, âñå äà òè áúäà òîâàð, ìîé äðóãàðþ â íóæäà - êàçàõ àç.
- Òîâàð ñè áèë - îòâúðíà òîé, - íî íå è äíåñ: Êàòî ëåáåäîâ ïóõ ñè ëåê â íîêòèòå ìè. Ñëúíöåòî ïðîçèðà ïðåç òåá. Âñúùíîñò ìèñëÿ, ÷å âå÷å íå ñúì òè íóæåí - àêî òå ïóñíà, ùå ïîëåòèø ïî âÿòúðà.
- Íå ìå èçïóñêàé! - èçïúøêàõ àç, çàùîòî óñåùàõ êàê ñå çàâðúùà æèâîòúò. - Îòíåñè ìå â Ëîòëîðèåí!
- Òî÷íî òúé çàðú÷à è Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë, êîÿòî ìå ïðàòè äà òå äèðÿ - îòâúðíà òîé.
Òàêà ïðèñòèãíàõ â Êàðàñ Ãàëàäîí è îòêðèõ, ÷å òîêó-ùî ñòå ñè çàìèíàëè. Çàäúðæàõ ñå òàì, ñðåä âå÷íîòî âðåìå íà òàÿ ñòðàíà, êúäåòî äíèòå íîñÿò èçöåëåíèå, à íå ðàçðóõà. Èçöåëèõ ñå è áÿõ îáëå÷åí â áÿëî. Ñúâåòè äàäîõ è ñúâåò ïîëó÷èõ. Ïî íåçíàéíè ïúòèùà äîéäîõ ñåòíå íàñàì è íîñÿ âåñòè çà íÿêîè îò âàñ. Íà Àðàãîðí ìè çàðú÷àõà äà êàæà òîâà:

Ãäå ñà òâîèòå Äóíåäàíöè, Åëåñàð, Åëåñàð
×àêà ãè äà ñå çàâúðíàò îòäàëå÷ ïúòÿò ñòàð.
Çà Èçãóáåíèòå èäå ÷àñ äà âäèãíàò ãëàâè,
Ñèâèÿò îòðÿä îò ñåâåð âñå íàïðåä ùå âúðâè.
Íî ñúäáàòà äíåñ çà òåáå îòðåäè ìðà÷åí ïúò -
ïúò íåçíàåí êúì Ìîðåòî, òàì ãäå Ìúðòâèòå áäÿò.

Çà Ëåãîëàñ Âëàäåòåëêàòà ïðàùà òèÿ ñëîâà

Ëåãîëàñ Çåëåíîëèñò, ðîæáà íà ãîðèòå,
ðàäîñòíî äî äíåñ æèâÿ. Áÿãàé îò âúëíèòå!
Àêî ÷óåø äà êðåùÿò ÷àéêè íàä ìîðåòî,
íÿìà äà íàìåðè ìèð â ëåñ çåëåí ñúðöåòî.

Ãàíäàëô çàìúë÷à è ïðèòâîðè î÷è.
- Çíà÷è çà ìåí íå å ïðàòèëà âåñò? - ïðîìúëâè Ãèìëè è ñâåäå ãëàâà.
- Ìðà÷íè ñà íåéíèòå ñëîâà - êàçà Ëåãîëàñ - è íåÿñíè çà îíçè, êîìóòî ñà ïîñâåòåíè.
- Òîâà íå ìå óòåøàâà - îòâúðíà Ãèìëè.
- ×å êàêâî? - çàïèòà Ëåãîëàñ. - Áè ëè æåëàë äà òè ðàçêàæå îòêðèòî çà èäíàòà ãèáåë?
- Äà, àêî íÿìà ùî äðóãî äà ìè êàæå.
- Êàêâî, êàêâî? - ïðîøåïíà Ãàíäàëô è îòâîðè î÷è. - Äà, ìèñëÿ, ñå äîñåùàì ùî ìîãàò äà çíà÷àò ñëîâàòà é. Ïðîñòè ìè, Ãèìëè! Çà êîé ëè ïúò âå÷å ðàçìèøëÿâàõ íàä âåñòèòå. Ðàçáèðà ñå, ÷å ïðàòè äóìè è çà òåá è òå íå ñà íèòî ìðà÷íè, íèòî ïå÷àëíè. „Íà Ãèìëè, ñèí íà Ãëîèí - êàçà òÿ, - ïðåäàé ïîçäðàâ îò íåãîâàòà Âëàäåòåëêà. Íîñèòåëþ íà êúäðèöàòà, êúäåòî è äà îòèäåø, ìèñëèòå ìè ùå ñà ñ òåá. Íî èçáèðàé äîáðå ñðåùó êîå äúðâî ùå íàäèãíåø ñåêèðàòà!"
- Â ùàñòëèâ ÷àñ ñå çàâðúùàø ïðè íàñ, Ãàíäàëô - âèêíà äæóäæåòî è çàïîäñêà÷à ñ ãðúìêà ïåñåí íà íÿêàêúâ ñòðàíåí äæóäæåøêè åçèê. - Õàéäå, õàéäå! - èçêðåùÿ òîé, ðàçìàõâàéêè ñåêèðàòà. - Ùîì ãëàâàòà íà Ãàíäàëô âå÷å å íåïðèêîñíîâåíà, äàéòå äà íàìåðèì íÿêîÿ äðóãà, ïîäõîäÿùà çà öåïåíå!
- Íå ùå ñå íàëîæè äà äèðèø äàëå÷å - êàçà Ãàíäàëô è ñå íàäèãíà îò êàìúêà. - Õàéäå! Èçòå÷å âðåìåòî, îòðåäåíî çà äðóæåñêà ñðåùà ïîäèð ðàçäÿëàòà. Ñåãà å íóæíà áúðçèíà.
Òîé ïàê ñå îìîòà â ñòàðèÿ äðèïàâ ïëàù è ïîâåäå äðóãàðèòå ñè. Áúðçî ñå ñïóñíàõà îò âèñîêàòà ïëîùàäêà è îòíîâî ïðåñÿêîõà ãîðàòà ïî áðåãà íà Åíòîìèë. Íå èçðåêîõà íèòî äóìà, äîêàòî íå ñòúïèõà íà òðåâàòà îòâúä çåëåíèÿ ñâîä íà Âåòðîêëèí. Îò êîíåòå íÿìàøå è ñëåäà.
- Íå ñà ñå çàâúðíàëè - êàçà Ëåãîëàñ. - Òåæúê ïúò íè ÷àêà.
- Àç íÿìà äà âúðâÿ ïåø. Âðåìåòî íàïðåäâà - êàçà Ãàíäàëô. Òîé âäèãíà ãëàâà è ïðîòÿæíî èçñâèðè ñ óñòà. Çâóêúò áå òúé ÿñåí è îñòúð, ÷å òðèìàòà ñå ñìàÿõà, ÷óâàéêè ïîäîáíà ìåëîäèÿ îò ñòàðèòå áðàäàòè óñòíè. Èçñâèðè òðèêðàòíî, ñåòíå èì ñå ñòîðè, ÷å ñ èçòî÷íèÿ âÿòúð îòêúì ðàâíèíèòå ñå íîñè äàëå÷íî è ãëóõî êîíñêî öâèëåíå. Çà÷àêàõà, èçïúëíåíè ñ óäèâëåíèå. Íå ñëåä äúëãî äîëåòÿ òðîïîò íà êîïèòà - îòíà÷àëî ñàìî ëåêà òðúïêà â çåìÿòà, äîëîâèìà åäèíñòâåíî çà Àðàãîðí, êîéòî ñå áå èçïúíàë íà òðåâàòà, ñåòíå âñå ïî-ãðúìêî è ÿñíî îòåêíàõà áúðçèòå óäàðè.
- Êîíÿò íå å ñàì - êàçà Àðàãîðí.
- Ðàçáèðà ñå - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Òåæè÷êè ñìå çà åäèí êîí.
- Òðè ñà - êàçà Ëåãîëàñ, îòïðàâèë ïîãëåä êúì ðàâíèíàòà. - Âèæòå êàê ïðåïóñêàò! Åòî Àçóôåë, åòî è ìîÿ ïðèÿòåë Àðîä äî íåãî!
Íî îùå åäèí ñå íîñè êðàé òÿõ - îãðîìåí êîí. Íèêîãà íå ñúì âèæäàë òàêúâ.
- Íÿìà è äà âèäèø - êàçà Ãàíäàëô. - Òîâà å Ñåíêîãðèâ. Òîé å ïðåäâîäèòåë íà Ìåàðàñèòå, âëàñòåëèí ñðåä êîíåòå, è äîðè Òåîäåí, êðàëÿò íà Ðîõàí, íå å âèæäàë ïî-ñúâúðøåí æðåáåö. Íèìà íå ëúùè êàòî ñðåáðî, íå ïðåïóñêà ëè ïëàâíî êàòî ïîòîê? Çà ìåíå èäâà - êîíÿò íà Áåëèÿ êîííèê. Çàåäíî ïîòåãëÿìå íà áîé.
Îùå ïðåäè ñòàðèÿò âúëøåáíèê äà äîâúðøè äóìèòå ñè, îãðîìíèÿò æðåáåö ñå çàäàäå ñ ìîùíè êðà÷êè ïî ñêëîíà; êîçèíàòà ìó áëåñòåøå, ãðèâàòà ìó ñå âååøå îò áúðçèÿ áÿã. Íå ñëåä äúëãî äîòè÷àõà è äðóãèòå äâà. Ùîì çúðíà Ãàíäàëô, Ñåíêîãðèâ çàáàâè õîä è ãðúìêî èçöâèëè, ïîñëå ëåêî èçïðèïêà íàïðåä, ïðèâåäå ãîðäàòà ñè ãëàâà è ïðèòèñíà íîçäðè êúì øèÿòà íà ñòàðåöà.
- Äúëúã å ïúòÿò îò Ëîìèäîë, äðóæå ìîé - ïîãàëè ãî Ãàíäàëô, - íî òè ñè óìåí è áúðç, çíàåø êîãà äà äîéäåø. À ñåãà äà ïðåïóñíåì äâàìà íàäàëå÷ è íåêà âå÷å íèêîãà íå ñå ðàçäåëÿìå!
Ñëåä ìàëêî äðóãèòå êîíå äîòè÷àõà è êðîòêî ñïðÿõà êðàé ïúòíèöèòå, ñÿêàø ÷àêàõà çàïîâåäè.
- Íåçàáàâíî òðúãâàìå êúì Ìåäóñåëä, äâîðåöà íà âàøèÿ âëàäåòåë Òåîäåí - òúðæåñòâåíî ñå îáúðíà êúì òÿõ Ãàíäàëô è òå ñâåäîõà ãëàâè. - Âðåìåòî íå ÷àêà, òúé ÷å ùå íè ðàçðåøèòå äà âè ÿçäèì, ïðèÿòåëè. Ìîëèì âè äà ïîêàæåòå íà êàêâî ñòå ñïîñîáíè. Àçóôåë ùå íîñè Àðàãîðí, à Àðîä - Ëåãîëàñ. Ãèìëè ùå ñëîæà ïðåä ñåáå ñè è âÿðâàì, ÷å Ñåíêîãðèâ íå ùå âúçðàçè äà íè íîñè è äâàìàòà. Ùå ñå çàáàâèì ñàìî êîëêîòî äà óòîëèì æàæäàòà.
- Ñåãà ðàçáèðàì ÷àñò îò ñíîùíàòà çàãàäêà - êàçà Ëåãîëàñ è ëåêî ñå ìåòíà âúðõó ãúðáà íà Àðîä. - Íå çíàì îò ñòðàõ ëè ñà èçáÿãàëè ñíîùè, èëè íå, àëà êîíåòå ñà ñðåùíàëè ñâîÿ âîæä Ñåíêîãðèâ è ðàäîñòíî ñà ãî ïðèâåòñòâóâàëè. Ãàíäàëô, çíàåøå ëè, ÷å òîé ñå íàâúðòà íàñàì?
- Äà, çíàåõ - îòâúðíà âúëøåáíèêúò. - Îòïðàâèõ ìèñúëòà ñè êúì íåãî è ãî ïîìîëèõ äà áúðçà; â÷åðà òîé áå äàëå÷å íà þã îò òèÿ çåìè. È íåêà îòíîâî ìå ïîíåñå âèõðåíî íàçàä!
Ãàíäàëô ïîøåïíà íåùî íà Ñåíêîãðèâ è êîíÿò ïðåïóñíà ñ áúðçà ñòúïêà, íî áåç äà èçïðåâàðâà îñòàíàëèòå. Ñëåä ìàëêî ðÿçêî ñâúðíà íàñòðàíè, èçáðà åäèí íèñúê áðÿã, ïðåãàçè ðåêàòà è ãè ïîâåäå ïðàâî íà þã ïðåç ïðîñòîðíè ãîëè ðàâíèíè. Âÿòúðúò ãîíåøå ñèâè âúëíè èç áåçêðàéíàòà ñòåï. Íå ñå âèæäàøå íè ïúò, íè äèðÿ, àëà Ñåíêîãðèâ íå ñïðÿ è çà ìèã äà èçáåðå ïîñîêàòà.
- Ñåãà ñå å íàñî÷èë ïðàâî êúì äâîðåöà íà Òåîäåí ïîä ñêëîíîâåòå íà Áåëèòå ïëàíèíè - êàçà Ãàíäàëô. - Òúé ùå ñïåñòèì âðåìå. Ãëàâíèÿò ñåâåðåí ïúò ìèíàâà ïî ñèãóðíèòå çåìè ïîêðàé ðåêàòà â Èçòî÷åí Åìíåò, íî Ñåíêîãðèâ ïîçíàâà âñÿêà ïúòåêà ñðåä áëàòà è íèçèíè.
×àñ ñëåä ÷àñ ÿçäèõà ïðåç ïàñèùà è ðå÷íè äîëèíè. ×åñòî òðåâàòà ñå èçäèãàøå íàä êîëåíåòå íà åçäà÷èòå è êîíåòå èì ñÿêàø ïëóâàõà â ñèâîçåëåíî ìîðå. Íåâåäíúæ ñå íàòúêâàõà íà ïðèêðèòè áëàòà è ïðîñòîðíè ïîëÿíè, îáðàñëè ñ îñòðèöà, òðåïòÿùà íàä âëàæíè, êîâàðíè ìî÷óðè, íî Ñåíêîãðèâ íàìèðàøå ïúò è îñòàíàëèòå êîíå ñëåäâàõà äèðÿòà ìó. Íà çàïàä ñëúíöåòî áàâíî ñå òúðêóëíà îò íåáåòî. Çàðåÿëè âçîð íàäàëå÷ èç íåîáÿòíàòà ðàâíèíà, åçäà÷èòå ãî âèäÿõà çà ìèã äà ïîòúâà ñðåä òðåâàòà êàòî ÷åðâåí ïëàìúê. Íà ãðàíèöàòà íà õîðèçîíòà îò äâåòå ìó ñòðàíè åäâà çàáåëåæèìî ïðîáëåñíà ïóðïóð ïî ïëåùèòå íà ïëàíèíèòå. Ñÿêàø äèì ñå íàäèãíà è ïîìðà÷è ñ êúðâàâ öâÿò ñëúí÷åâèÿ äèñê, êàòî ÷å ñâåòèëîòî áå ïîäïàëèëî òðåâàòà, ïðåäè äà ñå ïðîâàëè â çåìíèòå íåäðà.
- Íàòàì å Ðîõàíñêèÿò ïðîëîì - êàçà Ãàíäàëô. - Ñåãà å òî÷íî íà çàïàä îò íàñ. Òàì ñå êðèå Èñåíãàðä.
- Âèæäàì ãðàìàäåí îáëàê äèì - êàçà Ëåãîëàñ. - Êàêâî ëè çíà÷è òîâà? 
- Âîéíà è ñðàæåíèå! - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Ïðåïóñêàé!


Ãëàâà 6

ÊÐÀËßÒ ÍÀ ÇËÀÒÍÈß ÇÀÌÚÊ

Òå ïðåïóñêàõà ïðåç çàëåçà, ïðåç áàâíî ïàäàùèÿ çäðà÷ è ïðèèæäàùàòà íîù. Êîãàòî íàé-ñåòíå ñïðÿõà è ñëÿçîõà îò êîíåòå, äîðè Àðàãîðí áå ìîðåí è âöåïåíåí. Ãàíäàëô èì ðàçðåøè ñàìî íÿêîëêî ÷àñà ïî÷èâêà. Ëåãîëàñ è Ãèìëè çàñïàõà, Àðàãîðí ñå èçïúíà ïî ãðúá, àëà Ãàíäàëô îñòàíà ïðàâ è ïîäïðÿí íà æåçúëà, ñå çàãëåäà èç ìðàêà íà èçòîê è íà çàïàä. Âñè÷êî òúíåøå â òèøèíà, íå ñå âèæäàøå, íè ÷óâàøå æèâà òâàð. Êîãàòî îòíîâî ñòàíàõà íà êðàêà, íîùòà áå ïðîðÿçàíà îò äúëãè îáëàöè, ïîäãîíåíè îò ìðàçîâèò âÿòúð. Ïîä õëàäíàòà ëóíà ïðîäúëæèõà ïúòÿ ñè ñúùî òúé ñòðåìèòåëíî, êàêòî è ïðåç äåíÿ.
×àñîâåòå îòëèòàõà, à òå ïðåïóñêàõà è ïðåïóñêàõà. Ãèìëè êëþìàøå è áè ïàäíàë îò ñåäëîòî, àêî íå ãî ðàçòúðñâàõà ÿêèòå ðúöå íà Ãàíäàëô. Ìîðíè, íî ãîðäè, Àçóôåë è Àðîä ñëåäâàõà íåóìîðíèÿ ñè ïðåäâîäèòåë - åäâà çàáåëåæèìà ñèâà ñÿíêà ñðåä çäðà÷à. Îòìèíàâàõà ìèëÿ ñëåä ìèëÿ. Ëóííèÿò ñúðï ïîòúíà ñðåä îáëàöèòå íà çàïàäíèÿ õîðèçîíò.
Ïðîíèçâàù õëàä èçïúëíè âúçäóõà. Íà èçòîê ìðàêúò áàâíî ñå ïðåëÿ â ñòóäåíà äðåçãàâèíà. Äàëå÷å íàëÿâî ÷åðâåíè ëú÷è èçáëèêíàõà íàä ÷åðíèòå ñòåíè íà Åìèí Ìóèë. Çîðàòà èçãðÿ ÿñíà è ñâåòëà, áðúñíåù âÿòúð ïðåñè÷àøå ïúòÿ èì è îòìèíàâàøå íàä ïîëåãíàëèòå òðåâè. Èçâåäíúæ Ñåíêîãðèâ ñå çàêîâà íà ìÿñòî è èçöâèëè. Ãàíäàëô ïîñî÷è íàïðåä.
- Âèæòå! - èçâèêà òîé è âñè÷êè âäèãíàõà ìîðíè î÷è. Ïðåä òÿõ ñå èçäèãàõà ïëàíèíèòå íà Þãà - óâåí÷àíè ñ áÿëî, èçïúñòðåíè ñ ÷åðíî. Ñòåïèòå ñå ïðîñòèðàõà äî õúëìîâåòå â ïîäíîæèåòî èì è ñå ïðåëèâàõà â ìíîãîáðîéíè äîëèíè - âñå îùå ñìúòíè è ìðà÷íè, íåäîêîñíàòè îò óòðèííè ëú÷è, òå ñå âèåõà êúì ñúðöåòî íà âåëèêèòå ïëàíèíè. Íàé-øèðîêàòà ñå ðàçòâàðÿøå ïðàâî ïðåä ïúòíèöèòå êàòî äúëúã çàëèâ ñðåä õúëìîâåòå. Äàëå÷å íàïðåä çúðíàõà áåçðåäíî íàõâúðëÿí ïëàíèíñêè ìàñèâ ñ åäèíñòâåí âèñîê âðúõ, êðàé âõîäà íà äîëèíàòà ñå âúçïðàâÿøå êàòî ñòðàæ ñàìîòíî âúçâèøåíèå. Â ïîäíîæèåòî ìó êàòî ñðåáúðíà ÷åðòà ñå ëååøå ðåêà, èçâèðàùà îò çàêúòàíèòå ïîëÿ, íåéäå äàëå÷å íà ñêëîíà ñúçðÿõà ñèÿíèå, çëàòèñò îòáëÿñúê â ëú÷èòå íà èçãðÿâàùîòî ñëúíöå.
 - Ãîâîðè, Ëåãîëàñ! - êàçà Ãàíäàëô. - Êàæè íè ùî âèæäàø ïðåä íàñ!
Çàñåí÷âàéêè î÷è îò êîñèòå ëú÷è íà ìëàäîòî ñëúíöå, Ëåãîëàñ ñå âãëåäà íàïðåä.
- Âèæäàì áÿë ïîòîê äà ñå ñïóñêà îò ñíåãîâåòå - êàçà òîé. - Òàì, êúäåòî íàïóñêà ñÿíêàòà íà äîëèíàòà, îòêúì èçòîê ñå èçäèãà çåëåí õúëì. Îãðàäåí å ñ ðîâ, ìîãúùà ñòåíà è îñòðà îãðàäà. Îòâúòðå ñå ïîäàâàò ïîêðèâè íà êúùè, à â ñðåäàòà, âúðõó çåëåíà òåðàñà ñå èçâèñÿâà îãðîìåí ÷îâåøêè äâîðåö. È àêî íå ìå ëúæàò î÷èòå, ïîêðèâúò ìó å çëàòåí. Íàäàëå÷ îãðÿâà áëÿñúêúò ìó. Çëàòíè ñà è êîëîíèòå êðàé ïîðòàòà. Òàì ñà çàñòàíàëè ìúæå â èñêðÿùè ðèçíèöè, íî âñè÷êè îñòàíàëè îùå ñïÿò ïî êúùèòå.
- Åäîðàñ ñå íàðè÷à òîçè ãðàä - êàçà Ãàíäàëô, - à îíçè çëàòåí çàìúê å Ìåäóñåëä. Òàì æèâåå Òåîäåí, ñèí íà Òåíãåë, êðàë íà Ðîõàíñêèòå ïðåäåëè. Äîéäîõìå ñ èçãðåâà. Ñåãà ìîæåì ÿñíî äà âèäèì ïúòÿ ñè. Íî ùå òðÿáâà äà ÿçäèì ïî-ïðåäïàçëèâî - âîéíàòà ÷óêà íà ïðàãà è Ðîõèðèìèòå, Ïîâåëèòåëè íà êîíåòå, íå ñïÿò, ìàêàð îòäàëå÷ äà èçãëåæäàò çàñïàëè. Íå äîêîñâàéòå îðúæèåòî, íå èçðè÷àéòå íàäìåííè ñëîâà, äîêàòî íå ñå èçïðàâèì ïðåä òðîíà íà Òåîäåí - òîâà âè ñúâåòâàì.
Ðàçëèâàøå ñå ñâåòëî, ÿñíî óòðî è ïòèöèòå ïååõà, êîãàòî ïúòíèöèòå ñòèãíàõà äî ïîòîêà. Òîé áúðçî ñå ëååøå êúì ðàâíèíàòà è îòâúä ïîäíîæèåòî íà õúëìîâåòå çàâèâàøå â øèðîêà äúãà íà èçòîê, çà äà ñå âëåå â äàëå÷íèÿ, îáðàñúë ñ òðúñòèêè Åíòîìèë. Çåìèòå òóê áÿõà çåëåíè - áåçáðîé âúðáè ðàñòÿõà èç âëàæíèòå ëèâàäè è ïî òðåâèñòèòå ðå÷íè áðåãîâå. Èç þæíèòå îáëàñòè òå âå÷å óñåùàõà íàáëèæàâàùàòà ïðîëåò è ïðîòÿãàõà äúëãè ïðúñòè ñúñ çà÷åðâåíè âðúõ÷åòà. Íàãîðå ïî òå÷åíèåòî ìåæäó äâà íèñêè áðÿãà èìàøå áðîä, äúëáîêî óòúïêàí îò ìèíàâàùèòå êîíå. Ïúòåøåñòâåíèöèòå ïðåñÿêîõà è èçëÿçîõà íà øèðîê êîëàðñêè ïúò, âîäåù êúì âúçâèøåíèÿòà.
Â ïîäíîæèåòî íà îãðàäåíèÿ õúëì ïúòÿò íàâëèçàøå â ñÿíêàòà íà âèñîêè çåëåíè ìîãèëè. Ïî çàïàäíèòå èì ñêëîíîâå òðåâàòà áåëååøå, ñÿêàø íàðúñåíà ñúñ ñíÿã - äðåáíè öâåò÷åòà áÿõà íàöúôòåëè òàì êàòî áåçáðîé çâåçäè ñðåä çåëåíèíàòà.
- Âèæòå! - êàçà Ãàíäàëô. - Êîëêî êðàñèâè ñà òèÿ ÿñíè î÷è ñðåä òðåâàòà. Âå÷åí ñïîìåí, ñèìáåëìèíå ãè íàðè÷àò õîðàòà ïî òîçè êðàé, çàùîòî öúôòÿò ïðåç âñè÷êè ñåçîíè è ðàñòàò ñàìî òàì, êúäåòî ìúðòâèòå íàìèðàò ïîêîé. Ãëåäàéòå! Ñòèãíàõìå äî âåëè÷àâèòå ìîãèëè, â êîèòî ñïÿò ïðàäåäèòå íà Òåîäåí.
- Ñåäåì ìîãèëè îòëÿâî è äåâåò îòäÿñíî - êàçà Àðàãîðí. - Ìíîãî ïîêîëåíèÿ ñà îòìèíàëè, îòêàêòî å èçãðàäåí çëàòíèÿò äâîðåö.
- Ïåòñòîòèí ïúòè ñå ðîíèõà îòòîãàâà ÷åðâåíè ëèñòè â ìîÿ ðîäåí Ìðàêîëåñ - êàçà Ëåãîëàñ, - àëà çà íàñ òîâà èçãëåæäà ñàìî êðàòúê ìèã.
- Íî íà êîííèöèòå îò Ïðåäåëèòå èì ñå ñòðóâà òîëêîâà îòäàâíà - äîáàâè Àðàãîðí, - ÷å ñàìî ïåñíèòå íîñÿò ñïîìåíà çà èçãðàæäàíåòî íà òîçè äâîðåö, à ãîäèíèòå ïðåäè íåãî ñå ãóáÿò â ìúãëèòå íà âðåìåòî. Ñåãà íàðè÷àò òèÿ çåìè ñâîé ðîäåí êðàé, à åçèêúò èì ñå å îòêúñíàë îò ðå÷òà íà ñåâåðíèòå èì áðàòÿ.
È òîé çàïÿ òèõî è áàâíî íà íÿêàêúâ íåçíàåí çà åëôà è äæóäæåòî åçèê; è âñå ïàê òå ñå çàñëóøàõà, çàùîòî â ìåëîäèÿòà èìàøå ñêðèòà ìîù.
- Òîâà, ïðåäïîëàãàì, å åçèêúò íà Ðîõèðèìèòå - êàçà Ëåãîëàñ, - çàùîòî ïðèëè÷à íà òèÿ çåìè - íà ìåñòà áîãàò è íåîáÿòåí, äðóãàäå òâúðä è ñóðîâ êàòî ïëàíèíèòå. Íî íå ìîãà äà îòãàòíà êàêâî îçíà÷àâà, îñâåí ÷å å èçïúëíåí ñúñ ñêðúáòà íà ïðîñòîñìúðòíèòå.
- Åòî êàêâî ãëàñè íà Îáùèÿ åçèê - êàçà Àðàãîðí, - äîêîëêîòî ìîãà äà ãî ïðåâåäà.

Ãäå ëè å êîíÿò ñ åçäà÷à? Ðîãúò çàñâèðèë êúäå å?
Ãäå ëè å áðîíÿòà, øëåìúò, ãäå ëè êîñàòà ñå âåå?
Ãäå å ðúêàòà ñúñ àðôà, ãäå ëè îãíèùåòî ãðåå?
Ãäå ëè ñà ïðîëåò è ëÿòî, ãäå ëè ïøåíèöàòà çðåå?
Äúæä ãè îòíåñå è âÿòúð íàä ïëàíèíè è íàä ñòåïè;
äíè îòìèíàâàò íà çàïàä â õúëìîâå ìðà÷íè è ñëåïè.
Êîé ùå ïîâèêà îáðàòíî äèì íà èçòëåëè äúðâåòà,
âðåìåòî êîé ùå çàâúðíå èççàä äàëå÷íè ìîðåòà?

Òúé å ãîâîðèë â äðåâíè âðåìåíà îòäàâíà çàáðàâåí ðîõàíñêè ïåâåö, ïðèïîìíÿéêè ñè êàê ñíàæåí è êðàñèâ å áèë Åîðë Ìëàäè, êîéòî ïðåïóñíàë íàñàì îòêúì Ñåâåðà; êðèëàòè áèëè íîçåòå íà íåãîâèÿ æðåáåö Ôåëàðîô, áàùàòà íà êîíåòå.
Ñ òèÿ äóìè ïúòíèöèòå îòìèíàõà áåçìúëâíèòå ìîãèëè. Ñëåäâàéêè êðèâîëè÷åùèÿ ïúò ïî çåëåíèòå ïëåùè íà õúëìîâåòå, íàé-ñåòíå ñòèãíàõà äî áðóëåíèòå îò âÿòúðà ìîùíè ñòåíè è äî ïîðòèòå íà Åäîðàñ.
Íàñÿäàëèòå òàì ìúæå â ëúñêàâè ðèçíèöè ìèãîì ñêî÷èõà íà êðàêà è ïðåãðàäèõà ïúòÿ ñ êîïèÿòà ñè.
- Ñòîéòå, íåçíàéíè íàì ñòðàííèöè! - âèêíàõà òå íà åçèêà íà Åçäèòíèòå ïðåäåëè è çàïèòàõà çà èìåíàòà è öåëòà íà ÷óæäåíöèòå Â î÷èòå èì áëåñòåøå óäèâëåíèå, íî íå è äðóæåëþáíîñò, à êúì Ãàíäàëô ñå âãëåäàõà ìðà÷íî.
- Äîáðå ðàçáèðàì ðå÷òà âè - îòâúðíà òîé íà ñúùèÿ åçèê, - àëà ìàëöèíà ÷óæäåíöè áèõà ÿ ïðîóìåëè. Àêî î÷àêâàòå îòãîâîð, çàùî òîãàâà íå ãîâîðèòå íà Îáùèÿ åçèê, êàêòî å îáè÷àéíî èç Çàïàäà?
- Êðàë Òåîäåí ïîâåëè ïðåç òèÿ ïîðòè äà ìèíàâà ñàìî îíçè, êîéòî å ïðèÿòåë è ïîçíàâà íàøèÿ åçèê - îòâúðíà åäèí îò ñòðàæèòå. - Â äíè íà ðàò òóê íèêîé íå å æåëàí ãîñò îñâåí íàøèòå ñúíàðîäíèöè è îíèÿ, ùî ñà äîøëè îò Ìóíäáóðã â ñòðàíàòà Ãîíäîð. Êîè ñòå âèå, ÷å èäâàòå íåõàéíî ïðåç ñòåïòà â òúé íåîáè÷àéíî îáëåêëî è ÿçäèòå êîíå êàòî íàøèòå? Îòäàâíà ñòîèì íà ñòðàæà òóê è âè ãëåäàõìå îòäàëå÷å. Íèêîãà íå ñìå âèæäàëè òúé ñòðàííè åçäà÷è è òúé âåëè÷àâ êîí êàòî òîçè, êîéòî òå íîñè. Òîé å îò Ìåàðàñèòå, ñòèãà íÿêàêâà ìàãèÿ äà íå å çàáëóäèëà î÷èòå íè. Êàæè, íå ñòå ëè ìàãüîñíèöè, ñúãëåäâà÷è íà Ñàðóìàí èëè ñúòâîðåíè îò íåãî âèäåíèÿ? Ãîâîðè ñåãà, áåç äà ñå áàâèø!
- Íå ñìå âèäåíèÿ - êàçà Àðàãîðí - è î÷èòå íå âè ëúæàò. Íàèñòèíà ÿçäèì âàøè êîíå, êàêòî ñèãóðíî ñòå ðàçáðàëè îùå ïðåäè äà çàïèòàòå. Íî êîíåêðàäåö ðÿäêî ñå çàâðúùà êúì êîíþøíÿòà. Åòî Àçóôåë è Àðîä, ñ êîèòî ñàìî ïðåäè äâà äíè íè óñëóæè Åîìåð, Òðåòè âîåâîäà íà Ïðåäåëèòå. Ñåãà ãè âîäèì îáðàòíî, êàêòî ìó îáåùàõìå. Íèìà Åîìåð íå ñå å çàâúðíàë äà ïðåäóïðåäè çà èäâàíåòî íè?
Ñìóò çàìúãëè ïîãëåäà íà ñòðàæíèêà.
- Çà Åîìåð íèùî íå ìîãà äà êàæà - îòâúðíà òîé. - Àêî ãîâîðèòå èñòèíàòà, Òåîäåí íåñúìíåíî ùå äà å ÷óë çà âàñ. Ìîæå èäâàíåòî âè äà íå å áèëî ñúâñåì íåî÷àêâàíî. Ñàìî ïðåäè äâå íîùè Çìèéñêèÿ åçèê äîéäå äà íè êàæå, ÷å Òåîäåí ïîâåëÿâà íè åäèí ÷óæäåíåö äà íå ìèíå ïðåç òèÿ âðàòè.
- Çìèéñêèÿ åçèê? - ïîâòîðè Ãàíäàëô, ïðîíèçâàéêè ñòðàæíèêà ñ ïîãëåä. - Íè äóìà ïîâå÷å! Íÿìàì ðàáîòà ñúñ Çìèéñêèÿ åçèê, à ñ Âëàäåòåëÿ íà Ïðåäåëèòå. Áúðçàì. Íÿìà ëè äà îòèäåø, èëè äà ïðàòèø íÿêîãî ñ âåñòòà, ÷å ñìå äîøëè?
Òîé âòðåí÷è ïîãëåä êúì âîéíèêà è î÷èòå ìó ïðîñâåòíàõà èçïîä ãúñòèòå âåæäè.
- Äà, ùå îòèäà - áàâíî îòãîâîðè ïàçà÷úò. - Íî ÷èè èìåíà äà ñúîáùÿ? È êàêâî äà êàæà çà òåá? Ñòàð è ìîðåí èçãëåæäàø ñåãà, àëà ìè ñå ÷èíè, ÷å îòâúòðå ñè ñóðîâ è áåçïîùàäåí.
- Äîáðå âèæäàø è äîáðå ãîâîðèø - îòâúðíà âúëøåáíèêúò. - àç ñúì Ãàíäàëô. Çàâúðíàõ ñå. È ãëåäàé! Àç ñúùî âðúùàì êîí. Åòî âåëèêèÿ Ñåíêîãðèâ, êîãîòî ÷óæäà ðúêà íå ùå óêðîòè. À äî ìåíå å Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí, íàñëåäíèê íà Êðàëåòå, è òîé îòèâà êúì Ìóíäáóðã. Òóê ñà è íàøèòå äðóãàðè - åëôúò Ëåãîëàñ è äæóäæåòî Ãèìëè. Èäè ñåãà äà êàæåø íà ãîñïîäàðÿ ñè, ÷å ÷àêàìå ïðåä ïîðòèòå, ÷å èñêàìå äà ãîâîðèì ñ íåãî, àêî ðàçðåøè äà âëåçåì â ïîêîèòå ìó.
- Ñòðàííè èìåíà èçðè÷àø! Íî ùå ãè ñúîáùÿ, êàêòî çàðú÷âàø, è ùå óçíàÿ âîëÿòà íà ãîñïîäàðÿ - êàçà ñòðàæíèêúò. - Ïî÷àêàéòå ìàëêî òóê è ùå ñå âúðíà ñ âåñò êàêâî å áëàãîâîëèë. Íî íå õðàíåòå íàäåæäè! Ìðà÷íè äíè íàñòàíàõà.
Òîé áúðçî ñå îòäàëå÷è, îñòàâÿéêè ÷óæäåíöèòå ïîä çîðêàòà îõðàíà íà äðóãàðèòå ñè. Ñëåä ìàëêî ñå âúðíà è èçðå÷å:
- Ïîñëåäâàéòå ìå! Òåîäåí âè ðàçðåøàâà äà âëåçåòå, íî ùå òðÿáâà îñòàâèòå íà ïðàãà âñÿêî îðúæèå, òà áèëî òî è ïðîñòà ïðú÷êà. Ïðèâðàòíèöèòå ùå ãî ñúõðàíÿò.
Ìðà÷íàòà ïîðòà ñå îòêðåõíà. Ïúòíèöèòå âëÿçîõà â êîëîíà ïîäèð ñâîÿ âîäà÷. Îçîâàõà ñå íà øèðîêà àëåÿ, ïîêðèòà ñ äÿëàíè êàìúíè, êîÿòî òó ñå âèåøå íàãîðå, òó èçêà÷âàøå êðàòêè, óìåëî ðàçïîëîæåíè ñòúëáèùà. Îòìèíàõà ìíîãî äúðâåíè êúùè è ñåí÷åñòè ïîðòè. Â êàìåíåí êàíàë êðàé ïúòÿ èñêðÿõà è áúëáóêàõà âîäèòå íà ÷èñò ïîòîê. Íàé-ñåòíå ñòèãíàõà äî êîðîíàòà íà õúëìà. Òóê, íàä çåëåíà òåðàñà, ñå èçäèãàøå âèñîêà ïëàòôîðìà, à â ïîäíîæèåòî é, îò êàìúê, èçäÿëàí êàòî êîíñêà ãëàâà, áëèêàøå áèñòúð èçâîð; ïîä íåãî èìàøå ïðîñòîðåí áàñåéí, îòêúäåòî âîäàòà ïðåëèâàøå, çà äà ïîäõðàíè áúðçèÿ ïîòîê. Ïî çåëåíàòà òåðàñà ñå èçäèãàøå øèðîêà êàìåííà ñòúëáà è îò äâåòå ñòðàíè íà ïîñëåäíîòî ñòúïàëî èìàøå êàìåííè ïåéêè. Òóê îòíîâî ñåäÿõà ñòðàæè ñ ãîëè ìå÷îâå íà êîëåíåòå. Çëàòèñòè êîñè ñå ðàçñòèëàõà ïî ðàìåíåòå èì, ñëúíöå áå åìáëåìàòà íà çåëåíèòå èì ùèòîâå, äúëãèòå èì ðèçíèöè áÿõà îãëåäàëíî èçëúñêàíè, à êîãàòî ñå èçïðàâèõà, òå ñÿêàø ñå èçâèñèõà íà ðúñò íàä ïðîñòîñìúðòíèòå.
- Åòî âðàòàòà ïðåä âàñ - êàçà âîäà÷úò. - Ñåãà òðÿáâà äà ñå âðúùàì íà ïîñò ïðåä ãðàäñêèòå ïîðòè. Ñáîãîì! È äàíî Âëàäåòåëÿò íà Ïðåäåëèòå áúäå áëàãîñêëîíåí êúì âàñ!
Òîé ñå îáúðíà è áúðçî çàñëèçà ïî ïúòÿ. Ïîä ïîãëåäèòå íà ñíàæíèòå ñòðàæíèöè ÷åòèðèìàòà ñå èçêà÷èõà ïî äúëãàòà ñòúëáà. Áåçìúëâíî ñå èçâèñÿâàõà ïàçà÷èòå è íå èçðåêîõà íèòî äóìà, äîêàòî Ãàíäàëô íå ñòúïè íà ïîêðèòàòà ñ ïëî÷êè ïëîùàäêà â êðàÿ íà ñòúëáàòà. Òîãàâà èçâåäíúæ ïðîèçíåñîõà ñúñ çâúíêè ãëàñîâå ëþáåçíî ïðèâåòñòâèå íà ñâîÿ åçèê.
- Ïðèâåò, ñòðàííèöè îò äàëå÷åí êðàé! - êàçàõà òå è â çíàê íà ìèð îáúðíàõà ìå÷îâåòå ñè ñ äðúæêèòå êúì ïúòåøåñòâåíèöèòå. Ñëúíöåòî çàèñêðè ïî óêðàñàòà îò çåëåíè êàìúíè. Ïîñëå åäèíèÿò îò ñòðàæíèöèòå ïðèñòúïè íàïðåä è çàãîâîðè íà Îáùèÿ åçèê.
- Àç ñúì ïðèâðàòíèêúò íà Òåîäåí - êàçà òîé. - Õàìà å èìåòî ìè. Òóê òðÿáâà äà âè ïîìîëÿ äà îñòàâèòå âñÿêàêâî îðúæèå, ïðåäè äà âëåçåòå.
Ëåãîëàñ ìó ïîäàäå ñâîÿ êèíæàë ñúñ ñðåáúðíà äðúæêà, êîë÷àíà è ëúêà.
- Ïàçè ãè äîáðå - êàçà òîé, - çàùîòî èäâàò îò Çëàòíàòà ãîðà è ñà ìè ïîäàðúê îò Âëàäåòåëêàòà íà Ëîòëîðèåí.
Èçóìëåíèå èçïúëíè ïîãëåäà íà ñíàæíèÿ ìúæ è òîé áúðçî ïîëîæè îðúæèÿòà êðàé ñòåíàòà, ñÿêàø ñå áîåøå äà ãè äîêîñíå çà ïî-äúëãî.
- Íèêîé íå ùå ãè ïèïíå, îáåùàâàì òè - êàçà òîé. 
Àðàãîðí ñå ïîêîëåáà.
- Íå ìè å ïî âîëÿòà - êàçà òîé - äà ñâàëÿì ìå÷à ñè èëè äà ïðåäàì Àíäóðèë â ÷óæäè ðúöå.
- Òàêàâà å âîëÿòà íà Òåîäåí - îòâúðíà Õàìà.
- Íå ñúì ñèãóðåí äàëè âîëÿòà íà Òåîäåí, ñèí íà Òåíãåë, òà áèë òîé è ãîñïîäàð íà Ïðåäåëèòå, ìîæå äà íàääåëåå íàä âîëÿòà íà Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí è íàñëåäíèê íà Åëåíäèë Ãîíäîðñêè.
- Òóê å äâîðåöúò íà Òåîäåí, à íå íà Àðàãîðí, òà áèë òîé äîðè êðàë íà Ãîíäîð â ïðåñòîëà íà Äåíåòîð - èçðå÷å Õàìà, ïðèñòúïâàéêè áúðçî êúì âðàòàòà, çà äà ïðåïðå÷è ïúòÿ. Ñåãà áå ñòèñíàë ìå÷à è îñòðèåòî ñî÷åøå êúì ÷óæäåíöèòå.
- Ïðàçíè ïðèêàçêè - êàçà Ãàíäàëô. - Áåçñìèñëåíà å çàïîâåäòà íà Òåîäåí, íî íÿìà è ñìèñúë äà âúçðàçÿâàìå. Áåçóìèå èëè ìúäðîñò, íî âñåêè êðàë çàïîâÿäâà â ñâîÿ äâîðåö.
- Âÿðíî - êàçà Àðàãîðí. - È àç áèõ èçïúëíèë êàêâîòî ìè çàðú÷à ñòîïàíèíúò, òà äîðè òîâà äà áå ïðîñòà äúðâàðñêà êîëèáà, ñòèãà äà íîñåõ, êîéòî è äà áèëî ìå÷ îñâåí Àíäóðèë.
- Êàêòî è äà ãî íàðè÷àø - êàçà Õàìà, - òóê ùå ãî ïîëîæèø, àêî íå èñêàø äà ñå áèåø ñàì ñðåùó âñè÷êè ìúæå íà Åäîðàñ. 
- Íå ñàì! - âúçðàçè Ãèìëè, îïèïâàéêè îñòðèåòî íà ñåêèðàòà è ãëåäàéêè ìðà÷íî êúì ñòðàæíèêà, ñÿêàø òîé áå ìëàäî äðúâ÷å, êîåòî Ãèìëè ñè áå íàóìèë äà îòñå÷å. - Íå ñàì!
- Õàéäå, õàéäå! - ðå÷å Ãàíäàëô. - Òóê âñè÷êè ñìå ïðèÿòåëè. Èëè ïîíå áè òðÿáâàëî äà áúäåì; åäèíñòâåíî ñìåõúò íà Ìîðäîð ùå íè âúçíàãðàäè, àêî ñå ñêàðàìå. Çàäà÷àòà ìè å ñïåøíà. Âúâ âñåêè ñëó÷àé åòî òè ìîÿ ìå÷, äîáðè ìè Õàìà. Ïàçè ãî äîáðå. Ãëàìäðèíã ñå íàðè÷à è åëôè ñà ãî èçêîâàëè â äðåâíè âðåìåíà. À ñåãà ìå ïóñíè äà ìèíà. Õàéäå, Àðàãîðí!
Àðàãîðí áàâíî ðàçêîï÷à ïîÿñà ñè è ñàì îáëåãíà ìå÷à, èçïðàâåí äî ñòåíàòà.
- Òóê ãî îñòàâÿì - êàçà òîé, - àëà çàïîâÿäâàì äà íå ãî äîêîñâàø è äà íå ðàçðåøàâàø íè÷èÿ äðóãà ðúêà äà ñòîðè òîâà. Â òàÿ åëôè÷åñêà íîæíèöà ñå êðèå Ìå÷úò, ùî áå ñòðîøåí è íàíîâî èçêîâàí. Òåë÷àð ïðúâ ãî å ñúçäàë â íåçíàéíè âðåìåíà. Ñìúðò ùå ñïîëåòè âñåêè, êîéòî èçòåãëè Åëåíäèëîâèÿ ìå÷, áåç äà å íàñëåäíèê íà Åëåíäèë. Ïàçà÷úò îòñòúïè è ñìàÿíî èçãëåäà Àðàãîðí. 
- Òè ìàé ñè äîëåòÿë ñ êðèëåòå íà ïåñåíòà îò çàáðàâåíè äíè - êàçà òîé. - Ùå áúäå êàêòî çàïîâÿäâàø, ïîâåëèòåëþ!
- Å, äîáðå - êàçà Ãèìëè,- ùîì Àíäóðèë ùå é ïðàâè êîìïàíèÿ, çíà÷è è ìîÿòà ñåêèðà ìîæå äà ïîñòîè òóê, áåç äà ñå ñðàìóâà. (Òîé îñòàâè îðúæèåòî ñè íà ïëî÷êèòå.) À ñåãà, àêî âñè÷êî å êàêòî èñêàøå, ïóñíè íè äà ãîâîðèì ñ ãîñïîäàðÿ òè.
Ñòðàæíèêúò ïðîäúëæàâàøå äà ñå êîëåáàå.
- Æåçúëúò - îáúðíà ñå òîé êúì Ãàíäàëô. - Ïðîñòè ìè, íî è òîé òðÿáâà äà îñòàíå ïðåä âðàòàòà.
- Áåçóìèå! - âúçêëèêíà Ãàíäàëô. - Ïðåäïàçëèâîñòòà å åäíî, ãðóáîñòòà - ñúâñåì äðóãî. Àç ñúì ñòàð. Àêî íå ìîãà äà ñå ïîäïèðàì íà òîÿãàòà ñè, çà äà êðà÷à, òîãàâà ùå ñåäÿ îòâúí, äîêàòî Òåîäåí ñàì ðåøè äà äîêóöóêà íàñàì, òà äà ïîãîâîðèì.
Àðàãîðí ñå ðàçñìÿ.
- Âñåêè ñè èìà íåùî ïðåêàëåíî ñêúïî, çà äà ãî ïîâåðè íà ÷óæäè ðúöå. Íî íèìà ùå ëèøèòå ñòàðåöà îò îïîðà? Õàéäå, íÿìà ëè äà íè ïóñíåø äà âëåçåì?
- Â ðúöåòå íà âúëøåáíèê æåçúëúò ìîæå äà áúäå è íåùî ïîâå÷å îò îïîðà çà ñòàðèòå íîçå - îòâúðíà Õàìà. Òîé âòðåí÷åíî èçãëåäà ÿñåíîâèÿ æåçúë, íà êîéòî ñå ïîäïèðàøå Ãàíäàëô. - Àëà â òðóäåí ìèã äîñòîéíèÿò ìúæ òðÿáâà äà ñå äîâåðè íà ìúäðîñòòà ñè. Âÿðâàì, ÷å ñòå ïðèÿòåëè áåç çúë óìèñúë è çàñëóæàâàòå óâàæåíèå. Ìîæåòå äà âëåçåòå.
Ñòðàæèòå âäèãíàõà òåæêèòå ðåçåòà íà ïîðòèòå, íàòèñíàõà íàâúòðå è òå ñúñ ñêúðöàíå ñå çàâúðòÿõà áàâíî íà îãðîìíèòå ñè ïàíòè. Ïúòíèöèòå âëÿçîõà. Ñëåä ÷èñòèÿ âúçäóõ íàä õúëìà âúòðå èì ñå ñòîðè ìðà÷íî è çàäóøëèâî òîïëî. Çàëàòà áå äúëãà, ïðîñòîðíà, èçïúëíåíà ñúñ ñåíêè è ìúæäèâè ñâåòëèíêè, ìîùíè êîëîíè ïîääúðæàõà âèñîêèÿ ñâîä. Íî òóê-òàì ÿðêè ñëúí÷åâè ëú÷è ïðîíèêâàõà êàòî ñèÿéíè êîïèÿ ïðåç èçòî÷íèòå ïðîçîðöè, ðàçïîëîæåíè âèñîêî ïîä ñòðÿõàòà. Â öåíòúðà íà ñâîäà èìàøå êóëè÷êà çà ïðîâåòðåíèå è ñðåä èçëèòàùèÿ ïðåç îòâîðà ðÿäúê äèì ñå ìÿðêàøå êúñ÷å áëåäîñèíüî íåáå. Êîãàòî î÷èòå èì ïîñâèêíàõà ñ ïîëóìðàêà, ïúòíèöèòå ðàçëè÷èõà, ÷å ïîäúò å ïîêðèò ñ ìíîãîöâåòíè ïëî÷êè, ðàçêëîíåíè ðóíè è ñòðàííè åìáëåìè ñå ïðåïëèòàõà ïîä íîçåòå èì. Ñåãà çàáåëÿçàõà, ÷å êîëîíèòå ñà áîãàòî ãðàâèðàíè è ìúòíî áëåñòÿò îò çëàòî è åäâà çàáåëåæèìè áàãðè. Ìíîæåñòâî ãîáëåíè âèñÿõà ïî ñòåíèòå è ïî ïðîñòîðíèòå èì ïëàòíà êðà÷åõà ôèãóðè îò äðåâíè ëåãåíäè - íÿêîè çàìúãëåíè îò âðåìåòî, äðóãè îò ñÿíêàòà. Íî åäíà îò òÿõ áå îãðÿíà îò ñëúíöåòî - ìëàä ìúæ íà áÿë êîí. Òîé ñâèðåøå ñ îãðîìåí ðîã è âÿòúðúò ðàçâÿâàøå æúëòàòà ìó êîñà. Êîíÿò áå âäèãíàë ãëàâà ñ øèðîêî ðàçòâîðåíè, çà÷åðâåíè íîçäðè; òîé öâèëåøå, íàäóøâàéêè äàëå÷íà áèòêà. Çåëåíî-áÿëà ïåíåñòà âîäà ñòðóåøå êðàé êîëåíåòå ìó.
- Âèæòå Åîðë Ìëàäè! - êàçà Àðàãîðí. - Òàêà ïðåïóñêàë òîé îò Ñåâåðà êúì áèòêàòà ñðåä Ïîëÿòà íà Êåëåáðàíò.
×åòèðèìàòà äðóãàðè çàêðà÷èõà íàïðåä ïîêðàé áóéíèÿ îãúí, ïëàìòÿù â äúëãîòî îãíèùå íàñðåä çàëàòà. Ïîñëå ñïðÿõà. Â äúíîòî, îòâúä îãíèùåòî, èìàøå ïîäèóì ñ òðè ñòúïàëà, îáúðíàò íà ñåâåð, êúì âðàòàòà; â ñðåäàòà íà ïîäèóìà ñå èçäèãàøå ãîëÿì ïîçëàòåí òðîí. Íà íåãî ñåäåøå ìúæ, äîòîëêîâà ïðåãúðáåí îò ñòàðîñò, ÷å åäâà ëè íå ïðèëè÷àøå íà äæóäæå, íî áåëîñíåæíàòà ìó êîñà ñå ñïóñêàøå äúëãà è ãúñòà íà òåæêè ïëèòêè èçïîä òúíêèÿ çëàòåí îáðú÷ íà ÷åëîòî ìó. Íàä âåæäèòå ìó ñèÿåøå ñàìîòåí áÿë äèàìàíò. Êàòî ñíÿã ëåæåøå áðàäàòà ïî êîëåíåòå ìó, àëà çàïàçèëè è äîñåãà ÿðêèÿ ñè ïëàì, î÷èòå ìó ïðîñâåòíàõà, ùîì ñå âçðÿ â ïðèøúëöèòå. Çàä òðîíà ñòîåøå æåíà â áÿëî. Íà ñòúïàëîòî äî íîçåòå ìó ñåäåøå ñúñóõðåíî ñòàð÷å ñ áëåäî, õèòðîâàòî ëèöå è òåæêî îòïóñíàòè êëåïà÷è.
Íàñòúïè ìúë÷àíèå. Ñòàðåöúò íå ïîìðúäâàøå íà òðîíà. Íàé-ñåòíå Ãàíäàëô çàãîâîðè:
- Ïðèâåò, Òåîäåí, ñèí íà Òåíãåë! Àç ñå çàâúðíàõ. Âèæ! Áóðÿòà ñå çàäàâà è äíåñ âñè÷êè ïðèÿòåëè òðÿáâà äà îïðàò ðàìî äî ðàìî, çà äà íå çàãèíàò åäèí ïî åäèí.
Ñòàðåöúò áàâíî ñòàíà íà íîçå, ïîäïèðàéêè ñå òåæêî íà êúñ ÷åðåí æåçúë ñ äðúæêà îò áÿëà êîñò è ñåãà ïðèøúëöèòå âèäÿõà, ÷å ìàêàð è ïðåãúðáåí, òîé âñå îùå å âèñîê, à íà ìëàäèíè íàâÿðíî å áèë ñíàæåí è âåëè÷àâ.
- Ïîçäðàâÿâàì âè - èçðå÷å òîé, - à íàâÿðíî ÷àêàòå äà âè êàæà è „äîáðå äîøëè". Íî, ÷åñòíî êàçàíî, ñúìíÿâàì ñå äàëè ñè äîáðå äîøúë òóê, óâàæàåìè Ãàíäàëô. Âèíàãè ñè áèë âåñòîíîñåö íà áåäèòå. Çëî÷åñòèÿ òå ñëåäâàò êàòî ãàðâàíè - âñå ïî-÷åñòè è ïî-ëîøè. Íå ùå ñè êðèâÿ äóøàòà - êîãàòî ÷óõ, ÷å Ñåíêîãðèâ ñå å çàâúðíàë áåç åçäà÷, çàðàäâàõ ñå íà êîíÿ, íî îùå ïî-ðàäîñòåí áÿõ, ÷å ëèïñâà åçäà÷úò, à êîãàòî Åîìåð äîíåñå âåñòòà, ÷å íàé-ñåòíå ñè îòìèíàë êúì âå÷íèÿ ñè äîì, àç íå ñå íàæàëèõ. Íî ðÿäêî ñà âåðíè âåñòèòå îòäàëå÷. Åòî òå ïàê! È êàêòî ìîæåøå äà ñå î÷àêâà, ñ òåá èäàò îùå ïî-ñòðàøíè áåäè. Çàùî äà ñè ìè äîáðå äîøúë, Ãàíäàëô Áóðåâåñòíèê? Êàæè. È òîé áàâíî ñå îòïóñíà íà òðîíà.
- Ïðàâî äóìàø, ãîñïîäàðþ - îáàäè ñå áëåäîòî ñòàð÷å íà ïîäèóìà. - Íÿìà è ïåò äíè, îòêàêòî ïðèñòèãíà ñêðúáíàòà âåñò, ÷å â Çàïàäíèòå ïðåäåëè å çàãèíàë ñèí òè Òåîäðåä, òâîÿ äÿñíà ðúêà è Âòîðè âîåâîäà íà Ïðåäåëèòå. Íà Åîìåð íå ìîæåø äà ñå äîâåðèø. Ìàëöèíà ùå îñòàíàò äà ïàçÿò ñòåíèòå òè, àêî ìó äàäåø âëàñò. À òîêó-ùî óçíàõìå îò Ãîíäîð, ÷å Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë ñå å ðàçäâèæèë íà èçòîê. Åòî â êàêúâ ÷àñ å èçáðàë äà ñå çàâúðíå òîÿ ñêèòíèê. Íàèñòèíà, çàùî äà ñè íè äîáðå äîøúë, óâàæàåìè Áóðåâåñòíèêî? Ëàòñïåë áèõ òå íàðåêúë àç, Çëîâåñò, à íàëè ïîãîâîðêàòà êàçâà: „Çëà âåñò - çúë ãîñò".
Òîé ìðà÷íî ñå ðàçñìÿ è çà ìèã íàäèãíà òåæêèòå ñè êëåïà÷è, çà äà ñòðåëíå ÷óæäåíöèòå ñúñ çëîáåí ïîãëåä.
- Ñìÿòàò òå çà ìúäúð, ïðèÿòåëþ Çìèéñêè åçèê, è òè íåñúìíåíî ñè ìîãúùà îïîðà çà ãîñïîäàðÿ ñè - ìåêî îòâúðíà Ãàíäàëô. - Àëà èìà äâà íà÷èíà ÷îâåê äà èäâà ñúñ çëè âåñòè. Ìîæå äà å òâîðåö íà çëîòî, à ìîæå è äà å îò îíèÿ, êîèòî íå äîñàæäàò íèêîìó è èäâàò ñàìî çà äà ïîìîãíàò â òðóäåí ÷àñ.
- Òàêà å - êàçà Çìèéñêèÿ åçèê, - íî èìà è òðåòè âèä - îñêâåðíèòåëè íà êîñòè, ãðàáèòåëè íà ÷óæäàòà ìúêà, ëåøîÿäè, òëúñòååùè ïîäèð áèòêèòå. Êàêâà ïîìîù ñè íè äîíåñúë íÿêîãà, Áóðåâåñòíèêî? È êàêâà ïîìîù íè íîñèø ñåãà? Ñàì ïîòúðñè ïîìîù, êîãàòî áå òóê çà ïîñëåäåí ïúò. Òîãàâà ãîñïîäàðÿò òè ïðåäëîæè äà èçáåðåø êîéòî êîí ïîæåëàåø è äà ñå ìàõàø, à òè ñìàÿ âñè÷êè ñ áåçî÷èåòî äà èçáåðåø Ñåíêîãðèâ. Áîëåçíåíî áå òîâà îñêúðáëåíèå çà ãîñïîäàðÿ, àëà íÿêîè ñè ïîìèñëèõà, ÷å öåíàòà íå å ïðåêîìåðíà, ùîì òúé áúðçî ñìå òå ïðîêóäèëè îò ñòðàíàòà. Ïðåäïîëàãàì, ÷å ïàê ùå çàïååø ñúùàòà ïåñåí - íå íîñèø ïîìîù, à ïîìîù òúðñèø. Âîäèø ëè õîðà? Ùå íè äàäåø ëè êîíå, ìå÷îâå, êîïèÿ? Òîâà áèõ íàðåêúë ïîìîù, òîâà íè òðÿáâà ñåãà. Íî êîãî âëà÷èø ïîäèð ñåáå ñè? Òðèìà ïàðöàëèâè ñêèòíèöè â ñèâî, à òè íàé-äðèïàâ îò ÷åòèðèìàòà!
- Íàïîñëåäúê ëþáåçíîñòòà â äâîðåöà òè ìàëêà å ïîçàïàäíàëà, Òåîäåí, ñèí íà Òåíãåë - êàçà Ãàíäàëô. - Íèìà ïðàòåíèêúò îò ïîðòàòà íå òè å êàçàë èìåíàòà íà ìîèòå ñïúòíèöè? Ðÿäêî å ïîñðåùàë íÿêîé îò âëàäåòåëèòå íà Ðîõàí òðèìà ïîäîáíè ãîñòè. Ïðåä ïðàãà òè ïîëîæèõà îðúæèÿ, äîñòîéíè çà íàé-ìîãúùèÿ îò ïðîñòîñìúðòíèòå. Ñèâè ñà îäåæäèòå èì, çàùîòî åëôè ãè îáëÿêîõà â òÿõ, òà ïðåç ñåíêèòå íà âåëèêè çàïëàõè äà ñòèãíàò äî òâîÿ äîì.
- Çíà÷è å âÿðíî îíîâà, ùî ñúîáùè Åîìåð, ÷å ñòå â ñúþç ñ ìàãüîñíèöèòå îò Çëàòíàòà ãîðà? - êàçà Çìèéñêèÿ åçèê. - Íèùî ÷óäíî, ëóêàâè ìðåæè ñå ïëåòàò îòêðàé âðåìå â Äóèìîðäåí.
Ãèìëè ïðèñòúïè íàïðåä, íî èçâåäíúæ óñåòè êàê â ðàìîòî ìó ñå âêîï÷âà äåñíèöàòà íà Ãàíäàëô è çàñòèíà êàòî êàìúê.

Ñðåä Äóèìîðäåí, âúâ Ëîðèåí,
íå ñòúïâà îò æåíà ðîäåí
è ðÿäêî ñìúðòåí å âèäÿë
ñâåòëèêà, îíçè êðàé îãðÿë.
Ãàëàäðèåë! Ãàëàäðèåë!
×èñò èçâîð, ñâåòëèíà ïîåë;
çâåçäà âúâ áÿëà äëàí ñèÿé,
êðèñòàëíî ÷èñò å îíçè êðàé
ñðåä Äóèìîðäåí, âúâ Ëîðèåí
â ïðåêðàñíèÿ è âå÷åí äåí.

Òèõè÷êî ïðîïÿ Ãàíäàëô òàçè ïåñåí è èçâåäíúæ ñå ïðåîáðàçè. Îòìåòíà äðèïàâèÿ ïëàù íàñòðàíè, èçïðàâè ñå áåç ïîìîùòà íà æåçúëà è ïîäõâàíà ñ õëàäåí, ÿñåí ãëàñ:
- Ìúäðåöèòå ãîâîðÿò ñàìî çà îíóé, ùî çíàÿò, Ãðèìà, ñèíå íà Ãàëìîä. À òè ñè ñå ïðåâúðíàë â ãëóïàâà çìèÿ. Òúé ÷å ìúë÷è è äðúæ çàä çúáèòå ðàçäâîåíèÿ ñè åçèê. Íå ñúì ìèíàë ïðåç îãúí è ñìúðò, çà äà ñè ïîäìÿòàì ëúæîâíè ñëîâà ñ íÿêàêúâ æàëúê ñëóãà, äîäåòî ìúëíèÿòà ñå èçñèïå íàä íàñ.
Òîé íàäèãíà æåçúëà. Îòåêíà ãðúìîòåâèöà. Èçâåäíúæ ñåêíàõà ñëúí÷åâèòå ëú÷è îòêúì èçòî÷íèòå ïðîçîðöè è ñÿêàø íîùåí ìðàê îáâè çàëàòà. Îãúíÿò ïîìðúêíà íàä ïîòúìíÿëàòà æàðàâà. Ñàìî Ãàíäàëô ñå âèæäàøå, èçâèñåí è áÿë ïðåä ïî÷åðíÿëîòî îãíèùå.
Â ìðàêà èçñúñêà ãëàñúò íà Çìèéñêèÿ åçèê:
- Íå òå ëè ñúâåòâàõ, ãîñïîäàðþ, äà ìó îòíåìåø æåçúëà? Îíçè ãëóïàê, Õàìà, íè å ïðåäàë!
Èçáóõíà îñëåïèòåëåí áëÿñúê, êàòî ÷å ìúëíèÿ áå ðàçöåïèëà ñâîäà. Ïîñëå âñè÷êî çàìëúêíà. Çìèéñêèÿ åçèê ñå ïðîñíà ïî î÷è.
- Ùå ìå èçñëóøàø ëè ñåãà, Òåîäåí, ñèíå íà Òåíãåë? - èçðå÷å Ãàíäàëô. - Èñêàø ëè ïîìîù? - Òîé âäèãíà æåçúëà ñè è ïîñî÷è êúì åäèí âèñîê ïðîçîðåö. Ìðàêúò òàì ñÿêàø ñå ïðîÿñíè è ïðåç îòâîðà ñå âèæäàøå íåéäå äàëå÷å èç âèñèíèòå êúñ÷å ÿñíî íåáå. - Íå âñè÷êî òúíå â ìðàê. Ñáèðàé ñìåëîñò, Âëàäåòåëþ íà Ïðåäåëèòå; ïî-äîáðà ïîìîù íå ùå íàìåðèø. Íÿìàì ñúâåòè çà îíèÿ, ùî ñå îò÷àéâàò. Àëà ñúâåò ìîãà äà äàì è äà òè èçðåêà ÿñíè ñëîâà. Ùå ãè èçñëóøàø ëè? Òå íå ñà çà âñÿêî óõî. Ìîëÿ òå äà èçëåçåø íà ïðàãà ñè è äà ïîãëåäíåø íàäàëå÷. Ïðåäúëãî ñè ñåäÿë â ñåíêèòå, çàñëóøàí â ëúæîâíè èñòîðèè è íåâåðíè ñúâåòè.
Òåîäåí áàâíî ñå íàäèãíà îò òðîíà. Ñëàáà ñâåòëèíà îãðÿ îòíîâî çàëàòà. Æåíàòà ïîáúðçà äà çàñòàíå êðàé êðàëÿ, ïîå ðúêàòà ìó è ñòàðåöúò ñ êîëåáëèâè ñòúïêè ñå ñïóñíà îò ïîäèóìà è çàêðà÷è íåóâåðåíî ïðåç çàëàòà. Çìèéñêèÿ åçèê îñòàíà äà ëåæè íà ïîäà. Ñòèãíàõà äî âðàòàòà è Ãàíäàëô ïî÷óêà.
- Îòâîðåòå! - èçâèêà òîé. - Èäâà Âëàäåòåëÿò íà ïðåäåëèòå! Âðàòèòå ñå îòäðúïíàõà è îòâúí ñúñ ñâèñòåíå íàõëó ñâåæ âúçäóõ. Íàä õúëìà âååøå âÿòúð.
- Îòïðàòè ñòðàæèòå ñè â ïîäíîæèåòî íà ñòúëáàòà - êàçà Ãàíäàëô - À òè, áëàãîðîäíà ëåéäè, îñòàâè ãî çà ìàëêî ñ ìåí. Àç ùå ñå ãðèæà çà íåãî.
- Âúðâè, Åîâèí, ñåñòðèíà äúùå ìîÿ! - ïðîìúëâè ñòàðèÿò êðàë. - Îòìèíà âðåìåòî íà ñòðàõîâåòå. Æåíàòà ñå îáúðíà è áàâíî âëåçå â äâîðåöà. Ïðèñòúïâàéêè ïðåç ïðàãà, òÿ ñå îáúðíà äà ïîãëåäíå íàçàä. Ñ òåæúê, çàìèñëåí âçîð îáãúðíà òÿ ñòàðèÿ êðàë è â î÷èòå é áëåñòåøå õëàäíà æàëîñò. Ïðåêðàñíî áå íåéíîòî ëèöå, à äúëãèòå é êîñè ñå ëååõà êàòî çëàòíà ðåêà. Ñòðîéíà áå âèñîêà â áÿëàòà ñè ðîêëÿ ñúñ ñðåáúðåí ïîÿñ, àëà èçãëåæäàøå ñèëíà è òâúðäà êàòî ñòîìàíà - äúùåðÿ íà êðàëå. È òúé Àðàãîðí ñúçðÿ çà ïðúâ ïúò â ëú÷èòå íà áåëèÿ äåí Åîâèí, ïðèíöåñà íà Ðîõàí, è ñè ïîìèñëè ÷å å êðàñèâà, êðàñèâà è õëàäíà êàòî óòðîòî íà áëåäà ïðîëåò, íåóçðÿëà îùå äî ñâîÿòà æåíñòâåíîñò. À òÿ âíåçàïíî ãî îòêðè - ñíàæåí ïîòîìúê íà êðàëå, ïîìúäðÿë îò ìíîãî îòìèíàëè çèìè, óêðèë ïîä ñèâèÿ ñè ïëàù ìîãúùåñòâî, êîåòî òÿ âå÷å óñåùàøå. Çà ìèã çàñòèíà êàòî êàìúê, ñåòíå áúðçî ñå îáúðíà è èç÷åçíà.
- Ñåãà, ãîñïîäàðþ - êàçà Ãàíäàëô, - ïîãëåäíè êúì çåìèòå ñè! Âäúõíè ïàê âîëíèÿ âúçäóõ!
Îò êîëîíàäàòà íà âèñîêàòà òåðàñà ñå âèæäàøå êàê îòâúä ïîòîêà çåëåíèòå ïîëÿ íà Ðîõàí ñå ãóáÿò â äàëå÷íà ìúãëà. Êîñî ñå ñèïåõà øèáàíè îò âÿòúðà äúæäîâíè çàâåñè. Îòãîðå, íà çàïàä, íåáåòî âñå îùå áå ìðà÷íî è ãðúìîâèòî, â äàëå÷èíàòà ïðîáëÿñâàõà ìúëíèè ñðåä âúðõîâåòå íà çàáóëåíè õúëìîâå. Íî âÿòúðúò áå ïîâÿë îòêúì ñåâåðà è áóðÿòà, ïðèäîøëà îò Èçòîêà, âå÷å îòñòúïâàøå, òúðêàëÿøå ñå íà þã êúì ìîðåòî. Âíåçàïåí ñëúí÷åâ ëú÷ ñå ïðîìóøè ïðåç ïðîöåï â îáëàöèòå çàä òÿõ. Ïîðîÿò ñðåáðèñòî çàñèÿ è äàëå÷íàòà ðåêà ãðåéíà êàòî ëúñêàâî ñòúêëî.
- Òóê íå å òîëêîâà ìðà÷íî - êàçà Òåîäåí.
- Íå å - îòâúðíà Ãàíäàëô. - À è ãîäèíèòå íå òåæàò íà ïëåùèòå òè òîëêîâà, êîëêîòî áèõà èñêàëè äà òå óáåäÿò íÿêîè. Õâúðëè áàñòóíà! ×åðíèÿò æåçúë ñå òúðêóëíà îò äåñíèöàòà íà êðàëÿ è èçòðîïà íà ïëî÷êèòå. Òîé ñå ðàçêúðøè áàâíî, êàòî ÷îâåê, âäúðâåí îò äúëãî ïðèâåæäàíå íàä íÿêàêúâ ìîíîòîíåí òðóä. Âúçïðàâè ñå âèñîê è ñíàæåí, à ùîì ïîãëåäíà êúì ðàç÷èñòåíîòî íåáå, ñèíåâà èçïúëíè î÷èòå ìó.
- Ìðà÷íè ñúíèùà ìå ìú÷åõà íàïîñëåäúê - èçðå÷å òîé, - àëà ñåãà ñå ÷óâñòâóâàì êàòî íîâîðîäåí. Æàëêî, ÷å íå äîéäå ïî-ðàíî, Ãàíäàëô. Áîÿ ñå, ÷å âå÷å ñè çàêúñíÿë è èäâàø ñàìî äà âèäèø ñåòíèòå äíè íà ìîÿ ðîä. Íå ùå ñå èçâèñÿâà çà äúëãî ìîùíàòà ñòåíà, èçãðàäåíà îò Áðåãî, ñèí íà Åîðë. Îãúí ùå ïîãúëíå âèñîêèÿ òðîí. Ùî ìîæåì äà ñòîðèì?
- Ìíîãî - êàçà Ãàíäàëô. - Íî ïúðâî ïðàòè äà äîâåäàò Åîìåð. Ïðàâèëíî ëè ñå äîñåùàì, ÷å ñè ãî çàòâîðèë ñïîðåä ñúâåòà íà Ãðèìà, êîãîòî âñè÷êè îñâåí òåá íàðè÷àò Çìèéñêè åçèê?
- Âÿðíî - êàçà Òåîäåí. - Òîé ñå ðàçáóíòóâà ïðîòèâ âîëÿòà ìè è â ñàìèÿ äâîðåö çàïëàøè Ãðèìà ñúñ ñìúðò.
- ×îâåê ìîæå äà òå îáè÷à è âúïðåêè òîâà äà íå îáè÷à íèòî Ãðèìà, íèòî ñúâåòèòå ìó - âúçðàçè Ãàíäàëô.
- Ìîæå áè. Ùå ñòîðÿ êàêâîòî ìîëèø. Ïîâèêàéòå Õàìà. Ùîì ñå îêàçà íåñèãóðåí ïðèâðàòíèê, íåêà ñåãà äà ñòàíå âåñòîíîñåö. Âèíîâåí äà äîâåäå âèíîâíèÿ íà ñúä - êàçà Òåîäåí è ãëàñúò ìó áå ñóðîâ, àëà òîé ïîãëåäíà Ãàíäàëô ñ óñìèâêà è ïðè òîâà áåçáðîé óãðèæåíè áðú÷êè èç÷åçíàõà, çà äà íå ñå çàâúðíàò âå÷å.
Êîãàòî Õàìà áå ïîâèêàí è èçòè÷à ñúñ çàðúêàòà, Ãàíäàëô îòâåäå Òåîäåí äî êàìåííàòà ïåéêà è ñåäíà ïðåä êðàëÿ íà íàé-ãîðíîòî ñòúïàëî. Àðàãîðí è äðóãàðèòå ìó ñòîÿõà íàáëèçî.
- Íÿìà âðåìå äà òè ðàçêàæà âñè÷êî, êîåòî áè òðÿáâàëî äà ÷óåø - êàçà Ãàíäàëô. - Àëà àêî íàäåæäàòà ìè íå å áèëà íàïðàçíà, íå ñëåä äúëãî ùå äîéäå ÷àñ äà çàãîâîðÿ ïî-íàøèðîêî. Ãëåäàé! Äåáíå òå ïî-ñòðàøíà çàïëàõà, îòêîëêîòî äîðè êîâàðíèÿò øåïîò íà Çìèéñêèÿ åçèê áè ìîãúë äà èçòú÷å â ñúíèùàòà òè. Íî âèæ! Âå÷å íå ñúíóâàø. Òè æèâååø. Ãîíäîð è Ðîõàí íå ñà ñàìè. Íåñìåòíà å ñèëàòà íà âðàãà, àëà òîé íå ïîäîçèðà êúäå å íàøàòà íàäåæäà.
Ãàíäàëô çàãîâîðè áúðçî. Ãëàñúò ìó áå òèõ è ïîòàåí è íèêîé îñâåí êðàëÿ íå äî÷ó ñëîâàòà ìó. Íî ñëåä âñÿêà äóìà ñâåòëèíàòà â î÷èòå íà Òåîäåí çàñèÿâàøå âñå ïî-ÿðêî, äîêàòî íàêðàÿ òîé ñå èçïðàâè â ïúëåí ðúñò. Ãàíäàëô çàñòàíà äî íåãî è äâàìàòà ñå âçðÿõà îò âúçâèøåíèåòî êúì èçòîêà.
- È íàèñòèíà - èçðå÷å Ãàíäàëô ñ ïúëåí ãëàñ, - òàì å íàøàòà íàäåæäà, êúäåòî ñà è íàé-ãîëåìèòå íè ñòðàõîâå. Ñúäáàòà âñå îùå âèñè íà êîñúì. Àëà íàäåæäàòà ùå îöåëåå, ñòèãà ñàìî çà ìàëêî äà óñòîèì íåïîêîðåíè.
Îñòàíàëèòå ñúùî îáúðíàõà âçîð íà èçòîê. Â äàëå÷èíàòà, îòâúä äåëÿùèòå ãè íåîáÿòíè ðàâíèíè, î÷èòå èì îïðÿõà â ïðåäåëèòå íà âèäèìîòî, à ñòðàõîâå è íàäåæäè îòíåñîõà ìèñëèòå èì ïî-íàòàòúê, çàä ìðà÷íèòå ïëàíèíè - êúì Ñòðàíàòà íà Ñÿíêàòà. Êúäå ëè áå ñåãà Íîñèòåëÿò íà Ïðúñòåíà? Êîëêî òúíúê áå íàèñòèíà êîñúìúò, íà êîéòî âèñåøå ñúäáàòà! Ëåãîëàñ íàïðåãíà çîðêèÿ ñè ïîãëåä è ìó ñå ñòîðè, ÷å äîëàâÿ áÿë ïðîáëÿñúê - ìîæå áè â äàëå÷èíàòà ñëúí÷åâ ëú÷ èãðàåøå ïî âèñîêîòî îñòðèå íà Ñòðàæåâàòà êóëà. À îùå ïî-äàëå÷, íà íåèçìåðíî ðàçñòîÿíèå è âñå ïàê ñ íåñúìíåíà çàïëàõà, ïîòðåïâàøå îãíåíî åçè÷å.
Òåîäåí áàâíî ñåäíà, ñÿêàø âúïðåêè âîëÿòà íà Ãàíäàëô óìîðàòà âñå îùå ñå áîðåøå äà ãî îâëàäåå. Îáúðíà ñå è îãëåäà âåëè÷åñòâåíèÿ ñè äâîðåö.
- Óâè! - êàçà òîé. - Îòðåäåíî áèëî òèÿ ÷åðíè äíè äà ìå ñïîëåòÿò íà ñòàðè ãîäèíè âìåñòî ïîêîÿ, êîéòî ñúì çàñëóæèë. Óâè çà õðàáðåöà Áîðîìèð! Ìëàäèòå çàãèâàò, à ñúñóõðåíèòå ñòàðöè îñòàâàò.
È òîé îáãúðíà êîëåíåòå ñè ñúñ ñáðú÷êàíè ðúöå.
- Ïðúñòèòå òè ëåñíî ùå ñè ïðèïîìíÿò äðåâíàòà ñèëà, ùîì ñòèñíàò äðúæêàòà íà ìå÷ - êàçà Ãàíäàëô.
Òåîäåí ñå èçïðàâè è ïîñåãíà êúì ïîÿñà ñè; àëà òàì íå âèñåøå ìå÷.
- Êúäå ëè ãî å çàáóòàë Ãðèìà? - ïðîìúðìîðè òîé.
- Âçåìè òîçè, ñêúïè ãîñïîäàðþ! - èçðå÷å ÿñåí ãëàñ. - Òîé âèíàãè å ñëóæèë ñàìî íà òåá.
Äâàìà ìúæå ñå áÿõà èçêà÷èëè òèõî ïî ñòúëáàòà è ñåãà ñòîÿõà ñàìî íà íÿêîëêî ñòúïàëà îò âúðõà. Åäèíèÿò áå Åîìåð. Íÿìàøå íè øëåì íà ãëàâàòà, íè ðèçíèöà íà ãúðäèòå, àëà â ðúêàòà ñè ñòèñêàøå ãîë ìå÷ è êàòî êîëåíè÷è, ïîäàäå äðúæêàòà íà ãîñïîäàðÿ ñè.
- Êàê òàêà? - ñòðîãî çàïèòà Òåîäåí. Òîé ñå îáúðíà êúì Åîìåð è âñè÷êè ñìàÿíî èçãëåäàõà ãîðäî èçïðàâåíèÿ êðàë. Êúäå áå ñòàðåöúò, êîéòî äî íåîòäàâíà ñå ñâèâàøå íà ïðåñòîëà èëè åäâà êðåòàøå, ïîäïðÿí íà áàñòóí?
- Àç ãî íàïðàâèõ, ãîñïîäàðþ - îòâúðíà ðàçòðåïåðàíèÿò Õàìà. - Ðàçáðàõ, ÷å òðÿáâà äà îñâîáîäÿ Åîìåð. Òàêàâà ðàäîñò îáçå ñúðöåòî ìè, ÷å ìîæå è äà ñúì ñáúðêàë. Íî ùîì êàòî îòíîâî áå ñâîáîäåí è å Âîåâîäà íà Ïðåäåëèòå, èçïúëíèõ ìîëáàòà äà äîíåñà ìå÷à ìó.
- Çà äà ãî ïîëîæà â íîçåòå òè, ãîñïîäàðþ - äîáàâè Åîìåð. Â êðàòêèÿ, áåçìúëâåí ìèã Òåîäåí ñâåäå î÷è êúì êîëåíè÷èëèÿ ïðåä íåãî Åîìåð. Íèêîé íå ïîìðúäâàøå.
- Íÿìà ëè äà âçåìåø ìå÷à? - çàïèòà Ãàíäàëô. Òåîäåí áàâíî ïðîòåãíà ðúêà. Íà ïðèñúñòâóâàùèòå èì ñå ñòîðè, ÷å ùîì ïðúñòèòå äîêîñíàõà äðúæêàòà, òâúðäîñò è ñèëà ñå çàâúðíàõà â êðåõêàòà ñòàð÷åñêà äåñíèöà. Èçâåäíúæ òîé âäèãíà ìå÷à è ãî çàâúðòÿ èç âúçäóõà ñðåä áëÿñúê è ñâèñòåíå. Ñåòíå íàäàäå ìîùåí âèê. ßñíî ñå ïîíåñå ãëàñúò ìó, çàïÿë íà ðîõàíñêè åçèê áîéíèÿ ïðèçèâ:

Íà êðàê, íà êðàê, î, Êîííèöè íà Òåîäåí!
Ïðèèæäà óæàñúò è èçòîêúò å ìðà÷åí.
Êîíåòå îñåäëàéòå, ðîã äà ñâèðè!
Íàïðåä, Åîðëèíãè!

Ìèñëåéêè, ÷å ãè ïðèçîâàâàò, ñòðàæíèöèòå ñå âòóðíàõà íàãîðå ïî ñòúëáàòà. Òå ñìàÿíî èçãëåäàõà ñâîÿ âëàäåòåë, ñåòíå êàòî åäèí èçòåãëèõà ìå÷îâåòå ñè è ãè ïîëîæèõà â íîçåòå ìó.
- Çàïîâÿäâàé! - èçðåêîõà òå.
- Âåñòó Òåîäåí, õàë! - èçâèêà Åîìåð. - Êàêâà ðàäîñò å äà òå âèäèì îòíîâî òàêúâ, êàêúâòî áåøå. È íåêà âå÷å íèêîé íå êàçâà, Ãàíäàëô, ÷å íîñèø ñàìî ñêðúá!
- Âçåìè ñè ìå÷à, Åîìåð, ñåñòðèí ñèíå ìîé! - êàçà êðàëÿò. - Õàìà, áÿãàé äà ïîòúðñèø ìîÿ! Ãðèìà ãî ñúõðàíÿâàøå. Äîâåäè è íåãî. À òè, Ãàíäàëô, êàçâàøå, ÷å ìîæåø äà äàäåø ñúâåò, àêî æåëàÿ äà ãî èçñëóøàì. Êàêâî ùå ìå ïîñúâåòâàø?
- Òè âå÷å ñàì ðåøè - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Äà ñå äîâåðèø íà Åîìåð, à íå íà ÷îâåê ñ êîâàðíè çàìèñëè. Äà îòõâúðëèø ïå÷àë è ñòðàõ. Äà ïðèñòúïèø êúì äåëà. Âñåêè, ùî ìîæå äà ñå äúðæè â ñåäëîòî, íåçàáàâíî äà ïîòåãëè íà çàïàä, êàêòî òå ïîñúâåòâà Åîìåð - ïúðâî òðÿáâà äà ñå ñïðàâèì ñúñ çàïëàõàòà îòêúì Ñàðóìàí, äîêàòî îùå èìàìå âðåìå. Àêî çàãèíåì, ùå äîéäå êðàÿò. Àêî óñïååì - ùå ñå îáúðíåì êúì ñëåäâàùàòà çàäà÷à. À äîòîãàâà âñè÷êè, êîèòî îñòàâàò îò íàðîäà òè, æåíè, äåöà è ñòàðöè, äà èçáÿãàò â ïëàíèíñêèòå óáåæèùà. Íå ñòå ëè ãè èçãðàäèëè òúêìî çà òàêèâà ÷åðíè äíè? Íåêà äà âçåìàò çàïàñè, àëà äà íå ñå áàâÿò è äà íå ñå òîâàðÿò ñúñ ñúêðîâèùà, áèëè òå ãîëåìè èëè ìàëêè. Ñòàâà äóìà çà æèâîòà èì.
- Äîáúð ìè ñå ñòðóâà òîçè ñúâåò - êàçà Òåîäåí. - Íåêà ñå ïðèãîòâè íàðîäúò. Íî âèå, ãîñòè ìîè... âÿðíî êàçâàøå, Ãàíäàëô, ïîçàïàäíàëà å ëþáåçíîñòòà â ìîÿ äâîðåö. Ïðåïóñêàëè ñòå öÿëà íîù, à âå÷å è óòðîòî îòìèíàâà. Íå ñòå âèäåëè íè ñúí, íè òðàïåçà. Äà ñå ïðèãîòâÿò ãîñòíèòå ïîêîè - òàì ùå îòïî÷èíåòå ïîäèð òðàïåçàòà.
- Íå, âëàäåòåëþ - êàçà Àðàãîðí. - Íÿìà ïîêîé çà ìîðíèòå. Ðîõàíñêîòî âîéíñòâî òðÿáâà äà ïîòåãëè äíåñ è ñ íåãî ùå ïðåïóñíåì íèå - ñåêèðà, ìå÷ è ëúê. Íå ñìå ãè äîíåñëè, çà äà ïî÷èâàò êðàé ñòåíàòà òè, Âëàäåòåëþ íà Ïðåäåëèòå. Ïúê è àç îáåùàõ íà Åîìåð, ÷å ìå÷îâåòå íè ùå çàáëåñòÿò çàåäíî.
- Ñåãà íàèñòèíà ìîæåì äà ñå íàäÿâàìå íà ïîáåäà! - âúçêëèêíà Åîìåð.
- Äà ñå íàäÿâàìå, äà - êàçà Ãàíäàëô. - Íî Èñåíãàðä å ìîãúù. À è äðóãè çàïëàõè ñå çàäàâàò âñå ïî-íàáëèçî. Íå ñå áàâè, Òåîäåí. Ùîì ïîòåãëèì, òóòàêñè îòâåäè ñâîÿ íàðîä êúì òâúðäèíàòà ×åðíîäåí ñðåä õúëìîâåòå!
- O, íå, Ãàíäàëô! - âúçðàçè êðàëÿò. - Òè äîðè íå çíàåø êàêúâ èçêóñåí öåëèòåë ñè. Íå ùå òå ïîñëóøàì. Àç ñàì ùå òðúãíà íà ðàò è àêî ìè å ïèñàíî - ùå ïàäíà íà áîéíîòî ïîëå. Òàêà ñúíÿò ìè ùå å ïî-ñïîêîåí.
- Òîãàâà äîðè è ãèáåëòà íà Ðîõàí áè ñå ïðîñëàâèëà â ïåñíè - êàçà Àðàãîðí. Êðàé òÿõ ñòðàæíèöèòå çàäðúíêàõà ñ ìå÷îâå è çàêðåùÿõà:
- Âëàäåòåëÿò íà Ïðåäåëèòå ùå íè âîäè! Íàïðåä, Åîðëèíãè!
- Íî òè íå ìîæåø äà îñòàâèø íàðîäà ñè áåç îðúæèå è áåç ïàñòèð - êàçà Ãàíäàëô. - Êîé ùå âîäè õîðàòà, êîé ùå ãè óïðàâëÿâà âìåñòî òåá?
- Ùå ñå ïîãðèæà çà òîâà, ïðåäè äà òðúãíà - îòãîâîðè Òåîäåí. - Åòî ÷å èäâà ñúâåòíèêúò ìè.
Â òîçè ìèã Õàìà îòíîâî ñå ïîÿâè îòêúì äâîðåöà. Ïîäèð íåãî, ñâèò ìåæäó äâàìà ñòðàæíèöè, ñå çàäàâàøå Ãðèìà, Çìèéñêèÿ åçèê. Ëèöåòî ìó áå ïðåáëåäíÿëî êàòî ïëàòíî. Î÷èòå ìó ïðåìèãâàõà îò ñëúíöåòî. Õàìà êîëåíè÷è è ïîäíåñå íà Òåîäåí äúëúã ìå÷ â ïîçëàòåíà íîæíèöà, óêðàñåíà ñúñ çåëåíè ñêúïîöåííè êàìúíè.
- Åòî, ãîñïîäàðþ, âåðíèÿ òè ìå÷ Õåðóãðèì - êàçà òîé. - Íàìåðèõìå ãî â ñàíäúêà ìó. Ñ ãîëÿìà íåîõîòà íè äàäå êëþ÷îâåòå. Ìíîãî äðóãè íåùà èìà òàì, èçãóáåíè îò íàøèòå õîðà.
- Ëúæåø - îáàäè ñå Çìèéñêèÿ åçèê. - À òîçè ìå÷ ìè áå ïîâåðåí îò ñàìèÿ ãîñïîäàð.
- È ñåãà òîé îòíîâî ñè ãî èñêà - êàçà Òåîäåí. - Äðàçíè ëè òå òîâà?
- Êàê ùÿëî, ãîñïîäàðþ! - âúçêëèêíà Çìèéñêèÿ åçèê. - Òà àç ñå ãðèæà çà òåá è òâîÿ ðîä, äîêîëêîòî ìè ïîçâîëÿâàò ñèëèòå. Íî íåäåé äà ñå ìîðèø, íå ïðåíàïðÿãàé ìèøöèòå ñè. Îñòàâè äðóãè äà ñå çàíèìàâàò ñ òèÿ äîñàäíè ãîñòè. Òðàïåçàòà âå÷å òå ÷àêà. Íÿìà ëè äà ïîõàïíåø?
- Ùå ïîõàïíà - îòâúðíà Òåîäåí. - È íåêà ïðèãîòâÿò íà òðàïåçàòà äî ìåí ìåñòà çà ìîèòå ãîñòè. Äíåñ ÿòîòî èçëèòà. Ðàçïðàòåòå âåñòîíîñöè! Íåêà ñâèêàò âñè÷êè, ùî æèâåÿò ïî âúçâèøåíèÿòà! Âñåêè ìúæ è óêðåïíàë þíîøà, ãîäåí äà íîñè îðúæèå, âñè÷êè, ùî èìàò êîíå, äà ÷àêàò íà ñåäëî êðàé ïîðòèòå, ïðåäè äà å îòìèíàë âòîðèÿò ÷àñ ïîäèð ïëàäíå!
- Ìèëè ãîñïîäàðþ! - âèêíà Çìèéñêèÿ åçèê. - Ñáúäâàò ñå ñòðàõîâåòå ìè. Òîÿ ÷àðîäåé òå å îïëåë â ìàãèèòå ñè. Íèêîé ëè íå ùå îñòàíå äà ïàçè Çëàòíèÿ çàìúê íà òâîèòå ïðàäåäè è âñè÷êèòå òè ñúêðîâèùà? Íèêîé ëè íÿìà äà îõðàíÿâà Âëàäåòåëÿ íà Ïðåäåëèòå?
- Àêî òîâà å ìàãèÿ - êàçà Òåîäåí, - òî òÿ ìè ñå ñòðóâà ïî-çäðàâîñëîâíà îò òâîÿ øåïîò. Îò òâîèòå öåðîâå ìàëêî îñòàâàøå äà ïðîõîäÿ íà ÷åòèðè êðàêà êàòî äîáè÷å. Íå, íèêîé íå ùå îñòàíå, äîðè è Ãðèìà. È Ãðèìà ùå ïðåïóñíå íà áîé. Áÿãàé! Èìàø îùå âðåìå äà èç÷èñòèø ðúæäàòà îò ìå÷à ñè!
- Áëàãîäàðÿ, ãîñïîäàðþ! - èçõëåí÷è Çìèéñêèÿ åçèê è ñå ïðîâëà÷è ïî çåìÿòà. - Ñúæàëè ñòàðåöà, èçõàáèë ñèëèòå ñè çà òâîå áëàãî. Íå ìå îòïðàùàé îò ñåáå ñè! Àç ïîíå ùå ñòîÿ êðàé òåá, êîãàòî âñè÷êè äðóãè ñè çàìèíàò. Íå îòïðàùàé âåðíèÿ ñè Ãðèìà!
- Æàë ìè å çà òåá - êàçà Òåîäåí. - È íå òå îòïðàùàì. Àç ñàì ïîòåãëÿì íà áîé ñ ìúæåòå ñè. Ïðåäëàãàì òè äà äîéäåø ñ ìåí è äà äîêàæåø âåðíîñòòà ñè.
Çìèéñêèÿ åçèê ñå îçúðíà êúì îáêðúæèëèòå ãî ëèöà. Â î÷èòå ìó áëåñòåøå äèâèÿò ïîãëåä íà çâÿð, òúðñåù ïðîëóêà â ïðúñòåí îò âðàãîâå. Òîé îáëèçà óñòíè ñ äúëúã áåëåçíèêàâ åçèê. 
- Òðÿáâàøå äà î÷àêâàìå ïîäîáíà ðåøèòåëíîñò îò åäèí âëàäåòåë îò Åîðëîâèÿ ðîä, êîëêîòî è äà å ñòàð. Íî êîéòî íàèñòèíà ãî îáè÷à, áè îïàçèë çàëåçà íà ãîäèíèòå ìó. Àëà âèæäàì, ÷å ñúì äîøúë òâúðäå êúñíî. Âå÷å ñà ãî óáåäèëè äðóãè, çà êîèòî íàâÿðíî íå ùå å òúé ñêðúáíà ãèáåëòà íà ãîñïîäàðÿ ìè. Àêî íå ìîãà äà ñå ïðåáîðÿ ñúñ ñòîðåíîòî, ÷óé ïîíå òîâà, ãîñïîäàðþ! Òðÿáâà äà îñòàâèø â Åäîðàñ íÿêîãî, êîéòî äà ïîçíàâà ìèñëèòå òè è äà ïî÷èòà òâîÿòà âîëÿ. Íàçíà÷è âåðåí óïðàâíèê. Îñòàâè ñâîÿ ñúâåòíèê Ãðèìà äà äâèæè äåëàòà, äîäåòî ñå çàâúðíåø... îò âñå ñúðöå ñå ìîëÿ äà òå âèäèì ïàê, ìàêàð ÷å íèêîé ðàçóìåí ÷îâåê íå áè ñå íàäÿâàë.
Åîìåð ñå ðàçñìÿ.
- À àêî òàçè ìîëáà íå òå îòúðâå îò ñðàæåíèÿòà, áëàãîðîäíè ìè Çìèéñêè åçèê, êîÿ ëè íå òúé ïî÷åòíà äëúæíîñò ùå ïðèåìåø? Ìîæå áè äà íîñèø òîðáà ñ õðàíà êúì ïëàíèíèòå... àêî èìà êîé äà òè ÿ ïîâåðè?
- Íå, Åîìåð, òè íå ðàçáèðàø äîêðàé çàìèñëèòå íà óâàæàåìèÿ Çìèéñêè åçèê - êàçà Ãàíäàëô, îáðúùàéêè ïðîíèöàòåëåí âçîð êúì ïðåäàòåëÿ. - Òîé å ëóêàâ è äúðçúê. Äîðè â òîçè ìèã èãðàå íà çàðîâå ñ îïàñíîñòòà è ñïå÷åëè åäíî õâúðëÿíå. Îòíå öåëè ÷àñîâå îò áåçöåííîòî ìè âðåìå. Äîëó, çìèéñêà òâàð! - èçðåâà òîé èçâåäíúæ ñúñ ñòðàõîâèò ãëàñ. - Ïî êîðåì! Îòêîãà òè ïëàùà Ñàðóìàí? Êàêâà íàãðàäà òè îáåùà? Êîãàòî âñè÷êè çàãèíàò, äà ïîëó÷èø ñâîÿ äÿë îò ñúêðîâèùåòî è æåíàòà, êîÿòî æåëàåø? Îòäàâíà ÿ ãëåäàø èçïîä âåæäè è ñå âëà÷èø ïî ïåòèòå é.
Åîìåð ñãðàá÷è ìå÷à.
- Òàêà ñè è çíàåõ. - èçðúìæà òîé. - Çàòîâà ùÿõ äà ãî çàêîëÿ, çàáðàâÿéêè äâîðöîâèòå çàêîíè. Àëà èìà è äðóãè ïðè÷èíè. Òîé ïðèñòúïè íàïðåä, íî Ãàíäàëô ãî çàäúðæà.
- Âå÷å íèùî íå çàïëàøâà Åîâèí - êàçà òîé. - Íî òè, Çìèéñêè åçèê, ñòîðè êàêâîòî ìîæà çà èñòèíñêèÿ ñè ãîñïîäàð. Íàé-ñåòíå çàñëóæè íàãðàäà. Àëà Ñàðóìàí å ñâèêíàë äà ïðåíåáðåãâà ñäåëêèòå. Áèõ òå ïîñúâåòâàë äà ïîáúðçàø äà ìó íàïîìíèø, èíà÷å, òîêó-âèæ, çàáðàâèë âÿðíàòà òè ñëóæáà.
- Ëúæåø - êàçà Çìèéñêèÿ åçèê.
- Ïðåêàëåíî ÷åñòî è ëåñíî èçëèòà îò óñòíèòå òè òàÿ äóìà - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íå ëúæà. Âèæ çìèÿòà, Òåîäåí! Îïàñíî ùå å äà ÿ âçåìåø ñúñ ñåáå ñè, íå ìîæåø è äà ÿ îñòàâèø òóê. Ïðàâî ùå å äà ÿ ñúñå÷åø. Àëà òîâà ñúçäàíèå íå âèíàãè å áèëî òàêîâà. Íÿêîãà å áèëî ÷îâåê è òè å ñëóæèëî ïî ñâîé íà÷èí. Äàé ìó êîí è ãî îòïðàòè íåçàáàâíî íàêúäåòî ïîæåëàå. Ñúäè ãî ïî èçáîðà.
- ×ó ëè, Çìèéñêè åçèê? - èçðå÷å Òåîäåí. - Åòî èçáîðà: äà ïîåìåø ñ íàñ íà áîé è â ñðàæåíèÿòà äà ïîêàæåø äàëè ñè íè âåðåí; èëè äà ñè òðúãíåø ñåãà íàêúäåòî ïîæåëàåø. Àëà ñðåùíåì ëè ñå ïàê, ùå áúäà áåçìèëîñòåí.
Çìèéñêèÿ åçèê áàâíî ñå íàäèãíà. Îãëåäà ãè ñ ïðèñâèòè î÷è. Íàêðàÿ âïè âçîð â ëèöåòî íà Òåîäåí è îòâîðè óñòà, ñÿêàø çà äà çàãîâîðè. Ïîñëå èçâåäíúæ ñå èçïðàâè â öÿë ðúñò. Ðúöåòå ìó ñå ðàçäâèæèõà. Î÷èòå ìó çàáëåñòÿõà. Òîëêîâà çëîáà èìàøå â òÿõ, ÷å âñè÷êè îòñòúïèõà íàçàä. Òîé ñå îçúáè, ïîñëå ñúñ ñúñêàíå ñå èçõðà÷è ïðåä íîçåòå íà êðàëÿ êðúøíà íàñòðàíà è õóêíà ïî ñòúëáàòà.
- Ñëåä íåãî! - çàïîâÿäà Òåîäåí. - Âèæòå äà íå ñòîðè çëî íÿêîìó, àëà íå ãî çàêà÷àéòå è íå ìó ïðå÷åòå. Äàéòå ìó êîí, àêî æåëàå.
- È àêî íÿêîé êîí áëàãîâîëè äà ãî íîñè - äîáàâè Åîìåð. Åäèí îò ñòðàæèòå èçòè÷à ïî ñòúëáàòà. Äðóã èçëåçå äî èçâîðà â ïîäíîæèåòî íà òåðàñàòà è äîíåñå â øëåìà ñè âîäà. Ñ íåÿ èçìè ïëî÷êèòå, êîèòî Çìèéñêèÿ åçèê áå îñêâåðíèë.
- À ñåãà åëàòå, ñêúïè ãîñòè! - êàçà Òåîäåí. - Åëàòå è ñå îñâåæåòå, äîêîëêîòî ïîçâîëÿâà âðåìåòî.
Îòíîâî âëÿçîõà âúâ âåëè÷åñòâåíèÿ äâîðåö. Îòêúì ãðàäà âå÷å ñå íàäèãàõà âèêîâåòå íà ãëàøàòàèòå è ïåñåíòà íà áîéíèòå ðîãîâå. Êðàëÿò ùåøå äà ïîòåãëè íåçàáàâíî, ùîì ñå ñáåðÿõà ñ îðúæèå â ðúêà âñè÷êè ìúæå îò ãðàäà è îêîëíîñòèòå.
Íà êðàëñêàòà òðàïåçà ñåäíàõà Åîìåð, ÷åòèðèìàòà ãîñòè è ëåéäè Åîâèí, êîÿòî ñå ãðèæåøå çà êðàëÿ. Õðàíåõà ñå íàáúðçî. Âñè÷êè ìúë÷àõà, äîêàòî Òåîäåí ðàçïèòâàøå Ãàíäàëô çà Ñàðóìàí.
- Êîé ëè ìîæå äà ñå äîñåòè îòêîãà å çàïî÷íàëà èçìÿíàòà ìó? - âúçäúõíà Ãàíäàëô. - Íåâèíàãè å áèë çúë. Íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å íÿêîãà áåøå ïðèÿòåë íà Ðîõàí; è äîðè êîãàòî îõëàäíÿ ñúðöåòî ìó, âñå îùå íàìèðàøå ïîëçà âúâ âàñ. Íî îòäàâíà âå÷å ãîòâè âàøàòà ãèáåë, íàäÿíàë äðóæåñêà ìàñêà, äîäåòî âñè÷êî áúäå ãîòîâî. Ïðåç òèÿ ãîäèíè çàäà÷àòà íà Çìèéñêèÿ åçèê å áèëà ëåñíà è âñè÷êèòå ìó äåëà áúðçî ñà ñå íàó÷àâàëè â Èñåíãàðä; çåìèòå âè ñà îòêðèòè è ÷óæäåíöèòå áðîäÿò íà âîëÿ èç òÿõ. È ïðåç öÿëîòî âðåìå øåïîòúò íà Çìèéñêèÿ åçèê å îòåêâàë â óøèòå òè, òðîâåë å ìèñëèòå òè, ñìðàçÿâàë ñúðöåòî, îòíåìàë ñèëàòà íà ðúöå è íîçå, à äðóãèòå ãëåäàëè è íå ìîæåëè íèùî äà ñòîðÿò, çàùîòî âîëÿòà òè ñå ïîêîðÿâàëà íåìó. Íî êîãàòî èçáÿãàõ è òå ïðåäóïðåäèõ, ìàñêàòà ñå ðàçêúñà çà âñè÷êè, ùî ìîæåõà äà âèæäàò. Îòòîãàâà Çìèéñêèÿ åçèê ñå âòóðíà â îïàñíà èãðà - íåïðåñòàííî ñå ìú÷åøå äà òå çàáàâè, äà íå òè ïîçâîëè äà ñáåðåø öÿëàòà ñè ìîù. Òîé áå èçêóñåí â ëóêàâñòâîòî - çàìúãëÿâàøå óìîâåòå íà õîðàòà èëè èçïîëçóâàøå ñòðàõîâåòå èì, êàêòî ñå ñëó÷åøå. Íå ñè ëè ñïîìíÿø êàê ïëàìåííî íàñòîÿâàøå äà íå ñâàëÿø íèòî ÷îâåê îò áåçñìèñëåíàòà îõðàíà íà ñåâåðíèòå îáëàñòè, äîêàòî èñòèíñêàòà çàïëàõà èäâàøå îò çàïàä? Òîé òå óáåäè äà çàáðàíèø íà Åîìåð äà ïðåñëåäâà âúðëóâàùèòå îðêè. Àêî Åîìåð íå ñå áå ðàçáóíòóâàë ïðîòèâ ñëîâàòà íà Çìèéñêèÿ åçèê, èçðå÷åíè ïðåç òâîÿòà óñòà, îðêèòå âå÷å ùÿõà äà áúäàò â Èñåíãàðä ñ áåçöåííà ïëÿ÷êà. Íàèñòèíà íå ïëÿ÷êàòà, çà êîÿòî Ñàðóìàí æàäóâà íàä âñè÷êî, íî âñå ïàê äâàìèíà îò ìîÿ Îòðÿä, çíàåùè çà òàéíàòà íàäåæäà, ùî äîðè è ñ òåá, êðàëþ, íå ìîãà îùå äà ñïîäåëÿ îòêðèòî. Ñìååø ëè äà ñè ïîìèñëèø ïðåç êàêâè ìúêè áèõà ìèíàëè, èëè êàêâî áè èçêîï÷èë îò òÿõ Ñàðóìàí çà íàøà ïîãèáåë?
- Ìíîãî äúëæà íà Åîìåð - êàçà Òåîäåí. - Çàä äðúçêèÿ åçèê ÷åñòî ñå êðèå âÿðíî ñúðöå.
- Êàæè îùå - äîáàâè Ãàíäàëô, - ÷å â çàìúãëåíè î÷è èñòèíàòà ÷åñòî å ñ ãðîçíî ëèöå.
- Äà, î÷èòå ìè áÿõà ïî÷òè ñëåïè - êàçà Òåîäåí. - È íàé-ìíîãî äúëæà íà òåá, ãîñòåíèíî ìîé. Ïàê ñå ÿâÿâàø íàâðåìå. Ïðåäè äà ïîòåãëèì, èñêàì äà òè äàì äàð, êàêúâòî ñè èçáåðåø. Ñàìî ïîñî÷è îò âñè÷êî ùî èìàì. Åäèíñòâåíî ìå÷à ñè íå äàâàì!
- Òåïúðâà ùå âèäèì äàëè ñúì äîøúë íàâðåìå - êàçà Ãàíäàëô. - À êîëêîòî äî äàðà òè, êðàëþ, ùå èçáåðà îíçè, îò êîéòî ñå íóæäàÿ - áúðç è âåðåí. Äàé ìè Ñåíêîãðèâ! Ïðåäíèÿ ïúò ñàìî ìè óñëóæè ñ íåãî, àêî ìîæåì äà ãî íàðå÷åì óñëóãà. Íî ñåãà ùå ãî ÿçäÿ ïðåç âåëèêè ïðåìåæäèÿ, èçïðàâèëè ñðåáðî ïðîòèâ ÷åðåí ìðàê - íå áèõ èñêàë äà ðèñêóâàì ÷óæäîòî. È íåêà òîé áúäå âðúçêà íà âå÷íà äðóæáà ïîìåæäó íè.
- Äîáðå èçáèðàø - êàçà Òåîäåí - è ñ ðàäîñò ãî äàâàì ñåãà. Àëà äàðúò å ãîëÿì. Íÿìà äðóã êàòî Ñåíêîãðèâ. Â íåãîâèÿ îáëèê ñå å çàâúðíàë íÿêîé îò ìîãúùèòå æðåáöè íà äðåâíîñòòà. Íå ùå âèäèì âòîðè êàòî íåãî. À íà âàñ, ãîñòè, ïðåäëàãàì êàêâîòî íàìåðèòå â ìîÿòà îðúæåéíèöà. Ìå÷îâå íå âè òðÿáâàò, àëà òàì èìà øëåìîâå è èçêóñíî èçïëåòåíè ðèçíèöè, ãîíäîðñêè äàðîâå çà ïðàäåäèòå ìè. Èçáåðåòå èçìåæäó òÿõ, ïðåäè äà òðúãíåì, è äàíî âè ïîñëóæàò äîáðå!
Ñêîðî ñòðàæèòå äîíåñîõà îò êðàëñêàòà ñúêðîâèùíèöà êóïèùà áîéíè äîñïåõè è ñòúêìèõà Àðàãîðí è Ëåãîëàñ â ëúñêàâè ðèçíèöè. Èçáðàõà øëåìîâå è êðúãëè ùèòîâå - èçäàòèíèòå â öåíòúðà áÿõà ïîçëàòåíè è îáñèïàíè ñúñ çåëåíè, ÷åðâåíè è áåëè ñêúïîöåííè êàìúíè. Ãàíäàëô íå âçå äîñïåõè, à Ãèìëè íå ñå íóæäàåøå îò áðîíÿ, äîðè è äà áÿõà íàìåðèëè íåùî ïî ìÿðêà, çàùîòî â öÿëàòà ñúêðîâèùíèöà íà Åäîðàñ íå ñå íàìèðàøå ïî-äîáðà èçðàáîòêà îò íåãîâàòà êúñà ðèçíèöà, èçêîâàíà íà ñåâåð ïîä Ïëàíèíàòà. Íî ñè èçáðà øëåì îò æåëÿçî è êîæà, êîéòî äîáðå ïîäõîæäàøå íà êðúãëàòà ìó ãëàâà, âçå è ìàëúê ùèò ñ åìáëåìàòà íà Åîðëîâèÿ ðîä - ïðåïóñêàù áÿë êîí íà çåëåíî ïîëå.
- Íåêà òå ïàçè äîáðå! - êàçà Òåîäåí. - Èçðàáîòèõà ãî çà ìåí ïî âðåìåòî íà Òåíãåë, êîãàòî áÿõ ìàëêî ìîì÷å. Ãèìëè ñå ïîêëîíè.
- Ãîðäåÿ ñå, Âëàäåòåëþ íà Ïðåäåëèòå, äà íîñÿ òâîÿ ãåðá. Íå ùå è äóìà, ïðåäïî÷èòàì àç äà íîñÿ êîí, îòêîëêîòî êîí äà ìå íîñè. Ïî ñè õàðåñâàì íîçåòå. Íî è àç áèõ äîøúë òàì, êúäåòî ùå ìîãà äà ñå áèÿ ïåø.
- È òîâà ìîæå äà ñòàíå - îòâúðíà Òåîäåí. Ïîñëå êðàëÿò ñå èçïðàâè è òóòàêñè Åîâèí ñå ïðèáëèæè ñ áîêàë âèíî.
- Ôåðòó Òåîäåí õàë! - ðå÷å òÿ. - Ïîåìè òîçè áîêàë è ïèé íà äîáúð ÷àñ. Çäðàâåòî äà òå ñúïðîâîæäà íàâñÿêúäå!
Òåîäåí îòïè îò áîêàëà, ñåòíå Åîâèí ãî ïîäíåñå íà ãîñòèòå. Ïðåä Àðàãîðí ñå çàäúðæà è ãî èçãëåäà ñúñ ñèÿåí âçîð. À òîé ñâåäå ïîãëåä êúì ïðåêðàñíîòî é ëèöå è ñå óñìèõíà, íî êîãàòî ïðèåìàøå áîêàëà, ðúêàòà ìó ñðåùíà íåéíàòà è òîé ðàçáðà, ÷å äåâîéêàòà òðúïíå îò äîïèðà.
- Íàçäðàâå, Àðàãîðí, ñèíå íà Àðàòîðí! - êàçà òÿ.
- Íàçäðàâå, ðîõàíñêà ïðèíöåñî! - îòâúðíà òîé, íî ñìóòíî áå ëèöåòî ìó ñåãà è áåç óñìèâêà.
Êîãàòî âñè÷êè ïèõà, êðàëÿò ñå çàïúòè êúì âðàòàòà. Òàì ãî î÷àêâàõà ñòðàæè è âåñòîíîñöè, íà ñòúïàëàòà ñå áÿõà ñáðàëè âñè÷êè áëàãîðîäíèöè è âîæäîâå îò Åäîðàñ è îêîëíîñòèòå.
- Âèæòå! - îáúðíà ñå êúì òÿõ Òåîäåí. - Ïîòåãëÿì íà ïîõîä è ìîæå áè ùå å çà ñåòåí ïúò. Íÿìàì äåöà. Ñèí ìè Òåîäðåä çàãèíà. Îïðåäåëÿì ñåñòðèíèÿ ñè ñèí Åîìåð çà ñâîé íàñëåäíèê. Àêî è òîé íå ñå çàâúðíå, ùå èçáåðåòå íîâ âëàäåòåë ïî ñâîÿ âîëÿ. Íî ñåãà íàïóñêàì íàðîäà ñè è òðÿáâà äà ïîâåðÿ íÿêîìó âëàñòòà. Êîé îò âàñ ùå îñòàíå?
Âñè÷êè ìúë÷àõà.
- Íÿìà ëè äà ïîñî÷èòå íÿêîãî? Êîìó âÿðâà íàðîäúò?
- Íà Åîðëîâèÿ ðîä - îòâúðíà Õàìà.
- Íî àç íå ìîãà áåç Åîìåð, ïúê è òîé íå áè îñòàíàë - êàçà êðàëÿò,- à òîé å ïîñëåäåí â ðîäà.
- Íå ãîâîðÿ çà Åîìåð - îòâúðíà Õàìà. - È òîé íå å ïîñëåäåí. Òóê å è Åîâèí, íåãîâà ñåñòðà è äúùåðÿ íà Åîìóíä. Òÿ å ñúðöàòà è áåçñòðàøíà. Âñè÷êè ÿ îáè÷àò. Íåêà òÿ äà áúäå âëàäåòåëêà íà Åîðëèíãèòå, äîêàòî íè íÿìà.
- Òúé äà áúäå - êàçà Òåîäåí. - Íåêà ãëàøàòàèòå îáÿâÿò, ÷å ëåéäè Åîâèí ùå âîäè íàðîäà!
Ïîñëå êðàëÿò ñåäíà íà ïåéêàòà ïðåä âðàòèòå, à Åîâèí êîëåíè÷è ïðåä íåãî è âçå îò ðúöåòå ìó ìå÷ è áëÿñêàâà ðèçíèöà.
- Ñáîãîì, ñåñòðî-äúùå ìîÿ! - êàçà òîé. - Ìðà÷åí å òîçè ÷àñ, íî ìîæå è äà ñå çàâúðíåì â Çëàòíèÿ çàìúê. Àëà â ×åðíîäåí õîðàòà ìîãàò äà èçäúðæàò äúëãà îáñàäà, à àêî ãèáåë íè ñïîëåòè â áèòêèòå, òàì ùå ñå ñáåðàò âñè÷êè îöåëåëè.
- Íå ãîâîðè òàêà! - îòâúðíà òÿ. - Ãîäèíà ùå ìè ñå ñòðóâà âñåêè äåí, äîêàòî ñå çàâúðíåø.
Íî äîêàòî èçðè÷àøå òåçè äóìè, î÷èòå é ñå ñòðåëíàõà êúì çàñòàíàëèÿ íàáëèçî Àðàãîðí.
- Êðàëÿò ùå ñå çàâúðíå - êàçà òîé. - Íå áîé ñå! Íå íà Çàïàä, à íà Èçòîê íè ÷àêà ñúäáàòà.
Êðàëÿò è Ãàíäàëô ñå ñïóñíàõà ïî ñòúëáàòà. Ïîäèð òÿõ èäâàõà îñòàíàëèòå. Êðà÷åéêè, Àðàãîðí ñå îçúðíà êúì ïîðòàòà. Â êðàÿ íà ñòúëáàòà Åîâèí ñòîåøå ñàìîòíà íà ïðàãà íà äâîðåöà; áå ïîäïðÿëà äëàíè âúðõó äðúæêàòà íà èçïðàâåíèÿ ìå÷. Ñåãà áå îáëå÷åíà â ðèçíèöà è ñèÿåøå êàòî ñðåáúðíà ñòàòóÿ ïîä ñëúíöåòî.
Ñ òîïîð íà ðàìî Ãèìëè êðà÷åøå êðàé Ëåãîëàñ.
- Å, íàé-ñåòíå ïîòåãëÿìå! - ïîäõâúðëè òîé. - Ìíîãî ïðèêàçêè èì òðÿáâàò íà õîðàòà, äîêàòî ïðèñòúïÿò êúì äåëà. Ñåêèðàòà âå÷å íå òðàå â ðúöåòå ìè, ìàêàð äà íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å å ñâèðåïà äåñíèöàòà íà òèÿ Ðîõèðèìè, ùîì ñå ñòèãíå äî ñå÷. Âñå åäíî, íå ìè äîïàäà òÿõíîòî âîåííî èçêóñòâî. Êàê äà îòèäà íà áîé? Áèõ èñêàë äà êðà÷à, à íå äà ñå ïîäìÿòàì êàòî ÷óâàë ïðåä ñåäëîòî íà Ãàíäàëô. - Òîâà ìÿñòî ìè ñå ñòðóâà ïî-áåçîïàñíî îò ìíîãî äðóãè - îòâúðíà Ëåãîëàñ. - Íî íå ùå è äóìà, ÷å Ãàíäàëô ñ óäîâîëñòâèå áè òå ñâàëèë íà çåìÿòà, ùîì âçåìàò äà ñå ñèïÿò óäàðè, ïúê è Ñåíêîãðèâ áè ãî ñòîðèë. Ñåêèðàòà íå å îðúæèå çà êîííèê.
- À äæóäæåòàòà íå ñà åçäà÷è. Øèèòå íà îðêè èñêàì äà ñåêà, à íå äà áðúñíà ÷îâåøêè ãëàâè - êàçà Ãèìëè, ïîòóïâàéêè äðúæêàòà íà ñåêèðàòà.
Ïðåä ãðàäñêèòå ïîðòè çàâàðèõà ìíîæåñòâî ìúæå - ìëàäè è ñòàðè, âñè÷êè âå÷å ÿõíàëè êîíåòå. Áÿõà ñå ñáðàëè íàä õèëÿäà áîéöè. Êîïèÿòà èì ñå èçäèãàõà êàòî ìëàäà ãîðà. Ñ ãðúìêè è ðàäîñòíè âèêîâå ïðèâåòñòâóâàõà èäâàíåòî íà Òåîäåí. Íåêîëöèíà âå÷å áÿõà ïðèãîòâèëè êðàëñêèÿ êîí Ñíåæíîãðèâ, à êðàé íåãî äúðæàõà êîíåòå íà Àðàãîðí è Ëåãîëàñ. Ãèìëè ñòîåøå íàìðúùåí è ïîòèñíàò, àëà êúì íåãî ñå çàäàäå Åîìåð, ïîâåë êîíÿ ñè.
- Ïðèâåò, Ãèìëè, ñèíå íà Ãëîèí! - ïîäâèêíà òîé. - Íÿìàõ âðåìå äà ñå íàó÷à íà áëàãè ïðèêàçêè ïîä ïåðäàõà òè, êàêòî ìè áå îáåùàë. Äàëè äà íå îòëîæèì ñïîðà? Âå÷å íèêîãà íå ùå ñïîìåíà ñúñ çëî Ãîðñêàòà Âëàäåòåëêà.
- Çàñåãà ùå çàáðàâÿ ãíåâà ñè, Åîìåð, ñèíå íà Åîìóíä - êàçà Ãèìëè, - íî àêî íÿêîãà òè ñå óäàäå äà âèäèø ñ î÷è Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë, òîãàâà ùå ÿ ïðèçíàåø çà íàé-ïðåêðàñíà - èëè êðàé íà ïðèÿòåëñòâîòî íè.
- Òúé äà áúäå! - êàçà Åîìåð. - Íî äîòîãàâà òå ìîëÿ äà ìè ïðîñòèø è â çíàê íà ïðîøêà äà ÿçäèø ñ ìåí. Ãàíäàëô ùå áúäå íà÷åëî ñ Âëàäåòåëÿ íà Ïðåäåëèòå, íî àêî èñêàø, ìîÿò êîí Ïëàìîíîã ùå íîñè è äâàìà íè.
- Áëàãîäàðÿ îò âñå ñúðöå - îòâúðíà Ãèìëè ñ ÿâíî çàäîâîëñòâî. - Ñ ðàäîñò ùå òå ïðèäðóæà, àêî ìîÿò äðóãàð Ëåãîëàñ ìîæå äà ÿçäè äî íàñ.
- Òàêà è ùå áúäå - êàçà Åîìåð. - Ëåãîëàñ îòëÿâî, Àðàãîðí îòäÿñíî è íèêîé íå ùå äðúçíå äà ñå èçïðå÷è îòïðåä!
- Êúäå å Ñåíêîãðèâ? - çàïèòà Ãàíäàëô.
- Áÿñíî ïðåïóñêà èç ñòåïòà - îòâúðíàõà îò òúëïàòà. - Íå äàâà íèêîé äà ãî ïèïíå. Åòî ãî òàì, êðàé áðîäà, íîñè ñå êàòî ñÿíêà èç âúðáèòå.
Ãàíäàëô èçñâèðè è ãðúìêî ïðèçîâà æðåáåöà ïî èìå. Ìàêàð è äàëå÷å, Ñåíêîãðèâ íàîñòðè óøè, èçöâèëè è ñå ïîíåñå êúì âîéñêàòà êàòî ñòðåëà.
- Òàêà áè ñå ÿâèë äúõúò íà Çàïàäíèÿ âÿòúð, àêî íÿêîãà ðåøè äà ñè èçáåðå òÿëî - êàçà Åîìåð, ãëåäàéêè êàê ìîãúùèÿò æðåáåö ïðåïóñêà íàãîðå, äîêàòî ñïðÿ ïðåä âúëøåáíèêà.
- Ïîäàðúêúò, èçãëåæäà, ñàì å èçáðàë ïðèòåæàòåëÿ ñè - êàçà Òåîäåí. - Íî ñëóøàéòå âñè÷êè! Òóê, ïðåä âàñ, îáÿâÿâàì ñâîÿ ãîñò Ãàíäàëô Ñèâîïëàù çà íàé-ìúäúð îò ñúâåòíèöèòå, íàé-æåëàí ñðåä ïðèøúëöèòå, áëàãîðîäíèê íà Ïðåäåëèòå è âîæä íà Åîðëèíãèòå, äîäåòî òðàå íàøèÿò ðîä; ïîäàðÿâàì ìó Ñåíêîãðèâ, ïðèíö íà êîíåòå.
- Áëàãîäàðÿ òè, êðàëþ Òåîäåí - èçðå÷å Ãàíäàëô. Ïîñëå èçâåäíúæ îòìåòíà ñèâèÿ ñè ïëàù, çàõâúðëè øàïêàòà è ñêî÷è â ñåäëîòî. Íÿìàøå íèòî øëåì, íèòî ðèçíèöà. Ñíåæíîáÿëàòà ìó êîñà ñå âååøå ñâîáîäíî ïî âÿòúðà, áÿëàòà äðåõà ñèÿåøå îñëåïèòåëíî ïîä ñëúíöåòî.
- Ãëåäàéòå Áåëèÿ êîííèê! - èçâèêà Àðàãîðí è âñè÷êè ïîäåõà äóìèòå ìó.
- Íàøèÿò êðàë è Áåëèÿ êîííèê! - êðåùåøå íàðîäúò. - Íàïðåä, Åîðëèíãè!
Îòåêíàõà òðúáè. Êîíåòå öâèëåõà è ñå íàäèãàõà íà çàäíè êðàêà. Êîïèÿ çàçâúíÿõà ïî ùèòîâå. Ñåòíå êðàëÿò âäèãíà ðúêà è ïîñëåäíàòà àðìèÿ íà Ðîõàí ïðåïóñíà óñòðåìíî è ãðúìîâíî êúì Çàïàäà êàòî âíåçàïíî âðúõëèòàù óðàãàí.
Çàñòàíàëà ñàìà è íåïîäâèæíà ïðåä ïðàãà íà çàìëúêíàëèÿ çàìúê, Åîâèí âèäÿ êîïèÿòà èì äà áëåñòÿò äàëå÷å â ðàâíèíàòà.


Ãëàâà 7

ØËÅÌÎÂÎ ÓÑÎÅ

Êîãàòî ïîòåãëèõà îò Åäîðàñ, ñëúíöåòî âå÷å êëîíåøå íà çàïàä è ãðååøå â î÷èòå èì, îáâèâàéêè â çëàòíà îìàðà õúëìèñòèòå ðàâíèíè íà Ðîõàí. Íà ñåâåðîçàïàä â ïîäíîæèåòî íà Áåëèòå ïëàíèíè ñå âèåøå óòúïêàí ïúò è âîéñêàòà ïîå ïî íåãî - òó ñå èçêà÷âàõà, òó ñëèçàõà èç çåëåíèòå ñòåïè è ÷åñòî ïðåãàçâàõà áðîäîâåòå íà ìàëêè, áúðçè ïîòîöè. Äàëå÷å íàïðåä è âäÿñíî ñå èçâèñÿâàõà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè è ñ âñÿêà èçìèíàòà ìèëÿ èçðàñòâàõà âñå ïî-âèñîêè è ïî-ìðà÷íè. Îòïðåä ñëúíöåòî áàâíî çàëåçå. Îòçàä ñå çàäàäå íîùòà.
Áîéöèòå ïðåïóñêàõà. Íóæäàòà ãè ãîíåøå. Îò ñòðàõ äà íå çàêúñíåÿò, òå ñå íîñåõà ñ ïúëíà ñêîðîñò è ñàìî íàðÿäêî ñïèðàõà. Áúðçè è èçäðúæëèâè áÿõà ðîõàíñêèòå âèõðîãîíè, àëà ãè ÷àêàøå äúëúã ïúò. ×åòèðèäåñåò è ïîâå÷å ëåâãè ïî ïòè÷è ïîëåò èìàøå îò Åäîðàñ äî áðîäîâåòå íà Èñåí, êúäåòî ñå íàäÿâàõà äà íàìåðÿò êðàëñêèòå áîéöè, óäúðæàùè âîéñêèòå íà Ñàðóìàí.
Íîùòà ãè îáãúðíà. Íàé-ïîñëå ñïðÿõà íà ñòàí. Áÿõà ÿçäèëè îêîëî ïåò ÷àñà è âå÷å ñå íàìèðàõà äàëå÷ èç çàïàäíàòà ðàâíèíà, àëà îùå íå áÿõà èçìèíàëè ïîëîâèíàòà ïúò. Îôîðìèõà ëàãåðà íà øèðîê êðúã ïîä çâåçäíîòî íåáå è ðàñòÿùàòà ëóíà. Íå íàêëàäîõà îãíüîâå, çàùîòî íå áÿõà ñèãóðíè ïî òèÿ ìåñòà, àëà ïîñòàâèõà íàîêîëî ïðúñòåí îò êîííè ñòðàæè, à ðàçóçíàâà÷èòå ïðåïóñíàõà äàëå÷å íàïðåä, ïðåëèòàéêè êàòî ñåíêè èç ãúíêèòå íà ìåñòíîñòòà. Íîùòà áàâíî îòìèíà áåç âåñòè èëè òðåâîãà. Ïðèçîðè ðîãîâåòå çàòðúáèõà è ñëåä ÷àñ âîéñêàòà îòíîâî áå íà ïúò.
Â íåáåòî îùå íÿìàøå îáëàöè, íî âúçäóõúò áå íàòåæàë; âðåìåòî áå òîïëî çà ñåçîíà. Ñëúíöåòî èçãðÿ ìúãëèâî, à ïîäèð íåãî áàâíî ñå íàäèãíà ìðàê, êàòî ÷å îò èçòîêà ñå çàäàâàøå æåñòîêà áóðÿ. À äðóã ìðàê ñÿêàø íàäâèñâàøå äàëå÷å íà ñåâåðîçàïàä íàä ïîäíîæèåòî íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè - îò Äîëèíàòà íà ìàãüîñíèêà áàâíî ñå ñïóñêàõà ñåíêè. Ãàíäàëô ïîèçîñòàíà è ñå èçðàâíè ñ Ëåãîëàñ è Åîìåð.
- Ëåãîëàñ, òâîÿò ïðåêðàñåí ðîä òå å äàðèë ñúñ çîðêè î÷è, êîèòî íà öÿëà ëåâãà ìîãàò äà ðàçëè÷àò âðàá÷å îò ñèïêà - êàçà âúëøåáíèêúò. - Âèæäàø ëè íåùî íàêúì Èñåíãàðä?
- Ìíîãî ìèëè ñà äîòàì - îòâúðíà Ëåãîëàñ, ãëåäàéêè íàòàòúê èçïîä äúëãàòà ñè äëàí. - Âèæäàì ìðàê. Èç íåãî ñå äâèæàò ñèëóåòè, îãðîìíè ñèëóåòè äàëå÷å ïîêðàé ðåêàòà, íî êîè ñà, íå ìîãà äà ðàçáåðà. Íå å ìúãëà èëè îáëàê òîâà, ùî çàñåí÷âà âçîðà ìè - íå÷èÿ âîëÿ å ðàçñòëàëà ñåí÷åñò âîàë íàä çåìèòå è òîé áàâíî ñå ñïóñêà ïî òå÷åíèåòî. Ñÿêàø çäðà÷úò, ñúáðàí ïîä áåçáðîéíè äúðâåòà, òå÷å íàäîëó ïî õúëìîâåòå.
- À ïîäèð íàñ ñå çàäàâà áóðÿòà íà Ìîðäîð - êàçà Ãàíäàëô. - ×åðíà ùå å íîùòà.
Íàïðåäâàøå âòîðèÿò äåí íà ïîõîäà è âúçäóõúò âñå ïîâå÷å íàòåæàâàøå. Ñëåä ïëàäíå âçåõà äà ãè çàñòèãàò ÷åðíè îáëàöè - ìðà÷åí áàëäàõèí, ïîðúáåí ñ ðàçâúëíóâàíè ãðàìàäè, èç êîèòî ïðèïëàìâàõà îñëåïèòåëíè ìúëíèè. Êúðâàâî÷åðâåíîòî ñëúíöå çàëåçå ñðåä äèì è ìúãëà. Ñåòíèòå ëú÷è óâåí÷àõà ñ ïëàìú÷åòà êîïèÿòà íà Êîííèöèòå è ëèñíàõà æàðàâà ïî ñòðúìíèòå âúðõîâå íà Òðèõèðí - ñåãà ñå íàìèðàõà ñúâñåì áëèçî äî íàé-ñåâåðíîòî ðàçêëîíåíèå íà Áåëèòå ïëàíèíè, òðè íàçúáåíè âúðõà, çàãëåäàíè êúì çàëåçà. Ñðåä ïîñëåäíèòå ÷åðâåíè îòáëÿñúöè ÷åëíèòå áîéöè ñúçðÿõà ÷åðíî ïåòúíöå, êîííèê, ïðåïóñêàù íàñðåùà. Ñïðÿõà äà ãî èç÷àêàò.
Òîé äîéäå - ìîðåí ìúæ ñúñ ñìà÷êàí øëåì è ðàçöåïåí ùèò. Áàâíî ñëåçå îò êîíÿ è ïîñòîÿ çàäúõàí. Íàé-ñåòíå çàãîâîðè.
- Òóê ëè å Åîìåð? - çàïèòà òîé. - Íàé-ñåòíå èäâàòå, íî òâúðäå êúñíî è ñ òâúðäå ìàëêè ñèëè. Çëå òðúãíàõà íåùàòà, îòêàêòî çàãèíà Òåîäðåä. Â÷åðà îòñòúïèõìå îòâúä Èñåí ñ òåæêè çàãóáè, ìíîçèíà ïàäíàõà ïðè ïðåñè÷àíåòî. À ïðåç íîùòà íîâè âîéñêè âðúõëåòÿõà ïðåç ðåêàòà êúì ëàãåðà íè. Ñèãóðíî öåëèÿò Èñåíãàðä å èçïðàçíåí; Ñàðóìàí å âúîðúæèë äèâèòå ïëàíèíöè è îâ÷àðèòå îò ñòðàíàòà Äóí îòâúä ðåêèòå è ãè å íàñúñêàë ïðîòèâ íàñ. Çàëÿõà íè êàòî ïîðîé. Çàùèòàòà ðóõíà. Åðêåíáðàíä îò Çàïàäíèÿ ïðåäåë îòñòúïè ñ õîðàòà, êîèòî áå óñïÿë äà ñúáåðå, êúì êðåïîñòòà ñè â Øëåìîâî óñîå. Îñòàíàëèòå ñå ïðúñíàõà. Êúäå å Åîìåð? Êàæåòå ìó, ÷å íàïðåä íÿìà íàäåæäà. Íåêà ñå çàâúðíå â Åäîðàñ, ïðåäè äà ñà ãî èçïðåâàðèëè âúëöèòå îò Èñåíãàðä.
Äîñåãà Òåîäåí áå ñëóøàë ìúë÷àëèâî, ïðèêðèò îò ïîãëåäà íà áîåöà çàä ñâîÿòà ñòðàæà; ñåãà èçëåçå ñ êîíÿ ñè íàïðåä.
- Õàéäå, çàñòàíè ïðåä ìåí, Ñåîðë! - êàçà òîé. - Åòî ìå. Ïîñëåäíàòà àðìèÿ íà Åîðëèíãèòå òðúãíà íà áðàí. Íå ùå ñå çàâúðíà áåç áîé.
Ëèöåòî íà ÷îâåêà ïðîñâåòëÿ îò ðàäîñò è óäèâëåíèå. Òîé èçïðàâè ïëåùè. Ñåòíå êîëåíè÷è, ïðîòÿãàéêè íàùúðáåíèÿ ñè ìå÷ êúì êðàëÿ.
- Çàïîâÿäàé, ãîñïîäàðþ! - èçâèêà òîé. - È ìè ïðîñòè! Ìèñëåõ...
- Ìèñëåøå, ÷å ñúì îñòàíàë â Ìåäóñåëä, ïðåãúðáåí êàòî ñòàðî äúðâî ïîä çèìíèÿ ñíÿã. Òúé áå, êîãàòî ïîòåãëè íà áîé. Íî çàïàäåí âÿòúð ðàçòúðñè êëîíèòå - èçðå÷å Òåîäåí. - Äàéòå íà òîçè ÷îâåê îòïî÷èíàë êîí! Äà ïðåïóñíåì íà ïîìîù íà Åðêåíáðàíä!
Äîêàòî Òåîäåí ãîâîðåøå, Ãàíäàëô ñå áå îòäàëå÷èë íàïðåä è ñòîåøå ñàì, ãëåäàéêè íà ñåâåð êúì Èñåíãàðä è íà çàïàä êúì çàëåçà. Ñëåä ìàëêî ñå çàâúðíà.
- Ïðåïóñêàé, Òåîäåí! - êàçà òîé. - Ïðåïóñêàé êúì Øëåìîâî óñîå! Íå îòèâàé êúì Áðîäîâåòå íà Èñåí è íå ñå áàâè èç ðàâíèíàòà! Çàñåãà ùå òðÿáâà äà òå íàïóñíà. Èìàì íåîòëîæíà çàäà÷à è Ñåíêîãðèâ ùå ìå îòíåñå íàäàëå÷. - È êàòî ñå îáúðíà êúì Àðàãîðí, Åîìåð è ìúæåòå îò êðàëñêèÿ äâîð, òîé èçâèêà: - Ïàçåòå äîáðå Âëàäåòåëÿ íà Ïðåäåëèòå, äîêàòî ñå çàâúðíà. ×àêàéòå ìå íà Øëåìîâà ïîðòà! Ñáîãîì!
Òîé ïîøåïíà íåùî íà óõîòî íà Ñåíêîãðèâ è ìîùíèÿò æðåáåö ñå ïîíåñå êàòî ñòðåëà. Èç÷åçíà ìèãîì - ñðåáúðåí îòáëÿñúê ñðåä çàëåçà, âÿòúð ïî òðåâàòà, ñÿíêà, ùî ëåòè è ñå ãóáè îò ïîãëåä. Ñíåæíîãðèâ èçöâèëè è ñå íàäèãíà íà çàäíè êðàêà. Èñêàøå äà ãè ïîñëåäâà. Àëà ñàìî êðèëàòà ïòèöà áè ìîãëà äà ãè äîãîíè.
- Êàêâî ëè çíà÷è òîâà? - îáúðíà ñå åäèí îò ñòðàæèòå êúì Õàìà.
- ×å Ãàíäàëô Ñèâîïëàù òðÿáâà äà áúðçà - îòâúðíà Õàìà. - Âå÷íî áðîäè òîé è âèíàãè èäâà íå÷àêàí.
- Àêî Çìèéñêèÿ åçèê áåøå òóê, ëåñíî ùåøå äà îáÿñíè âñè÷êî.
- Âÿðíî - ñúãëàñè ñå Õàìà, - íî ëè÷íî àç áèõ èç÷àêàë, äîêàòî îòíîâî âèäÿ Ãàíäàëô.
- Ìîæå äúëãî äà ÷àêàø - êàçà äðóãèÿò.
Âîéñêàòà èçîñòàâè ïúòÿ çà Áðîäîâåòå íà Èñåí è ñå îòêëîíè íà þã. Ïàäíà íîù, à òå ïðîäúëæàâàõà äà ïðåïóñêàò. Íàáëèæèõà õúëìîâåòå, àëà âèñîêèòå âúðõîâå íà Òðèõèðí âå÷å ñå ãóáåõà â òúìíååùîòî íåáå. Íà íÿêîëêî ìèëè ïðåä òÿõ, â îòñðåùíèÿ êðàé íà Çàïàäíàòà äîëèíà, èìàøå çåëåíà êîòëîâèíà, øèðîê ïðîëîì ìåæäó ïëàíèíèòå, îò êîéòî çàïî÷âàøå åäíà êëèñóðà ñðåä õúëìîâåòå. Ìåñòíèòå æèòåëè ÿ íàðè÷àõà Øëåìîâî óñîå â ïàìåò íà ãåðîÿ îò äðåâíèòå âîéíè, êîéòî íàìåðèë óáåæèùå òóê. Âñå ïî-äúëáîêà è òÿñíà ñå âèåøå òÿ íà þã ïîä ñÿíêàòà íà Òðèõèðí, äîêàòî îò äâåòå é ñòðàíè ñå èçäèãíåõà, çàêðèâàéêè ñëúíöåòî, ìîãúùè çúáåðè, ïî êîèòî ñå ìÿðêàõà ñàìî ïðèçðà÷íèòå ñåíêè íà ãàðâàíè.
Íà Øëåìîâà ïîðòà, ïðåä âõîäà íà Óñîåòî, îò ñåâåðíèÿ çúáåð ñå èçäàâàøå íàïðåä ñêàëåí ðúá. Ïî õðåáåòà ìó ñòúð÷àõà äðåâíè êàìåííè ñòåíè, à ñðåä òÿõ ñå èçâèñÿâàøå ìîãúùà êóëà. Ðàçêàçâàõà, ÷å â îòìèíàëèòå äíè íà âåëè÷èåòî íà Ãîíäîð âåëèêàíè èçãðàäèëè òàÿ êðåïîñò ïî ïîðúêà íà çàäìîðñêèòå êðàëå. Íàðè÷àõà ÿ Ðîãîñêàë, çàùîòî èçñâèðåøå ëè òðúáà îò êóëàòà, åõîòî äúëãî îòåêâàøå èç Óñîåòî, ñÿêàø îòäàâíà çàáðàâåíè àðìèè èçëèçàõà íà áîé îò ïåùåðèòå ïîä õúëìîâåòå. Äðåâíèòå âëàäåòåëè áÿõà èçãðàäèëè è ñòåíà îò Ðîãîñêàë äî þæíèÿ çúáåð, ïðåãðàæäàùà âõîäà íà êëèñóðàòà. Ïðåç øèðîê êàíàë ïîä íåÿ ìèíàâàõà âîäèòå íà Óñîåâèÿ ðó÷åé. Â ïîäíîæèåòî íà Ðîãîñêàëîâà êàíàðà ðó÷åÿò çàâèâàøå è ïî øèðîê óëåé ñå óñòðåìÿâàøå ïðåç çåëåíàòà èâèöà, êîÿòî ïëàâíî ñå ñïóñêàøå îò Øëåìîâà ïîðòà êúì Øëåìîâ âàë. Îòòàì ñå ëååøå â Óñîåâà êîòëîâèíà è îòìèíàâàøå êúì Çàïàäíàòà äîëèíà. Ñåãà â Ðîãîñêàë êðàé Øëåìîâà ïîðòà æèâååøå Åðêåíáðàíä, âëàäåòåë íà Çàïàäíàòà îáëàñò êðàé ãðàíèöèòå íà Ïðåäåëèòå. Âèæäàéêè, ÷å ñå çàäàâàò ìðà÷íè äíè íà ðàò, òîé îòðàíî áå âçåë ìúäðîòî ðåøåíèå äà ïîïðàâè ñòåíàòà è äà ïîäñèëè êðåïîñòòà.
Êîííèöèòå îùå áÿõà â íèñêàòà äîëèíà ïðåä âõîäà íà êîòëîâèíàòà, êîãàòî îòêúì ÷åëíèÿ äîçîð ñå ðàçäàäîõà âèêîâå è åêîò íà ðîã. Èç ìðàêà çàñâèñòÿõà ñòðåëè. Åäèí îò ðàçóçíàâà÷èòå äîëåòÿ íàçàä äà ñúîáùè, ÷å èç äîëèíàòà áðîäÿò âúëêîåçäà÷è è ÷å àðìèÿ îò îðêè è äèâè ìúæå áúðçà îò Áðîäîâåòå íà Èñåí êúì þã, âåðîÿòíî êúì Øëåìîâî Óñîå.
- Íàìåðèõìå ìíîãî îò íàøèòå äà ëåæàò ïîñå÷åíè, êàêòî ñà áÿãàëè íàòóê - êàçà ðàçóçíàâà÷úò. - Ñðåùíàõìå è îòêúñíàòè ãðóïè÷êè äà áðîäÿò áåç âîäà÷ íàñàì-íàòàì. Èçãëåæäà, íèêîé íå çíàå êàêâî å ñòàíàëî ñ Åðêåíáðàíä. Àêî âå÷å íå å çàãèíàë, íàâÿðíî ùå ãî çàñòèãíàò, ïðåäè äà ñå äîáåðå äî Øëåìîâà ïîðòà.
- Âèäåëè ëè ñà Ãàíäàëô? - çàïèòà Òåîäåí.
- Äà, ãîñïîäàðþ. Ìíîçèíà ñà âèäåëè ñòàð êîííèê â áåëè îäåæäè äà ïðåïóñêà íàïðåä-íàçàä èç ðàâíèíèòå êàòî âèõúð íàä òðåâàòà. Íÿêîè ãî ïîìèñëèëè çà Ñàðóìàí. Êàçâàò, ÷å îùå ïî ñâåòëî îòìèíàë êúì Èñåíãàðä. À íÿêîè êàçâàò îùå, ÷å ïðåäè òîâà ñà âèäåëè Çìèéñêèÿ åçèê äà áúðçà íà ñåâåð çàåäíî ñ îòðÿä îðêè.
- Òåæêî íà Çìèéñêèÿ åçèê, àêî Ãàíäàëô ãî äîãîíè - êàçà Òåîäåí. - Áèëî êàêâîòî áèëî, ëèïñâàò ìè ñåãà è äâàìàòà ñúâåòíèöè, ñòàðèÿò è íîâèÿò. Íî â òèÿ èçïèòàíèÿ íÿìàìå äðóã èçáîð, îñâåí äà ïîñëóøàìå Ãàíäàëô è äà ïðîäúëæàâàìå êúì Øëåìîâà ïîðòà, íåçàâèñèìî äàëè Åðêåíáðàíä å òàì, èëè íå. Çíàå ëè ñå ÷èñëåíîñòòà íà àðìèÿòà, èäâàùà îò Ñåâåðà?
- Îãðîìíà å - îòâúðíà ðàçóçíàâà÷úò. - Êîéòî áÿãà, áðîè âðàãîâåòå ïî äâà ïúòè, àëà àç ãîâîðèõ ñ õðàáðè ìúæå è íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å ãëàâíàòà ñèëà íà âðàãà å ìíîãîêðàòíî ïî-ãîëÿìà îò âñè÷êî, ñ êîåòî ðàçïîëàãàìå.
- Äà áúðçàìå òîãàâà - êàçà Åîìåð. - Äà ñè ïðîáèåì ïúò ïðåç íåïðèÿòåëèòå, êîèòî íè äåëÿò îò êðåïîñòòà. Â Øëåìîâî óñîå èìà ïåùåðè, êúäåòî ìîãàò äà ñå óêðèÿò ñòîòèöè áîéöè, òàéíè ïúòèùà âîäÿò îòòàì êúì õúëìîâåòå.
- Íå ñå íàäÿâàé íà òàéíèòå ïúòèùà - êàçà êðàëÿò. - Ñàðóìàí îòäàâíà øïèîíèðà èç òèÿ çåìè. È âñå ïàê â êðåïîñòòà ìîæåì äúëãî äà ñå îòáðàíÿâàìå. Äà âúðâèì!
Àðàãîðí è Ëåãîëàñ ìèíàõà â àâàíãàðäà çàåäíî ñ Åîìåð. Âñå ïî-áàâíî ïðåïóñêàõà â ÷åðíàòà íîù, ìðàêúò ãúñòååøå è ïúòÿò èì ñå èçêà÷âàøå íà þã, âñå ïî-âèñîêî è ïî-âèñîêî èç ñåí÷åñòèòå õúëìîâå â ïîäíîæèåòî íà ïëàíèíèòå. Ñðåùàõà ìàëöèíà âðàãîâå. Òóê-òàì ñå íàòúêâàõà íà ñêèòàùè ãðóïè÷êè îðêè, àëà òå ñà ðàçáÿãâàõà, ïðåäè äà ãè çàñòèãíàò ìå÷îâåòå íà êîííèöèòå.
- Áîÿ ñå, ÷å íå ñëåä äúëãî - êàçà Åîìåð - âåñòòà çà èäâàíåòî íà êðàëñêàòà àðìèÿ ùå ñòèãíå äî âîäà÷à íà âðàãîâåòå, áèë òîé Ñàðóìàí èëè èçïðàòåí îò íåãî âîåíà÷àëíèê. Òúòåíúò íà âîéíàòà ñå çàñèëâàøå çàä òÿõ, Ñåãà äî÷óâàõà êàê îò ìðàêà äîëèòàò çâóöèòå íà ãðîçíà ïåñåí. Êîãàòî ñå èçêà÷èõà âèñîêî â Óñîåâà êîòëîâèíà, ñïðÿõà äà ñå îãëåäàò. Îòòàì çúðíàõà èç ÷åðíèòå ïîëÿ ôàêëè, áåçáðîé îãíåíè òî÷èöè, ïðúñíàòè êàòî ÷åðâåíè öâåò÷åòà èëè èñêðÿùè èç íèçèíèòå íà äúëãè êðèâîëè÷åùè êîëîíè. Òóê-òàì ëóìâàõà ìîùíè ïëàìúöè.
- Îãðîìíà å òàçè àðìèÿ è áúðçî íè äîãîíâà - êàçà Àðàãîðí. 
- Íîñÿò îãúí - êàçà Òåîäåí - è èçãàðÿò ïî ïúòÿ ñè ñåíîâàëè, êîøàðè è äúðâåòà. Áîãàòà å òàçè äîëèíà è ïðèþòÿâàøå ìíîãî ÷èôëèöè. Óâè çà ìîÿ íàðîä!
- Çàùî ëè íå áå äåí, òà äà âðúõëåòèì âúðõó òÿõ êàòî ïëàíèíñêè âÿòúð! - âúçêëèêíà Àðàãîðí. - Òåæêî ìè å äà áÿãàì îò âðàãà.
- Íå íè îñòàâà ìíîãî äà áÿãàìå - êàçà Åîìåð. - Âå÷å íå ñìå äàëå÷ îò Øëåìîâ âàë, äðåâåí ðîâ ñ íàñèï, êîéòî ïðåñè÷à êîòëîâèíàòà íà äâà ôóðëîíãà ïðåäè Øëåìîâà ïîðòà. Òàì ìîæåì äà ñå îáúðíåì è ñå áèåì.
- Íå, ìàëöèíà ñìå, çà äà óäúðæèì Âàëà - êàçà Òåîäåí. - Òîé å äúëúã ïîâå÷å îò ìèëÿ, à è îòâîðúò â íåãî å øèðîê. 
- Àêî íè çàñòèãíàò, ïîñëåäíèòå ùå òðÿáâà äà îñòàíàò íà îòâîðà - êàçà Åîìåð.
Íèòî ëóíà, íèòî çâåçäà ãðååøå, êîãàòî êîííèöèòå ñòèãíàõà äî îòâîðà íà Âàëà, êúäåòî ðó÷åÿò îòìèíàâàøå íàäîëó è êðàé íåãî ñå ñïóñêàøå ïúòÿò îò Ðîãîñêàë. Íàñèïúò èçâåäíúæ ñå èçâèñè ïðåä òÿõ êàòî ìîãúùà ñÿíêà çàä ìðà÷åí èçêîï. Äîêàòî ïðåïóñêàõà íàïðåä, îò òúìíèíàòà èçâèêà ÷àñîâîé.
- Âëàäåòåëÿò íà Ïðåäåëèòå èäâà êúì Øëåìîâà ïîðòà - îòâúðíà ìó Åîìåð. - Àç ãîâîðÿ, Åîìåð, ñèí íà Åîìóíä. 
- Íå÷àêàíà äîáðà âåñò - êàçà ïàçà÷úò. - Áúðçàéòå! Âðàãúò å ïî ïåòèòå âè.
Àðìèÿòà ìèíà ïðåç îòâîðà è ñïðÿ ìàëêî ïî-ãîðå íà íàêëîíåíàòà ìîðàâà. Ñ ðàäîñò óçíàõà, ÷å Åðêåíáðàíä å îñòàâèë ãîëÿì îòðÿä äà çàùèòàâà Øëåìîâà ïîðòà, à ïîäèð òîâà îùå ìíîãî áîéöè ñà îòñòúïèëè íàñàì.
- Ìîæå äà èìàìå õèëÿäà äóøè, ãîäíè çà ïåøè áîé - êàçà ñòàðåöúò Ãàìëèíã, âîäà÷ íà ñòðàæàòà êðàé Âàëà. - Íî ïîâå÷åòî îò òÿõ ñà âèäåëè ïðåêàëåíî ìíîãî çèìè êàòî ìåí èëè ïðåêàëåíî ìàëêî êàòî ñèíà ìè, íàëè ãî âèæäàòå. ×óâàëè ëè ñòå çà Åðêåíáðàíä? Â÷åðà ïîëó÷èõìå âåñò, ÷å îòñòúïâàë íàñàì çàåäíî ñ îöåëåëèòå îò íàé-äîáðèòå êîííèöè íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë. Àëà íå ñå ïîÿâè.
- Áîÿ ñå, ÷å âå÷å íÿìà äà äîéäå - êàçà Åîìåð. - Íàøèòå ðàçóçíàâà÷è íå ñà ÷óëè íèùî çà íåãî, à âðàãúò èçïúëâà äîëèíàòà çàä íàñ.
- Äàíî äà å èçáÿãàë - êàçà Òåîäåí. - Ìîãúù áîåö áå òîé. Â íåãî ñå áå âúçðîäèëà äîáëåñòòà íà äðåâíèÿ âîèí Øëåì Òâúðäîðúêè. Íî íå ìîæåì äà ãî ÷àêàìå òóê. Ñåãà òðÿáâà äà èçòåãëèì öÿëàòà ñè ñèëà çàä ñòåíèòå. Êàê ñòå ñúñ çàïàñèòå? Íèå ïî÷òè íå íîñèì õðàíà, çàùîòî ïîòåãëèõìå çà áîé, à íå çà îáñàäà.
- Çàä íàñ, â ïåùåðèòå íà Óñîåòî, ñà ñå óêðèëè òðè ÷åòâúðòè îò íàðîäà íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë - æåíè, äåöà è ñòàðöè - êàçà Ãàìëèíã. - Íî òàì ñà ñúáðàíè è ãîëåìè çàïàñè îò õðàíà, äîáèòúê è ôóðàæ.
- Äîáðå - êàçà Åîìåð. - Âðàãúò ãðàáè è ïàëè âñè÷êî, îñòàíàëî â äîëèíàòà.
- Ñêúïè÷êî ùå ïëàòÿò, àêî äîéäàò äà ñå ïàçàðÿò íà Øëåìîâà ïîðòà - êàçà Ãàìëèíã.
Êðàëÿò è êîííèöèòå ïðîäúëæèõà íàïðåä. Ïðåä íàñèïà íàä ðó÷åÿ ñëÿçîõà îò êîíåòå. Â äúëãà êîëîíà ãè ïðåâåäîõà íàãîðå è ìèíàõà ïðåç ïîðòèòå íà Ðîãîñêàë. Òóê ïàê ãè ïðèâåòñòâóâàõà ñ ðàäîñò è ïîäíîâåíà íàäåæäà; ñåãà ñå ñúáèðàõà äîñòàòú÷íî áîéöè, çà äà çàùèòàâàò è êðåïîñòòà, è ïðåãðàäíàòà ñòåíà.
Åîìåð áúðçî ïîäãîòâè õîðàòà ñè. Êðàëÿò è ìúæåòå îò ñâèòàòà ìó áÿõà â Ðîãîñêàë çàåäíî ñ ìíîçèíà îò çàïàäíÿöèòå. Íî Åîìåð ðàçïðåäåëè íàé-ìíîãî îò áîéöèòå ñè ïî Óñîåâà ñòåíà è êóëàòà íàä íåÿ, çàùîòî òàì çàùèòàòà èçãëåæäàøå íàé-íåñèãóðíà, àêî âðàãúò íàëåòåøå ðåøèòåëíî è ñ ãîëåìè ñèëè. Êîíåòå îñòàâèõà äàëå÷å íàãîðå â Óñîåòî, ïîä ñòðàæàòà íà íåêîëöèíà áîéöè, îò êîèòî ìîæåõà äà ñå ëèøàò.
Óñîåâà ñòåíà áåøå âèñîêà äâàäåñåò ôóòà è òîëêîâà øèðîêà, ÷å ÷åòèðèìà ìúæå ìîæåõà äà êðà÷àò åäèí äî äðóã ïî âúðõà, çàùèòåíè îò çèä, íàä êîéòî ìîæåõà äà íàäíè÷àò ñàìî íàé-âèñîêèòå. Òóê-òàì â êàìúêà áÿõà ïðîáèòè áîéíèöè. Äî ñòåíàòà ñå ñëèçàøå ïî ñòúëáà îò âðàòàòà íà âúíøíèÿ äâîð íà Ðîãîñêàë; îùå òðè ñòúëáèùà ñå èçêà÷âàõà êúì íåÿ îò Óñîåòî, àëà îòïðåä áå ãëàäêà è îãðîìíèòå êàìúíè áÿõà íàìåñòåíè òúé èçêóñíî, ÷å íèêîé íå áè íàìåðèë îïîðà â ïðîöåïèòå ïîìåæäó èì, à âúðõúò íàäâèñâàøå íàïðåä êàòî èçäúëáàíà îò ìîðñêèòå âúëíè êàíàðà.
Çàñòàíàë íà ñòåíàòà, Ãèìëè ñå îáëÿãàøå íà ïàðàïåòà. Íàä íåãî Ëåãîëàñ ñåäåøå íà çèäà, îïèïâàøå ëúêà ñè è ñå âçèðàøå â ìðàêà.
- Òîâà âå÷å ìè õàðåñâà - êàçà äæóäæåòî è òðîïíà ïî êàìúêà. - Îëåêâà ìè íà äóøàòà, ùîì íàáëèæà ïëàíèíèòå. Õóáàâè ñêàëè. ßêè êîñòè èìà òîçè êðàé. Óñåòèõ ãè ïîä íîçåòå ñè, äîêàòî ñå èçêà÷âàõìå íàä Âàëà. Äàé ìè ñàìî ãîäèíà è ñòîòèíà îò ìîÿ ðîä, òà äà èçãðàäÿ òóê êðåïîñò, â êîÿòî öåëè àðìèè ùå ñå ðàçáèâàò êàòî äúæäîâíè êàïêè.
- Íå ñå ñúìíÿâàì - îòâúðíà Ëåãîëàñ. - Íî âèå, äæóäæåòàòà, ñòå ñòðàíåí íàðîä. Íà ìåí òîâà ìÿñòî íå ìè õàðåñâà, íÿìà äà ìè ñå ïîíðàâè è íà äíåâíà ñâåòëèíà. Àëà òè ìè âäúõâàø óâåðåíîñò, Ãèìëè, è ñå ðàäâàì, ÷å ñè çàñòàíàë òóê ñ ÿêèòå ñè íîçå è òåæêàòà ñåêèðà. Áèõ èñêàë äà èìà òóê îùå íåêîëöèíà îò òâîÿ ðîä. Íî êàêâî ëè íå áèõ äàë çà ñòîòèíà äîáðè ñòðåëöè îò Ìðàêîëåñ. Ñêîðî ùå íè ïîòðÿáâàò. Âÿðíî, è Ðîõèðèìèòå èìàò äîáðè ñòðåëöè, íî ìàëöèíà ñà òóê, ìàëöèíà. 
- Òúìíî å çà ñòðåëáà - êàçà Ãèìëè. - Âñúùíîñò âðåìå å çà ñúí. Ñúí! Òîëêîâà ìè å íóæåí, íèêîãà íå áèõ ïîâÿðâàë, ÷å íà äæóäæå ìîæå òúé äà ìó ñå ñïè. Òåæúê òðóä å åçäàòà. Àëà ñåêèðàòà â äåñíèöàòà ìè íå òðàå. Äàé ìè ñàìî ðåäèöà îò îðêñêè âðàòîâå è äîñòàòú÷íî ìÿñòî äà çàìàõíà, òà äà âèäèø êàê ùå èç÷åçíå óìîðàòà!
Âðåìåòî áàâíî îòìèíàâàøå. Äàëå÷å èç äîëèíàòà äîãàðÿõà ðàçïðúñíàòè ïîæàðèùà. Ñåãà àðìèèòå íà Èñåíãàðä íàïðåäâàõà ìúë÷àëèâî. Ôàêëèòå èì ñå âèåõà â êîëîíè èç êîòëîâèíàòà.
Âíåçàïíî îòêúì Âàëà ñå ðàçäàäîõà êðÿñúöè è ïèñúöè, îòåêíàõà ÿðîñòíè áîéíè âèêîâå. Ïëàìòÿùè ãëàâíè ñå ïîÿâèõà ïî íàãîðíèùåòî è ñå ñòðóïàõà êðàé ïðîëîìà. Ñåòíå ñå ðàçïðúñíàõà è èç÷åçíàõà. Êîííèöè äîëåòÿõà â ãàëîï ïðåç ëèâàäàòà è ñå èçêà÷èõà ïî íàñèïà êúì ïîðòèòå íà Ðîãîñêàë. Àðèåðãàðäúò íà çàïàäíÿöèòå áå îòáëúñíàò íàçàä. 
- Âðàãúò å íàáëèçî! - ñúîáùèõà òå. - Áèõìå ñå äî ïîñëåäíàòà ñòðåëà è çàïúëíèõìå ðîâà ñ îðêè. Íî òîâà íå ùå ãè óäúðæè çà äúëãî. Íà ìíîãî ìåñòà òå âå÷å ïúïëÿò ïî Âàëà êàòî ìðàâóíÿê. Íî ïîíå ãè íàó÷èõìå äà íå íîñÿò ôàêëè.
Ìèíàâàøå ïîëóíîù. Íåáåòî áå ÷åðíî è íàòåæàëèÿò íåïîäâèæåí âúçäóõ âåùàåøå áóðÿ. Èçâåäíúæ îñëåïèòåëåí áëÿñúê ïðîöåïè îáëàöèòå. Ðàçêëîíåíà ìúëíèÿ ñå ñòîâàðè íàä èçòî÷íèòå õúëìîâå. Â åäèí çàñòèíàë ìèã ñòðàæèòå ïî ñòåíàòà ñúçðÿõà ñðåä áÿëàòà ñâåòëèíà öÿëîòî ïðîñòðàíñòâî îò êðåïîñòòà äî Âàëà - òî âðåøå è ãúìæåøå îò ÷åðíè ôèãóðè, íÿêîè òàíòóðåñòè è íàáèòè, äðóãè âèñîêè è çëîâåùè, ñ îñòðîâðúõè øëåìîâå è ÷åðíè ùèòîâå. Îùå ñòîòèöè è ñòîòèöè ïðåëèâàõà íàä Âàëà è ïðåç ïðîëîìà. Îò çúáåð äî çúáåð ÷åðíèÿò ïðèëèâ ïðèèæäàøå êúì ñòåíàòà. Èç äîëèíàòà òúòíåøå ãðúìîòåâèöà. Çàïëþùÿ ïîðîé.
Ñòðåëè çàñâèñòÿõà êàòî äúæä íàä áîéíèöèòå è ñ òðîïîò è çâúí ñå èçñèïàõà ïî êàìúíèòå. Íÿêîè óëó÷èõà öåëòà ñè. Àòàêàòà íà Øëåìîâî óñîå áå çàïî÷íàëà, íî îòâúòðå íå äîëèòàøå íèòî çâóê, íèòî åäíà ñòðåëà íå èçëåòÿ â îòãîâîð.
Íàïàäàùàòà àðìèÿ ñïðÿ, ñìóòåíà îò áåçìúëâíàòà çàïëàõà íà êàíàðè è ñòåíè. Îòíîâî è îòíîâî ìúëíèè ðàçäèðàõà ìðàêà. Ñåòíå îðêèòå íàäàäîõà âîé, ðàçìàõàõà êîïèÿ è ìå÷îâå è îòïðàòèõà îáëàöè îò ñòðåëè êúì âñåêè, êîéòî ñå ïîêàæåøå íà áîéíèöèòå, à ìúæåòå îò Ïðåäåëèòå ãëåäàõà ñìàÿíî è ñÿêàø âèæäàõà áåçêðàéíî ïîëå îò ÷åðíî æèòî, ëþøíàòî îò âèõúðà íà âîéíàòà, è ïî âñåêè êëàñ áëåñòÿõà áîäëèâè ñâåòëèíêè.
Îòåêíàõà ìåäíè òðúáè. Âðàãîâåòå ñå âòóðíàõà íàïðåä - åäíè ïðîòèâ Óñîåâà ñòåíà, äðóãè êúì ïúòÿ è íàñèïà, âîäåù êúì ïîðòàòà íà Ðîãîñêàë. Òàì ñå áÿõà ñòðóïàëè íàé-îãðîìíèòå îðêè è äèâèòå ìúæå îò áúðäàòà íà ñòðàíàòà Äóí. Çà ìèã ñå ïîêîëåáàõà, ïîñëå ïðîäúëæèõà íàïðåä. Ìúëíèèòå áëÿñêàõà è ïî âñåêè øëåì è ùèò ñå âèæäàøå èçðèñóâàíà çëîâåùàòà ðúêà íà Èñåíãàðä. Äîñòèãíàõà âúðõà íà êàíàðàòà, âðúõëåòÿõà êúì ïîðòàòà.
È íàé-ïîñëå äîëåòÿ îòãîâîðúò - ïîñðåùíà ãè áóðÿ îò ñòðåëè è ãðàä îò êàìúíè. Ðåäèöèòå ñå îëþëÿõà, ðàçêúñàõà ñå è õóêíàõà íàçàä, ïîñëå ïàê íàïàäíàõà, ðàçêúñàõà ñå è îòíîâî âðúõëåòÿõà è êàòî ïðèèæäàùî ìîðå âñåêè ïúò ñïèðàõà ìàëêî ïî-íàãîðå. Îòíîâî çàñâèðèõà òðúáè è òúëïà îò ðåâÿùè ìúæå ñå âòóðíà íàïðåä. Òå äúðæàõà øèðîêèòå ùèòîâå íàä ãëàâèòå ñè êàòî ïîêðèâ, à ïîìåæäó ñè íîñåõà äâà ãðàìàäíè äúðâåñíè äúíåðà. Çàä òÿõ ñå ñòðóïàõà îðêè ñòðåëöè è ñèïåõà ïîðîé îò ñìúðòîíîñíè îñòðèåòà ïî âñåêè, ùî ñå ïîêàæåøå ñ ëúê íàä ñòåíàòà. Ëþøíàòè îò ÿêè ðúöå, äúíåðèòå áëúñíàõà äúðâåíèòå ïîðòè ñúñ ñúêðóøèòåëåí òðÿñúê. Ïàäíåøå ëè íÿêîé, ñìàçàí îò çàïîêèòåí êàìúê, äâàìèíà äðóãè èçñêà÷àõà íà ìÿñòîòî ìó. Ãðàìàäíèòå ñòâîëîâå ñå ëþøêàõà è òðîøàõà îòíîâî è îòíîâî.
Åîìåð è Àðàãîðí ñòîÿõà åäèí äî äðóã íà Óñîåâà ñòåíà. Òå ÷óõà ðåâÿùèòå ãëàñîâå è òúòåíà íà äúíåðèòå, ïîñëå âúâ âíåçàïíèÿ ïðîáëÿñúê íà ìúëíèÿ ñúçðÿõà çàïëàõàòà ïðåä ïîðòàòà.
- Åëà! - êàçà Àðàãîðí. - Äîøúë å ÷àñúò çàåäíî äà èçòåãëèì ìå÷îâåòå!
Ñòðåìãëàâî êàòî ãîðñêè ïîæàð ñå âòóðíàõà òå ïî ñòåíàòà, íàãîðå ïî ñòúïàëàòà è ìèíàõà âúâ âúíøíèÿ äâîð íàä Êàíàðàòà. Òè÷åøêîì ñúáðàõà øåïà õðàáðè ìå÷îíîñöè. Â çàïàäíèÿ úãúë, êúäåòî êðåïîñòíàòà ñòåíà ñå ñëèâàøå ñúñ çúáåðà, èìàøå ìàëêà âðàòè÷êà. Îò òîçè êðàé ìåæäó ñòåíàòà è îòâåñíèÿ ðúá íà Êàíàðàòà ñå âèåøå òÿñíà ïúòåêà. Åîìåð è Àðàãîðí èçñêî÷èõà ïðåç âðàòè÷êàòà ðàìî äî ðàìî, à áîéöèòå ãè ñëåäâàõà ïëúòíî. Êàòî åäèí èçëåòÿõà ìå÷îâåòå èì îò íîæíèöèòå.
- Ãóòâèíå! - èçâèêà Åîìåð. - Ãóòâèíå çà Ïðåäåëèòå!
- Àíäóðèë! - âèêíà Àðàãîðí. - Àíäóðèë çà Äóíåäàíöèòå! 
Àòàêóâàéêè îòñòðàíè, òå ñå íàõâúðëèõà âúðõó äèâèòå ìúæå. Àíäóðèë ñå íàäèãàøå è ïàäàøå, îáëÿí îò áÿë ïëàìúê. Îò ñòåíàòà è êóëàòà äîëåòÿ âèê:
- Àíäóðèë! Àíäóðèë èçëèçà íà áîé! Ìå÷úò, ùî áåøå ñòðîøåí, ñèÿå îòíîâî!
Óæàñåíè, ðàçðóøèòåëèòå çàõâúðëèõà äúíåðèòå è óäàðèõà íà áÿã, íî ñÿêàø ìúëíèÿ ðàçêúñà ñòåíàòà îò ùèòîâå è òå áÿõà ïîìåòåíè, ñúñå÷åíè èëè çàïîêèòåíè îò Êàíàðàòà êúì ñêàëèñòîòî ðóñëî íà ðó÷åÿ. Îðêèòå ñòðåëöè îïúíàõà áåçðåäíî ëúêîâåòå ñè, ïîñëå õóêíàõà íàçàä.
Åîìåð è Àðàãîðí ñïðÿõà ïðåä ïîðòàòà. Ãðúìîòåâèöèòå îòìèíàõà. Ìúëíèèòå ïðîáëÿñâàõà âñå îùå íàäàëå÷ èç þæíèòå ïëàíèíè. Îòêúì Ñåâåðà îòíîâî ñå íàäèãíà ìðàçîâèò âÿòúð. Âèõðåíî ñå íîñåõà ïàðöàëèâèòå îáëàöè è çâåçäèòå íàäíè÷àõà ìåæäó òÿõ; çàëÿçâàùàòà ëóíà ïëóâàøå íàä õúëìîâåòå îêîëî êîòëîâèíàòà, ðàçëèâàéêè æúëòåíèêàâè ëú÷è ïî äèðèòå íà áóðÿòà.
- Ïðèñòèãíàõìå â ïîñëåäíèÿ ìîìåíò - êàçà Àðàãîðí, îãëåæäàéêè ïîðòèòå. Ãðàìàäíèòå ïàíòè è æåëåçíèòå ðåçåòà áÿõà èçêðèâåíè è ïî÷òè èçêúðòåíè, íà ìíîãî ìåñòà äúðâîòî ñå áå ïðîïóêàëî. 
- Àëà íå ìîæåì äà ñòîèì ïðåä ñòåíàòà è äà ïàçèì - êàçà Åîìåð. - Âèæ! - Òîé ïîñî÷è êúì ïúòÿ. Îòâúä ðó÷åÿ âå÷å îòíîâî ñå ñáèðàøå òúëïà îò îðêè è õîðà. Ñòðåëèòå ñòåíåõà è îòñêà÷àõà îò êàìúíèòå íàîêîëî. - Åëà! Òðÿáâà äà ñå âúðíåì è äà âèäèì äàëè ùå ìîæåì äà íàòðóïàìå îòâúòðå ãðåäè è êàìúíè. Õàéäå, èäâàé! Òå ñå îáúðíàõà è èçòè÷àõà íàçàä. Â òîçè ìèã îêîëî äóçèíà îðêè, êîèòî áÿõà ëåæàëè íåïîäâèæíî ñðåä ìúðòâèòå, ðèïíàõà íà êðàêà è áåçøóìíî ñå õâúðëèõà ïîäèð òÿõ. Äâàìà ñå ìåòíàõà â íîçåòå íà Åîìåð, ïðåïúíàõà ãî è òóòàêñè ñå îçîâàõà îòãîðå ìó. Íî åäíà äðåáíà òúìíà ôèãóðêà, êîÿòî íèêîé íå áå çàáåëÿçàë, èçñêî÷è îò ñåíêèòå è äàäå äðåçãàâ êðÿñúê:
- Áàðóõ Õàçàä! Õàçàä àé-ìåíó!
Åäíà ñåêèðà ñå çàâúðòÿ è ïðîôó÷à èç ìðàêà. Äâàìèíà îðêè ïàäíàõà áåç ãëàâè. Îñòàíàëèòå ïîáÿãíàõà.
Äîêàòî Àðàãîðí òè÷àøå íà ïîìîù, Åîìåð ìú÷èòåëíî ñå èçïðàâè íà êðàêà.
Âðàòè÷êàòà îòíîâî áå çàòâîðåíà, æåëÿçíàòà ïîðòà áå çàòðóïàíà îòâúòðå ñ êàìúíè. Êîãàòî âñè÷êè ñå ïðèáðàõà íà ñèãóðíî ìÿñòî, Åîìåð ñå îáúðíà.
- Áëàãîäàðÿ òè, Ãèìëè, ñèíå íà Ãëîèí! - êàçà òîé. - Íå çíàåõ, ÷å ñè èçëÿçúë ñ íàñ â íàáåãà. Íî íåêàíåíèÿò ãîñò ÷åñòî ñå îêàçâà íàé-ïðèÿòåí. Êàê òúé ñå ïîÿâè?
- Ïîñëåäâàõ âè äà ñå ïîðàçñúíÿ - îòâúðíà Ãèìëè, - íî êàòî ïîãëåäíàõ ïëàíèíöèòå, ñòîðèõà ìè ñå ïðåêàëåíî åäðè çà ìåí, òà èç÷àêàõ çàä åäèí êàìúê äà âè âèäÿ êàê ñè èãðàåòå ñ ìå÷îâåòå.
- Òðóäíî ùå òè ñå îòïëàòÿ - êàçà Åîìåð.
- Íå åäíà âúçìîæíîñò ìîæå äà òè ïàäíå, ïðåäè äà èçòå÷å íîùòà - ðàçñìÿ ñå äæóäæåòî. - Íî àç ñúì äîâîëåí! Îòêàêòî íàïóñíàõìå Ìîðèÿ, íå áÿõ öåïèë íèùî îñâåí äúðâà.
- Äâàìà! - êàçà Ãèìëè, ïîòóïâàéêè òîïîðà ñè. Áåøå ñå âúðíàë íà ìÿñòîòî ñè âúðõó ñòåíàòà.
- Äâàìà? - îòâúðíà Ëåãîëàñ. - Àç ñâúðøèõ ïî-äîáðà ðàáîòà, ìàêàð ÷å ñåãà òðÿáâà äà îïèïâàì ïî ïëî÷êèòå çà ïàäíàëè ñòðåëè - ìîèòå ñâúðøèõà. Îáà÷å äîêàðàõ áðîéêàòà ïîíå äî äâàäåñåò. Íî òîâà ñà ñàìî íÿêîëêî ëèñòåíöà â ãîðàòà.
Íåáåòî áúðçî ñå ïðîÿñíÿâàøå è çàëÿçâàùàòà ëóíà ãðååøå ÿðêî. Íî ñâåòëèíàòà íå äîíåñå íàäåæäà íà êîííèöèòå îò Ïðåäåëèòå. Âìåñòî äà íàìàëåå, âðàãúò ïðåä òÿõ êàòî ÷å ñå áå óìíîæèë, à íîâè è íîâè òúëïè ïðèèæäàõà ïðåç ïðîëîìà îòêúì äîëèíàòà. Íàáåãúò âúðõó Êàíàðàòà äîíåñå ñàìî êðàòúê îòäèõ. Ùóðìúò íà ïîðòèòå ñå ïîäíîâè ñ óäâîåíè ñèëè. Ïúë÷èùàòà íà Èñåíãàðä ðåâÿõà êàòî ìîðå ïîä Óñîåâà ñòåíà. Îðêè è ïëàíèíöè ãúìæàõà â ïîäíîæèåòî é îò êðàé äî êðàé. Âúæåòà ñ êóêè ïðåëèòàõà íàä ãîðíèÿ çèä ïî-áúðçî, îòêîëêîòî çàùèòíèöèòå óñïÿâàõà äà ãè ïðåñåêàò èëè äà ãè ìåòíàò îáðàòíî. Èçäèãàõà ñå ñòîòèöè äúëãè ñòúëáè. Ìíîãî îò òÿõ ïàäàõà ñòðîøåíè, àëà ãè çàìåñòâàõà íîâè è îðêèòå ñå âòóðâàõà ïî òÿõ êàòî ìàéìóíè èç ÷åðíèòå ãîðè íà Þãà. Ìúðòâè è ðàíåíè ñå òðóïàõà â ïîäíîæèåòî íà ñòåíàòà êàòî èçõâúðëåíè îò òàëàçèòå êàìú÷åòà; âñå ïî-âèñîêî ñå èçäèãàõà òèÿ çëîâåùè ìîãèëè, à âðàãúò ïðîäúëæàâàøå äà íàïèðà.
Ðîõàíñêèòå ìúæå ãóáåõà ñèëè. Âñè÷êè ñòðåëè áÿõà èçñòðåëÿíè, âñÿêî êîïèå - çàõâúðëåíî, ìå÷îâåòå èì áÿõà íàùúðáåíè, ùèòîâåòå èì ðàçöåïåíè. Íà òðè ïúòè ãè ñáèðàõà Àðàãîðí è Åîìåð è òðè ïúòè ïðîáëåñíà Àíäóðèë â îò÷àÿíà àòàêà, îòáëúñêâàéêè âðàãà îò ñòåíàòà.
Ñåòíå èç Óñîåòî çàä òÿõ ñå íàäèãíà ãëú÷. Îðêèòå áÿõà ïðîïúëçåëè êàòî ïëúõîâå ïî êàíàëà, ïðåç êîéòî òå÷åøå ðó÷åÿò. Òàì ñå áÿõà ñáðàëè â ñÿíêàòà íà çúáåðèòå, äîêàòî ãîðå ñå ðàçãîðè áèòêàòà è âñè÷êè çàùèòíèöè èçòè÷àò êúì âúðõà íà ñòåíàòà. Òîãàâà èçñêî÷èõà. Íÿêîè âå÷å áÿõà íàâëåçëè â Óñîåòî è ñå áèåõà ñ ïàçà÷èòå íà êîíåòå.
Ãèìëè ñêî÷è îò ñòåíàòà ñ ëþò âèê, êîéòî îòåêíà ìåæäó çúáåðèòå:
- Õàçàä! Õàçàä!
Ñêîðî ñè íàìåðè äîñòàòú÷íî ðàáîòà.
- Àé-îé! - èçêðåùÿ òîé. - Îðêèòå ñà îòâúä ñòåíàòà. Àé-îé! Åëà, Ëåãîëàñ! Ùå èìà è çà äâàìà íè. Õàçàä àé-ìåíó!
Äî÷óâàéêè ìîùíèÿ ãëàñ íà äæóäæåòî íàä ãúë÷àâàòà, Ãàìëèíã Ñòàðè ïîãëåäíà îò Ðîãîñêàë íàäîëó.
- Îðêèòå ñà â Óñîåòî! - èçâèêà òîé. - Øëåì! Øëåì! Çà Øëåìèíãèòå!
Ñ òîçè âèê òîé ñå âòóðíà îò Êàíàðàòà íàäîëó ïî ñòúëáàòà è ìíîçèíà ìúæå îò Çàïàäíèÿ ïðåäåë ãî ïîñëåäâàõà.
Àòàêàòà áå òúé ñòðúâíà è âíåçàïíà, ÷å îðêèòå îòñòúïèõà ïðåä òÿõ. Íå ñëåä äúëãî áÿõà çàêëåùåíè â òåñíèíèòå íà êëèñóðàòà è ñúñå÷åíè èëè èçáëúñêàíè êúì äúëáèíèòå íà Óñîåòî, êúäåòî, êðåùåéêè, ðóõíàõà ïðåä ïàçà÷èòå íà ïîòàéíèòå ïåùåðè.
- Äâàäåñåò è åäèí! - âèêíà Ãèìëè. Òîé çàâúðòÿ ñåêèðàòà ñ äâå ðúöå è ïîêîñè â íîçåòå ñè ïîñëåäíèÿ îðê. - Ñåãà ïàê èçïðåâàðèõ óâàæàåìèÿ Ëåãîëàñ.
- Òðÿáâà äà çàïóøèì ïúòÿ íà òèÿ ïëúõîâå - êàçà Ãàìëèíã. - Ðàçïðàâÿò, ÷å äæóäæåòàòà áèëè ïðî÷óòè ìàéñòîðè êàìåíàðè. Ïîìîãíè íè, óâàæàåìè!
- Íèå íå äÿëàìå êàìúíèòå ñ áîéíè ñåêèðè èëè ñ íîêòè - îòâúðíà Ãèìëè. - Íî ùå ïîìîãíà êàêòî ìîãà.
Ñúáðàõà êîëêîòî êàìúíè è îòëîìêè èì ïîïàäíàõà ïîäðúêà è ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà Ãèìëè çàïàäíÿöèòå çàäðúñòèõà âúòðåøíèÿ êðàé íà âîäîñòîêà, äîêàòî îñòàíà ñàìî òåñåí ïðåëèâíèê. Ïðèäîøúë îò ïîðîÿ, Óñîåâèÿò ðó÷åé êèïíà, ðàçâúëíóâà ñå â ïðåãðàäåíîòî ñè êîðèòî è áàâíî ñå ðàçëÿ íà õëàäíè åçåðöà îò çúáåð äî çúáåð.
- Ãîðå ùå å ïî-ñóõî! - êàçà Ãèìëè. - Åëà, Ãàìëèíã, äàé äà âèäèì êàêâî ñòàâà ïî ñòåíàòà!
Òîé ñå èçêà÷è íàãîðå è îòêðè Ëåãîëàñ äà ñòîè äî Àðàãîðí è Åîìåð. Åëôúò îñòðåøå äúëãèÿ ñè êèíæàë. Ñëåä ïðîâàëà íà îïèòà çà ïðîíèêâàíå ïðåç êàíàëà áå íàñòúïèëî êðàòêî çàòèøèå.
- Äâàäåñåò è åäèí! - êàçà Ãèìëè.
- Äîáðå! - ðå÷å Ëåãîëàñ. - Íî ìîÿòà áðîéêà âå÷å å äâå äóçèíè. Òóê èìàõìå ðúêîïàøåí áîé.
Åîìåð è Àðàãîðí ìîðíî ñå ïîäïèðàõà íà ìå÷îâåòå ñè. Íàëÿâî, ïî Êàíàðàòà, îòíîâî ïðîãúðìÿõà òðÿñúöèòå è ãëú÷êàòà íà áîÿ. Íî Ðîãîñêàë îùå ñå äúðæåøå êàòî îñòðîâ ñðåä ìîðåòî. Ïîðòèòå ëåæàõà ñòðîøåíè; àëà âðàã îùå íå áå ïðåìèíàë ïðåç áàðèêàäàòà îò ãðåäè è êàìúíè çàä òÿõ.
Àðàãîðí ñå âçðÿ êúì áëåäèòå çâåçäè è ëóíàòà, êîÿòî ïîòúâàøå çàä õúëìîâåòå çàïàäíî îò äîëèíàòà.
- Íîùòà å äúëãà êàòî ãîäèíà - êàçà òîé. - Êîëêî ëè ùå ñå áàâè äåíÿò?
- Çîðàòà íàáëèæàâà - îòâúðíà Ãàìëèíã, êîéòî ñå áå èçêà÷èë äî íåãî. - Àëà áîÿ ñå, ÷å òÿ íå ùå íè ïîìîãíå.
- È âñå ïàê çîðàòà å âå÷íàòà ÷îâåøêà íàäåæäà - êàçà Àðàãîðí.
- Íî òèÿ òâàðè îò Èñåíãàðä, òèÿ ïîëóîðêè è õîðà ãîáëèíè, ñúçäàäåíè îò ÷åðíàòà ïðåìúäðîñò íà Ñàðóìàí, íÿìà äà ñå èçïëàøàò îò ñëúíöåòî - êàçà Ãàìëèíã. - Íèòî ïúê äèâèòå ìúæå îò õúëìîâåòå. Íå ÷óâàø ëè ãëàñîâåòå èì?
- ×óâàì ãè - êàçà Åîìåð, - íî çà óøèòå ìè òîâà ñà ñàìî ïòè÷è êðÿñúöè è çâåðñêè ðåâ.
 - Àëà ìíîçèíà êðåùÿò íà åçèêà íà ñòðàíàòà Äóí - êàçà Ãàìëèíã. - Ïîçíàâàì ãî. Òîâà å äðåâíî ÷îâåøêî íàðå÷èå è åäíî âðåìå ãî ãîâîðåõà èç ìíîãî îò çàïàäíèòå äîëèíè íà Ïðåäåëèòå. Ñëóøàé! Òå íè ìðàçÿò è ñà äîâîëíè; ñúäáàòà íè èì ñå ñòðóâà íåñúìíåíà. „Êðàëÿò, Êðàëÿò! - êðåùÿò òå. - Ùå õâàíåì òåõíèÿ êðàë. Ñìúðò íà Ôîðãîéëèòå! Ñìúðò íà ñëàìåíèòå ãëàâè! Ñìúðò íà êðàäöèòå îò Ñåâåðà!" Ñ òàêèâà èìåíà íè íàðè÷àò. Çà ïîëîâèí õèëÿäîëåòèå íå ñà çàáðàâèëè íåäîâîëñòâîòî ñè, ÷å ãîíäîðñêèòå êðàëå äàëè Ïðåäåëèòå íà Åîðë Ìëàäè è ñêëþ÷èëè ñúþç ñ íåãî. Ñàðóìàí å ðàçïàëèë òàÿ ñòàðà îìðàçà. À ðàçáóíÿò ëè ñå, òå ñà ñâèðåï íàðîä. Ñåãà íå ùå îòñòúïÿò íè äåíåì, íè íîùåì, äîäåòî íå ïëåíÿò Òåîäåí èëè ñàìèòå òå íå ðóõíàò ñúñå÷åíè.
- È âúïðåêè òîâà äåíÿò ùå ìè äîíåñå íàäåæäà - êàçà Àðàãîðí. - Íå å ëè êàçàíî, ÷å âðàã íèêîãà íå å ïðåâçåìàë Ðîãîñêàë, àêî èìà ìúæå äà ãî çàùèòàâàò?
- Òúé ïåÿò ìåíåñòðåëèòå - îòâúðíà Åîìåð. 
- Òîãàâà äà ãî áðàíèì è äà ñå íàäÿâàìå! - ðå÷å Àðàãîðí.
Ïðåäè äà äîâúðøè, îòåêíàõà òðúáè. Ïîñëå ñå ðàçäàäå òðÿñúê è èçáóõíàõà ïëàìúöè è äèì. Ïåíëèâèòå âîäè íà Óñîåâèÿ ðó÷åé ñúñ ñâèñòåíå ðóêíàõà íàâúí - âå÷å íèùî íå ãè óäúðæàøå, â ñòåíàòà áå èçáèòà çååùà äóïêà. Ïðåç íåÿ íàõëóâàøå ðîÿê îò ÷åðíè ôèãóðè.
- Ïúêëåíà ìàãèÿ íà Ñàðóìàí! - èçâèêà Àðàãîðí. - Äîêàòî ñè ïðèêàçâàõìå, òå ïàê ñà ïðîïúëçåëè ïî âîäîñòîêà è ñà ïîäïàëèëè îãúíÿ íà Îðòàíê ïîä íîçåòå íè.
Ñ ðåâ: Åëåíäèë, Åëåíäèë!, òîé ñå õâúðëè íàäîëó êúì ïðîëîìà, íî â ñúùèÿ ìèã ñòîòèöè ñòúëáè ñå èçäèãíàõà êúì áîéíèöèòå. Ïîñëåäíèÿò ùóðì âðúõëåòÿ íàä ñòåíàòà è ïîä íåÿ êàòî ÷åðåí ïðèëèâ ïî ïÿñú÷íà äþíà. Çàùèòàòà áå ïîìåòåíà. Îòáëúñíàòè âñå ïî-íàçàä è ïî-íàçàä â Óñîåòî, íÿêîè îò êîííèöèòå çàãèâàõà è ñå ñðàæàâàõà, îòñòúïâàéêè êðà÷êà ïî êðà÷êà êúì ïåùåðèòå. Äðóãè ñè ïðîáèõà ïúò êúì êðåïîñòòà.
Øèðîêà ñòúëáà ñå èçêà÷âàøå îò Óñîåòî äî Êàíàðàòà è çàïàäíàòà ïîðòè÷êà íà Ðîãîñêàë. Íà ïúðâèòå ñòúïàëà áå çàñòàíàë Àðàãîðí. Àíäóðèë ïðîäúëæàâàøå äà áëåñòè â ðúöåòå ìó è óæàñúò îò ìå÷à çàäúðæàøå âðàãà, äîêàòî âñè÷êè, êîèòî áÿõà óñïåëè äà ñå äîáåðàò äî ñòúëáàòà, îòìèíàõà êúì ïîðòè÷êàòà. Íà ïî-ãîðíèòå ñòúïàëà áå êîëåíè÷èë Ëåãîëàñ. Ëúêúò ìó áå îáòåãíàò, íî ìó îñòàâàøå ñàìî åäíà ñëó÷àéíî íàìåðåíà ñòðåëà è ñåãà òîé ñå âçèðàøå, ãîòîâ äà çàñòðåëÿ ïúðâèÿ îðê, êîéòî áè äðúçíàë äà íàáëèæè ñòúëáàòà.
- Âñè÷êè, êîèòî ìîæåõà, âå÷å ñà â áåçîïàñíîñò, Àðàãîðí - èçâèêà òîé. - Èäâàé!
Àðàãîðí ñå îáúðíà è èçòè÷à íàãîðå; àëà áÿãàéêè, ñå ïðåïúíà îò óìîðà. Âðàãîâåòå ìèãîì ñå, âòóðíàõà íàïðåä. Îðêèòå ñå çàäàâàõà ñ êðÿñúöè, ïðîòåãíàëè äúëãè ðúöå äà ãî ñãðàá÷àò. Ïúðâèÿò ïàäíà ñ Ëåãîëàñîâàòà ñòðåëà â ãúðëîòî, íî îñòàíàëèòå ãî ïðåñêî÷èõà. Íåíàäåéíî åäèí îãðîìåí êàìúê, çàïîêèòåí îò êðåïîñòíàòà ñòåíà, ñå ñãðîìîëÿñà íà ñòúëáàòà è ãè îòõâúðëè â Óñîåòî. Àðàãîðí ñå äîáðà äî ïîðòè÷êàòà è òÿ áúðçî ñå çàõëîïíà çàä íåãî.
- Ëîøî ñòàâà, ïðèÿòåëè - êàçà òîé, áúðøåéêè ñ äëàí ïîòòà îò ÷åëîòî ñè.
- Ëîøî ñè å - îòâúðíà Ëåãîëàñ, - íî îùå íå å áåçíàäåæäíî, ùîì ñè ñ íàñ. Êúäå å Ãèìëè?
- Íå çíàì - êàçà Àðàãîðí. - Çà ïîñëåäåí ïúò ãî âèäÿõ äà ñå áèå äîëó çàä ñòåíàòà, íî âðàãîâåòå íè ðàçäåëèõà.
- Óâè! Ëîøà å òàÿ âåñò - êàçà Ëåãîëàñ.
- Òîé å ÿê è èçäðúæëèâ - êàçà Àðàãîðí. - Äà ñå íàäÿâàìå, ÷å ùå ñå äîáåðå äî ïåùåðèòå. Òàì ùå å â áåçîïàñíîñò çàñåãà. Âúâ âñåêè ñëó÷àé ùå å ïî-äîáðå îò íàñ. Ïîäîáíî óáåæèùå áè ñå ïîíðàâèëî íà äæóäæå.
- Íà òîâà ñå íàäÿâàì - îòâúðíà Ëåãîëàñ. - Íî ñúæàëÿâàì, ÷å íå äîéäå íàñàì. Èñêàõ äà êàæà íà óâàæàåìèÿ Ãèìëè, ÷å áðîéêàòà ìè âå÷å å òðèäåñåò è äåâåò.
- Àêî ñè ïðîáèå ïúò äî ïåùåðèòå, ïàê ùå òå èçïðåâàðè - ðàçñìÿ ñå Àðàãîðí. - Ïðåç æèâîòà ñè íå ñúì âèæäàë íÿêîé äà âúðòè ñåêèðàòà òúé äîáðå.
- Àç ùå èäà äà ïîòúðñÿ ñòðåëè - êàçà Ëåãîëàñ. - Íÿìà ëè äà ñâúðøè òàÿ íîù, òà äà ñå öåëÿ ïî-äîáðå íà ñâåòëî.
Àðàãîðí âëåçå â êðåïîñòòà. Çà ñâîå îò÷àÿíèå íàó÷è, ÷å Åîìåð íå å ñòèãíàë äî Ðîãîñêàë.
- Íå, òîé íå äîéäå êúì Êàíàðàòà - êàçà åäèí îò çàïàäíÿöèòå. - Çà ïîñëåäåí ïúò ãî âèäÿõ äà ñáèðà áîéöè îêîëî ñåáå ñè è äà ñè ïðîáèâà ïúò êúì äúíîòî íà Óñîåòî. Ãàìëèíã è äæóäæåòî áÿõà ñ íåãî, íî àç íå óñïÿõ äà ñå äîáåðà äî òÿõ.
Ñ øèðîêè êðà÷êè Àðàãîðí ïðåñå÷å âúòðåøíèÿ äâîð è ñå èçêà÷è äî åäíà ñòàÿ âèñîêî â êóëàòà. Êðàëÿò ñòîåøå òàì êàòî ìðà÷åí ñèëóåò ïðåä òÿñíîòî ïðîçîð÷å è ñå âãëåæäàøå êúì äîëèíàòà.
- Êàêâî íîâî, Àðàãîðí? - çàïèòà òîé.
- Óñîåâà ñòåíà å ïðåâçåòà, âëàäåòåëþ, è âñè÷êè çàùèòíèöè ñà îòõâúðëåíè, íî ìíîçèíà óñïÿõà äà ñå äîáåðàò äî Êàíàðàòà. 
- Òóê ëè å Åîìåð?
- Íå, êðàëþ. Íî ìíîçèíà îò õîðàòà òè ñå îòòåãëèõà êúì Óñîåòî; íÿêîè êàçâàò, ÷å è Åîìåð áèë ñðåä òÿõ. Â òåñíèíèòå ìîãàò äà îòáëúñíàò âðàãà é äà ñå âìúêíàò â ïåùåðèòå. Êàêâà íàäåæäà áèõà èìàëè ïîñëå, íå çíàì.
- Ïî-äîáðà îò íàñ. Ðàçïðàâÿò, ÷å òàì èìàëî äîáðè çàïàñè. À âúçäóõúò å çäðàâîñëîâåí, çàùîòî ïåùåðèòå ñå ïðîâåòðÿâàò ïðåç ïóêíàòèíè âèñîêî â ñêàëàòà. Íèêîé íå ìîæå äà ñè ïðîáèå ïúò íàâúòðå ñðåùó ðåøèòåëíè çàùèòíèöè. Òå ùå èçäúðæàò îùå äúëãî.
- Íî îðêèòå ñà äîìúêíàëè îò Îðòàíê íÿêàêâà ïúêëåíà ìàãèÿ - êàçà Àðàãîðí. - Òå èìàò èçáóõâàù îãúí è ñ íåãî ïðåâçåõà Ñòåíàòà. Àêî íå óñïåÿò äà ïðîíèêíàò â ïåùåðèòå, ìîãàò äà çàòðóïàò çàùèòíèöèòå âúòðå. Àëà ñåãà òðÿáâà äà íàñî÷èì âñè÷êè ìèñëè êúì ñîáñòâåíàòà ñè çàùèòà.
- Òåðçàÿ ñå â òîçè çàòâîð - êàçà Òåîäåí. - Àêî ìîæåõ äà ñðåùíà âðàæåñêèòå êîïèÿ, ÿçäåéêè ïðåä õîðàòà ñè íà áîéíîòî ïîëå, íàâÿðíî îòíîâî ùÿõ äà óñåòÿ îïèÿíåíèåòî íà áèòêàòà è òúé äà ñâúðøà. Íî òóê ñúì áåçïîëåçåí.
- Òóê ïîíå ñè ïîä çàêðèëàòà íà íàé-çäðàâàòà êðåïîñò â Ïðåäåëèòå - îòâúðíà Àðàãîðí. - Ïî-ãîëÿìà å íàäåæäàòà äà òå îïàçèì â Ðîãîñêàë, îòêîëêîòî â Åäîðàñ èëè äîðè â ×åðíîäåí ñðåä ïëàíèíèòå. 
- Ðàçïðàâÿò, ÷å Ðîãîñêàë íèêîãà íå å áèë ïðåâçåìàí ñ ùóðì - êàçà Òåîäåí, - íî ñåãà ñúìíåíèå îáçåìà ñúðöåòî ìè. Ñâåòúò ñå ïðîìåíÿ è âñè÷êî, ùî íÿêîãà å áèëî ñèëíî, äíåñ ñå îêàçâà íåñèãóðíî. Êàê ìîæå ñåãà äà óñòîè êóëà ïðåä ïîäîáíè ïúë÷èùà è ïîäîáíà áåçóìíà îìðàçà? Àêî çíàåõ êîëêî å íàðàñíàëà ñèëàòà íà Èñåíãàðä, ìîæå áè íÿìàøå òúé áúðçî äà ïðåïóñíà íàñðåùà âúïðåêè âñè÷êè õèòðèíè íà Ãàíäàëô. Ñåãà ñúâåòúò ìó íå èçãëåæäà òîëêîâà äîáúð, êîëêîòî ìè ñå ñòîðè ïîä óòðèííèòå ëú÷è.
- Íå ïðåöåíÿâàé ñúâåòà íà Ãàíäàëô, ïðåäè äà å ñâúðøèëî âñè÷êî, êðàëþ - êàçà Àðàãîðí.
- Êðàÿò íÿìà äà ñå çàáàâè - êàçà êðàëÿò. - Íî àç íå ùå ñâúðøà òóê êàòî ñòàð ÿçîâåö â êàïàí. Ñíåæíîãðèâ, Àçóôåë è êîíåòå íà ìîÿòà ñòðàæà ñà âúâ âúòðåøíèÿ äâîð. Ùîì çàçîðè, ùå íàðåäÿ äà çàòðúáè ðîãúò íà Øëåì è ùå ïðåïóñíà íà áîé. Ùå ÿçäèø ëè äî ìåí, ñèíå íà Àðàòîðí? Ìîæå áè ùå ñè ïðîáèåì ïúò, èëè ñ ãèáåëòà ñè ùå çàñëóæèì ïåñåí... àêî îñòàíå íÿêîé æèâ äà íè âúçïåå.
- Ùå ÿçäÿ äî òåá - êàçà Àðàãîðí.
Êàòî ñå ñáîãóâà, òîé ñå âúðíà êúì ñòåíèòå è îáèêîëè íàâñÿêúäå äà îáîäðè õîðàòà è äà ïîìîãíå òàì, êúäåòî ùóðìúò å íàé-áóåí. Ëåãîëàñ òðúãíà ñ íåãî. Îãíåíè åçèöè èçáóõâàõà îòäîëó, ðàçòúðñâàéêè êàìúíèòå. Èç âúçäóõà õâúð÷àõà âúæåòà ñ êóêè, íàäèãàõà ñå ñòúëáè. Îòíîâî è îòíîâî ñå äîáèðàõà îðêèòå äî âúðõà íà âúíøíàòà ñòåíà è îòíîâî çàùèòíèöèòå ãè îòõâúðëÿõà íàäîëó.
Íàêðàÿ Àðàãîðí ñå èçïðàâè íàä ãîëÿìàòà ïîðòà, áåç äà îáðúùà âíèìàíèå íà âðàæåñêèòå êîïèÿ. Âãëåäà ñå íàäàëå÷ è âèäÿ, ÷å íåáåòî íà èçòîê èçáëåäíÿâà. Òîãàâà âäèãíà ïðàçíàòà ñè äåñíèöà ñ äëàí íàâúí â çíàê, ÷å æåëàå äà ïðåãîâàðÿ.
Îðêèòå çàêðåùÿõà è ñå çàêèñêàõà.
- Ñëåç! Ñëåç! - âèêàõà òå. - Àêî èñêàø äà ãîâîðèø ñ íàñ, ñëåç! Äîâåäè êðàëÿ ñè! Íèå ñìå áîéöèòå Óðóê-õàé. Àêî íå äîéäå, ùå èäåì äà ãî èçìúêíåì îò äóïêàòà ìó. Äîâåäè ãî òîÿ êðúøêà÷, êðàëÿ!
- Êðàëÿò å òàì, êúäåòî ïîæåëàå - êàçà Àðàãîðí.
- Ùî ùåø òóê òîãàâà? - îòâúðíàõà òå. - Çàùî íàäíè÷àø íàâúí? Äà íå áè äà èñêàø äà âèäèø âåëè÷èåòî íà íàøàòà àðìèÿ? Íèå ñìå áîéöèòå Óðóê-õàé.
- Íàäíèêíàõ äà âèäÿ çîðàòà - êàçà Àðàãîðí.
- Êàêâî çîðàòà, êàêâî çîðàòà? - ïîäèãðàâàõà ñå òå. - Íèå ñìå Óðóê-õàé - íå ñïèðàìå äà ñå áèåì íè äåíåì, íè íîùåì, íè â ÿñíî âðåìå, íè â áóðÿ. Èäåì äà óáèâàìå ïîä ñëúíöå è ëóíà. Êàêâî çîðàòà?
- Íèêîé íå çíàå êàêâî ùå ìó äîíåñå íîâèÿò äåí - êàçà Àðàãîðí. - Ìàõàéòå ñå, ïðåäè äà âè å ñïîëåòÿëà áåäà.
- Ñëèçàé, èëè ùå òå ñìúêíåì îò ñòåíàòà - ðàçâèêàõà ñå òå. - Òîâà íå ñà ïðåãîâîðè Òè íÿìàø êàêâî äà êàæåø.
- È âñå ïàê èìàì äà âè êàæà òîâà - îòâúðíà Àðàãîðí. - Íèêîé âðàã íå å ïðåâçåìàë äî äíåñ Ðîãîñêàë. Âúðâåòå ñè, èëè íå ùå èìà ìèëîñò çà íèêîãî îò âàñ. Íèêîé íå ùå îñòàíå æèâ äà îòíåñå âåñòè êúì Ñåâåðà. Íå çíàåòå êàêâà çàïëàõà âè äåáíå.
Ñ òúé âåëèêà ìîù è êðàëñêî äîñòîéíñòâî ñå ðàçêðè Àðàãîðí, èçïðàâåí ñàì íàä ðàçðóøåíèòå ïîðòè ïðåä âðàæåñêèòå ïúë÷èùà, ÷å ìíîçèíà îò äèâèòå ìúæå çàìëúêíàõà è ñå îçúðíàõà ïðåç ðàìî êúì äîëèíàòà, à íÿêîè áîÿçëèâî ïîãëåäíàõà êúì íåáåòî. Íî îðêèòå ãðúìêî ñå ðàçñìÿõà è ïîðîé îò êîïèÿ è ñòðåëè âðúõëåòÿ âúðõó ñòåíàòà â ìèãà, êîãàòî Àðàãîðí îòñêî÷è íàçàä.
Ðàçäàäå ñå ãðîõîò è èçáóõíàõà ïëàìúöè. Àðêàòà íà ïîðòàòà, âúðõó êîÿòî áå ñòîÿë ïðåäè ìèã, ñå ðàçïàäíà è ðóõíà ñðåä äèì è ïðàõ. Áàðèêàäàòà ñå ðàçëåòÿ êàòî óäàðåíà îò ìúëíèÿ. Àðàãîðí èçòè÷à êúì êðàëñêàòà êóëà.
Íî òúêìî êîãàòî ïîðòàòà ðóõíà è îðêèòå îòíîâî ñ ðåâ ñå ãîòâåõà çà àòàêà, çàä òÿõ êàòî äàëå÷åí âÿòúð ñå íàäèãíà øåïîò, ïðåðàñòâàù â ãúë÷àâà íà áåçáðîé ãëàñîâå, êîèòî êðåùÿõà ñòðàííè âåñòè íà çàçîðÿâàíå. ×óâàéêè âèêîâåòå íà óæàñ, îðêèòå íà Êàíàðàòà òðåïíàõà è ñå îçúðíàõà. È òîãàâà, âíåçàïíà è ñòðàøíà, îò âèñèíèòå íà êóëàòà îòåêíà ïåñåíòà íà ñëàâíèÿ Øëåìîâ ðîã.
Âñè÷êè, êîèòî ÷óõà òîçè çâóê, ïîòðåïåðèõà. Ìíîãî îò îðêèòå ñå ïðîñíàõà ïî î÷è è ïðèòèñíàõà ñ ëàïè óøèòå ñè. Åõîòî äîëåòÿ äî Óñîåòî - çîâ ïîäèð çîâ, ñÿêàø íà âñåêè çúáåð è õúëì áå çàñòàíàë ìîùåí òðúáà÷. Íî ìúæåòå ïî ñòåíèòå íàäèãíàõà î÷è è ñå çàñëóøàõà óäèâåíè, çàùîòî, åõîòî íå çàãëúõâàøå. Ïåñåíòà íà ðîãà ïðîäúëæàâàøå äà ñå íîñè ñðåä õúëìîâåòå; âîëíè è ÿðîñòíè, ðîãîâåòå ðàçãîâàðÿõà âñå ïî-áëèçî è ïî-ìîùíî.
- Øëåì! Øëåì! - èçêðåùÿõà êîííèöèòå. - Øëåì ñå å ñúáóäèë è ïàê ñå âðúùà íà áîé. Øëåì çà Òåîäåí êðàë!
È ñðåä òîçè âèê ñå ïîÿâè êðàëÿò. Êîíÿò ìó áå ñíåæíîáÿë, çëàòåí áå ùèòúò ìó è äúëãî êîïèåòî. Îòäÿñíî áå Àðàãîðí, ïîòîìúê íà Åëåíäèë, ïîäèð íåãî ÿçäåõà áëàãîðîäíèöèòå îò ðîäà íà Åîðë Ìëàäè. Â íåáåòî ëóìíà ñâåòëèíà. Íîùòà áÿãàøå.
- Íàïðåä, Åîðëèíãè!
Ñ âèêîâå è ìîùåí òúòåí áîéöèòå ñå âòóðíàõà â àòàêà. Ñ ðåâ ñå èçñèïàõà îò ïîðòàòà, ïðîôó÷àõà ïî íàñèïà è ñå ïîíåñîõà ñðåä ïúë÷èùàòà íà Èñåíãàðä êàòî âÿòúð ñðåä òðåâàòà. Îò Óñîåòî çàä òÿõ äîëåòÿõà ñóðîâèòå âèêîâå íà ìúæåòå, êîèòî èçëèçàõà îò ïåùåðèòå, îòáëúñêâàéêè íåïðèÿòåëÿ. Âñè÷êè çàùèòíèöè, îñòàíàëè íà Êàíàðàòà, èçñêî÷èõà íàâúí. À åõîòî íà òðúáÿùèòå ðîãîâå âñå òúé îòåêâàøå ñðåä õúëìîâåòå.
Êðàëÿò è ñâèòàòà ìó ïðåïóñêàõà íàïðåä. Ïúëêîâîäöè è åëèòíè áîéöè ïàäàõà â íîçåòå èì èëè ñå ðàçáÿãâàõà. Íè îðê, íè ÷îâåê ìîæåøå äà èì óñòîè. Òå îáðúùàõà ãðúá íà ìå÷îâåòå è êîïèÿòà íà êîííèöèòå è ïîáÿãâàõà ñ ëèöà êúì äîëèíàòà. Òîãàâà çàïî÷âàõà äà êðåùÿò è äà ñòåíàò, çàùîòî âåëèêî ÷óäî ãè áå âðúõëåòÿëî ñ èçãðÿâàùèÿ äåí.
Òúé êðàë Òåîäåí ïðåïóñíà îò Øëåìîâà ïîðòà è ñè ðàç÷èñòè ïúò äî ãîëåìèÿ Âàë. Òàì îòðÿäúò ñïðÿ. Ñâåòëèíàòà íàä òÿõ ñå ðàçãàðÿøå. Ñëúí÷åâè ëú÷è ñå ñòðåëíàõà íàä èçòî÷íèòå õúëìîâå è çàèñêðèõà ïî êîïèÿòà èì. Íî òå ñåäÿõà áåçìúëâíî â ñåäëàòà è ãëåäàõà íàäîëó êúì Óñîåâà êîòëîâèíà.
Ìåñòíîñòòà ñå áå ïðîìåíèëà. Òàì, êúäåòî ïðåäè áå èìàëî çåëåíà ëèâàäà, áëèçíàëà ñ òðåâèñòè ñêëîíîâå èçâèñåíèòå õúëìîâå, ñåãà òúìíååøå ãîðà. Ðåäèöà ïîäèð ðåäèöà, ãîëè è ìúë÷àëèâè, ñå èçäèãàõà îãðîìíè äúðâåòà ñ ïðåïëåòåíè, ïîñèâåëè îò ñòàðîñò êîðîíè; êðèâèòå èì êîðåíè òúíåõà ñðåä âèñîêàòà çåëåíà òðåâà. Îò Âàëà äî íà÷àëîòî íà òàçè áåçèìåííà ãîðà ëåæàõà ñàìî äâà ôóðëîíãà îòêðèòà çåìÿ. Òàì ñå ñâèâàõà ñåãà íàäìåííèòå ïúë÷èùà íà Ñàðóìàí, îáçåòè îò óæàñ ïðåä êðàëÿ è ïðåä äúðâåòàòà. Òå ñå èçñèïàõà íàäîëó îò Øëåìîâà ïîðòà, äîêàòî íàä Âàëà íå îñòàíà íè åäèí, à ïîä íåãî ãúìæàõà êàòî ðîÿê ìóõè. Íàïðàçíî ïúëçÿõà è ñå êàòåðåõà ïî ñòåíèòå íà êîòëîâèíàòà, òúðñåéêè ñïàñåíèå. Îò èçòîê ñêëîíîâåòå áÿõà ïðåêàëåíî ñòðúìíè è ñêàëèñòè, íàëÿâî, îò çàïàä, ñå çàäàâàøå ïîñëåäíàòà èì ó÷àñò.
Òàì, íà õðåáåòà, èçâåäíúæ ñå ïîÿâè êîííèê â áåëè îäåæäè, çàñèÿë ïîä èçãðÿâàùîòî ñëúíöå. Íàä íèñêèòå õúëìîâå ñâèðåõà ðîãîâå. Çàä íåãî ïî äúëãèòå ñêëîíîâå ñå âòóðíàõà õèëÿäà ñïåøåíè áîéöè ñ ìå÷îâå â ðúöå. Ñðåä òÿõ ïðåïóñêàøå âèñîê è ñèëåí ìúæ. Ùèòúò ìó áå ÷åðâåí. Êîãàòî äîñòèãíà ðúáà íà äîëèíàòà, òîé íàäèãíà êúì óñòíèòå ñè ãðàìàäåí ÷åðåí ðîã è çâúíêî çàòðúáè.
- Åðêåíáðàíä! - èçêðåùÿõà êîííèöèòå. - Åðêåíáðàíä! 
- Âèæòå Áåëèÿ êîííèê! - èçâèêà Àðàãîðí. - Ãàíäàëô ñå çàâúðíà!
- Ìèòðàíäèð, Ìèòðàíäèð! - ïðîìúëâè Ëåãîëàñ. - Òîâà íàèñòèíà å âúëøåáñòâî! Õàéäå! Èñêàì äà ïîãëåäíà òàçè ãîðà, ïðåäè äà å ñâúðøèëà ìàãèÿòà.
Ïúë÷èùàòà íà Èñåíãàðä ðåâÿõà, ëþøêàõà ñå íàñàì-íàòàì, ìÿòàõà ñå îò óæàñ êúì óæàñ. Îò êóëàòà îòíîâî çàñâèðè ðîã. Ïðåç ïðîëîìà íà Âàëà âðúõëåòÿ êðàëñêèÿò îòðÿä. Íàäîëó ïî õúëìà ñå âòóðíà. Åðêåíáðàíä, âëàäåòåë íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë. Ñåíêîãðèâ ëåòåøå ïî ñòðúìíèíàòà êàòî áúðçîíîã êîçåë èç ïëàíèíèòå. Áåëèÿò êîííèê âðúõëèòàøå è âðàãúò îáåçóìÿ îò óæàñ ïðåä íåãî. Ïîäèâåëèòå ìúæå ñå ïðîñíàõà ïî î÷è ïîä íîçåòå ìó. Îðêèòå ñå çàâúðòÿõà ñ ïèñúöè è çàõâúðëèõà ìå÷îâå è êîïèÿ. Ïîáÿãíàõà ñòðåìãëàâî êàòî ÷åðåí ïóøåê, ïîäãîíåí îò íàëåòÿë âèõúð. Ñòåíåéêè, ïîòúíàõà â î÷àêâàùàòà ñÿíêà íà äúðâåòàòà; è âå÷å íèêîé íå ñå çàâúðíà îò òàçè ñÿíêà.


Ãëàâà 8

ÏÚÒßÒ ÊÚÌ ÈÑÅÍÃÀÐÄ

È òúé â ëú÷èòå íà ïðåêðàñíîòî óòðî êðàë Òåîäåí è Ãàíäàëô Áåëèÿ êîííèê îòíîâî ñå ñðåùíàõà íà çåëåíàòà òðåâà êðàé Óñîåâèÿ ðó÷åé. Òóê áÿõà è Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí, è Ëåãîëàñ åëôúò, è Åðêåíáðàíä Çàïàäíîïðåäåëñêè, è áëàãîðîäíèöèòå îò Çëàòíèÿ çàìúê. Îêîëî òÿõ ñå ñáèðàõà Ðîõèðèìèòå, êîííèöèòå íà Ïðåäåëèòå. Ïî÷óäàòà áå çàñåí÷èëà ðàäîñòòà îò ïîáåäàòà è î÷èòå èì ñå âçèðàõà êúì ãîðàòà.
Âíåçàïíî ñå ðàçäàäå ìîùåí âèê è îòêúì Âàëà ñå çàäàäîõà îíèÿ, êîèòî áÿõà îòáëúñíàòè êúì Óñîåòî. Òàì áÿõà Ãàìëèíã Ñòàðè è Åîìåð, ñèí íà Åîìóíä, à êðàé òÿõ êðà÷åøå Ãèìëè äæóäæåòî. Áåøå áåç øëåì è ãëàâàòà ìó áå îìîòàíà ñ èâèöà êúðâàâî ïëàòíî, àëà ãëàñúò ìó ìîùåí è çâó÷åí.
- ×åòèðèäåñåò è äâàìà, äðàãè Ëåãîëàñ! - âèêíà òîé. - Óâè! Ñåêèðàòà ìè ñå íàùúðáè - ÷åòèðèäåñåò è ïúðâèÿò èìàøå æåëåçåí íàãðúäíèê. Òè äîêúäå ÿ äîêàðà?
- Èçïðåâàðâàø ìå ñ åäíà áðîéêà - îòâúðíà Ëåãîëàñ. - Íî íå ìè ñå ñâèäè ïúðâåíñòâîòî, òîëêîâà ñå ðàäâàì äà òå âèäÿ íà êðàê!
- Äîáðå äîøúë, Åîìåð, ñåñòðèí ñèíå! - êàçà Òåîäåí. - Ùîì òå âèäÿõ íåâðåäèì, âå÷å íàèñòèíà ìîãà äà ñå ðàäâàì.
- Ïðèâåò, ãîñïîäàðþ íà Ïðåäåëèòå! - êàçà Åîìåð. - ×åðíàòà íîù îòìèíà è îòíîâî å äåí. Íî äåíÿò äîíåñå ñòðàííè âåñòè. - Òîé ñå îáúðíà è ñìàÿíî èçãëåäà ïúðâî ãîðàòà, ñåòíå Ãàíäàëô. - Îùå âåäíúæ èäâàø â íå÷àêàí ÷àñ.
- Íå÷àêàí â òåæúê ÷àñ - âúçðàçè Ãàíäàëô. - Êàçàõ, ÷å ùå ñå âúðíà äà ñå ñðåùíåì òóê.
- Íî íå ïîñî÷è ÷àñà, íèòî ïúê ïðåäñêàçà êàê ùå ïðèñòèãíåø. Ñòðàííà ïîìîù âîäèø. Ìîãúùî å âúëøåáñòâîòî òè, Áåëè Ãàíäàëôå! 
- Ìîæå áè. Íî àêî å òúé, îùå íå ñúì ãî ïîêàçàë. Àç ñàìî äàäîõ äîáúð ñúâåò ïðåä çàïëàõàòà è èçïîëçóâàõ áúðçèíàòà íà Ñåíêîãðèâ. Ìíîãî ïîâå÷å ñòîðè ñîáñòâåíàòà âè äîáëåñò è ÿêèòå íîçå íà ìúæåòå îò Çàïàäíèÿ ïðåäåë, êîèòî áúðçàõà öÿëà íîù.
Òîãàâà âñè÷êè èçãëåäàõà Ãàíäàëô ñ îùå ïî-ñèëíî èçóìëåíèå. Íÿêîè ìðà÷íî ñå îçúðòàõà êúì ãîðàòà è ïðîêàðâàõà äëàíè ïî ëèöàòà ñè, ñÿêàø ìèñëåõà, ÷å íåãîâèòå î÷è âèæäàò ïî-äîáðå îò òåõíèòå.
Ãàíäàëô ñå ðàçñìÿ âåñåëî.
- Äúðâåòàòà ëè? - çàïèòà òîé. - Íå, âèæäàì ãîðàòà òúé ÿñíî, êàêòî è âèå. Íî òîâà íå å ìîå äåëî. Òî íå ñå âëèÿå îò ñúâåòèòå íà ìúäðåöèòå. Ñúáèòèÿòà ñå ðàçâèõà ïî-äîáðå îò ìîèòå ïëàíîâå è äîðè îò íàäåæäèòå ìè.
- Àêî âúëøåáñòâîòî íå å òâîå, òî ÷èå å? - êàçà Òåîäåí. - Íå èäâà îò Ñàðóìàí, òîâà å ÿñíî. Èìà ëè íÿêàêúâ ïî-ìîãúù ìúäðåö, çà êîãîòî òåïúðâà ùå íàó÷èì?
- Òîâà íå å âúëøåáñòâî, à ìíîãî ïî-äðåâíà ñèëà - êàçà Ãàíäàëô, - ñèëà, áðîäèëà ïî çåìÿòà, îùå ïðåäè åëô äà çàïåå è çâúí íà ÷óê äà ñå ëåå.

Ïðåäè áðàäâà äà åêíå è ÷óê äà çâúíè,
ïîä ëóíàòà ñðåä ìëàäè, äîáðè ïëàíèíè;
ïðåäè ïðúñòåí ñâåòà äà èçïúëíè ñ òúãà,
òî âúðâÿ ñðåä ãîðèòå íåçíàéíî êîãà.

- È êàêúâ å îòãîâîðúò íà òàÿ ãàòàíêà? - çàïèòà Òåîäåí.
- Àêî èñêàø äà óçíàåø, ùå òðÿáâà äà äîéäåø ñ ìåí â Èñåíãàðä - îòâúðíà Ãàíäàëô.
- Â Èñåíãàðä? - âèêíàõà âñè÷êè.
- Äà - êàçà Ãàíäàëô. - Àç ùå ñå çàâúðíà â Èñåíãàðä è êîéòî æåëàå, íåêà äîéäå ñ ìåí. Ñòðàííè íåùà ìîæå äà âèäèì òàì.
- Íî äîðè äà ñúáåðåì âñè÷êè ìúæå îò Ïðåäåëèòå è äà ãè èçöåëèì îò ðàíè è óìîðà, ïàê íå ùå íè ñòèãíàò çà ùóðì ñðåùó êðåïîñòòà íà Ñàðóìàí - êàçà Òåîäåí.
- Âúïðåêè òîâà òðúãâàì êúì Èñåíãàðä - ðå÷å Ãàíäàëô. - Íå ùå ñå áàâÿ çà äúëãî òàì. Ñåãà ïúòÿò ìè âîäè íà èçòîê. ×àêàéòå ìå â Åäîðàñ, ïðåäè äà ñå íàùúðáè ëóíàòà!
- Íå! - îòñå÷å Òåîäåí. - Â ìðà÷íèÿ ïðåäóòðèíåí ÷àñ ñå óñúìíèõ, íî âå÷å íÿìà äà ñå ðàçäåëèì. Ùå äîéäà ñ òåá, àêî òàêúâ å ñúâåòúò òè.
- Ñåãà èñêàì äà ãîâîðÿ ñúñ Ñàðóìàí êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ñêîðî - êàçà Ãàíäàëô, - è òúé êàòî òîé òè íàíåñå òåæêî îñêúðáëåíèå, áè ñëåäâàëî äà áúäåø òàì. Íî ñëåä êîëêî âðåìå ùå ïîòåãëèø è ìîæåø ëè äà ÿçäèø áúðçî?
- Ìîèòå õîðà ñà èçíóðåíè îò áèòêàòà, à è àç ñå óìîðèõ - êàçà êðàëÿò. - Äúëãî ïðåïóñêàõ è ìàëêî ñïàõ. Óâè! Ñòàðîñòòà ìè íå å èçìàìà, íèòî ñå äúëæè ñàìî íà øåïîòà íà Çìèéñêèÿ åçèê. Áîëåñò å òÿ, ùî íè åäèí ëå÷èòåë íå ìîæå äà èçöåëè íàïúëíî, òà áèë òîé äîðè è Ãàíäàëô.
- Òîãàâà áúðçî ïóñíè äà ïî÷èâàò âñè÷êè, êîèòî ùå ÿçäÿò ñ ìåí - êàçà Ãàíäàëô. - Ùå ïîòåãëèì ñ ïúðâèòå âå÷åðíè ñåíêè. Òúé ùå å íàé-äîáðå, ñúâåòâàì òå îòñåãà íàòàòúê âñè÷êèòå íè ïðèäâèæâàíèÿ äà áúäàò êîëêîòî ñå ìîæå ïî-òàéíè. Íî íå âçèìàé ìíîãî õîðà ñúñ ñåáå ñè, Òåîäåí. Îòèâàìå íà ïðåãîâîðè, à íå íà áîé.
Ïîñëå êðàëÿò èçáðà èçìåæäó íàé-çäðàâèòå ìúæå îíèÿ, êîèòî èìàõà áúðçè êîíå, è ãè èçïðàòè ñ âåñòè çà ïîáåäàòà êúì âñÿêà äîëèíà íà Ïðåäåëèòå; òå íîñåõà è ïîâåëÿòà ìó âñè÷êè ìúæå, ìëàäè è ñòàðè, äà äîéäàò áúðçî â Åäîðàñ. Íà âòîðèÿ äåí ñëåä ïúëíîëóíèå Âëàäåòåëÿò íà Ïðåäåëèòå ñâèêâàøå òàì ñáîð íà âñè÷êè, ùî ìîãàò äà íîñÿò îðúæèå. 3à ïîõîäà êúì Èñåíãàðä êðàëÿò èçáðà Åîìåð è äâàäåñåò ìúæå îò ñâèòàòà ñè. Ñ Ãàíäàëô ùÿõà äà äîéäàò Àðàãîðí, Ëåãîëàñ è Ãèìëè. Âúïðåêè ðàíàòà äæóäæåòî íå æåëàåøå äà îñòàíå:
- Óäàðúò áåøå ñëàá è øëåìúò ãî îòêëîíè - êàçà òî. - Ùå òðÿáâà íåùî ïîâå÷å îò ïîäîáíà îðêñêà äðàñêîòèíà, çà äà ìå óäúðæè òóê. 
- Àç ùå ñå ïîãðèæà çà ðàíàòà, äîêàòî ñè ïî÷èâàø - êàçà Àðàãîðí.
Êðàëÿò ñå çàâúðíà â Ðîãîñêàë è çàñïà òúé ñïîêîéíî, êàêòî íå ìó ñå áå ñëó÷âàëî îò ãîäèíè íàñàì, îòïî÷èíàõà è èçáðàíèòå ïðèäðóæèòåëè. Íî âñè÷êè îñòàíàëè, êîèòî íå áÿõà îñàêàòåíè èëè ðàíåíè, ïîäõâàíàõà òåæúê òðóä - ìíîçèíà áÿõà ïàäíàëè â áèòêàòà è ëåæàõà ìúðòâè ïî ëèâàäàòà èëè â Óñîåòî.
Íèòî åäèí îò îðêèòå íå áå îñòàíàë æèâ, íå áðîèõà òðóïîâåòå èì. Íî îãðîìíî ìíîæåñòâî ïëàíèíöè ñå áÿõà ïðåäàëè, òå ñå áîÿõà è êðåùÿõà çà ìèëîñò.
Ìúæåòå îò Ïðåäåëèòå èì îòíåõà îðúæèÿòà è ãè èçïðàòèõà íà ðàáîòà.
- Ïîìîãíåòå ñåãà äà ïîïðàâèì çëîòî, â êîåòî ó÷àñòâóâàõòå - êàçà Åðêåíáðàíä, - à ïîñëå ùå ïîëîæèòå êëåòâà íèêîãà âå÷å äà íå ïðåêîñÿâàòå ñ îðúæèå Áðîäîâåòå íà Èñåí, íèòî äà òðúãâàòå íà ïîõîä ñ âðàãîâåòå ÷îâåøêè; ñëåä òóé ùå ñå âúðíåòå ñâîáîäíî â çåìèòå ñè. Çàùîòî Ñàðóìàí âè å ïîäëúãàë. Ìíîçèíà îò âàñ ïîëó÷èõà ñìúðò â îòïëàòà çà ëåêîâåðèåòî ñè, íî àêî áÿõòå ïîáåäèëè, åäâà ëè ùÿõòå äà ïîëó÷èòå îò íåãî ïî-äîáðà îòïëàòà.
Õîðàòà îò ñòðàíàòà Äóí ñå ñìàÿõà, çàùîòî Ñàðóìàí èì áå êàçàë, ÷å ðîõàíöèòå ñà æåñòîêè è èçãàðÿò ïëåííèöèòå æèâè. Èçäèãíàõà äâå ìîãèëè ñðåä ïîëåòî ïðåä Ðîãîñêàë è ïîëîæèõà ïîä òÿõ âñè÷êè êîííèöè îò Ïðåäåëèòå, êîèòî áÿõà çàãèíàëè ïðè çàùèòàòà - â åäíàòà òèÿ îò Èçòî÷íèòå äîëèíè, â äðóãàòà òèÿ îò Çàïàäíèÿ ïðåäåë. Â ñàìîòåí ãðîá ïîä ñÿíêàòà íà Ðîãîñêàë ëåæåøå Õàìà, êàïèòàí íà êðàëñêàòà ñòðàæà. Òîé áå ïàäíàë ïðåä Ïîðòàòà. Îðêèòå áÿõà ñòðóïàíè íà ãðàìàäíè êóïèùà íàñòðàíè îò ìîãèëèòå íà çàãèíàëèòå ìúæå, íåäàëå÷ îò ïîêðàéíèíèòå íà ãîðàòà. Ñìóò îáçå õîðàòà, òàÿ ãðàìàäà ëåø íå ñòàâàøå íèòî çà ïîãðåáåíèå, íèòî çà êëàäà. Çà îãúí äúðâàòà èì áÿõà ìàëêî, à íèêîé íå áè ïîñìÿë äà âäèãíå áðàäâà ñðåùó ñòðàííèòå äúðâåòà, äîðè è äà íå ãè áå ïðåäóïðåäèë Ãàíäàëô ïîä ñìúðòåí ñòðàõ äà íå çàêà÷àò íè êîðà, íè êëîí.
- Îñòàâåòå îðêèòå äà ëåæàò - êàçà Ãàíäàëô. - Óòðîòî å ïî-ìúäðî îò âå÷åðòà.
Ïîäèð ïëàäíå êðàëñêèÿò îòðÿä ñå ïîäãîòâè çà çàìèíàâàíå. Ïî òîâà âðåìå ïîãðåáåíèåòî åäâà áå çàïî÷íàëî; Òåîäåí îïëàêà ãèáåëòà íà ñâîÿ êàïèòàí Õàìà è ïðúâ õâúðëè ïðúñò íàä ãðîáà ìó.
- Íàèñòèíà ïðåâåëèêà ñêðúá äîíåñå Ñàðóìàí çà ìåí è çà öÿëàòà ñòðàíà - êàçà òîé, - è ùå ìó ÿ ïðèïîìíÿ, ùîì ñå ñðåùíåì.
Ñëúíöåòî âå÷å êëîíåøå êúì õúëìîâåòå çàïàäíî îò Êîòëîâèíàòà, êîãàòî íàé-ñåòíå Òåîäåí, Ãàíäàëô è ñïúòíèöèòå èì ïðåïóñíàõà íàäîëó îò Âàëà. Çàä òÿõ ñå áå ñòðóïàëà îãðîìíà òúëïà - êîííèöè è çàïàäíÿöè, ìëàäè è ñòàðè, æåíè è äåöà, íàèçëåçëè îò ïåùåðèòå. Ñ ÿñíè ãëàñîâå òå ïååõà ïîáåäíà ïåñåí, ñåòíå çàìëúêíàõà, ïèòàéêè ñå êàêâî ëè ùå ñòàíå, çàùîòî î÷èòå èì ãëåäàõà êúì äúðâåòàòà è ãè îáçåìàøå ñòðàõ.
Êîííèöèòå ñòèãíàõà äî ãîðàòà è ñïðÿõà; íè êîí, íè ÷îâåê èñêàøå äà íàâëåçå íàâúòðå. Äúðâåòàòà áÿõà ñèâè è çàïëàøèòåëíè, îáâèâàøå ãè ñÿíêà èëè ìúãëà. Êðàèùàòà íà äúëãèòå ïðîòåãíàòè êëîíè âèñÿõà êàòî îïèïâàùè ïðúñòè, êîðåíèòå èì ñå íàäèãàõà îò çåìÿòà êàòî ëàïè íà íåçíàéíè ÷óäîâèùà è ìðà÷íè ïåùåðè çååõà ïîä òÿõ. Íî Ãàíäàëô ïîâåäå îòðÿäà è òàì, êúäåòî ïúòÿò îò Ðîãîñêàë ñòèãàøå äî äúðâåòàòà, ïðåä î÷èòå èì ñå ðàçêðè îòâîð êàòî ñâîäåñòà ïîðòà ïîä ìîùíèòå êëîíè; Ãàíäàëô ìèíà ïðåç íåãî è îñòàíàëèòå ãî ïîñëåäâàõà. Òîãàâà çà ñâîå óäèâëåíèå îòêðèõà, ÷å ïúòÿò ïðîäúëæàâà íàïðåä è Óñîåâèÿò ðó÷åé ñå ëåå êðàé íåãî; îòãîðå íåáåòî áåøå îòêðèòî è îêúïàíî â çëàòíà ñâåòëèíà. Íî îò äâåòå èì ñòðàíè íåèçáðîäíèòå äåáðè âå÷å òúíåõà â çäðà÷ è ñå ïðîñòèðàõà êúì íåïðîãëåäíà ñÿíêà; äî÷óõà ïóêîò è ñòîíîâå íà êëîíè, äàëå÷íè âèêîâå è íåÿñåí ãíåâåí øåïîò íà áåççâó÷íè ãëàñîâå. Íå ñå âèæäàøå íè îðê, íè äðóãî æèâî ñúçäàíèå.
Ëåãîëàñ è Ãèìëè ÿçäåõà íà åäèí êîí, äúðæàõà ñå íàáëèçî äî Ãàíäàëô, çàùîòî Ãèìëè ñå áîåøå îò ãîðàòà.
- Òîïëî å òóê - êàçà Ëåãîëàñ íà Ãàíäàëô. - Óñåùàì íàîêîëî âåëèê ãíÿâ. Íå ÷óâñòâóâàø ëè âúçäóõúò äà òóïêà â óøèòå òè?
- Äà - êàçà Ãàíäàëô.
- Êàêâî ëè å ñòàíàëî ñ ïðåçðåíèòå îðêè? - çàïèòà Ëåãîëàñ.
- Òîâà, ìèñëÿ, íå ùå óçíàå íèêîé - îòâúðíà Ãàíäàëô.
Èçâåñòíî âðåìå ÿçäèõà ìúë÷àëèâî, íî Ëåãîëàñ âñå ñå îçúðòàøå íàñòðàíè è íåâåäíúæ áè ñïðÿë äà ñå âñëóøà â ãîðñêèòå çâóöè, àêî Ãèìëè íå âúçðàçÿâàøå.
- Òîâà ñà íàé-ñòðàííèòå äúðâåòà, êîèòî íÿêîãà ñúì âèæäàë - êàçà òîé, - à àç ñúì âèæäàë ìíîãî äúáîâå äà èçðàñòâàò îò æúëúä äî äðåâíà ñòàðîñò. Êàê áèõ èñêàë äà èìàì âðåìå, òà äà ïîáðîäÿ ñðåä òÿõ - òå èìàò ãëàñîâå è ìàëêî ïî ìàëêî áèõ ðàçáðàë ìèñëèòå èì.
- Íå, íå! - âúçðàçè Ãèìëè. - Äà ñå ìàõàìå îò òÿõ! Âå÷å ñå äîñåùàì çà ìèñëèòå èì - îìðàçà êúì âñè÷êî, ùî õîäè íà äâà êðàêà, à ðå÷òà èì å çà ñìàçâàíå è óäóøàâàíå.
- Íå êúì âñè÷êî, ùî õîäè íà äâà êðàêà - êàçà Ëåãîëàñ. - Òóê ìèñëÿ, ÷å ãðåøèø. Îðêèòå ìðàçÿò òå. Çàùîòî íå ñà îòòóê è çíàÿò ìàëêî çà åëôèòå è õîðàòà. Äàëå÷å ñà äîëèíèòå, êúäåòî ðàñòàò. Äúëáîêèòå äîëîâå íà Âåòðîêëèí, Ãèìëè, îòòàì ïðåäïîëàãàì, ÷å èäâàò.
- Òîãàâà òîâà å íàé-îïàñíàòà ãîðà â Ñðåäíàòà çåìÿ - êàçà Ãèìëè. - Áè òðÿáâàëî äà ñúì èì áëàãîäàðåí çà ðîëÿòà, êîÿòî èçèãðàõà, àëà íå ãè îáè÷àì. Òè ìîæå äà ãè ìèñëèø çà ÷óäåñíè, íî â òèÿ çåìè âèäÿõ ïî-ãîëÿìî ÷óäî, ïî-ïðåêðàñíî îò êîÿòî è äà áèëî äúáðàâà èëè ïîëÿíà íà âñè÷êè âðåìåíà - òî îùå èçïúëâà ñúðöåòî ìè. Ñòðàííè ñà ÷îâåöèòå, Ëåãîëàñ! Èìàò òóê åäíî îò ÷óäåñàòà íà Ñåâåðíèÿ ñâÿò è êàê ãî íàðè÷àò? Ïåùåðè ãî íàðè÷àò! Ïåùåðè! Äóïêè, êúäåòî äà ñå êðèÿò â äíè íà ðàò èëè äà òðóïàò ôóðàæ! Çíàåø ëè, äîáðè ìè Ëåãîëàñ, ÷å ïåùåðèòå íà Øëåìîâî óñîå ñà ïðîñòîðíè è ïðåêðàñíè? Àêî äæóäæåòàòà çíàåõà çà òèÿ íåùà, áåçêðàéíè òúëïè îò ïîêëîííèöè ùÿõà äà ñå íèæàò ñàìî çà äà ãè çúðíàò. Êàêâî ãîâîðÿ, áèõà ïëàùàëè ñ ÷èñòî çëàòî çà åäèí êðàòúê ïîãëåä!
- À àç áèõ äàë çëàòî, çà äà íå õîäÿ íàòàì - êàçà Ëåãîëàñ - è äâîéíî ïîâå÷å, çà äà ìå èçâåäàò, àêî ñëó÷àéíî ñå çàëóòàì íàâúòðå. 
- Íå ñè ãè âèäÿë, çàòîâà òè ïðîùàâàì øåãàòà - êàçà Ãèìëè. - Íî òè ãîâîðèø êàòî ãëóïåö. Ñìÿòàø ëè çà êðàñèâè äâîðöèòå íà âàøèÿ êðàë ïîä Ìðàêîëåñîâèÿ õúëì, çà ÷èåòî èçãðàæäàíå ñà ïîìîãíàëè äæóäæåòàòà â äðåâíè âðåìåíà? Òå ñà æàëêè õèæè â ñðàâíåíèå ñ ïåùåðèòå, êîèòî âèäÿõ òóê - íåîáÿòíè çàëè, èçïúëíåíè ñ âå÷íàòà ìóçèêà íà âîäà, çâúíòÿùà â åçåðà, ïðåêðàñíè êàòî Õåëåä-çàðàì ïîä çâåçäíèòå ëú÷è. À êîãàòî ïëàìíàò ôàêëè è õîðà çàêðà÷àò ïî ïåñú÷ëèâèòå ïëîùàäêè ïîä îòåêâàùèòå ñâîäîâå - àõ! - òîãàâà, Ëåãîëàñ, áåçöåííè êàìúíè, êðèñòàëè è æèëè îò ñêúïè ðóäè ïðîáëÿñâàò ïî èçëúñêàíèòå ñòåíè, à ñâåòëèíàòà ñèÿå ïðåç ðàêîâèíè îò íàãúíàò ìðàìîð, ïðîçðà÷íè êàòî æèâèòå äëàíè íà êðàëèöà Ãàëàäðèåë. Òàì èìà áåëè, øàôðàíîâè è óòðèííî ðîçîâè êîëîíè, Ëåãîëàñ, íàäèïëåíè è èçâèòè êàòî â ñúíîâèäåíèå; òå ñå íàäèãàò îò ìíîãîöâåòíèÿ ïîä êúì ëúñêàâèòå âèñóëêè ïî ñâîäà - êðèëå, âúæåòà, çàâåñè, ôèíè êàòî çàñòèíàëè îáëàöè, êîïèÿ, çíàìåíà, êóëè íà âèñÿùè ïàëàòè! Ñïîêîéíè åçåðà ãè îòðàçÿâàò - ñèÿåí ñâÿò íàäíè÷à îò ìðà÷íèòå âîäè, ïîêðèòè ñ ÷èñòî ñòúêëî, ãðàäîâå, êàêâèòî åäâà ëè è óìúò íà Äóðèí å ïîðîäèë â ñúíèùàòà ìó, ïðîñòèðàò óëèöè è êîëîíàäè êúì ìðà÷íèòå êúò÷åòà, êúäåòî ñâåòëèíàòà íå äîñòèãà. È çâúí! Ïàäà ñðåáúðíà êàïêà è çàä êðúãëèòå áðú÷êè ïî ñòúêëîòî âñè÷êè êóëè ñå ëþøêàò è âèÿò êàòî âîäîðàñëè è êîðàëè â íÿêàêâà ìîðñêà ïåùåðà. Ñåòíå èäâà âå÷åðòà - òå ÷åçíàò è áàâíî ñå ñìàëÿâàò â çäðà÷à, ôàêëèòå îòìèíàâàò êúì äðóãà çàëà è äðóãî âèäåíèå. Òàì ñà çàëà ñëåä çàëà, Ëåãîëàñ, äâîðåö ñå ïðåëèâà â äâîðåö, êóïîë ñëåä êóïîë, ñòúëáà ïîäèð ñòúëáà, à ëúêàòóøíèòå ïúòåêè âîäÿò âñå íàïðåä êúì ñúðöåòî íà ïëàíèíàòà. Ïåùåðè! Ïîäçåìèÿòà íà Øëåìîâî óñîå! Ùàñòëèâ áå ñëó÷àÿò, êîéòî ìå òëàñíà íàòàì! Ñúñ ñúëçè íà î÷è ãè íàïóñêàì.
- Òîãàâà çà òâîÿ óòåõà, Ãèìëè - êàçà åëôúò, - òè ïîæåëàâàì äà çàâúðøèø âîéíàòà æèâ è çäðàâ è ïàê äà ñå âúðíåø äà ãè âèäèø. Íî íå êàçâàé íà öåëèÿ ñè ðîä! Êàòî òå ñëóøàì, èçãëåæäà, ÷å òàì íÿìà ðàáîòà çà òÿõ. Ìîæå áè õîðàòà îò òîçè êðàé ïîñòúïâàò ìúäðî, ÷å ñè ìúë÷àò - åäíî ñåìåéñòâî ðàáîòëèâè äæóäæåòà ñ ÷óê è äëåòî ìîæå äà ïîðóòè ìíîãî ïîâå÷å, îòêîëêîòî âñè÷êè ÷îâåöè.
- Íå, òè íå ðàçáèðàø - êàçà Ãèìëè. - Íèòî åäíî äæóäæå íå áè îñòàíàëî íåçàòðîãíàòî îò òàêàâà ïðåëåñò. Íèêîé îò íàðîäà íà Äóðèí íå áè äúëáàë òàì çà êàìúíè è ðóäè, òà àêî ùå èç äúëáèíèòå äà ñå òðóïàò çëàòî è äèàìàíòè. Íèìà âèå íàïðîëåò ñå÷åòå çà ïîäïàëêè ðàçöúôíàëè ãîðñêè äúðâåòà? Íèå áèõìå ñå ãðèæèëè çà òèÿ ïîëÿíè îò ðàçöúôòÿë êàìúê, âìåñòî äà ãè äúëáàåì. Èçêóñíî è âíèìàòåëíî, ïî÷óêâàíå ñëåä ïî÷óêâàíå - ìîæå áè ñàìî ïàð÷åíöå ñêàëà è íèùî ïîâå÷å çà öÿë äåí íàïðåãíàò òðóä, - òúé áèõìå ìîãëè äà ðàáîòèì è ñëåä ãîäèíè äà îòêðèåì íîâè ïúòèùà è äà èçâàäèì íà ïîêàç äàëå÷íè çàëè, êîèòî îùå òúíàò â ìðàê è ñå âèæäàò ñàìî êàòî ïóñòîòà îòâúä ñêàëíèòå ïóêíàòèíè. È ñâåòëèíè, Ëåãîëàñ! Íèå áèõìå ñúòâîðèëè ñâåòëèíè, ëàìïè, êàêâèòî íÿêîãà ñà ñèÿëè â Õàçàä-äóì; è êîãàòî ïîæåëàåì, ùå ïðîãîíèì íîùòà, ùî òåãíå òàì, îòêàêòî ñà ñúòâîðåíè õúëìîâåòå, à ïîæåëàåì ëè ïîêîé, ùå îñòàâèì íîùòà äà ñå çàâúðíå.
- Çàòðîãâàø ìå, Ãèìëè - êàçà Ëåãîëàñ. - Íèêîãà íå òå áÿõ ÷óâàë äà ãîâîðèø òàêà. Êàðàø ìå åäâà ëè íå äà ñúæàëÿâàì, ÷å íå ñúì âèäÿë òèÿ ïåùåðè. Ñëóøàé! Íåêà ñå ñïîðàçóìååì - àêî è äâàìàòà ñå èçìúêíåì æèâè îò çàïëàõèòå, êîèòî íè î÷àêâàò, ùå òðúãíåì çàåäíî íà ïúò. Òè ùå ïîñåòèø Âåòðîêëèí ñ ìåíå, à ïîñëå àç ùå äîéäà ñ òåá äà âèäÿ Øëåìîâî óñîå.
- Íå áèõ èçáðàë òî÷íî òàêàâà îòïëàòà - êàçà Ãèìëè. - Íî ùå èçòðàÿ Âåòðîêëèí, àêî ìè îáåùàåø äà ñå âúðíåø â ïåùåðèòå è äà ñïîäåëèø ñ ìåí âúçõèòàòà îò ÷óäåñàòà èì.
- Èìàø äóìàòà ìè - êàçà Ëåãîëàñ. - Íî óâè! Çàñåãà òðÿáâà äà îáúðíåì ãðúá è íà ïåùåðè, è íà ãîðà. Âèæ! Íàáëèæàâàìå êðàÿ íà äúðâåòàòà. Êîëêî ïúò èìà äî Èñåíãàðä, Ãàíäàëô?
- Îêîëî ïåòíàäåñåò ëåâãè ïî ïðàâà ëèíèÿ, êàêòî ëåòÿò ãàðâàíèòå íà Ñàðóìàí - îòâúðíà Ãàíäàëô, - ïåò îò âõîäà íà Óñîåâà êîòëîâèíà äî Áðîäîâåòå è îùå äåñåò îòòàì äî ïîðòèòå íà Èñåíãàðä. Íî òàçè íîù íÿìà äà ÿçäèì äîêðàé.
- È êàêâî ùå âèäèì, êîãàòî ñòèãíåì òàì? - çàïèòà Ãèìëè. - Òè íàâÿðíî çíàåø, íî àç íå ìîãà äà ñå äîñåòÿ.
- È àç íå çíàì ñúñ ñèãóðíîñò - îòãîâîðè âúëøåáíèêúò. - Áÿõ òàì ñíîùè, íî îòòîãàâà ìîæå äà ñà ñòàíàëè ìíîãî íåùà. Àëà ìèñëÿ, ÷å íÿìà äà êàæåø, ÷å ïúòóâàíåòî å áèëî íàïðàçíî - ìàêàð äà íàïóñêàø Èñêðÿùèòå ïåùåðè íà Àãëàðîíä.
Íàé-ñåòíå ïúòíèöèòå ïðåêîñèõà äúðâåòàòà è îòêðèõà, ÷å ñà ñòèãíàëè äî äúíîòî íà Êîòëîâèíàòà, êúäåòî ïúòÿò îò Øëåìîâî óñîå ñå ðàçêëîíÿâàøå â äâå ïîñîêè - íà èçòîê êúì Åäîðàñ è íà ñåâåð êúì Áðîäîâåòå íà Èñåí. Äîêàòî ñå èçìúêâàõà èçïîä ãîðñêèÿ ñâîä, Ëåãîëàñ ñïðÿ è ñúñ ñúæàëåíèå ñå îçúðíà íàçàä. Ïîñëå èçâåäíúæ íàäàäå âèê.
- Òàì èìà î÷è! Î÷è íè ãëåäàò èçïîä ñåíêèòå íà êëîíèòå! Íèêîãà íå áÿõ âèæäàë òàêèâà î÷è.
Èçíåíàäàíè îò âèêà ìó, îñòàíàëèòå ñïðÿõà è ñå îáúðíàõà, íî Ëåãîëàñ ñå ãîòâåøå äà ïðåïóñíå îáðàòíî.
- Íå, íå! - âèêíà Ãèìëè. - Áåçóìñòâóâàé êîëêîòî ñè ùåø, ñàìî ïúðâî ìå ïóñíè äà ñëÿçà îò òîÿ êîí! Íå èñêàì äà ãëåäàì íèêàêâè î÷è!
- Ñòîé, Ëåãîëàñ Çåëåíîëèñò! - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ñå âðúùàé â ãîðàòà, íå ñåãà! Íå òè å äîøëî âðåìåòî.
Îùå ïðåäè äà äîâúðøè, èçìåæäó äúðâåòàòà èçëÿçîõà òðè ñòðàííè ôèãóðè. Áÿõà âèñîêè êàòî òðîëîâå, ïîâå÷å îò äâàíàäåñåò ôóòà íà ðúñò, ÿêèòå èì òåëà, æèëàâè êàòî ìëàäè äúðâåòà, èçãëåæäàõà îáëå÷åíè â îäåæäè èëè ïîêðèâàëà îò ïëúòíî ïðèëåïâàùà ñèâà è êàôÿâà ìàòåðèÿ. Ðúöåòå èì áÿõà äúëãè, à äëàíèòå èì îñåÿíè ñ ìíîæåñòâî ïðúñòè, êîñàòà èì áåøå ùðúêíàëà è òâúðäà, à áðàäèòå ñèâîçåëåíè êàòî ìúõ. Î÷èòå èì ãëåäàõà òúðæåñòâåíî, àëà ñå âçèðàõà íå êúì êîííèöèòå, à íà ñåâåð. Èçâåäíúæ òå âäèãíàõà äúëãè ðúöå êúì óñòíèòå ñè è íàäàäîõà îòåêâàù çîâ, ÿñåí êàòî ïåñåí íà ðîã, íî ïî-ìåëîäè÷åí è ïðîìåíëèâ. Ðàçäàäå ñå îòâåòåí çîâ è êàòî ñå îáúðíàõà îòíîâî, êîííèöèòå âèäÿõà äðóãè ïîäîáíè ñúùåñòâà äà ñå çàäàâàò ñ øèðîêè êðà÷êè ïðåç òðåâàòà. Òå áúðçî íàáëèæàâàõà îò Ñåâåðà ñ ïîõîäêàòà íà ãàçåùè ÷àïëè, àëà íå è ñúñ ñúùàòà áúðçèíà; äúëãèòå èì íîçå îòõâúðëÿõà ïúòÿ ïî-áúðçî îò êðèëåòå íà ÷àïëà. Êîííèöèòå èçâèêàõà îò èçóìëåíèå, à íÿêîè ïîëîæèõà ðúöå âúðõó äðúæêèòå íà ìå÷îâåòå.
- Íå âè òðÿáâàò îðúæèÿ - êàçà Ãàíäàëô. - Òîâà ñà ñàìî ïàñòèðè. Òå íå ñà âðàãîâå, âñúùíîñò èçîáùî íå ñå èíòåðåñóâàò îò íàñ.
È íàèñòèíà èçãëåæäàøå òàêà; îùå ïðåäè äà å äîâúðøèë, âèñîêèòå ñúçäàíèÿ, áåç äà ïîãëåäíàò êúì êîííèöèòå, ïðåêðà÷èõà â ãîðàòà è èç÷åçíàõà.
- Ïàñòèðè! - âúçêëèêíà Òåîäåí. - Êúäå ñà èì ñòàäàòà? Êîè ñà òå, Ãàíäàëô? ßñíî å, ÷å ïîíå çà òåá íå ñà íåïîçíàòè. 
- Òå ñà ïàñòèðè íà äúðâåòàòà - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Òîëêîâà îòäàâíà ëè íå ñè ñëóøàë ïðèêàçêè êðàé îãíèùåòî? Â òâîèòå çåìè èìà äåöà, êîèòî áèõà ìîãëè äà èçâëåêàò îòãîâîðà íà òâîÿ âúïðîñ îò ïðåïëåòåíèòå íèøêè íà ïðåäàíèÿòà. Òè âèäÿ åíòèòå, î, êðàëþ, åíòèòå îò ãîðàòà Âåòðîêëèí, íàðå÷åíà Åíòîëåñ íà òâîÿ åçèê. Íèìà ñè ìèñëèë, òîâà èìå å ïðàçíî õðóìâàíå? Íå, Òåîäåí, íå å òúé - çà òÿõ âèå ñòå ñàìî îòìèíàâàùà ïðèêàçêà; ïî÷òè íèùî íå èì ãîâîðÿò ãîäèíèòå îò Åîðë Ìëàäè äî Òåîäåí Ñòàðè, à âñè÷êè äåëà íà òâîÿ ðîä çà òÿõ ñà äðåáîëèè.
- Åíòè! - ïðîìúëâè òîé íàé-ñåòíå. - Ìèñëÿ, ÷å â ñÿíêàòà íà ëåãåíäèòå çàïî÷âàì ìàëêî ïî ìàëêî äà ðàçáèðàì ÷óäîòî íà äúðâåòàòà. Äîæèâÿõ äà âèäÿ ñòðàííè äíè. Îòäàâíà ñå ãðèæèì çà ïîëÿòà è äîáèòúêà, ãðàäèì êúùè, êîâåì ñå÷èâà èëè ïðåïóñêàìå íà ïîìîù âúâ âîéíèòå íà Ìèíàñ Òèðèò. È òîâà íàðè÷àìå æèâîò íà õîðàòà, áèòèå íà ñâåòà. Ìàëêî íè èíòåðåñóâà îíîâà, ùî ëåæè îòâúä ãðàíèöèòå íà çåìèòå íè. Ïåñíèòå íè ðàçêàçâàò çà òèÿ íåùà, àëà íèå ãè çàáðàâÿìå è ñàìî äåöàòà ãè ó÷àò êàòî áåçãðèæåí îáè÷àé. À ñåãà ïåñíèòå ñå ñïóñíàõà ñðåä íàñ îò íåçíàéíè ìåñòà è êðà÷àò âúïëúòåíè ïîä ñëúíöåòî.
- Áè òðÿáâàëî äà ñå ðàäâàø, êðàëþ Òåîäåí - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ñàìî äðåáíèÿò ÷îâåøêè æèâîò å ïîä çàïëàõà äíåñ, íî è æèâîòúò íà òèÿ ñúçäàíèÿ, êîèòî ñè ìèñëèë çà ãåðîè îò ëåãåíäèòå. Íå ñè îñòàíàë áåç ñúþçíèöè, ìàêàð è äà íå ãè ïîçíàâàø.
- Àëà áè òðÿáâàëî è äà ñêúðáÿ - êàçà Òåîäåí. - Êàêòî è äà ñå îáúðíå âîéíàòà, íÿìà ëè äà ñâúðøè òúé, ÷å ìíîãî êðàñîòè è âúëøåáñòâà äà èç÷åçíàò çàâèíàãè îò Ñðåäíàòà çåìÿ?
- Ìîæå áè - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Çëîòî íà Ñàóðîí íå ùå ñå èçöåëè íàïúëíî, íèòî ùå îòìèíå, ñÿêàø íèêîãà íå å áèëî. Íî òàêèâà äíè íè å îòðåäèëà ñúäáàòà. Äà ïðîäúëæèì ñåãà ïúòÿ, êîéòî çàïî÷íàõìå!
Îòðÿäúò çàâè íàñòðàíè îò êîòëîâèíàòà è ãîðàòà è ïîå ïî ïúòÿ êúì Áðîäîâåòå. Ëåãîëàñ íåîõîòíî ãè ïîñëåäâà. Ñëúíöåòî âå÷å áå ïîòúíàëî îòâúä êðàÿ íà ñâåòà, íî êîãàòî èçëÿçîõà îò ñÿíêàòà íà õúëìîâåòå è ïîãëåäíàõà íà çàïàä êúì Ðîõàíñêèÿ ïðîëîì, íåáåòî âñå îùå ñå ÷åðâåíååøå è ïîä ïðåëèòàùèòå îáëàöè ïëàìòåøå ÿðêî çàðåâî. Íà ôîíà ìó êàòî ìðà÷íè ïåòíà êðúæàõà è ñå ðååõà áåçáðîé ÷åðíîêðèëè ïòèöè. Íÿêîè îòìèíàâàõà èç âèñèíèòå ñ ïå÷àëíè êðÿñúöè, çàïúòåíè êúì ñêàëíèòå ñè äîìîâå.
- Ëåøîÿäèòå ñà ïèðóâàëè íà áîéíîòî ïîëå - êàçà Åîìåð. Ñåãà ÿçäåõà, áåç äà áúðçàò, à ìðàêúò ïðèèæäàøå èç ðàâíèíèòå íàîêîëî. Ðàñòÿùàòà ëóíà áàâíî ñå èçäèãíà è â ñðåáúðíèòå é ëú÷è õúëìèñòèòå ñòåïè ñå íàäèãàõà è ñïàäàõà êàòî íåîáÿòíî ñèâî ìîðå. ×åòèðè ÷àñà ñëåä êàòî áÿõà íàïóñíàëè êðúñòîïúòÿ, êîííèöèòå íàáëèæèõà Áðîäîâåòå. Äúëãèòå ñêëîíîâå áúðçî ñå ñïóñêàõà êúì ðåêàòà, ðàçëÿíà ïî êàìåíèñòè ïëèò÷èíè ñðåä âèñîêè òðåâèñòè òåðàñè. Ïî âÿòúðà äîëåòÿ âúë÷è âîé. Ñúðöàòà èì íàòåãíàõà ïðè ñïîìåíà êîëêî ìúæå ñà ïàäíàëè â áîé ïî òèÿ ìåñòà.
Ïúòÿò ñå ñïóñêàøå ìåæäó âèñîêè çåëåíè íàñèïè è ïðîðÿçâàøå òåðàñèòå äî ñàìàòà âîäà, ñåòíå îòíîâî ñå èçäèãàøå ïî äðóãèÿ áðÿã. Òðè ðåäèöè ïëîñêè êàìúíè ïðåñè÷àõà òå÷åíèåòî, à ìåæäó òÿõ èìàøå áðîäîâå çà êîíåòå, âîäåùè îò äâàòà áðÿãà êúì åäíî ãîëî îñòðîâ÷å ïî ñðåäàòà. Êîííèöèòå ñå âçðÿõà íàäîëó è ãëåäêàòà èì ñå ñòîðè ñòðàííà, çàùîòî îòêðàé âðåìå íàä Áðîäîâåòå îòåêâàøå ïëÿñúêúò è áúëáóêàíåòî íà âîäà ïî êàìúíèòå, íî ñåãà òå ìúë÷àõà. Ðå÷íîòî êîðèòî áå ïî÷òè ñóõî, ãîëà ïóñòîø îò êàìú÷åòà è ñèâ ïÿñúê.
- Íåðàäîñòíî å ñòàíàëî òîâà ìÿñòî - êàçà Åîìåð. - Êàêâà ëè áîëåñò å íàëåãíàëà ðåêàòà? Ìíîãî õóáîñòè óíèùîæè Ñàðóìàí - íèìà å ïîãúëíàë è èçâîðèòå íà Èñåí?
- Òúé èçãëåæäà - îòâúðíà Ãàíäàëô.
- Óâè! - êàçà Òåîäåí. - Ïî òîÿ ïúò ëè òðÿáâà äà ìèíåì, êúäåòî ãíóñíè òâàðè ðàçêúñâàò òîëêîâà ìíîãî îò äîáðèòå êîííèöè íà Ïðåäåëèòå?
- Íàòàì å ïúòÿò íè - êàçà Ãàíäàëô. - Ñêðúáíà å ãèáåëòà íà áîéöèòå òè, íî ùå âèäèø, ÷å ïîíå íå ãè ðàçêúñâàò ïëàíèíñêèòå âúëöè. Òå ïèðóâàò ñ òåëàòà íà ñâîèòå ïðèÿòåëè, îðêèòå - ñàìî òàêàâà äðóæáà ïîçíàâàò. Åëà!
Òå ñëÿçîõà êúì ðåêàòà è ùîì íàáëèæèõà, âúëöèòå ñïðÿõà äà âèÿò è ñå ïðîêðàäíàõà íàñòðàíè. Ñòðàõ ãè áå îáçåë, êàòî âèäÿõà Ãàíäàëô ïîä ëóííèòå ëú÷è è êîíÿ ìó Ñåíêîãðèâ, çàñèÿë êàòî ñðåáðî. Åçäà÷èòå ñå ïðåõâúðëèõà íà îñòðîâ÷åòî è íàïðàçíî ãè äåáíåõà ëúñêàâè î÷è îò ñåíêèòå ïî áðåãîâåòå.
- Ãëåäàéòå! - êàçà Ãàíäàëô. - Ïðèÿòåëè ñà ñå ïîòðóäèëè òóê. È òå âèäÿõà, ÷å íàñðåä îñòðîâ÷åòî å ñòðóïàíà ìîãèëà, îãðàäåíà ñ êàìúíè è íàáîäåíà ñ ìíîæåñòâî êîïèÿ.
- Òóê ëåæàò âñè÷êè ìúæå îò Ïðåäåëèòå, ùî ïàäíàõà ïî òèÿ ìåñòà - êàçà Ãàíäàëô.
- Òóê äà ïî÷èâàò! - êàçà Åîìåð. - À êîãàòî êîïèÿòà èì ðúæäÿñàò è èçòëåÿò, íåêà îùå äúëãî ñå èçäèãà ìîãèëàòà èì íà ñòðàæà ïðåä Áðîäîâåòå íà Èñåí!
- È òîâà ëè å òâîå äåëî, Ãàíäàëô, äðóæå ìîé? - çàïèòà Òåîäåí. - Ìíîãî ñè ñòîðèë çà åäíà âå÷åð è åäíà íîù!
- Ñ ïîìîùòà íà Ñåíêîãðèâ... è äðóãè - êàçà Ãàíäàëô. - Ïðåïóñêàõ áúðçî è íàäàëå÷. Íî åòî ùî ùå êàæà òóê, êðàé ìîãèëàòà, çà òâîÿ óòåõà: ìíîçèíà ïàäíàõà â áèòêèòå çà Áðîäà, àëà ñà ïî-ìàëêî, îòêîëêîòî íàøåïâàò ñëóõîâåòå. Ðàçïðúñíàòèòå ñà ïîâå÷å îò çàãèíàëèòå; àç ñúáðàõ âñè÷êè, êîèòî óñïÿõ äà íàìåðÿ. Íÿêîè èçïðàòèõ ñ Ãðèìáîëä Çàïàäíîïðåäåëñêè äà ñå ïðèñúåäèíÿò êúì Åðêåíáðàíä. Äðóãè îòðåäèõ çà òîâà ïîãðåáåíèå. Òå ñåãà ñà ïîòåãëèëè ïîäèð òâîÿ âîåâîäà Åëôîøëåì. Àç ãî èçïðàòèõ ñ ìíîçèíà êîííèöè êúì Åäîðàñ. Çíàåõ, ÷å Ñàðóìàí å õâúðëèë öÿëîòî ñè âîéíñòâî ñðåùó òåáå è ñëóãèòå ìó ñà èçîñòàâèëè âñè÷êè äðóãè çàäà÷è, çà äà ñå çàïúòÿò êúì Øëåìîâî óñîå - èçãëåæäà, èç ðàâíèíèòå íÿìà âðàãîâå, àëà ñå áîÿõ, ÷å âúëêîåçäà÷è è ãðàáèòåëè ìîæå âúïðåêè òîâà äà ïðåïóñíàò êúì Ìåäóñåëä, äîêàòî å îñòàíàë áåç îõðàíà. Íî ñåãà ìèñëÿ, ÷å íÿìà îò êàêâî äà ñå áîèø - êîãàòî ñå çàâúðíåø, ùå çàâàðèø ñâîÿ äîì äà òå ÷àêà.
- È ùå ñå ðàäâàì äà ãî âèäÿ ïàê - êàçà Òåîäåí, - ìàêàð äà íå ñå ñúìíÿâàì âå÷å, ÷å êðàòúê ùå å ïðåñòîÿò ìè òàì. È òúé îòðÿäúò ñå ñáîãóâà ñ îñòðîâà è ìîãèëàòà, ïðåêîñè ðåêàòà è ñå èçêà÷è ïî îòñðåùíèÿ áðÿã. Ïîñëå ïðåïóñíàõà íàïðåä, äîâîëíè, ÷å ñè îòèâàò îò ñêðúáíèòå Áðîäîâå. Ùîì ñå îòäàëå÷èõà, îòíîâî ñå ðàçäàäå âúë÷è âîé.
Äðåâíî øîñå âîäåøå îò Èñåíãàðä êúì Áðîäîâåòå. Òî ñå ïðîñòèðàøå êðàé ðåêàòà, çàâèâàéêè ñ íåÿ íà èçòîê, ïîñëå íà ñåâåð, íî íàêðàÿ ñå îòêëîíè ïðàâî êúì ïîðòèòå íà Èñåíãàðä, à òå áÿõà ïîä ïëàíèíñêèÿ ñêëîí çàïàäíî îò äîëèíàòà, íà øåñòíàäåñåò è ïîâå÷å ìèëè îò âõîäà é. Òîçè ïúò ñëåäâàõà, àëà íå ñòúïâàõà ïî íåãî - îòñòðàíè çåìÿòà áåøå òâúðäà è ðàâíà, ïîêðèòà íà ìíîãî ìèëè íàîêîëî ñ íèñêà, æèëàâà òðåâà. Ñåãà ÿçäåõà ïî-áúðçî è êúì ïîëóíîù Áðîäîâåòå îñòàíàõà íà îêîëî ïåò ëåâãè íàçàä. Ïîñëå ñïðÿõà è ïðåêúñíàõà íîùíîòî ïúòåøåñòâèå, çàùîòî êðàëÿò ñå èçìîðè. Áÿõà ñòèãíàëè â ïîäíîæèåòî íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè è äúëãèòå ðúöå íà Íàí Êóðóíèð ñå ïðîòÿãàõà íàñðåùà èì. Ìðà÷íà ñå ïðîñòèðàøå äîëèíàòà ïðåä òÿõ, çàùîòî ëóíàòà áå îòìèíàëà íà çàïàä è õúëìîâåòå çàêðèâàõà ëú÷èòå é. Íî îò äúëáîêèòå ñåíêè íà íèçèíàòà ñå âäèãàøå îãðîìåí ñòúëá îò äèì è èçïàðåíèÿ; ïúëçåéêè íàãîðå, òîé ñðåùíà ëú÷èòå íà çàëÿçâàùàòà ëóíà è ñå ðàçëÿ íà ÷åðíè è ñðåáðèñòî èñêðÿùè òàëàçè ïî çâåçäíîòî íåáå.
- Êàêâî ìèñëèø çà òîâà, Ãàíäàëô? - çàïèòà Àðàãîðí. - ×îâåê áè ðåêúë, ÷å öÿëàòà Äîëèíà íà ìàãüîñíèêà ãîðè.
- Íàïîñëåäúê íàä òàÿ äîëèíà âå÷íî èìà ïóøåöè - êàçà Åîìåð, - íî ÷àê òàêèâà íå áÿõ âèæäàë äîñåãà. Òîâà íå å òîëêîâà äèì, êîëêîòî ïàðà. Ñàðóìàí êðîè äà íè ïîñðåùíå ñ íÿêàêâà äÿâîëèÿ. Ìîæå áè èñêà äà êèïíå âñè÷êè âîäè íà Èñåí è çàòîâà å ïðåñúõíàëà ðåêàòà.
- Ìîæå è òîâà äà ïðàâè - êàçà Ãàíäàëô. - Óòðå ùå óçíàåì ñ êàêâî ñå çàíèìàâà. À ñåãà äà ñè ïîîòïî÷èíåì, àêî ìîæåì.
Óñòðîèõà áèâàê êðàé êîðèòîòî íà Èñåí; òî áå âñå òúé áåçìúëâíî è ïðàçíî. Íÿêîè îò ïúòíèöèòå ïîñïàõà ìàëêî. Íî êúñíî ïðåç íîùòà ñòðàæàòà íàäàäå âèê è âñè÷êè ñå ñúáóäèõà. Ëóíàòà áå çàëÿçëà. Ãîðå ñèÿåõà çâåçäè, íî ïî çåìÿòà ïúëçåøå ìðàê, ïî-÷åðåí îò íîùòà. Óñòðåìåí íà ñåâåð, òîé ïðèèæäàøå êúì òÿõ ïî äâàòà áðÿãà íà ðåêàòà.
- Ñòîéòå êúäåòî ñòå! - êàçà Ãàíäàëô. - Íå âàäåòå îðúæèå! ×àêàéòå è âñè÷êî ùå îòìèíå!
Íàîêîëî ñå ñáèðàøå ìúãëà. Íÿêîëêî çâåçäè âñå îùå ïðèìèãâàõà ñëàáî îòãîðå, íî îò äâåòå èì ñòðàíè ñå èçäèãàõà ñòåíè îò íåïðîãëåäíà òúìà. Ñòîÿõà íà òÿñíà ïúòå÷êà ñðåä äâèæåùè ñå ñåí÷åñòè êóëè. ×óõà ãëàñîâå, øåïîò, ñòîíîâå è áåçêîíå÷íà øóøíåùà âúçäèøêà; çåìÿòà ñå çàòðåñå ïîä íîçåòå èì. Ñòîðè èì ñå, ÷å äúëãî ñåäÿõà, îáçåòè îò ñòðàõ; àëà íàé-ñåòíå ìðàêúò è øóìîâåòå îòìèíàõà è èç÷åçíàõà ìåæäó ïëàíèíñêèòå ñêëîíîâå.
Äàëå÷å íà þã îòòàì, â Ðîãîñêàë, õîðàòà ÷óõà ïîñðåä íîù ìîùåí øóì, ñÿêàø âèõúð áå ïîâÿë èç äîëèíàòà, è çåìÿòà ñå ðàçòðåñå, ñòðàõ ãè îáçå è íèêîé íå ïîñìÿ äà èçëåçå. Íî ïðèçîðè èçëÿçîõà è ñå èçóìèõà: ïîñå÷åíèòå îðêè áÿõà èç÷åçíàëè, à ñ òÿõ è äúðâåòàòà. Äàëå÷å íàäîëó èç äîëèíàòà íà Óñîåòî òðåâàòà áå ñìà÷êàíà è óòúïêàíà, ñÿêàø ãèãàíòñêè ïàñòèðè áÿõà ïðåâåëè îòòàì îãðîìíè ñòàäà äîáèòúê, íî íà åäíà ìèëÿ ïîä Âàëà â çåìÿòà áå èçäúëáàí ãðàìàäåí òðàï è îòãîðå áå ñòðóïàí êàìåíåí õúëì. Õîðàòà âÿðâàõà, ÷å ïîñå÷åíèòå îò òÿõ îðêè ñà ïîãðåáàíè òàì, íî äàëè ñ òÿõ ñà è îíèÿ, êîèòî áÿõà èçáÿãàëè â ãîðàòà, íèêîé íå ìîæà äà êàæå, çàùîòî íà òîçè õúëì íå ñòúïè ÷îâåøêè êðàê. Ìúðòâåøêèÿ ðèä ãî íàðè÷àõà îòïîñëå è ïî íåãî íå ïîíèêíà òðåâà. Íî ñòðàííèòå äúðâåòà âå÷å íèêîãà íå ñå ìÿðíàõà â Óñîåâà êîòëîâèíà; ïðåç íîùòà òå ñè áÿõà çàìèíàëè íàäàëå÷, êúì ìðà÷íèòå äîëèíè íà Âåòðîêëèí. Òàêà ñè îòìúñòèõà íà îðêèòå.
Êðàëÿò è ñïúòíèöèòå ìó íå ìèãíàõà äî êðàÿ íà íîùòà, íî ïîâå÷å íå âèäÿõà è íå ÷óõà íèùî ñòðàííî îñâåí åäíî - ãëàñúò íà ðåêàòà âíåçàïíî ñå ñúáóäè êðàé òÿõ. Ðàçëÿ ñå ïëèñúê íà âîäà, çàáúðçàíà íàäîëó ìåæäó êàìúíèòå, à êîãàòî òîé îòìèíà, Èñåí îòíîâî òå÷åøå è áúëáóêàøå èç êîðèòîòî ñè êàêòî âèíàãè.
Íà ðàçñúìâàíå ñå ïðèãîòâèõà çà ïúò. Çîðàòà íàñòúïè ñèâà è áëåäà è òå íå âèäÿõà èçãðåâà íà ñëúíöåòî. Èç âúçäóõà ãîðå òåãíåøå ìúãëà, èçïàðåíèÿ çàáóëâàõà çåìèòå íàîêîëî. Ïîòåãëèõà áàâíî, íî âå÷å ÿçäåõà ïî øîñåòî. Òî áå øèðîêî, êàìåííî è äîáðå ïîääúðæàíî. Ïðåç ìúãëèòå íåÿñíî ñúçèðàõà îòëÿâî äà ñå èçâèñÿâà äúëãîòî ïëàíèíñêî îòêëîíåíèå. Áÿõà íàâëåçëè â Íàí Êóðóíèð, Äîëèíàòà íà ìàãüîñíèêà. Òÿ áåøå çàêúòàíà îòâñÿêúäå, îñâåí îòêúì Þãà. Íÿêîãà áåøå çåëåíà è êðàñèâà, à ïðåç íåÿ ñå ëååøå Èñåí - äúëáîêà è ìîùíà ðåêà îùå ïðåäè äà å ñòèãíàëà äî ðàâíèíèòå; ïîäõðàíâàõà ÿ ìíîæåñòâî ðó÷åè è äðåáíè ïîòîöè, èçâèðàùè îò äúæäîâèòèòå õúëìîâå, à íàîêîëî ñå ðàçñòèëàõà ïðèÿòíè, ïëîäîðîäíè çåìè.
Ñåãà íå áå òàêà. Ïîä ñòåíèòå íà Èñåíãàðä âñå îùå èìàøå íèâÿ, îáðàáîòâàíè îò ðîáèòå íà Ñàðóìàí, íî ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò äîëèíàòà ñå áå ïðåâúðíàëà â ïóùèíàê, ïîêðèò ñ áóðåíè è òðúíàöè. Êúïèíèòå ñå ïðîâëà÷âàõà ïî çåìÿòà èëè ïúïëåõà ïî õðàñòàëàöè è óðâè, ñïëèòàõà ñå íà ÷îðëàâè ïåùåðè, êúäåòî äðåáíè çâåð÷åòà íàìèðàõà ëåãîâèùå. Òóê íå ðàñòÿõà äúðâåòà, íî ñðåä èçáóÿëèòå ïëåâåëè îùå ñå âèæäàõà èçãîðåíè è íàêúëöàíè ñ áðàäâè ïúíîâå îò äðåâíè ãîðè. Ïå÷àëåí áå òîçè êðàé è äíåñ ñàìî øóìúò íà áúðçèòå âîäè èç êàìúíàêà íàðóøàâàøå áåçìúëâèåòî. Ïóøåöè è èçïàðåíèÿ ñå âëà÷åõà íà íå÷èñòè îáëàöè è ñå ñïîòàéâàõà èç íèçèíèòå. Êîííèöèòå ìúë÷àõà. Â äúíîòî íà äóøàòà ñè ìíîçèíà ñå ñúìíÿâàõà è ñå ïèòàõà êúì êàêúâ ëè ïàãóáåí êðàé ãè âîäè òîâà ïúòóâàíå.
Ñëåä êàòî ÿçäèõà íÿêîëêî ìèëè, øîñåòî ñå ïðåâúðíà â øèðîêà óëèöà, èçêóñíî ïîêðèòà ñ ãîëåìè êâàäðàòè îò ïëîñúê êàìúê; íèòî åäíà òðåâè÷êà íå ñå ïîäàâàøå â ïðîöåïèòå ïîìåæäó èì. Îò äâåòå ñòðàíè èìàøå äúëáîêè êàíàëè, èçïúëíåíè ñúñ ñòðóÿùà âîäà. Íåíàäåéíî îòïðåä ñå èçäèãíà âèñîêà êîëîíà. Òÿ áåøå ÷åðíà, íà âúðõà áå çàêðåïåí ãðàìàäåí êàìúê, èçäÿëàí è áîÿäèñàí êàòî äúëãà Áÿëà ðúêà. Ïîêàçàëåöüò ñî÷åøå íà ñåâåð. Ñåãà çíàåõà, ÷å ïîðòèòå íà Èñåíãàðä íå ñà äàëå÷å è ñúðöàòà èì íàòåãíàõà, íî î÷èòå èì íå ìîæåõà äà ïðîçðàò ïðåç íàäâèñíàëàòà îòïðåä ìúãëà.
Îò íåçàïîìíåíè âðåìåíà ïîä ïëàíèíñêîòî ðàçêëîíåíèå â Äîëèíàòà íà ìàãüîñíèêà ñå ðàçïîëàãàøå äðåâíèÿò ãðàä, íàðè÷àí îò õîðàòà Èñåíãàðä. Òîé áå îôîðìåí îò÷àñòè îùå îò ñúòâîðåíèåòî íà ïëàíèíèòå, íî â äðåâíè åïîõè õîðàòà îò Çàäìîðèÿ áÿõà èçäèãíàëè òóê ìîãúùèòå ñè òâîðåíèÿ, à Ñàðóìàí æèâååøå òóê îòäàâíà è íå áå ñòîÿë ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå.
Åòî êàê èçãëåæäàøå òîâà ìÿñòî, äîêàòî Ñàðóìàí áå íà âúðõà íà ñëàâàòà ñè, ïðèçíàò îò ìíîçèíà çà ïðåäâîäèòåë íà âúëøåáíèöèòå. Îãðîìíà ïðúñòåíîâèäíà ñòåíà îò íåïðèñòúïíè çúáåðè ñå èçäàâàøå îò óêðèòèåòî íà ïëàíèíñêèÿ ñêëîí, îòäàëå÷àâàøå ñå îò íåãî è îòíîâî ñå çàâðúùàøå. Â íåÿ áå ïðîáèò ñàìî åäèí âõîä - ãðàìàäíà àðêà ïîä þæíàòà ñòåíà. Òóê ïðåç ÷åðíàòà ñêàëà áå èçñå÷åí äúëúã òóíåë, çàòâîðåí îò äâåòå ñòðàíè ñ ìîãúùè æåëåçíè âðàòè. Òå áÿõà òúé èçðàáîòåíè è çàêðåïåíè íà îãðîìíèòå ñè ïàíòè, ñòîìàíåíè ïðúòè, çàáèòè â ÿäðîòî íà êàìúêà, ÷å ùîì ñå îòëîñòåõà, ÷îâåê ìîæåøå äà ãè ïîìðúäíå áåçøóìíî, ñ ëåê íàòèñê íà ðúöåòå. Êîéòî íàâëåçåøå è íàé-ñåòíå ñòèãíåøå äî êðàÿ íà êúíòÿùèÿ òóíåë, ñúçèðàøå ðàâíèíà, îãðîìåí êðúã, ëåêî õëúòíàë êàòî ãèãàíòñêà ÷èíèÿ; îò ðúá äî ðúá èìàøå åäíà ìèëÿ. Íÿêîãà òÿ áå çåëåíà, îñåÿíà ñ ïúòèùà è ïëîäíè ãðàäèíè, îðîñÿâàíà îò ïîòîöè, êîèòî ñå ñïóñêàõà îò ïëàíèíèòå êúì öåíòðàëíîòî åçåðî. Íî íèòî ñòðúê÷å íå ðàñòåøå òóê â ïîñëåäíèòå äíè íà Ñàðóìàí. Ïúòèùàòà áÿõà ïîêðèòè ñ ÷åðíè è òâúðäè êàìåííè ïëî÷è, âìåñòî äúðâåòà, êðàé òÿõ ñå âèåõà äúëãè âúðâîëèöè îò êîëîíè, åäíè îò ìðàìîð, äðóãè îò ìåä è æåëÿçî, ñúåäèíåíè ñ òåæêè âåðèãè.
Òàì èìàøå ìíîæåñòâî äîìîâå, ñòàè, çàëè è êîðèäîðè, èçñå÷åíè îò âúòðåøíàòà ñòðàíà íà ñòåíèòå è ïîòúâàùè äúëáîêî â ñêàëàòà, òúé ÷å íàä öåëèÿ îòêðèò êðúã íàäíè÷àõà áåçáðîé ïðîçîðöè è ìðà÷íè âðàòè. Õèëÿäè ìîæåõà äà æèâåÿò òàì - ðàáîòíèöè, ñëóãè, ðîáè è âîéíèöè ñ îãðîìåí çàïàñ îò îðúæèÿ; îòãëåæäàõà âúëöè â áúðëîãè ïîä æèëèùàòà. Ðàâíèíàòà ñúùî áå íàäóï÷åíà è èçäúëáàíà. Äúëáîêè øàõòè ïîòúâàõà â çåìÿòà, íèñêè ìîãèëè è êàìåííè êóïîëè ïîêðèâàõà èçõîäèòå èì è ïîä ëóííà ñâåòëèíà Ïðúñòåíúò íà Èñåíãàðä íàïîìíÿøå ãðîáèùå íà íåñïîêîéíè ìúðòúâöè. Çàùîòî çåìÿòà òðåïåðåøå. Ïî ìíîæåñòâî íàêëîíåíè ïðîõîäè è ñïèðàëíè ñòúëáè øàõòèòå ñå ñïóñêàõà êúì äúëáîêè ïåùåðè; òàì Ñàðóìàí áå ïîìåñòèë ñúêðîâèùíèöè, ñêëàäîâå, îðúæåéíèöè, êîâà÷íèöè è îãðîìíè ïåùè. Æåëåçíè êîëåëà ñå âúðòÿõà áåçñïèð è ÷óêîâå òúòíåõà. Íîùåì âÿòúðúò ðàçíàñÿøå ñòúëáîâå èçïàðåíèÿ, îãðåíè îòäîëó îò ÷åðâåíà, ñèíÿ èëè îòðîâíîçåëåíà ñâåòëèíà.
Îãðàäåíè ñ âåðèãè, âñè÷êè ïúòèùà ñå ñïóñêàõà êúì öåíòúðà. Òàì ñå èçäèãàøå êóëà ñ âúëøåáíà ôîðìà. Òÿ áå èçâàÿíà îò äðåâíèòå ñòðîèòåëè, èçãðàäèëè ïðúñòåíà íà Èñåíãàðä, è âñå ïàê íå ïðèëè÷àøå íà ÷îâåøêî äåëî, à ñÿêàø ñå áå îòêúñíàëà îò êîñòèòå íà çåìÿòà ñðåä ïðàñòàðèÿ ãúð÷ íà õúëìîâåòå. Òîâà áå îñòúð âðúõ íàä êàìåíåí îñòðîâ, ÷åðåí è çàñèÿë ñ òâúðä áëÿñúê - ÷åòèðè ìîãúùè ìíîãîñòåííè êàìåííè êîëîíè ñå ñïîÿâàõà â åäíî öÿëî, íî êúì âúðõà ñå ðàçäåëÿõà êàòî ñòúð÷àùè ðîãà ñ îñòðè êàòî áðúñíà÷ ðúáîâå è âúðõîâå, òúíêè êàòî êîïèÿ. Ïîìåæäó èì èìàøå òÿñíî ïðîñòðàíñòâî è òàì, íà ïëîùàäêà îò ïîëèðàí êàìúê, èçïèñàí ñúñ ñòðàííè çíàöè, ÷îâåê ìîæåøå äà çàñòàíå íà ïåòñòîòèí ôóòà íàä ðàâíèíàòà. Òîâà áå Îðòàíê, öèòàäåëàòà íà Ñàðóìàí, ÷èåòî èìå (ñëó÷àéíî èëè ïðåäíàìåðåíî) èìàøå äâîÿêî çíà÷åíèå; íà åëôè÷åñêè åçèê îðòàíê çíà÷è Âðúõ Çúá, à íà äðåâíîòî íàðå÷èå íà Ïðåäåëèòå - Ëóêàâèÿ óì.
Íåïðèñòúïåí è èçóìèòåëåí áå Èñåíãàðä, äúëãî áå è ïðåêðàñåí; òàì áÿõà æèâåëè âåëèêè âëàäåòåëè, îõðàíÿâàùè Ãîíäîð îòêúì Çàïàäà, ìúäðåöè ñå áÿõà âãëåæäàëè â çâåçäèòå. Íî Ñàðóìàí ïîñòåïåííî ãî áå ïðåîáðàçèë ñïîðåä ïðîìÿíàòà íà öåëèòå ñè, ìèñëåøå, ÷å ãî å íàïðàâèë ïî-äîáúð - è ñå ìàìåøå, çàùîòî âñè÷êè èçêóñòâà è õèòðîóìíè ïðèñïîñîáëåíèÿ, çàðàäè êîèòî áå èçîñòàâèë ïðåæíàòà ñè ìúäðîñò è êîèòî ñ óìèëåíèå ñìÿòàøå çà ñâîè, èäâàõà åäèíñòâåíî îò Ìîðäîð, òúé ÷å âñè÷êî, ùî ïðàâåøå, áå ñàìî äðåáíî êîïèå, äåòèíñêè ìîäåë èëè ðîáñêî ëàñêàòåëñòâî íà îíàÿ îãðîìíà êðåïîñò, îðúæåéíèöà, çàòâîð, ìîãúùà ïåù - Áàðàä-äóð, ×åðíàòà êóëà, êîÿòî íå òúðïåøå ñúïåðíèöè, íàäñìèâàøå ñå íà ëàñêàòåëñòâàòà è òúðïåëèâî èç÷àêâàøå, óâåðåíà â ãîðäîñòòà è íåèçìåðèìàòà ñè ñèëà.
Òàêàâà áå êðåïîñòòà íà Ñàðóìàí, êàêòî ÿ îïèñâàøå ìúëâàòà, çàùîòî îòêàêòî ñå ïîìíåõà õîðàòà â Ðîõàí, íèêîé íå áå ïðèñòúïèë ïîðòèòå, îñâåí ìîæå áè ìàëöèíà êàòî Çìèéñêèÿ åçèê, êîèòî èäâàõà òàéíî è íèêîìó íå êàçâàõà êàêâî ñà âèäåëè.
Ãàíäàëô ïðîäúëæè äà ÿçäè êúì ãðàìàäíàòà êîëîíà ñ Ðúêàòà è ÿ îòìèíà, à â òîâà âðåìå êîííèöèòå ñ óäèâëåíèå âèäÿõà, ÷å Ðúêàòà âå÷å íå èçãëåæäà áÿëà. Çàöàïâàøå ÿ íåùî êàòî çàñúõíàëà êðúâ; âãëåäàõà ñå îòáëèçî è ðàçáðàõà, ÷å íîêòèòå é ñà ÷åðâåíè. Ãàíäàëô áåçãðèæíî îòìèíà íàïðåä èç ìúãëàòà è òå êîëåáëèâî ãî ïîñëåäâàõà. Íàîêîëî ñÿêàø áå ïðèäîøëî âíåçàïíî íàâîäíåíèå, øèðîêè åçåðà èçïúëâàõà íèçèíèòå êðàé ïúòÿ è ñðåä êàìúíèòå ñòðóÿõà ïîòî÷åòà. Íàé-ñåòíå Ãàíäàëô ñïðÿ è èì ìàõíà ñ ðúêà; òå ïðèáëèæèõà è âèäÿõà, ÷å íàòàòúê ìúãëèòå ñå ðàçñåéâàò è ñëúíöåòî å îãðÿëî ñ áëåäè ëú÷è. Îòìèíàâàøå ïëàäíå. Áÿõà äîñòèãíàëè ïîðòèòå íà Èñåíãàðä. Àëà ïîðòèòå ëåæàõà íà çåìÿòà èçêúðòåíè è èçêðèâåíè. À ñêàëèòå íàîêîëî áÿõà íàïóêàíè è íàöåïåíè íà áåçáðîé íàçúáåíè îòëîìêè, ðàçïðúñíàòè íàäëúæ è øèð è òóê-òàì ñòðóïàíè íà æàëêè êóïèùà. Îãðîìíàòà àðêà áå îöåëÿëà, íî ñåãà âîäåøå êúì îòêðèòà êëèñóðà - ñâîäúò íà òóíåëà áå ñúáîðåí è â ñêàëíèòå ñòåíè îò äâåòå ñòðàíè çååõà ãðàìàäíè ïóêíàòèíè è ïðîëîìè, êóëèòå áÿõà ñòðèòè íà ïðàõ. Âåëèêîòî ìîðå äà ñå áå íàäèãíàëî â ãíÿâ è âðúõëåòÿëî ñ áóðÿ íàä õúëìîâåòå, íå áè ìîãëî äà ñòîðè ïî-ñòðàøåí ïîãðîì.
Îòâúä öåëèÿò ïðúñòåí áå èçïúëíåí ñ äèìÿùè âîäè - êèïíàë êîòåë, íàä êîéòî áÿõà èçïëóâàëè è áåçðåäíî ñå íîñåõà îñòàíêè îò ãðåäè, âúðëèíè, ñàíäúöè, áóðåòà è íàòðîøåíà ïîêúùíèíà. Êðèâè, êèëíàòè êîëîíè ïîäàâàõà ðàçöåïåíèòå ñè âúðõîâå íàä ïîòîïà, íî âñè÷êè ïúòèùà áÿõà çàëåíè. Ñÿêàø ìíîãî äàëå÷å, ïîëóçàêðèò îò âèåùè ñå îáëàöè, ñòúð÷åøå ñêàëíèÿò îñòðîâ. Êóëàòà Îðòàíê ñå èçâèñÿâàøå âñå òúé ìðà÷íà è âèñîêà, íåñúêðóøåíà îò áóðÿòà. Áëåäè âúëíè îáëèçâàõà íîçåòå é.
Êðàëÿò è öåëèÿò ìó îòðÿä ñåäÿõà ìúë÷àëèâî íà êîíåòå è ñå äèâÿõà, óñåùàéêè, ÷å âëàñòòà íà Ñàðóìàí å íèçâåðãíàòà, íî êàê - íå ìîæåõà è äà ïðåäïîëàãàò. Ñåòíå îáúðíàõà î÷è êúì àðêàòà è ðàçðóøåíèòå ïîðòè. Òàì, íàáëèçî, çàáåëÿçàõà îãðîìíà êóï÷èíà ÷àêúë è èçâåäíúæ ðàçëè÷èõà äâå óäîáíî èçëåãíàòè äðåáíè ôèãóðêè, ïî÷òè íåçàáåëåæèìè ñðåä êàìúíèòå â ñèâèòå ñè äðåõè. Êðàé òÿõ áÿõà ïîäðåäåíè áóòèëêè, ïàíèöè è ïîäíîñè, êàòî ÷å òîêó-ùî ñè áÿõà ïîõàïíàëè äîáðå è ñåãà ñå îòìîðÿâàõà îò ïîëîæåíèÿ òðóä. Åäíàòà èçãëåæäàøå çàñïàëà, äðóãàòà ñ êðúñòîñàíè êðàêà è ðúöå çàä ãëàâàòà áå îáëåãíàëà ãðúá íà åäíà èçêúðòåíà ñêàëà è èçïóñêàøå îò óñòàòà ñè ïðîçðà÷åí ñèíêàâ äèì íà äúëãè èâèöè è ìàëêè êîëåëöà.
Òåîäåí, Åîìåð è âñè÷êèòå èì áîéöè äúëãî ãè ãëåäàõà ñ èçóìëåíèå. Ñðåä öÿëàòà ðàçðóõà íà Èñåíãàðä òîâà èì ñå ñòîðè íàé-ñòðàííàòà ãëåäêà. Íî ïðåäè êðàëÿò äà çàãîâîðè, äðåáíàòà îãíåäèøàùà ôèãóðà èçâåäíúæ çàáåëÿçà êîííèöèòå, çàñòàíàëè áåçìúëâíî â êðàÿ íà ìúãëàòà. Ñêî÷è íà êðàêà. Ïîíå íà âèä íàïîìíÿøå ìëàä ìúæ, ìàêàð äà íå íàäõâúðëÿøå ïîëîâèí ÷îâåøêè áîé, íÿìàøå øàïêà íà ãëàâàòà ñè, ïîêðèòà ñ êúäðàâà êåñòåíÿâà êîñà, íî áåøå îáëå÷åí â îâåõòÿë îò ïúòóâàíå ïëàù ñúñ ñúùèÿ öâÿò è ôîðìà, êàêòî è îíåçè, ñ êîèòî ñïúòíèöèòå íà Ãàíäàëô ñå áÿõà ïîÿâèëè â Åäîðàñ. Ïîëîæèë ðúêà íà ãúðäèòå ñè, òîé ñå ïîêëîíè äîçåìè. Ïîñëå, ñÿêàø áåç äà çàáåëÿçâà âúëøåáíèêà è äðóãàðèòå ìó, ñå îáúðíà êúì Åîìåð è êðàëÿ.
- Äîáðå äîøëè â Èñåíãàðä, ãîñïîäàðè ìîè! - êàçà òîé. - Íèå ñìå ïîðòèåðèòå. Ìåðèàäîê, ñèí íà Ñàðàäîê, å èìåòî ìè, à ìîÿò ñïúòíèê, êîéòî - óâè! - å ãðîõíàë îò óìîðà - òóê òîé ïîäðèòíà äðóãèÿ ñ êðàê, - ñå êàçâà Ïåðåãðèí, ñèí íà Ïàëàäèí îò Òóêîâèÿ ðîä. Äàëå÷å íà ñåâåð å íàøèÿò äîì. Ãîñïîäàðÿò Ñàðóìàí å òóê, âúòðå, íî çàñåãà ñå å çàòâîðèë ñ íÿêîé ñè Çìèéñêè åçèê, èíà÷å íåñúìíåíî ùåøå äà å òóê, çà äà ïðèâåòñòâóâà òîëêîâà ïî÷åòíè ãîñòè.
- Ùåøå, äóìà äà íå ñòàâà! - ðàçñìÿ ñå Ãàíäàëô. - È Ñàðóìàí ëè âè íàðåäè äà ïàçèòå ïîâðåäåíàòà ìó âðàòà è äà íàãëåæäàòå çà ãîñòè, êîãàòî óñïååòå äà îòêúñíåòå âíèìàíèåòî ñè îò ïîäíîñà è áóòèëêàòà?
- Íå, äîáðè ìè ãîñïîäèíå, âúïðîñúò óáÿãíà îò âíèìàíèåòî ìó - ñåðèîçíî îòâúðíà Ìåðè. - Òîé áåøå ìíîãî çàåò. Çàïîâåäèòå íè èäâàò îò Äúðâîáðàä, êîéòî ïîå ðúêîâîäñòâîòî íà Èñåíãàðä. Òîé ìè ïîðú÷à äà ïðèâåòñòâóâàì ñ ïîäõîäÿùè äóìè Âëàäåòåëÿ íà Ðîõàí. Ñòîðèõ êàêâîòî ìè áå ïî ñèëèòå.
- Àìè êàêâî ùå ðå÷åø çà äðóãàðèòå ñè? Êàêâî ùå ðå÷åø çà Ëåãîëàñ è ìåí? - âèêíà Ãèìëè, êîéòî íå ìîæåøå ïîâå÷å äà ñå óäúðæà. - Àõ âèå, íåãîäíèöè, âèå, êðúøêà÷è ñ ðîøàâè êðàêà è ðîøàâè òèêâè! Íà êàêâà õóáàâè÷êà ãîíèòáà íè ïðàòèõòå! Äâåñòà ëåâãè ïðåç áëàòà è ãîðè, áèòêè è ñìúðò - âàñ äà ñïàñÿâàìå! È äà âè çàâàðâàìå òóê äà ïèðóâàòå è äà ìúðçåëóâàòå... è äà ïóøèòå! Äà ïóøèòå! Îòêúäå íàìåðèõòå áèëêàòà, çëîäåè? Êúëíà ñå â ÷óêà è êëåùèòå! Òúé ñå ðàçêúñâàì ìåæäó áÿñ è ðàäîñò, ÷å ùå å ÷óäî, àêî íå ñå ïðúñíà!
- Âçå ìè äóìèòå îò óñòàòà, Ãèìëè - ðàçñìÿ ñå Ëåãîëàñ. - Ìàêàð ÷å àç áèõ ïðåäïî÷åë äà óçíàÿ îòêúäå ñà íàìåðèëè âèíîòî.
- Íå ñòå íàìåðèëè çäðàâ ðàçñúäúê â ãîíèòáàòà ñè - êàçà Ïèïèí, îòâàðÿéêè åäíî îêî. - Çàâàðâàòå íè äà ñåäèì ïîáåäíî íà ïîëåñðàæåíèåòî, ñðåä áîéíèòå òðîôåè, è ñå ÷óäèòå êàê ñìå ñå ñíàáäèëè ñ åäíî-äâå äîñòîéíî çàñëóæåíè áëàãà!
- Äîñòîéíî çàñëóæåíè? - ðå÷å Ãèìëè. - Íå ìîãà äà ãî ïîâÿðâàì!
Êîííèöèòå ñå ðàçñìÿõà.
- Íÿìà ñúìíåíèå, ÷å ïðèñúñòâóâàìå íà çàäóøåâíà ïðèÿòåëñêà ñðåùà - êàçà Òåîäåí. - Çíà÷è òîâà ñà èçãóáåíèòå îò òâîÿ îòðÿä, Ãàíäàëô? Ïèñàíî áèëî äíèòå íè äà ñå èçïúëíÿò ñ ÷óäåñà. Âå÷å ìíîãî âèäÿõ, îòêàêòî íàïóñíàõ äîìà ñè, à ñåãà ïðåä î÷èòå ìè ñà çàñòàíàëè íîâè ãåðîè îò ëåãåíäèòå. Íå ñà ëè òîâà Ïîëóðúñòîâåòå, êîèòî íÿêîè îò íàøèòå íàðè÷àò Õîëáèòëàíè?
- Õîáèòè, àêî íå âúçðàçÿâàòå, ãîñïîäàðþ - êàçà Ïèïèí.
- Õîáèòè? - ïîâòîðè Òåîäåí. - Ñòðàííî ñå å ïðîìåíèë åçèêúò âè, íî è òúé èìåòî íå çâó÷è çëå. Õîáèòè! Íèòî åäèí îò ðàçêàçèòå, êîèòî ñúì ÷óâàë, íå ìîæå äà ñå ñðàâíÿâà ñ ðåàëíîñòòà.
Ìåðè ñå ïîêëîíè, Ïèïèí ñòàíà è ñúùî ñå ïîêëîíè íèñêî.
- Ìíîãî ñòå áëàãîñêëîíåí, ãîñïîäàðþ - êàçà òîé, - èëè ïîíå ñå íàäÿâàì, ÷å òàêà ìîãà äà ïðèåìà äóìèòå âè. À åòî è îùå åäíî ÷óäî! Ìíîãî ñòðàíè ïðåáðîäèõ, îòêàêòî íàïóñíàõ äîìà ñè, íî äîñåãà íå áÿõ ñðåùàë õîðà, êîèòî äà çíàÿò íÿêàêâà èñòîðèÿ çà õîáèòèòå.
- Ìîÿò íàðîä å äîøúë îò Ñåâåðà â äðåâíè âðåìåíà - êàçà Òåîäåí. - Íî íÿìà äà òå ëúæà - íèå íå çíàåì ïðèêàçêè çà õîáèòèòå. Ñàìî òîâà ñå ðàçêàçâà ñðåä íàñ, ÷å íàäàëå÷, îòâúä áåçáðîé õúëìîâå è ðåêè, æèâåå íàðîäúò íà ïîëóðúñòîâåòå, êîèòî ñå êðèÿò èç äóïêè â ïÿñú÷íèòå äþíè. Íî íÿìà ëåãåíäè çà äåëàòà èì, çàùîòî ïðåäàíèåòî ðàçêàçâà, ÷å òå íå ïðàâÿò êîé çíàå êàêâî è èçáÿãâàò äà ñå ñðåùàò ñ õîðàòà, à ñà ñïîñîáíè äà èç÷åçâàò çà ìèã; ìîæåëè è äà ïðåïðàâÿò ãëàñîâåòå ñè êàòî ïòè÷å ÷óðóëèêàíå. Íî, èçãëåæäà, ÷å èìà îùå êàêâî äà ñå êàæå.
- Íàèñòèíà èìà, ãîñïîäàðþ - êàçà Ìåðè.
- Åòî íàïðèìåð - êàçà Òåîäåí, - íå áÿõ ÷óâàë, ÷å òå áúëâàò äèì îò óñòàòà ñè.
- Íèùî ÷óäíî - îòâúðíà Ìåðè, - çàùîòî ïðàêòèêóâàìå òîâà èçêóñòâî åäâà îò íÿêîëêî ïîêîëåíèÿ. Òîáîëä Ðîãîñâèðåö îò Äúëãîäîë â Þæíàòà îêîëèÿ ïðúâ çàñàäèë èñòèíñêè ïóøèëèñò â ãðàäèíàòà ñè îêîëî 1070 ãîäèíà ïî íàøåòî ëåòîáðîåíå. Íå ñå çíàå êàê ñòàðèÿ Òîáè...
- Íå çíàåòå êàêâî âè äåáíå, Òåîäåí - ïðåêúñíà ãî Ãàíäàëô. - Òèÿ õîáèòè ìîãàò äà ñåäÿò íà ðúáà íà ãèáåëòà è äà îáñúæäàò íàñëàäèòå íà òðàïåçàòà èëè äðåáíèòå äåëà íà ñâîèòå áàùè, äåäè, ïðàäåäè è äàëå÷íè áðàòîâ÷åäè äî äåâåòî êîëÿíî, àêî ãè íàñúð÷àâàòå ñ íåóìåñòíà òúðïåëèâîñò. Òî÷íî ñåãà ìîìåíòúò íå å íàé-ïîäõîäÿù çà èñòîðèÿòà íà ïóøåíåòî. Êúäå å Äúðâîáðàä, Ìåðè? 
- Íÿêúäå êúì ñåâåðíàòà ñòðàíà, ìèñëÿ. Îòèäå äà ñè ïèéíå... ÷èñòà âîäà. Ïîâå÷åòî åíòè ñà ñ íåãî è ïðîäúëæàâàò ðàáîòàòà ñè - õåé òàì. Ìåðè ïîñî÷è ñ ðúêà êúì äèìÿùîòî åçåðî; êîííèöèòå ñå âãëåäàõà íàòàì è äî÷óõà ãëóõî ðîìîëåíå è òðÿñúê, ñÿêàø îò ïëàíèíñêèÿ ñêëîí ñå îòêúðòâàøå ëàâèíà: Îòäàëå÷å äîëåòÿ õóóóì-õîì, êàòî ÷å ïîáåäíî çàñâèðèõà ðîãîâå.
- È áåç îõðàíà ëè å îñòàâåí Îðòàíê? - çàïèòà Ãàíäàëô.
- Âîäàòà å äîñòàòú÷íà - êàçà Ìåðè. - Íî Áúðçîëú÷ è îùå íåêîëöèíà ñà íà ïîñò. Íå âñè÷êè ñòúëáîâå è êîëîíè èç ðàâíèíàòà ñà èçäèãíàòè îò Ñàðóìàí. Ìèñëÿ, ÷å Áúðçîëú÷ ñòîè êðàé ñêàëàòà, äî ïîäíîæèåòî íà ñòúëáàòà.
- Äà, òàì èìà åäèí âèñîê åíò - êàçà Ëåãîëàñ, - íî ðúöåòå ìó ñà îòïóñíàòè è ñòîè íåïîäâèæíî êàòî êîëîíà êðàé âðàòàòà.
- Ìèíàâà ïëàäíå - êàçà Ãàíäàëô, - à çà ðàçëèêà îò âàñ íèå íå ñìå õàïâàëè îò ðàííî óòðî. Àëà áèõ èñêàë äà âèäÿ Äúðâîáðàä êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ñêîðî. Íå å ëè îñòàâèë âåñò çà ìåíå, èëè ïîäíîñèòå è áóòèëêèòå ñà ÿ èçìåñòèëè îò ïàìåòòà âè?
- Îñòàâè âåñò - êàçà Ìåðè - è òúêìî íàáëèæàâàõ äî íåÿ, íî ìè ïîïðå÷èõà ìíîãî äðóãè âúïðîñè. Êàíåõ ñå äà ñúîáùÿ, ÷å àêî Âëàäåòåëÿò íà Ïðåäåëèòå è Ãàíäàëô áëàãîâîëÿò äà èäàò êúì ñåâåðíàòà ñòðàíà, ùå íàìåðÿò òàì Äúðâîáðàä è òîé ùå ãè ïðèâåòñòâóâà. Ìîãà äà äîáàâÿ, ÷å òàì ùå íàìåðÿò è íàé-äîáðà õðàíà, îòêðèòà è ïîäáðàíà îò âàøèòå ïîêîðíè ñëóãè.
Òîé ñå ïîêëîíè.
- Òîâà âå÷å å ïî-äîáðå - ðàçñìÿ ñå Ãàíäàëô. - Å, Òåîäåí, ùå äîéäåø ëè ñ ìåí äà íàìåðèì Äúðâîáðàä? Ùå òðÿáâà äà çàîáèêîëèì, íî íå å äàëå÷å. Ìíîãî ùå óçíàåø, êîãàòî âèäèø Äúðâîáðàä. Çàùîòî Äúðâîáðàä å Âåòðîêëèí, íàé-äðåâåí ñðåä åíòèòå è òåõåí âîæä, è êîãàòî ãîâîðèø ñ íåãî, ùå ÷óåø ðå÷òà íà íàé-ñòàðîòî îò âñè÷êè æèâè ñúùåñòâà.
- Ùå äîéäà ñ òåá - êàçà Òåîäåí. - Ñáîãîì, õîáèòè ìîè! Äàíî ñå ñðåùíåì îòíîâî â äâîðåöà ìè! Òàì ùå ñåäèòå êðàé ìåé è ùå ìè ðàçêàçâàòå êàêâîòî âè äóøà èñêà - çà äåëàòà íà ïðàäåäèòå ñè äî íàé-äðåâíè âðåìåíà; ùå ïîãîâîðèì è çà Òîáîëä Ñòàðè è íåãîâèòå áèëêàðñêè ïðåìúäðîñòè. Ñáîãîì!
Õîáèòèòå ñå ïîêëîíèõà íèñêî.
- Çíà÷è òîâà áèë êðàëÿò íà Ðîõàí! - ïîäõâúðëè Ïèïèí ïîä ñóðäèíêà. - Ñèìïàòè÷åí äÿäêà. Ìíîãî å ó÷òèâ.


Ãëàâà 9

ÏËÀÂÀÙÈ ÎÒËÎÌÊÈ

Ãàíäàëô è êðàëñêèÿò îòðÿä ñå îòäàëå÷èõà è çàâèõà íà èçòîê, çà äà çàîáèêîëÿò ðàçðóøåíèòå ñòåíè íà Èñåíãàðä. Íî Àðàãîðí, Ãèìëè è Ëåãîëàñ îñòàíàõà. Êàòî ïóñíàõà Àðîä è Àçóôåë äà òúðñÿò òðåâà, òå äîéäîõà è ñåäíàõà äî õîáèòèòå. 
- Äîáðå, äîáðå! Ãîíèòáàòà ñâúðøè è íàé-ñåòíå îòíîâî ñå ñðåùàìå òàì, êúäåòî íèêîé îò íàñ íå å è ìèñëèë äà èäâà - êàçà Àðàãîðí.
- È ñëåä êàòî ãîëåìèòå îòèäîõà äà ðàçèñêâàò âàæíè âúïðîñè - äîáàâè Ëåãîëàñ, - ìîæå áè ëîâöèòå ùå óçíàÿò îòãîâîðèòå íà ìàëêèòå ñè çàãàäêè. Ïðîñëåäèõìå âè äî ãîðàòà, íî èìà îùå ìíîãî íåùà, çà êîèòî áèõ èñêàë äà çíàì èñòèíàòà.
- È íèå èìàìå çà êàêâî äà âè ïîðàçïèòàìå - êàçà Ìåðè. - Íàó÷èõìå òóé-îíóé îò Äúðâîáðàä, ñòàðèÿ åíò, íî òî âå÷å íå å äîñòàòú÷íî.
- Âñè÷êî ñ âðåìåòî ñè - âúçðàçè Ëåãîëàñ. - Íèå áÿõìå ëîâöèòå, çíà÷è âèå òðÿáâà äà ðàçêàæåòå çà ñåáå ñè íàé-íàïðåä. 
- Ìîæå è ïîñëå - îáàäè ñå Ãèìëè. - Ñëåä ïîõàïâàíå ïî-äîáðå ñå ñëóøà. Ðàíåí ñúì â ãëàâàòà, à ïëàäíå îòìèíà. Âèå, êðúøêà÷è, áèõòå ìîãëè äà ñå ñäîáðèòå ñ íàñ, êàòî íè íàìåðèòå íåùè÷êî îò òðîôåèòå, çà êîèòî ñïîìåíàõòå. Ìàëêî õàïâàíå è ïèéâàíå ùå çàëè÷àò ÷àñò îò âèíàòà âè ñïðÿìî ìåí.
- Ùå ãè èìàø, ùîì å òúé - êàçà Ïèïèí. - Òóê ëè ãè èñêàø, èëè ïðåäïî÷èòàø äà ñå íàñòàíèø ïî-óäîáíî â êàêâîòî å îñòàíàëî îò êàðàóëêàòà íà Ñàðóìàí - åé òàì, ïîä àðêàòà? Íèå òðÿáâàøå äà ñè óñòðîèì ïèêíèêà íàâúí, òà äà õâúðëÿìå ïî åäíî îêî êúì ïúòÿ.
- È ïî åäíî íå õâúðëÿõòå! - îòâúðíà Ãèìëè. - Íî àç íå áèõ âëÿçúë â îðêñêè äîì, íèòî ïúê ùå ïèïíà õðàíà íà îðêè èëè íåùî äðóãî, îñêâåðíåíî îò òÿõ.
- Íÿìà è äà òè ïðåäëàãàìå ïîäîáíî íåùî - êàçà Ìåðè. - Êàêâîòî âèäÿõìå îò îðêèòå, íè ñòèãà çà öÿë æèâîò. Íî â Èñåíãàðä å èìàëî è ìíîãî äðóãè ëþäå. Íà Ñàðóìàí ìó å îñòàâàëà ìúíè÷êî ìúäðîñò, òà íå ñå äîâåðÿâàë íà îðêèòå ñè. Çà ñòðàæè íà ïîðòàòà ñëàãàë õîðà - íÿêîè îò âåðíèòå ìó ñëóãè, ïðåäïîëàãàì. Òàêà èëè èíà÷å, òå áèëè ïðèâèëåãèðîâàíè è ñå çàïàñÿâàëè äîáðå.
- È ñ ïóøèëèñò ìåæäó äðóãîòî - ïîäõâúðëè Ãèìëè.
- Íå, íå ìèñëÿ - ðàçñìÿ ñå Ìåðè. - Íî òîâà å äðóãà èñòîðèÿ è ìîæå äà èç÷àêà, äîêàòî ïîõàïíåì.
- Å, äà âúðâèì äà õàïíåì, ùîì å òúé! - ðå÷å äæóäæåòî.
Õîáèòèòå ãè ïîâåäîõà, ìèíàõà ïîä àðêàòà è ñòèãíàõà äî øèðîêà âðàòà îòëÿâî, îò êîÿòî ñå ñïóñêàøå ñòúëáà. Îòòàòúê èìàøå ïðîñòîðíà çàëà ñ ïî-ìàëêè âðàòè÷êè â äúíîòî è ñ îãíèùå è êàìèíà îò åäíàòà ñòðàíà. Çàëàòà áåøå èçñå÷åíà â ñêàëàòà è íàâÿðíî íÿêîãà òóê áå öàðóâàë ìðàê, çàùîòî âñè÷êè ïðîçîðöè ãëåäàõà êúì òóíåëà. Íî ñåãà ïðåç ðàçáèòèÿ ïîêðèâ íàõëóâàøå ñâåòëèíà. Â îãíèùåòî ïëàìòåøå êóï äúðâà.
- Çàïàëèõ ìàëêî îãúí÷å - êàçà Ïèïèí - äà íè ïîðàçòóøè ñðåä ìúãëèòå. Òúäÿâà èìàøå ñàìî íÿêîëêî íàðú÷à ñú÷êè, à êîëêîòî äúðâà íàìåðèõìå, áÿõà âñå ìîêðè. Íî êîìèíúò èìà ãîëÿìà òÿãà - èçãëåæäà, ÷å ñå èçäèãà íàãîðå ïðåç ñêàëàòà è çà ùàñòèå íå å áèë çàïóøåí. È òúé, îãúíÿò íè å ïîäðúêà. Ùå âè ïðåïåêà ôèëèéêè. Áîÿ ñå, ÷å õëÿáúò å îò òðè-÷åòèðè äíè.
Àðàãîðí è ñïúòíèöèòå ìó ñå íàñòàíèõà â åäèíèÿ êðàé íà äúëãàòà ìàñà, à õîáèòèòå èç÷åçíàõà ïðåç åäíà îò âúòðåøíèòå âðàòè.
- Òàì èìà ñêëàä è çà íàø êúñìåò å îñòàíàë íàä ïîòîïà - îáÿñíè Ïèïèí, êîãàòî äâàìàòà ñå âúðíàõà, íàòîâàðåíè ñ áëþäà, áîêàëè, ÷àøêè, íîæîâå è âñåâúçìîæíè ïðîâèçèè.
- È íÿìà çàùî äà ñå ìðúùèø íà òðàïåçàòà, óâàæàåìè Ãèìëè - êàçà Ìåðè. - Òîâà íå ñà îðêñêè ãíóñîòèè, à ÷îâåøêà õðàíà, êàêòî êàçâà Äúðâîáðàä. Âèíî ëè ïðåäïî÷èòàø èëè áèðà? Âúòðå èìà åäíà áú÷îíêà - áèâà ñè ÿ, ìåæäó íàñ êàçàíî. À òîâà å ïúðâîêëàñíî îñîëåíî ñâèíñêî. Èëè àêî ïðåäïî÷èòàø, ìîãà äà îòðåæà è äà òè èçïåêà ìàëêî ïóøåíà ñëàíèíà. Ñúæàëÿâàì, ÷å íÿìà çåëåí÷óöè - äîñòàâêèòå íàïîñëåäúê êîìàé ñà áèëè ïðåêúñíàòè! Â äîïúëíåíèå êúì õëÿáà ìîãà äà òè ïðåäëîæà ñàìî ìåä è ìàñëî. Äîâîëåí ëè ñè?
- ×åñòíî êàçàíî, äà - îòâúðíà Ãèìëè. - Ñìåòêèòå íè çíà÷èòåëíî ñå ðàç÷èñòâàò.
Ñêîðî òðèìàòà ñå çàåõà óñúðäíî ñ òðàïåçàòà, à õîáèòèòå íåâúçìóòèìî ñå íàñòàíèõà äà ïîõàïíàò ïîâòîðíî.
- Òðÿáâà äà ïðàâèì êîìïàíèÿ íà ãîñòèòå - çàÿâèõà òå.
- Òàÿ ñóòðèí ñòå ñàìàòà ëþáåçíîñò - ðàçñìÿ ñå Ëåãîëàñ. - Íî àêî íå áÿõìå äîøëè, ìîæå áè âå÷å ùÿõòå äà ñè ïðàâèòå êîìïàíèÿ âçàèìíî.
- Ìîæå áè è çàùî ïúê íå? - êàçà Ïèïèí. - Ïúòóâàíåòî ñ îðêèòå áåøå îòâðàòèòåëíî, à è ìíîãî äíè ïðåäè òîâà âñå ñòÿãàõìå êîëàíèòå. Ñòðóâà ìè ñå, ÷å äîñòà îòäàâíà íå ñìå ïîõàïâàëè äî íàñèòà.
- Íå âèæäàì äà âè ñå å îòðàçèëî çëå - êàçà Àðàãîðí. - Íàïðàâî ïðàùèòå îò çäðàâå.
- Âÿðíî, âÿðíî - îáàäè ñå Ãèìëè, êàòî ãè îãëåäà îò ãëàâà äî ïåòè íàä ðúáà íà ÷àøàòà ñè. - Àìè ÷å êîñèòå âè ñà ñòàíàëè äâîéíî ïî-ãúñòè è êúäðàâè, îòêàêòî ñå ðàçäåëèõìå, àêî íå áåøå íåâúçìîæíî çà õîáèòè íà âàøàòà âúçðàñò, áèõ ñå çàêëåë, ÷å è äâàìàòà ñòå ïîðàñíàëè. Êàêâîòî è äà å áèëî, òîÿ Äúðâîáðàä ïîíå íå âè å äúðæàë ãëàäíè.
- Òàêà ñè áåøå - ïîòâúðäè Ìåðè. - Íî åíòèòå ñàìî ïèÿò, à íàïèòêàòà ñòîìàõ íå ïúëíè. Ìîæå è äà ñà õðàíèòåëíè ïèòèåòàòà íà Äúðâîáðàä, îáà÷å âñå ñè å íóæíî è íåùè÷êî ïî-ñîëèäíî. Ïúê è ëåìáàñ îìðúçâà, òà å õóáàâî äà èìà ðàçíîîáðàçèå.
- Ïèëè ñòå îò âîäàòà íà åíòèòå, òàêà ëè? - âúçêëèêíà Ëåãîëàñ.
- Å, òîãàâà ìèñëÿ, ÷å Ãèìëè ìîæå äà ïîâÿðâà íà î÷èòå ñè. Ñòðàííè ïåñíè ñå ïåÿò çà åëèêñèðèòå íà Âåòðîêëèí.
- Íå åäíà ñòðàííà ëåãåíäà ñå ðàçêàçâà çà òàçè îáëàñò - êàçà Àðàãîðí. - Íèêîãà íå ñúì íàâëèçàë â íåÿ. Õàéäå, ðàçïðàâåòå ìè ïîâå÷å çà ãîðàòà è çà åíòèòå!
- Åíòèòå - çàïî÷íà Ïèïèí, - åíòèòå ñà... å, åíòèòå ñà íàé-ðàçíè, òîâà ïúðâî. Íî î÷èòå èì çíà÷è, î÷èòå èì ñà ìíîãî ñòðàííè. - Òîé ïîòúðñè äóìè è çàìúë÷à. - Äîáðå äå - ïðîäúëæè òîé, - âå÷å çúðíàõòå íåêîëöèíà îòäàëå÷å - âúâ âñåêè ñëó÷àé òå âè âèäÿõà è ñúîáùèõà, ÷å èäâàòå ïî ïúòÿ - à ïðåäïîëàãàì, ÷å ùå âèäèòå îùå ìíîçèíà, ïðåäè äà ñè çàìèíåòå îòòóê. Òðÿáâà ñàìè äà ñè îôîðìèòå ïðåäñòàâàòà.
- Õàéäå, õàéäå! - îáàäè ñå Ãèìëè. - Çàïî÷âàìå èñòîðèÿòà îò ñðåäàòà. Áèõ èñêàë äà ÷óÿ ðàçêàçà êàêòî ñè ìó å ðåäúò, îò îíçè ñòðàíåí äåí, êîãàòî çàäðóãàòà íè ñå ðàçïàäíà.
- Ùå ãî ÷óåø, àêî èìà âðåìå - êàçà Ìåðè. - Íî íàé-íàïðåä, àêî ñòå ñå íàõðàíèëè, íàïúëíåòå ëóëèòå è ãè çàïàëåòå. À ïîñëå ùå ìîæåì çà ìàëêî äà ñè âúîáðàçèì, ÷å âñè÷êè ñìå ñå çàâúðíàëè æèâè è çäðàâè â Áðåå èëè â Ëîìèäîë. Òîé èçìúêíà êîæåíà òîðáè÷êà, íàòúïêàíà ñ òþòþí.
- Èìàìå öåëè êàìàðè îò òàÿ ñòîêà è êàòî âçåìåì äà ñè òðúãâàìå, ìîæåòå äà îòíåñåòå êîëêîòî ñè ùåòå. Äâàìàòà ñ Ïèïèí òàÿ ñóòðèí èçâúðøèõìå íÿêîè ñïàñèòåëíè ðàáîòè. Ñóìà òè íåùà ïëàâàò íàîêîëî. Ïèïèí íàìåðè äâå ìàëêè áú÷îíêè, èçïëàâàëè îò íÿêîå ìàçå èëè ñêëàä, ïðåäïîëàãàì. Êîãàòî ãè îòâîðèõìå, îòêðèõìå, ÷å ñà ïúëíè ñ òîâà - ÷óäåñåí ïóøèëèñò çà íàé-èçòúí÷åíèÿ âêóñ, ïðè òîâà ñúâúðøåíî íåçàñåãíàò.
Ãèìëè âçå íÿêîëêî ëèñòà, ñòðè ãè ìåæäó äëàíèòå ñè è ïîìèðèñà.
- Äîáðî å íà ïèïàíå è ïðèÿòíî ìèðèøå - êàçà òîé.
- Äîáðî! - âúçêëèêíà Ìåðè. - Äðàãè ìè Ãèìëè, òà òîâà å Äúëãîäîëñêè ëèñò! Íà áú÷îíêèòå ÷åðíî íà áÿëî ñè ëè÷åøå çíàêúò íà Ðîãîñâèðöèòå. Íÿìàì ïðåäñòàâà êàê ñà ïîïàäíàëè òóê. Ñèãóðíî çà ëè÷íèòå íóæäè íà Ñàðóìàí, òúé ìè ñå ÷èíè. Íå áÿõ ÷óâàë, ÷å ñòèãà ÷àê òîëêîâà äàëå÷å. Íî ñåãà å äîáðå äîøúë, íàëè?
- Ùåøå - îòâúðíà Ãèìëè, - àêî èìàõ è ëóëà çà íåãî. Óâè, èçãóáèõ ÿ â Ìîðèÿ èëè îùå ïî-ðàíî. Íå ñå ëè íàìèðà íÿêîÿ ëóëà ñðåä ïëÿ÷êàòà âè?
- Íå, áîÿ ñå - êàçà Ìåðè. - Íå íàìåðèõìå íèòî åäíà, äîðè òóê, â êàðàóëêàòà. Èçãëåæäà, ÷å Ñàðóìàí å ïàçåë òîÿ ðàçêîø åäèíñòâåíî çà ñåáå ñè. È ìèñëÿ, ÷å ùå å áåçïîëåçíî äà ÷óêàø íà âðàòàòà íà Îðòàíê è ãî ìîëèø çà ëóëà! Ùå òðÿáâà äà ñè óñëóæâàìå - ïðèÿòåë â íóæäà ñå ïîçíàâà.
- Ñåêóíäè÷êà! - îáàäè ñå Ïèïèí. Òîé ïúõíà ðúêà ïîä ÿêåòî ñè è èçìúêíà ìåêà òîðáè÷êà íà êàíàï÷å. - Èìàì åäíî-äâå ñúêðîâèùà, äåòî ñà ìè ñêúïè êàòî Ïðúñòåíè è ñè ãè ïàçÿ äî ñúðöåòî. Åòî åäíî îò òÿõ - íåèçïîëçóâàíî. Äúëãî ãî íîñèõ, áåç äà çíàì çàùî. Âñúùíîñò íå ñå è íàäÿâàõ äà îòêðèÿ ïóøèëèñò ïî ïúòÿ, ñëåä êàòî ñâúðøà çàïàñà ñè. Íî åòî ÷å èìàëî ïîëçà â êðàÿ íà êðàèùàòà. - Òîé ðàçìàõà ìàëêà ëóëè÷êà ñ øèðîêî ïëîñêî îãíèùå è ÿ ïîäàäå íà Ãèìëè. - Òîâà ùå íè ðàç÷èñòè ëè ñìåòêèòå?
- Äà ãè ðàç÷èñòè! - ïðîâèêíà ñå Ãèìëè. - Íàé-áëàãîðîäíè õîáèòå, ïîäèð òîâà ñàì àç ñúì òè äúëáîêî çàäúëæåí.
- Å, àç ñå âðúùàì íà îòêðèòî äà âèäÿ êàê ñà âÿòúðúò è íåáåòî - êàçà Ëåãîëàñ.
- Ùå äîéäåì ñ òåá - ðå÷å Àðàãîðí.
Èçëÿçîõà íàâúí è íàñÿäàõà ïî êàìåííàòà êóï÷èíà ïðåä ïîðòàòà. Ñåãà âèæäàõà ìíîãî ïî-íàäàëå÷ èç äúíîòî íà äîëèíàòà; ìúãëèòå ñå íàäèãàõà è ñå íîñåõà ïî âÿòúðà.
- Õàéäå ñåãà äà ñè ïîîòäúõíåì ìàëêî òóê! - êàçà Àðàãîðí. - Ùå ñåäíåì íà ðúáà íà ðàçðóõàòà, êàêòî êàçâà Ãàíäàëô, è ùå ñè ïîáúáðèì, äîêàòî òîé å çàåò äðóãàäå. Íàëåãíàëà ìå å óìîðà, êàêâàòî ðÿäêî ñúì óñåùàë ïðåäè.
Òîé ñå îìîòà â ñèâèÿ ñè ïëàù, çàêðèâàéêè ðèçíèöàòà, è èçïðóæè äúëãèòå ñè íîçå. Ïîñëå ïîëåãíà íàçàä è íàä óñòíèòå ìó ñå èçäèãíà òúíêà ñòðóéêà äèì.
- Ãëåäàéòå! - ðå÷å Ïèïèí. - Áúðçîõîä Ñêèòàëåöà ñå çàâðúùà!
- Òîé íèêîãà íå âè å íàïóñêàë - îòâúðíà Àðàãîðí. - Àç ñúì è Áúðçîõîä, è Äóíàäàí, ìÿñòîòî ìè å è â Ãîíäîð, è ñðåä Ñåâåðà.
Èçâåñòíî âðåìå òå ïóøåõà ìúë÷àëèâî, îãðÿâàõà ãè ñëúí÷åâèòå ëú÷è, ïàäàùè êîñî â äîëèíàòà èçìåæäó âèñîêèòå áåëè îáëàöè íà çàïàä. Ëåãíàë íåïîäâèæíî, Ëåãîëàñ áå âòðåí÷èë ïîãëåä êúì ñëúíöåòî è íåáåòî è òèõè÷êî ñè òàíàíèêàøå. Íàêðàÿ ñå íàäèãíà è ñåäíà.
- Õàéäå! - êàçà òîé. - Âðåìåòî íàïðåäâà è ìúãëèòå ñå ðàçñåéâàò èëè ïîíå ùÿõà äà ñå ðàçñåÿò, àêî âèå, ÷óäàöè, íå ñå îáâèâàõòå â ïóøèëêà. Êàêâî ñòàâà ñ ðàçêàçà?
- Å, ìîÿò ðàçêàç çàïî÷âà ñ òîâà, ÷å ñå ñúáóäèõ â ìðàêà, öÿë îìîòàí ñ âúæåòà, è îòêðèõ, ÷å ñúì â ëàãåðà íà îðêèòå - êàçà Ïèïèí. - ×àêàé äà âèäÿ, êàêúâ äåí ñìå äíåñ?
- Ïåòè ìàðò ïî Ëåòîáðîåíåòî íà Ãðàôñòâîòî - îòâúðíà Àðàãîðí.
Ïèïèí ïðåñìåòíà íà ïðúñòè.
- Ñàìî ïðåäè äåâåò äíè! - âúçêëèêíà òîé. - À ìè ñå ñòðóâà, ÷å å ìèíàëà öÿëà ãîäèíà, îòêàêòî íè ïëåíèõà. Å, ìàêàð ÷å ïîëîâèíàòà âðåìå áåøå êàòî êîøìàðåí ñúí, ìèñëÿ, ÷å ïîñëåäâàõà òðè óæàñÿâàùè äíè. Àêî ïðîïóñíà íåùî âàæíî, Ìåðè ùå ìå ïîïðàâè - íÿìà äà íàâëèçàì â ïîäðîáíîñòè: êàìøèöèòå, ìðúñîòèÿòà, âîíÿòà è ïðî÷èå; òî íå å çà ðàçïðàâÿíå.
È òîé ñå âïóñíà â ðàçêàç çà ñåòíîòî ñðàæåíèå íà Áîðîìèð è ïîõîäà íà îðêèòå îò Åìèí Ìóèë êúì Ãîðàòà. Îñòàíàëèòå êèìàõà, êîãàòî íÿêîÿ ïîäðîáíîñò ñúâïàäàøå ñ äîãàäêèòå èì.
- Åòî íåùî ñêúïî, êîåòî ñòå èçòúðâàëè - êàçà Àðàãîðí. - Ùå ñå ðàäâàòå äà ãî ïîëó÷èòå îòíîâî.
Òîé áðúêíà ïîä ïëàùà, ðàçêîï÷à ïîÿñà ñè è èçìúêíà äâà êèíæàëà â êîæåíè íîæíèöè.
- Äîáðå! - êàçà Ìåðè. - Âå÷å íå ñå íàäÿâàõ íÿêîãà äà ãè âèäÿ ïàê! Àç íàøàðèõ ñ ìîÿ íåêîëöèíà îò îðêèòå, íî Óãëóê íè îòíå îðúæèåòî. Êàê ãëåäàøå ñàìî! Îòíà÷àëî ïîìèñëèõ, ÷å ñå êàíè äà ìå íàìóøêà, íî òîé çàõâúðëè êèíæàëèòå, ñÿêàø ãî ïàðåõà.
- Åòî è áðîøêàòà òè, Ïèïèí - äîáàâè Àðàãîðí. - Ïàçèõ ÿ ãðèæëèâî, çàùîòî å ìíîãî öåííà.
- Çíàì - êàçà Ïèïèí. - Ìúêà ìè áåøå äà ÿ õâúðëÿì, íî êàêâî äðóãî ìîæåõ äà ñòîðÿ?
- Íèùî - îòâúðíà Àðàãîðí. - Íå ìîæåø ëè äà ãî çàõâúðëèø ïðè íóæäà, ñúêðîâèùåòî ñå ïðåâðúùà â îêîâè. Ïðàâèëíî ñè ïîñòúïèë.
- Äîáðå ñè ñå èçõèòðèë äà ñðåæåø ðåìúöèòå îêîëî êèòêèòå ñè! - êàçà Ãèìëè. - Ñëó÷àÿò òè å ïîìîãíàë, íî ìîæå äà ñå êàæå, ÷å ñè ñãðàá÷èë êúñìåòà è ñ äâåòå ðúöå.
- È ïðè òîâà íè çàäàäå õóáàâà ãàòàíêà - äîáàâè Ëåãîëàñ. - Ïèòàõ ñå äàëè íå ñà òè ïîðàñëè êðèëå!
- Çà æàëîñò íå - îòâúðíà Ïèïèí. - Íî âèå íå çíàåòå çà Ãðèøíàõ.
Òîé ïîòðúïíà è çàìúë÷à, îñòàâÿéêè Ìåðè äà ðàçïðàâè çà òèÿ óæàñíè ìèãîâå - îïèïâàùèòå äëàíè, ãîðåùèÿ äúõ è ñòðàõîòíàòà ñèëà â êîñìàòèòå ðúöå íà Ãðèøíàõ.
- Ñìóùàâà ìå öÿëàòà òàÿ èñòîðèÿ çà îðêèòå îò Áàðàä-äóð, Ëóãáóðç, êàêòî ãî íàðè÷àò òå - êàçà Àðàãîðí. - Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë âå÷å çíàå ïðåêàëåíî ìíîãî, ñëóãèòå ìó ñúùî, à ñëåä ñâàäàòà Ãðèøíàõ î÷åâèäíî å èçïðàòèë íÿêàêâà âåñò îòâúä Ðåêàòà. ×åðâåíîòî îêî ùå ãëåäà êúì Èñåíãàðä. Íî Ñàðóìàí âúâ âñåêè ñëó÷àé ñàì ïàäíà â ÿìàòà, êîÿòî êîïàåøå äðóãèìó.
- Äà, ëîøî ìó ñå ïèøå, êîÿòî è ñòðàíà äà ïîáåäè - ïîòâúðäè Ìåðè. - Îòêàêòî íåãîâèòå îðêè ñòúïèõà â Ðîõàí, âñè÷êî ìó ïîòðúãíà íàîïàêè.
- Íèå çúðíàõìå çà ìàëêî òîÿ äúðò íåãîäíèê, ïîíå òàêà íàìåêíà Ãàíäàëô - êàçà Ãèìëè. - Â ïîêðàéíèíèòå íà Ãîðàòà.
- Êîãà áåøå òîâà? - çàèíòåðåñóâà ñå Ïèïèí.
- Ïðåäè ïåò íîùè - êàçà Àðàãîðí.
- ×àêàé äà âèäÿ - êàçà Ìåðè, - ïðåäè ïåò íîùè... ñåãà íàâëèçàìå â åäíà ÷àñò îò èñòîðèÿòà, çà êîÿòî íå çíàåòå íèùî. Ïðåç îíàÿ ñóòðèí ñëåä áèòêàòà íèå ñðåùíàõìå Äúðâîáðàä, à íîùòà ïðåêàðàõìå â Áëèêíèäîì, åäíà îò åíòè÷åñêèòå ìó êúùè. Íà ñëåäâàùîòî óòðî îòèäîõìå äî Åíòîñáîð, òîåñò ñúáðàíèåòî íà åíòèòå - íàé-ñòðàííîòî íåùî, êîåòî ñúì âèæäàë ïðåç æèâîòà ñè. Òî ïðîäúëæè öåëèÿ äåí, ÷å è ñëåäâàùèÿ, à íîùèòå ïðåêàðâàõìå ñ åäèí åíò íà èìå Áúðçîëú÷. Êúñíî ñëåäîáåä íà òðåòèÿ äåí îò ñúáðàíèåòî èì åíòèòå èçâåäíúæ èçáóõíàõà. Áåøå ïîðàçèòåëíî. Óñåùàõìå êàê Ãîðàòà ñå íàïðÿãà, ñÿêàø â íåÿ íàçðÿâà áóðÿ - è ñåòíå èçâåäíúæ ñå âçðèâè. Ñàìî äà áÿõòå ÷óëè ñ êàêâà ïåñåí ìàðøèðóâàõà.
- Àêî Ñàðóìàí ÿ áå ÷óë, âå÷å ùåøå äà å íà ñòî ìèëè îòòóê, òà äîðè è äà òðÿáâàøå äà òè÷à íà ñîáñòâåíèòå ñè íîçå - êàçà Ïèïèí.

Òà áèë ìàêàð íà Èñåíãàðä ãðàäúò ïî-ÿê è îò ãðàíèò,
âúðâèì, âúðâèì, âúðâèì íà ðàò äà ñðóòèì êàìåííèÿ ãðàä!

- Èìàøå îùå ìíîãî, âñå îò òîÿ ñîðò - äîáàâè Ïèïèí. - Íî ÷åñòî ïåñåíòà áåøå áåç äóìè è íàïîìíÿøå ìóçèêà íà òðúáè è áàðàáàíè Áåøå ìíîãî âúëíóâàùî. Ìèñëåõ ñè, ÷å å ñàìî ìàðøîâà ìåëîäèÿ è íèùî ïîâå÷å, ïðîñòî ïåñåí... äîêàòî ïîïàäíàõ òóê. Ñåãà âå÷å çíàì êàê ñòîÿò íåùàòà.
- Íîùòà áå ïàäíàëà, êîãàòî ïðåõâúðëèõìå ïîñëåäíèÿ õðåáåò è ñå ñïóñíàõìå â Íàí Êóðóíèð - ïðîäúëæè Ìåðè, - Òîãàâà çà ïðúâ ïúò èçïèòàõ ÷óâñòâîòî, ÷å ñàìàòà Ãîðà ïðèèæäà ïîäèð íàñ. Ïîìèñëèõ, ÷å ñúíóâàì íÿêàêúâ åíòè÷åñêè ñúí, íî è Ïèïèí áå çàáåëÿçàë ñúùîòî. Äâàìàòà ñå èçïëàøèõìå, àëà åäâà ïî-êúñíî îòêðèõìå èñòèíàòà. Òîâà áÿõà Õóîðíè, òúé ãè íàðè÷àò åíòèòå íà „êðàòúê åçèê". Äúðâîáðàä íå íè ðàçêàçà ìíîãî çà òÿõ. Íî ìèñëÿ, ÷å ñà åíòè, êîèòî ñà ñòàíàëè ïî÷òè êàòî äúðâåòà, ïîíå íà ïðúâ ïîãëåä. Òå ñòîÿò òóê-òàì èç ãîðèòå èëè ïî âúçâèøåíèÿòà, ìúë÷àò è áäÿò áåçñïèð íàä äúðâåòàòà, àëà ìèñëÿ, ÷å â äúëáèíèòå íà íàé-ìðà÷íèòå äîëèíè ñà ñå ñúáðàëè ñòîòèöè è ñòîòèöè êàòî òÿõ. Îãðîìíà ìîù ñå êðèå â ñòúáëàòà èì è, èçãëåæäà, èìàò äàðáàòà äà ñå îáâèâàò â ñÿíêà - òðóäíî å äà ãè âèäè ÷îâåê êàê ñå äâèæàò. Íî ãî ïðàâÿò. Àêî ñå ÿäîñàò, ìîãàò äà ñå äâèæàò ìíîãî áúðçî. Êàêòî ñè ñòîèø êðîòêî è çÿïàø íåáåòî èëè ñå âñëóøâàø â øåïîòà íà âÿòúðà, èçâåäíúæ ñå îçîâàâàø îáêðúæåí îò âñè÷êè ñòðàíè ñ ãîðà îò ãðàìàäíè êðà÷åùè äúðâåòà. Òå âñå îùå èìàò äàð-ñëîâî è ìîãàò äà ðàçãîâàðÿò ñ åíòèòå - Äúðâîáðàä êàçâà, ÷å çàòîâà ãè íàðè÷àëè Õóîðíè, - íî ñà ñòàíàëè ñâîåíðàâíè è äèâè. Îïàñíè. Óæàñÿâà ìå ìèñúëòà äà ãè ñðåùíà, àêî íÿìàøå èñòèíñêè åíòè äà ãè íàãëåæäàò. È òúé, ïî ìðúêíàëî ñå ñïóñíàõìå ïî åäèí äúëúã ïðîëîì êúì ãîðíèÿ êðàé íà Äîëèíàòà íà ìàãüîñíèêà - ïúðâî åíòèòå, à ïîäèð òÿõ áåçáðîé Õóîðíè ñ øóøíåùè ëèñòà. Ðàçáèðà ñå, íå ìîæåõìå äà ãè âèäèì, íî âúçäóõúò áå èçïúëíåí îò òèõ ïóêîò. Áåøå ìíîãî ìðà÷íà, îáëà÷íà íîù. Ùîì èçëÿçîõà îò õúëìîâåòå, òå ñå âòóðíàõà ñ âñå ñèëà è çàøóìÿõà êàòî íàõëóâàù óðàãàí. Ëóíàòà íå ñå ïîêàçâàøå èççàä îáëàöèòå è åäâà áå îòìèíàëà ïîëóíîù, ïî öÿëàòà ñåâåðíà ãðàíèöà íà Èñåíãàðä èçðàñíà ìîãúùà ãîðà. Íå ñå âèæäàøå íèòî âðàã, íèòî ñúïðîòèâà. Ñàìî íà åäèí ïðîçîðåö âèñîêî â êóëàòà áëåùóêàøå ñâåòëèíêà, è òîëêîç. Ïî îáèêîëåí ïúò Äúðâîáðàä è îùå íåêîëöèíà åíòè ñå ïðîìúêíàõà äà âèäÿò ãîëÿìàòà ïîðòà. Àç è Ïèïèí áÿõìå ñ òÿõ. Ñåäÿõìå íà ðàìåíåòå íà Äúðâîáðàä è óñåùàõìå êàê òðúïíå îò íàïðåæåíèå. Íî äîðè êîãàòî ñà ðàçãíåâåíè, åíòèòå óìåÿò äà áúäàò ìíîãî ïðåäïàçëèâè è òúðïåëèâè. Ñòîÿõà íåïîäâèæíè êàòî êàìåííè ñòàòóè, ñàìî äèøàõà è ñëóøàõà. È èçâåäíúæ ñå íàäèãíà ñòðàõîòíà âðÿâà. Çàãúðìÿõà òðúáè è åõîòî èì îòâúðíà îò âñè÷êè ñòåíè íà Èñåíãàðä. Ïîìèñëèõìå, ÷å ñà íè îòêðèëè è ñëåä ìàëêî ùå çàïî÷íå áèòêàòà. Îáà÷å íèùî ïîäîáíî. Öÿëàòà àðìèÿ íà Ñàðóìàí ïîòåãëÿøå íà ïîõîä. Íå çíàì ìíîãî çà òàçè âîéíà, íèòî ïúê çà ðîõàíñêèòå êîííèöè, íî Ñàðóìàí, èçãëåæäà, å âúçíàìåðÿâàë äà óíèùîæè êðàëÿ è âñè÷êèòå ìó õîðà ñ åäèí ïîñëåäåí óäàð. Òîé èçïðàçâàøå Èñåíãàðä. Âèäÿõ êàê íåïðèÿòåëÿò ñå îòäàëå÷àâà - áåçêðàéíè êîëîíè ìàðøèðóâàùè îðêè, ïåø èëè âúçñåäíàëè ãðàìàäíè âúëöè. À èìàøå è ÷îâåøêè áàòàëüîíè. Ìíîçèíà íîñåõà ôàêëè è â ñâåòëèíàòà íà ïëàìúöèòå âèæäàõ ëèöàòà èì. Ïîâå÷åòî áÿõà îáèêíîâåíè õîðà, äúëãóíåñòè, ÷åðíîêîñè è ñâèðåïè, íî íå èçãëåæäàõà îñîáåíî çëè. Àëà íÿêîè îò äðóãèòå áÿõà óæàñÿâàùè - ñ ÷îâåøêè ðúñò, íî ñ ëèöà íà ãîáëèíè, æúëòåíèêàâè çëîáíè, êðèâîãëåäè. Çíàåòå ëè, òå âåäíàãà ìè íàïîìíèõà çà îíçè þæíÿê â Áðåå, ñàìî ÷å òîé íå ïðèëè÷àøå ÷àê òîëêîç ÿâíî íà îðê. 
- È àç ñè ìèñëåõ çà íåãî - êàçà Àðàãîðí. - Â Øëåìîâî óñîå ñè èìàõìå ðàáîòà ñ ìíîçèíà îò òèÿ ïîëóîðêè. Ñåãà èçãëåæäà íåñúìíåíî, ÷å îíçè þæíÿê å áèë øïèîíèí íà Ñàðóìàí, íî äàëè å äåéñòâóâàë çàåäíî ñ ×åðíèòå êîííèöè èëè ñàìî çà Ñàðóìàí - òîâà íå çíàì. Ñ òèÿ çëè ñúùåñòâà å òðóäíî äà ñå ðàçáåðå êîãà ñà â ñúþç, êîãà ñå íàäëúãâàò åäèí äðóã.
- Òà êàçâàì, èìàøå ãè îò âñÿêàêúâ ÷åøèò è òðÿáâà äà ñà áèëè êúì äåñåò õèëÿäè îò ïúðâèÿ äî ïîñëåäíèÿ - ïðîäúëæè Ìåðè. - Òðÿáâàøå èì öÿë ÷àñ, çà äà ñå èçíèæàò ïðåç ïîðòàòà. Íÿêîè ñå ñïóñíàõà ïî øîñåòî êúì Áðîäîâåòå, äðóãè çàâèõà è ïîòåãëèõà íà èçòîê. Íà îêîëî ìèëÿ îòòóê ðåêàòà òå÷å ïî ìíîãî äúëáîê êàíàë è òàì å èçãðàäåí ìîñò. Àêî ñòàíåòå, ìîæåòå äà ãî âèäèòå. Âñè÷êè ïååõà ñ äðåçãàâè ãëàñîâå, êèêîòåõà ñå è âäèãàõà îòâðàòèòåëíà ãþðóëòèÿ. Ïîìèñëèõ ñè, ÷å íà ðîõàíöè ëîøî èì ñå ïèøå. Íî Äúðâîáðàä íå ïîìðúäíà. Ðå÷å: „Ñ Èñåíãàðä ùå ñè ðàç÷èñòâàì ñìåòêèòå òàçè âå÷åð, ñúñ ñêàëèòå è êàìúíèòå." È ìàêàð ÷å â òúìíîòî íå ìîæåõ äà âèäÿ êàêâî ñòàâà, ìèñëÿ, ÷å õóîðíèòå âçåõà äà ñå ïðèäâèæâàò íà þã îùå ùîì ñå çàõëîïíàõà ïîðòèòå. Òå ïúê ñè èìàõà ñìåòêè çà ðàç÷èñòâàíå ñ îðêèòå, ïðåäïîëàãàì. Ïðèçîðè áÿõà äàëå÷å íàäîëó èç äîëèíàòà; âúâ âñåêè ñëó÷àé íàòàì òåãíåøå íåïðîíèöàåìà ñÿíêà. À ùîì Ñàðóìàí áå îòïðàòèë öÿëàòà ñè àðìèÿ, äîéäå è íàøèÿò ðåä. Äúðâîáðàä íè ñâàëè íà çåìÿòà è êàòî ñå ïðèáëèæè äî âõîäà, âçå äà áëúñêà ïî ïîðòèòå è äà âèêà Ñàðóìàí. Âìåñòî îòãîâîð îò ñòåíèòå äîëåòÿõà ñàìî êàìúíè è ñòðåëè. Íî ïðîòèâ åíòèòå ñòðåëèòå ñà áåçïîëåçíè. Ðàçáèðà ñå, ïðè÷èíèâÿò èì áîëêà è ãè âáåñÿâàò êàòî óæèëâàíå îò ï÷åëà. Íî åäèí åíò ìîæå äà å íàäóï÷åí ñúñ ñòðåëè êàòî èãëåíèê è ïàê íèùî äà ìó íÿìà. Ïúðâî íà ïúðâî, îòðîâà íå ãè õâàùà, âòîðî, êîæàòà èì êîìàé å ìíîãî äåáåëà è ïî-ÿêà îò äúðâåñíà êîðà. Çà ïî-ñåðèîçíà ðàíà å íóæåí ìîùåí óäàð ñúñ ñåêèðà. Òå íå îáè÷àò ñåêèðèòå. Íî ñðåùó åäèí åíò òðÿáâà äà çàñòàíàò äîñòà äúðâàðè - êîéòî âåäíúæ ïîñå÷å åíò, íå äîæèâÿâà äà ïîâòîðè. Þìðóöèòå èì ñ åäèí óäàð ìà÷êàò æåëÿçîòî êàòî òåíåêèÿ. Êàòî ãî íàíèçàõà ñ íÿêîëêî ñòðåëè, Äúðâîáðàä âçå äà ñå ðàçãîðåùÿâà, ñòàíà ÿâíî „ïðèïðÿí", êàêòî áè êàçàë ñàì. Èçðåâà åäíî ìîùíî: „Õóóì-õîì", è äîòúð÷àõà îùå äåñåòèíà åíòè. Ñòðàøíî íåùî å ðàçãíåâåíèÿò åíò. Ïðúñòèòå íà ðúöåòå è êðàêàòà èì íàïðàâî ñå âêîï÷âàò â ñêàëàòà è ÿ òðîøàò êàòî ïðÿñíà ïîãà÷à. Âñå åäíî, ÷å ãëåäàõìå çà íÿêîëêî ìèíóòè îíîâà, êîåòî ïðàâÿò çà ñòî ãîäèíè êîðåíèòå íà îãðîìíè äúðâåòà. Òå áóòàõà, äúðïàõà, öåïåõà, òðúñêàõà, áëúñêàõà - è äðüí-áóì, òðÿñ-ïðàñ, ñëåä ïåò ìèíóòè òèÿ îãðîìíè ïîðòè ñå ðàçïàäíàõà íà ïàð÷åòà; äðóãè ïúê âå÷å áÿõà âçåëè äà ãðèçàò ñòåíèòå êàòî çàéöè èç ïåñú÷ëèâ äîë. Íå çíàì êàêâî ñè å ïîìèñëèë Ñàðóìàí, íî êàêòî è äà å, ÿâíî íå çíàåøå ùî äà ñòîðè. Íå ùå è äóìà, íàïîñëåäúê ìàãèÿòà ìó ìîæå äà å ïîçàïàäíàëà, íî ìèñëÿ, ÷å òîé èçîáùî íå å èìàë êîé çíàå êîëêî òâúðäîñò, íèòî ïúê ÷èñòà ñìåëîñò äà îñòàíå ñàì, çàêëåùåí íàòÿñíî áåç õèëÿäè ðîáè, ìàøèíè è ïðî÷èå, íàëè ìå ðàçáèðàòå. Èçîáùî íå ìîæå äà ñå ñðàâíÿâà ñ íàøèÿ ñòàð Ãàíäàëô. ×óäÿ ñå äàëè öÿëàòà ìó äðåâíà ñëàâà íå ñå å äúëæàëà ñàìî íà òîâà, ÷å ñå å èçõèòðèë äà çàåìå Èñåíãàðä.
- Íå - êàçà Àðàãîðí. - Íÿêîãà òîé áå âåëèê è ñëàâàòà å âÿðíà. Íàäàðåí áå ñ äúëáîêè ïîçíàíèÿ, òúíêà ìèñúë è âúëøåáíî èçêóñíè ðúöå, à èìàøå è âëàñò íàä óìîâåòå íà õîðàòà. Ìúäðèòå ìîæåøå äà óáåäè, ïî-äðåáíèÿ íàðîä - äà ñïëàøè. Òàÿ ñèëà íàâÿðíî å ñúõðàíèë è äî äíåñ. Áèõ êàçàë, ÷å ñàìî ìàëöèíà îò öÿëàòà Ñðåäíà çåìÿ ùå ñà â áåçîïàñíîñò, àêî îñòàíàò äà ïîãîâîðÿò íàñàìå ñ íåãî äîðè ñåãà, êîãàòî å ðàçãðîìåí. Ãàíäàëô, Åëðîíä è Ãàëàäðèåë ìîæå áè, ñëåä êàòî âå÷å ñå ðàçêðè öÿëîòî ìó ëóêàâñòâî, àëà îñâåí òÿõ ïî÷òè íèêîé äðóã.
- Åíòèòå ñà â áåçîïàñíîñò - êàçà Ïèïèí. - Èçãëåæäà, ÷å åäíî âðåìå å óñïÿë äà ãè ïðåìåòíå, íî âå÷å íÿìà äà ìîæå. Òàêà èëè èíà÷å, íå ãè å ðàçáðàë è å äîïóñíàë ãðóáàòà ãðåøêà äà íå ãè âêëþ÷è â ñìåòêèòå ñè. Íÿìàøå ãîòîâ ïëàí çà òÿõ, à êîãàòî òå ñå ðàçâèõðèõà, âå÷å áåøå êúñíî çà ïëàíèðàíå. Ùîì çàïî÷íàõìå àòàêàòà, ïðåç âñÿêà ïðîáèòà îò åíòèòå äóïêà çàïî÷íàõà äà èçñêà÷àò ìàëêîòî ïëúõîâå, îñòàíàëè â Èñåíãàðä. Ñëåä êðàòúê ðàçïèò åíòèòå ïóñêàõà õîðàòà - îò òàÿ ñòðàíà áÿõà ñàìî äâå-òðè äóçèíè. Íå âÿðâàì äà ñà ñå ñïàñèëè ìíîãî îðêè îò êàêúâòî è äà áèëî ðàçìåð. Îò õóîðíèòå áÿãàíå íÿìà, à ïî òîâà âðåìå òå áÿõà îïàñàëè Èñåíãàðä êàòî ñúùèíñêà ãîðà, äðóãè ïúê ñå áÿõà ñïóñíàëè â äîëèíàòà.
Êîãàòî åíòèòå íàïðàâèõà íà äðåá ïî÷òè öÿëàòà þæíà ñòåíà, à êîëêîòî õîðà áÿõà îñòàíàëè, òúðòèõà íà áÿã è ãî íàïóñíàõà, Ñàðóìàí èçïàäíà â ïàíèêà. Èçãëåæäà, ÷å å áèë íà ïîðòàòà, êîãàòî ïðèñòèãíàõìå - äîøúë å, ìèñëÿ, äà ïîãëåäà êàê ïîòåãëÿ âåëèêîëåïíàòà ìó àðìèÿ. Ùîì åíòèòå íàõëóõà âúòðå, òîé ïîáúðçà äà èç÷åçíå. Îòíà÷àëî òå íå ãî çàáåëÿçàõà. Àëà íîùòà ñå áå ïðîÿñíèëà è ÿðêàòà çâåçäíà ñâåòëèíà áå íàïúëíî äîñòàòú÷íà çà åíòèòå. Èçâåäíúæ Áúðçîëú÷ íàäàäå âèê: „Äúðâîóáèåöúò, äúðâîóáèåöúò!" Áúðçîëú÷ å êðîòêî ñúçäàíèå, íî òúêìî çàòîâà îùå ïî-ëþòî ìðàçè Ñàðóìàí - íàðîäúò ìó å ïîñòðàäàë æåñòîêî îò îðêñêèòå áðàäâè. Òîé ðèïíà ïðåç âúòðåøíàòà ïîðòà è ñå âòóðíà íàäîëó ïî ïúòåêàòà êàòî âèõúð - íåóäúðæèì å, êîãàòî ñå ÿäîñà. Â äàëå÷èíàòà åäíà áëåäà ôèãóðêà òúð÷åøå ïðåç ñåíêèòå íà êëîíèòå è ïî÷òè áå äîñòèãíàëà ñòúïàëàòà êúì âðàòàòà íà êóëàòà. Îòúðâà ñå íà êîñúì. Áúðçîëú÷ òàêà ñå áåøå ðàçãîðåùèë, ÷å ñàìî îùå åäíà-äâå êðà÷êè.- è ùåøå äà ñïèïà ìàãüîñíèêà è äà ãî óäóøè, ïðåäè äà ñå øìóãíå ïðåç âðàòàòà.
Ùîì Ñàðóìàí ñå çàâúðíà íåâðåäèì â Îðòàíê, íå ìó òðÿáâàøå ìíîãî âðåìå çà äà çàäåéñòâóâà íÿêîè îò áåçöåííèòå ñè ìàøèíàðèè. Â òîÿ ìîìåíò ìíîçèíà îò åíòèòå áÿõà íàõëóëè â Èñåíãàðä - íÿêîè ïîñëåäâàõà Áúðçîëú÷, äðóãè íàïàäàõà îò ñåâåð è èçòîê, áðîäåõà íàñàì-íàòàì è âúðøåõà ãîëåìè ïîðàçèè. Âíåçàïíî èçáóõíàõà îãíüîâå è çëîâîííè ïóøåöè - áúëâàõà ãè êëàäåíöèòå è øàõòèòå, îñåÿëè öÿëàòà ðàâíèíà. Íåêîëöèíà åíòè áÿõà îáãîðåíè è îïúðëåíè. Åäèí îò òÿõ, ìèñëÿ, ÷å ñå êàçâàøå Áóêîñòâîë, ìíîãî âèñîê è êðàñèâ, ïîïàäíà ïîä ñòðóÿ îò òå÷åí îãúí è èçãîðÿ êàòî ôàêëà - óæàñíà ãëåäêà.
Òîâà ãè ïîäëóäè. Äîòîãàâà ìèñëåõ, ÷å ñà íàèñòèíà ÿäîñàíè, íî ñúì ãðåøàë. Íàé-ïîñëå âèäÿõ êàêâè ñà. Áåøå ïîòðåñàâàùî. Âçåõà äà ðåâàò, äà äóìêàò è äà òðúáÿò, äîêàòî êàìúíèòå ïî÷íàõà äà ñå ïóêàò è äà ïàäàò îò ñàìèÿ çâóê. Íèå äâàìàòà ñ Ìåðè ñå ïðîñíàõìå íà çåìÿòà è çàòóëèõìå óøè ñ ïëàùîâåòå ñè. À åíòèòå âñå ñå âúðòÿõà è âúðòÿõà óñòðåìíî îêîëî ñêàëàòà íà Îðòàíê è áóøóâàõà êàòî óðàãàí - òðîøàõà êîëîíè, ñðóòâàõà êàìåííè ëàâèíè â øàõòèòå, çàïîêèòâàõà íàãîðå êàòî ëèñòà ãðàìàäíè ñêàëíè êúñîâå. Êóëàòà ñÿêàø áå ïîïàäíàëà ñðåä áÿñíà âèõðóøêà. Âèäÿõ êàê æåëåçíè ïðúòè è ïàð÷åòà îò ñòåíè èçõâúð÷àò íà ñòîòèöè ñòúïêè è ñå ðàçáèâàò â ïðîçîðöèòå íà Îðòàíê. Íî Äúðâîáðàä çàïàçè õëàäíîêðúâèå. Çà ùàñòèå îãúíÿò íå ãî áå çàñåãíàë. Òîé íå èñêàøå ïðèÿòåëèòå ìó äà ñå íàðàíÿò â ÿðîñòòà ñè, íèòî ïúê Ñàðóìàí äà ñå èçìúêíå â áúðêîòèÿòà ïðåç íÿêîÿ äóïêà. Ìíîçèíà îò åíòèòå ñå íàõâúðëÿõà âúðõó ñêàëàòà íà Îðòàíê, àëà áåçóñïåøíî. Òÿ å ìíîãî ãëàäêà è òâúðäà. Ìîæå áè â íåÿ ñå êðèå íÿêàêâà ìàãèÿ - ïî-äðåâíà è ïî-ìîãúùà îò Ñàðóìàíîâàòà. Êàêòî è äà å, íå ìîæåõà íèòî äà ñå âêîï÷àò â íåÿ, íèòî äà ÿ ïðîïóêàò; âìåñòî òîâà ñàìî ñå íàðàíÿâàõà ñ óäàðèòå.
È òúé, Äúðâîáðàä íàâëåçå â êðúãà è íàäàäå âèê. Èñïîëèíñêèÿò ìó ãëàñ çàãëóøè îñòàíàëàòà ãþðóëòèÿ. Èçâåäíúæ íàñòàíà ìúðòâåøêà òèøèíà. Ñðåä íåÿ îòêúì åäèí âèñîê ïðîçîðåö íà êóëàòà äî÷óõìå ïèñêëèâ ñìÿõ. È òîâà ïîâëèÿ íà åíòèòå óäèâèòåëíî. Äîïðåäè ìàëêî ïÿõà îò ãíÿâ, ñåãà ñòàíàõà õëàäíè, ëåäåíî ñóðîâè è ñïîêîéíè. Òå íàïóñíàõà ðàâíèíàòà, ñòðóïàõà ñå îêîëî Äúðâîáðàä è çàñòàíàõà íàïúëíî íåïîäâèæíî. Èçâåñòíî âðåìå òîé èì ãîâîðè íà òåõíèÿ åçèê; ìèñëÿ, ÷å ñïîäåëÿøå ïëàíà, ñúçðÿë îòäàâíà â ñòàð÷åñêàòà ìó ãëàâà. Ïîñëå òå ïðîñòî èç÷åçíàõà áåç øóì ñðåä äðåçãàâèíàòà. Ïî òîâà âðåìå áå âçåëî äà ñå ðàçâèäåëÿâà.
Ìèñëÿ, ÷å îñòàâèõà ñòðàæà êðàé êóëàòà, íî ïàçà÷èòå áÿõà òúé íåïîäâèæíè è òúé äîáðå ïðèêðèòè â ñåíêèòå, ÷å íå ãè çàáåëÿçâàõ. Îñòàíàëèòå ïîòåãëèõà íà ñåâåð. Íå âèäÿõìå êàêâî ïðàâÿò, íî äî êðàÿ íà äåíÿ áÿõà çàåòè. À íèå ïî÷òè ïðåç öÿëîòî âðåìå ñòîÿõìå ñàìè. Äåíÿò áå îòåã÷èòåëåí, ïîáðîäèõìå ìàëêî íàñàì-íàòàì, íî ñå ïðèêðèâàõìå, äîêîëêîòî ìîæåõìå, îò ïðîçîðöèòå íà Îðòàíê - òîëêîâà çàïëàøèòåëíî íè ãëåäàõà. Äîñòà âðåìå èçãóáèõìå äà òúðñèì íåùî çà ïîõàïâàíå. Îñâåí òîâà ñåäÿõìå, ðàçãîâàðÿõìå è ñå ÷óäåõìå êàêâî ëè ñòàâà íà þã â Ðîõàí è êàêâî ñå å ñëó÷èëî ñ îñòàíàëèòå îò Îòðÿäà. Îò âðåìå íà âðåìå äî÷óâàõìå â äàëå÷èíàòà äà ãðîìîëÿò è ïàäàò êàìúíè, à òúòåíúò îòåêâàøå èç õúëìîâåòå.
Ñëåä ïëàäíå ñå ðàçõîäèõìå îêîëî ñêàëíèÿ ïðúñòåí è îòèäîõìå äà íàäíèêíåì êàêâî ñòàâà. Êðàé âõîäà íà äîëèíàòà òúìíååøå îãðîìíà ñåí÷åñòà ãîðà îò õóîðíè, äðóãè ñå áÿõà ñòðóïàëè îêîëî ñåâåðíàòà ñòåíà. Íå ïîñìÿõìå äà íàâëåçåì íàâúòðå. Íî áåñíèÿò, ïðîíèçèòåëåí øóì èçäàâàøå, ÷å âúòðå ñå âúðøè íåùî. Åíòè è õóîðíè äúëáàåõà îãðîìíè êëàäåíöè è êàíàëè, ñúçäàâàõà åçåðà è áåíòîâå, ñúáèðàõà âîäèòå íà Èñåí è âñè÷êè îñòàíàëè èçâîðè è ïîòîöè, êîèòî èì ïàäíåõà ïîäðúêà. Îñòàâèõìå ãè äà ñè ðàáîòÿò.
Ïðèâå÷åð Äúðâîáðàä ñå âúðíà êúì ïîðòàòà. Íåùî ñè òàíàíèêàøå è áóáîòåøå è èçãëåæäàøå äîâîëåí. Ñïðÿ, ïðîòåãíà îãðîìíèòå ñè ðúöå è êðàêà è äúëáîêî ñè ïîå äúõ. Ïîïèòàõ äàëè å èçìîðåí.
„Èçìîðåí? - ïîâòîðè òîé. - Èçìîðåí? Àáå íå, íå ñúì èçìîðåí, à ñõâàíàò. Ëèïñâà ìè æèâèòåëíàòà âëàãà íà Åíòîìèë. Çäðàâàòà ïîðàáîòèõìå äíåñ; çà åäèí äåí íàòðîøèõìå êàìúíè è èçãðèçàõìå çåìÿ êîëêîòî íå ñìå óñïåëè äà ñâúðøèì çà ðåä äúëãè ãîäèíè. Íî êðàÿò âå÷å ñå âèæäà. Ïàäíå ëè íîù, íå ñå ìîòàéòå êðàé òàÿ ïîðòà èëè èç ñòàðèÿ òóíåë! Îòòàì ìîæå äà íàõëóå âîäà - è ñêâåðíà ùå å òàÿ âîäà â íà÷àëîòî, äîêàòî îòìèå âñè÷êè Ñàðóìàíîâè íå÷èñòîòèè. À ïîñëå Èñåí îòíîâî ùå ïîòå÷å áèñòúð."
È òîé ïàê âçå äà ñúáàðÿ íåáðåæíî ïî íÿêîé êàìúê îò ñòåíèòå, êîëêîòî äà ñè íàìèðà ðàáîòà.
Íèå òúêìî ñå ÷óäåõìå êúäå ùå ìîæåì äà ëåãíåì è äà ïîñïèì â áåçîïàñíîñò, êîãàòî ñå ñëó÷è íàé-èçóìèòåëíîòî. Îòêúì ïúòÿ äîëåòÿ áúðç êîíñêè òðîïîò. Äâàìàòà ñ Ìåðè ëåæàõìå íåïîäâèæíî, à Äúðâîáðàä ñå ñêðè â ñÿíêàòà ïîä ñâîäà. Âíåçàïíî ïðåä íàñ ñå ïîÿâè îãðîìåí êîí, ïðåïóñíàë êàòî ñðåáúðíà ìúëíèÿ. Âå÷å áå òúìíî, íî àç ÿñíî âèäÿõ ëèöåòî íà êîííèêà - òî ñÿêàø ñèÿåøå, à è äðåõèòå ìó áÿõà áåëè. Îñòàíàõ ñè äà ñåäÿ ñúñ çÿïíàëà óñòà è ñàìî ãëåäàõ. Îïèòàõ ñå äà èçâèêàì, íî íå ìîæàõ.
Íÿìàøå è íóæäà. Òîé ñïðÿ äîñàìè íàñ è íè èçãëåäà îòâèñîêî. „Ãàíäàëô!" - èçðåêîõ àç íàé-ñåòíå, àëà åäâà ìîæåõ äà øåïíà. È ìèñëèòå ëè, ÷å òîé ðå÷å: „Çäðàñòè, Ïèïèí! Ïðèÿòíî ñúì èçíåíàäàí!" Íèùî ïîäîáíî! Ðå÷å: „Ñòàâàé, ãëóïàê òàêúâ! Â èìåòî íà âñè÷êî âúëøåáíî, êúäå ñðåä òàÿ ðàçðóõà å Äúðâîáðàä? Òðÿáâà ìè. Áúðçî!"
Äúðâîáðàä ÷ó ãëàñà ìó, âåäíàãà èçñêî÷è îò ñÿíêàòà è ñðåùàòà áå óäèâèòåëíà. Èçíåíàäàõ ñå, ÷å è äâàìàòà ñúâñåì íå èçãëåæäàõà èçíåíàäàíè. Ãàíäàëô ÿâíî î÷àêâàøå äà îòêðèå Äúðâîáðàä òóê, à íèùî ÷óäíî è Äúðâîáðàä äà ñå å íàâúðòàë îêîëî ïîðòàòà, çà äà ãî ïîñðåùíå. È âñå ïàê íèå áÿõìå ðàçïðàâèëè íà ñòàðèÿ åíò âñè÷êî çà ñòàíàëîòî â Ìîðèÿ. Íî ïîñëå ñè ïðèïîìíèõ êàê ñòðàííî íè áå èçãëåäàë òîãàâà. Ìîãà ñàìî äà ïðåäïîëàãàì, ÷å ñå å áèë âèäÿë ñ Ãàíäàëô èëè å ïîëó÷èë âåñò îò íåãî, íî íå å èñêàë äà ãîâîðè ïðèáúðçàíî. „Íå ïðèïèðàéòå" - òàêúâ ìó å äåâèçúò; âïðî÷åì íèêîé, äîðè è åëôèòå íå ãîâîðÿò ìíîãî çà äåëàòà íà Ãàíäàëô, êîãàòî ãî íÿìà íàîêîëî.
„Õóóì! Ãàíäàëô! - ðå÷å Äúðâîáðàä. - Ðàäâàì ñå, ÷å äîéäå. Ñ äúðâî è âîäà, ñ ãðåäà è êàìúê ìîãà äà ñå ñïðàâÿ, àìà òóêà ñè èìàìå ðàáîòà ñ ìàãüîñíèê."
„Äúðâîáðàä - êàçà Ãàíäàëô, - íóæíà ìè å òâîÿòà ïîìîù. Ìíîãî ñè ñòîðèë âå÷å, íî îùå ùå ïîèñêàì. Òðÿáâà äà ñå ñïðàâÿ ñ îêîëî äåñåò õèëÿäè îðêè."
Ïîñëå äâàìàòà îòèäîõà äà ñå ñúâåùàâàò â íÿêîå çàêúòàíî ìåñòåíöå. Íà Äúðâîáðàä öÿëàòà ðàáîòà òðÿáâà äà ìó ñå å ñòîðèëà êðàéíî ïðèïðÿíà, çàùîòî Ãàíäàëô óæàñíî áúðçàøå è îùå ïðåäè äà ñå îòäàëå÷àò, âçå äà ñèïå ïîðîé îò äóìè. Îòäåëèõà ñå ñàìî çà íÿêîëêî ìèíóòè, ìîæå áè ÷åòâúðò ÷àñ. Ïîñëå Ãàíäàëô ñå âúðíà ïðè íàñ è èçãëåæäàøå îáëåê÷åí, ïî÷òè âåñåë. Êàçà, ÷å ñå ðàäâàë äà íè âèäè.
„Íî, Ãàíäàëô - âèêíàõ àç, - êúäå áåøå? È âèæäàë ëè ñè îñòàíàëèòå?"
„Êúäåòî è äà ñúì áèë, âå÷å ñå âúðíàõ - îòãîâîðè òîé â òèïè÷íèÿ ñè ñòèë. - Äà, âèäÿõ íÿêîè îò íàøèòå ïðèÿòåëè. Íî ùå òðÿáâà äà èç÷àêàòå íîâèíèòå. Íîùòà å ñúäáîâíà è òðÿáâà äà ïðåïóñêàì. Àëà óòðîòî íàâÿðíî ùå å ïî-ñâåòëî; àêî å òúé, ïàê ùå ñå ñðåùíåì, Ïàçåòå ñå è ñòîéòå íàäàëå÷ îò Îðòàíê! Ñáîãîì!"
Ñëåä êàòî Ãàíäàëô ñè çàìèíà, Äúðâîáðàä ïîòúíà â äúëáîê ðàçìèñúë. ßâíî áå óçíàë ìíîãî íåùà çà êðàòêî âðåìå è ñåãà ãè îñìèñëÿøå. Ïîãëåäíà íè è ðå÷å: „Õì, òàêîâà, îòêðèâàì, ÷å íå ñòå òîëêîâà ïðèïðÿíè, êîëêîòî ñè ìèñëåõ. Êàçàëè ñòå ìè ìíîãî ïî-ìàëêî, îòêîëêîòî ñòå ìîãëè, è íå ïîâå÷å, îòêîëêîòî å òðÿáâàëî. Õì, íÿìà ãðåøêà, öÿë êóï íîâèíè ñà òîâà! Å, ñåãà Äúðâîáðàä ïàê ùå òðÿáâà äà ñå ïîðàçìúðäà."
Ïðåäè äà òðúãíå, ïîíàó÷èõìå íåùè÷êî îò íåãî è âåñòèòå ñúâñåì íå íè îáîäðèõà. Íî ïî òîâà âðåìå ìèñëåõìå ïîâå÷å çà âàñ òðèìàòà, îòêîëêîòî çà Ôðîäî, Ñàì èëè ãîðêèÿ Áîðîìèð. Áÿõìå ðàçáðàëè, ÷å âå÷å ñå âîäè èëè ñêîðî ùå çàïî÷íå ëþòà áèòêà, à âèå ñòå ñðåä íåÿ è ìîæå áè íå ùå äî÷àêàòå êðàÿ.
„Õóîðíèòå ùå ïîìîãíàò" - êàçà Äúðâîáðàä. Ïîñëå ñè òðúãíà è íå ãî âèäÿõìå ÷àê äî òàçè ñóòðèí.
- Áå íåïðîãëåäíà íîù. Ëåæàõìå âúðõó êóï÷èíà êàìúíè è íå âèæäàõìå íèùî äðóãî. Ìúãëè èëè ñåíêè çàáóëâàõà êàòî îãðîìíî îäåÿëî âñè÷êî íàîêîëî. Âúçäóõúò èçãëåæäàøå ãîðåù è çàñòîÿë, èç íåãî ñå íîñåøå øóøíåíå, ïîïóêâàíå è øåïîò íà îòìèíàâàùè ãëàñîâå. Ìèñëÿ, ÷å êðàé íàñ ñà ìèíàâàëè îùå ñòîòèöè õóîðíè, çà äà ïîìîãíàò â ñðàæåíèåòî. Ïî-êúñíî äàëå÷å íà þã ñå ðàçäàäå ìîùåí ãðúìîòåâè÷åí òúòåí è íàä Ðîõàí çàèãðàõà ìúëíèè. Ñåãèç-òîãèç âèæäàõìå êàê íà ìíîãî ìèëè îò íàñ ïëàíèíñêèòå âúðõîâå âíåçàïíî èçñêà÷àò ÷åðíî-áåëè îò ìðàêà è îòíîâî ÷åçíàò. À è ïî õúëìîâåòå çàä íàñ ñå ÷óâàõà ãðúìîòåâèöè, íî ïî-äðóãè. Ïîíÿêîãà îòåêâàøå öÿëàòà äîëèíà.
Òðÿáâà äà å áèëî êúì ïîëóíîù, êîãàòî åíòèòå ðàçðóøèõà áåíòîâåòå è ïðåç åäèí ïðîëîì â ñåâåðíàòà ñòåíà èçñèïàõà âñè÷êàòà ñúáðàíà âîäà â Èñåíãàðä. Ìðàêúò íà õóîðíèòå áå îòìèíàë è ãðúìîòåâèöèòå òúòíåõà âñå ïî-íàäàëå÷. Ëóíàòà çàëÿçâàøå çàä çàïàäíèòå ïëàíèíè.
Èñåíãàðä âçå äà ñå ïúëíè ñ ÷åðíè ïúëçÿùè ïîòîöè è åçåðöà. Òå ñå ðàçëèâàõà íàä ðàâíèíàòà è ïðîáëÿñâàõà ïîä ñåòíèòå ëóííè ëú÷è. Îò âðåìå íà âðåìå âîäàòà ñè ïðîáèâàøå ïúò èç íÿêîÿ øàõòà èëè îòäóøíèê. Ñúñêàéêè, èçáóõâàõà îãðîìíè îáëàöè ïàðà. Ïóøåêúò ñå âúçäèãàøå íà òàëàçè. Ñðåä âçðèâîâå èçáëèêâàõà îãíåíè åçèöè. Èñïîëèíñêà ñïèðàëà îò èçïàðåíèÿ ñå çàâèõðè íàãîðå îêîëî Îðòàíê, äîäåòî çàïðèëè÷à íà âúðõà íà âèñîê îáëàê - îãíåí îòäîëó, îãðÿí îò ëóíàòà îòãîðå. À âîäàòà ñå ëååøå è ëååøå íàâúòðå, äîêàòî Èñåíãàðä ñòàíà êàòî ãðàìàäíà ïëèòêà òåíäæåðà, â êîÿòî âñè÷êî êèïè è áúëáóêà.
- Ñíîùè, êàòî ñòèãíàõìå äî âõîäà íà Íàí Êóðóíèð, âèäÿõìå îòêúì þã îáëàê îò äèì è ïàðà - îáàäè ñå Àðàãîðí. - Áîÿõìå ñå, ÷å Ñàðóìàí íè êðîè íÿêîÿ íîâà äÿâîëèÿ.
- Íå ìó å áèëî äî òîâà! - êàçà Ïèïèí. - Òîãàâà âå÷å å êàøëÿë, âìåñòî äà ñå ñìåå. Â÷åðà ïðèçîðè âîäàòà áå íàïúëíèëà âñè÷êè äóïêè è èìàøå ãúñòà ìúãëà. Íèå ñå ïðèþòèõìå â õåé îíàÿ êàðàóëêà è äîñòà ñå ïîèçïëàøèõìå. Åçåðîòî âçå äà ïðåëèâà ïðåç ñòàðèÿ òóíåë è âîäàòà áúðçî ñå íàäèãàøå ïî ñòúïàëàòà. Ïîìèñëèõìå, ÷å ùå íè çàêëåùè êàòî îðêè â äóïêà, íî â äúíîòî íà ñêëàäà îòêðèõìå âèíòîâà ñòúëáà, êîÿòî íè èçâåäå êúì âúðõà íà àðêàòà. Ãîëÿì çîð áåøå, äîäåòî ñå èçìúêíåì - êúì âúðõà êîðèäîðèòå áÿõà ïðîïóêàíè è çàäðúñòåíè ñ íàïàäàëè êàìúíè. Ñåäíàõìå òàì, âèñîêî íàä ïîòîïà, è ãëåäàõìå êàê ïîòúâà Èñåíãàðä. Åíòèòå ïðîäúëæàâàõà äà ëåÿò âîäà, äîêàòî èçãàñèõà ïîñëåäíèÿ îãúí è íàïúëíèõà ïîñëåäíàòà ïåùåðà. Ìúãëèòå áàâíî ñå ñúáðàõà è ñå èçòî÷èõà íàãîðå êàòî ãðàìàäåí îáëà÷åí ÷àäúð - òðÿáâà äà å áèë êúì åäíà ìèëÿ âèñîê. Ïðèâå÷åð íàä èçòî÷íèòå õúëìîâå çàèãðà âåëèêîëåïíà äúãà, ïîñëå íàä ïëàíèíñêèòå ñêëîíîâå çàðúìÿ íàãúñòî è çàëåçúò ñå ðàçìàçà. Âñè÷êî óòèõíà. Íà íÿêîëêî ïúòè â äàëå÷èíàòà æàëíî çàâèõà âúëöè. Ïðåç íîùòà åíòèòå ñïðÿõà ïðèòîêà è âúðíàõà Èñåí â ñòàðîòî êîðèòî. È òîâà áåøå êðàÿò. Îòòîãàâà âîäàòà ïàê ñïàäà. Ìèñëÿ, ÷å íÿêúäå äîëó èç ïåùåðèòå òðÿáâà äà å íàìåðèëà èçëàç. Àêî Ñàðóìàí íàäíè÷à ïðåç íÿêîé ïðîçîðåö, ñèãóðíî âèæäà ïå÷àëíà áúðêîòèÿ. ×óâñòâóâàõìå ñå ìíîãî ñàìîòíè. Ñðåä òàÿ ïóñòîø íå ñå ìÿðêàøå ïîíå íÿêîé åíò äà ñè ïîáúáðèì, íÿìàõìå è íèêàêâè âåñòè. Ïðåêàðàõìå íîùòà ãîðå íà àðêàòà, íî áåøå ñòóäåíî è âëàæíî è íå ìîæàõìå äà çàñïèì. Ñòðóâàøå íè ñå, ÷å âñåêè ìèã ùå ñå ñëó÷è íåùî. Ñàðóìàí âñå îùå å â êóëàòà ñè. Ïðåç íîùòà ñå íàäèãíà øóì, ñÿêàø ïî äîëèíàòà äîëèòàøå âÿòúð. Ìèñëÿ, ÷å ñà ñå çàâðúùàëè èç÷åçíàëèòå åíòè è õóîðíè, íî è äî äíåñ íå çíàì êúäå áÿõà çàìèíàëè. Êîãàòî îòíîâî ñå ñïóñíàõìå äîëó è ñå îãëåäàõìå, áå ìúãëèâî, âëàæíî óòðî è íàîêîëî íÿìàøå íèêîãî. È òîâà êîìàé å âñè÷êî, êàêâîòî èìà çà ðàçêàçâàíå. Ñåãà òóê èçãëåæäà ìèðíî è òèõî ñëåä öÿëàòà áúðêîòèÿ. À îòêàêòî äîéäå Ãàíäàëô, ñòàíà íÿêàê ñè ïî-áåçîïàñíî. Âå÷å ìîãà äà çàñïÿ!
Âñè÷êè äúëãî ìúë÷àõà. Ãèìëè îòíîâî íàïúëíè ëóëàòà ñè.
- Çà åäíî ñå ïèòàì - êàçà òîé, äîêàòî ÿ ïàëåøå ñ îãíèâîòî. - Çìèéñêèÿ åçèê. Êàçàõòå íà Òåîäåí, ÷å òîé å ïðè Ñàðóìàí. Êàê ñå äîáðà äîòàì?
- Î, äà, çàáðàâèõ çà íåãî - êàçà Ïèïèí. - Òîé äîéäå íàñàì åäâà òàÿ ñóòðèí. Òúêìî áÿõìå íàêëàëè îãúíÿ è çàêóñâàõìå, êîãàòî Äúðâîáðàä ïàê ñå ïîÿâè. ×óõìå ãî îòâúí äà õóìêà è äà íè âèêà ïî èìåíà.
"Òúêìî íàìèíàõ äà âèäÿ êàê ÿ êàðàòå, ìîèòå ìîì÷åòà - ðå÷å òîé, - è äà âè äîíåñà íîâèíè. Õóîðíèòå ñå çàâúðíàõà. Âñè÷êî å íàðåä, äà, äà, âñè÷êî å ñúâñåì íàðåä! - ðàçñìÿ ñå òîé è ñå ïëåñíà ïî áåäðàòà. - Íÿìà âå÷å îðêè â Èñåíãàðä, íÿìà áðàäâè! È îùå ïðåäè äà îòìèíå äåíÿò, îòêúì þã ùå äîéäàò õîðà, ìîæå è äà âè çàðàäâà ñðåùàòà ñ íÿêîè îò òÿõ."
Îùå íå áå ïðèâúðøèë, è îò ïúòÿ äî÷óõìå êîíñêè òðîïîò. Èçõâðúêíàõìå ïðåç ïîðòàòà, ñïðÿõìå è ñå îãëåäàõìå, î÷àêâàéêè åäâà ëè íå äà çúðíåì Áúðçîõîä è Ãàíäàëô, ïðåïóñíàëè íà÷åëî íà öÿëà àðìèÿ. Íî îò ìúãëàòà èçïëóâà ÷îâåê íà ñòàðà, èçòîùåíà êðàíòà; ñàì òîé èçãëåæäàøå íÿêàêâî ñòðàííî, íåäúãàâî ñúçäàíèå. Íÿìàøå íèêîé äðóã. Êîãàòî èçëåçå îò ìúãëàòà è èçâåäíúæ âèäÿ ïðåä ñåáå ñè öÿëàòà ðàçðóõà è ïóñòîø, òîé ñïðÿ, çÿïíà è ëèöåòî ìó íàïðàâî ïîçåëåíÿ. Áåøå òîëêîâà ñëèñàí, ÷å îòíà÷àëî êîìàé íå íè çàáåëÿçà. Ùîì íè âèäÿ, íàäàäå âèê è îïèòà äà îáúðíå êîíÿ çà áÿãñòâî. Íî Äúðâîáðàä ãî ñòèãíà ñ òðè ðàçêðà÷à, ïðîòåãíà äúëãà ðúêà è ãî âäèãíà îò ñåäëîòî. Óæàñåíèÿò êîí ïðåïóñíà è ÷îâåêúò ñå ïðîñíà íà çåìÿòà. Êàçà íè, ÷å å Ãðèìà, ïðèÿòåë è ñúâåòíèê íà êðàëÿ, è ÷å Òåîäåí ãî ïðàùà ñ âàæíè âåñòè çà Ñàðóìàí.
„Íèêîé äðóã íå ñìååøå äà ïðåïóñíå èç îòêðèòèòå ðàâíèíè, ãúìæàùè îò ãíóñíè îðêè - êàçà òîé, - òúé ÷å ïðàòèõà ìåí. Ìèíàõ ïðåç ìíîãî îïàñíîñòè è ñúì îòìàëÿë è ãëàäåí. Ïîäãîíèõà ìå âúëöè, òà ñå íàëîæè äà áÿãàì äàëå÷ íà ñåâåð, íàñòðàíè îò ïúòÿ ñè."
Âèäÿõ ãî êàê êðàäåøêîì êðèâè î÷è êúì Äúðâîáðàä è ñè ðåêîõ "ëúæåö". Äúðâîáðàä ñå âòðåí÷è â íåãî çà íÿêîëêî ìèíóòè, êàêúâòî ñè ìó å îáè÷àÿò - äúëãî è áàâíî, äîêàòî îíçè îêàÿíèê ñå ãúð÷åøå êàòî ÷åðâåé ïî çåìÿòà. Íàé-ñåòíå êàçà: „Õà, õì, î÷àêâàõ òå, ãîñïîäèí Çìèéñêè åçèê." Êàòî ÷ó òîâà èìå, ÷îâåêúò ñå ñòðåñíà. „Ãàíäàëô äîéäå òóê ïðåäè òåáå - ïðîäúëæè Äúðâîáðàä. - Òúé ÷å çíàì çà òâîÿ ìèëîñò êîëêîòî ìè òðÿáâà è çíàì êàêâî äà òå ïðàâÿ. Ãàíäàëô ðå÷å äà ñëîæèì âñè÷êè ïëúõîâå â åäèí êàïàí; òàêà è ùå ñòîðÿ. Ñåãà àç ñúì ãîñïîäàð íà Èñåíãàðä, íî Ñàðóìàí å çàêëþ÷åí â êóëàòà ñè; ìîæåø äà èäåø òàì è äà ìó ñúîáùèø êàêâèòî âåñòè òè õðóìíàò."
„Ïóñíåòå ìå, ïóñíåòå ìå! - ðå÷å Çìèéñêèÿ åçèê; - Çíàì ïúòÿ." „Çíàåë ñè ãî, íå ñå ñúìíÿâàì - îòâúðíà Äúðâîáðàä. - Îáà÷å òóê íåùàòà ñà ñå ïîïðîìåíèëè. Èäè äà âèäèø!"
Ïóñíà ãî è ãîíåí îò íàñ ïî ïåòèòå, Çìèéñêèÿ åçèê çàêóöóêà ïîä àðêàòà, äîäåòî íàâëåçå â ïðúñòåíà è çúðíà êàêúâ ïîòîï ãî äåëè îò Îðòàíê. Òîãàâà ñå îáúðíà êúì íàñ.
„Ïóñíåòå ìå äà ñè âúðâÿ! - çàõëåí÷è, òîé. - Ïóñíåòå ìå äà ñè âúðâÿ! Âåñòèòå ìè âå÷å ñà íåíóæíè."
„Òàêà ñè å - êàçà Äúðâîáðàä. - Íî èìàø ñàìî äâå âúçìîæíîñòè - èëè äà ñòîèø ïðè ìåí, äîêàòî äîéäàò Ãàíäàëô è ãîñïîäàðÿò òè, èëè äà ïðåêîñèø âîäàòà. Êîå ùå èçáåðåø?"
Êàòî ÷ó çà ãîñïîäàðÿ ñè, ÷îâå÷åöúò ïîòðåïåðà è ñòúïè âúâ âîäàòà. íî ñå äðúïíà è ðå÷å: „Íå ìîãà äà ïëóâàì."
„Âîäàòà íå å äúëáîêà - îòâúðíà Äúðâîáðàä. - Ìðúñíà å, íî òîâà íå ùå òè íàâðåäè, ãîñïîäèí Çìèéñêè åçèê. Õàéäå âúòðå!"
Áåç ïîâå÷å äà ÷àêà, îòðåïêàòà íàãàçè â ïîòîêà. Ïðåäè äà ñå èçãóáè îò ïîãëåäà ìè, âå÷å áåøå çàòúíàë äî øèÿ. Çà ïîñëåäåí ïúò ãî âèäÿõ âêîï÷åí â íÿêàêâà ñòàðà áú÷âà èëè ïàð÷å äúðâî. Íî Äúðâîáðàä ãàçåøå ïîäèð íåãî è ñëåäåøå êàê íàïðåäâà.
„Å, âìúêíà ñå âúòðå - êàçà òîé, êîãàòî ñå çàâúðíà. - Âèäÿõ ãî äà ïúëçè ïî ñòúëáàòà êàòî îïëåñêàí ïëúõ. Â êóëàòà âñå îùå èìà íÿêîé - åäíà ðúêà ñå ïîäàäå è ãî äðúïíà íàâúòðå. È òúé, âå÷å å âúòðå è äàíî ïîñðåùàíåòî äà ìó õàðåñà. Ñåãà ùå âúðâÿ äà ñå èçìèÿ îò òèíÿòà. Àêî íÿêîé èñêà äà ìå âèäè, àç ñúì íàãîðå ïî ñåâåðíèÿ ñêëîí. Òóê äîëó íå å îñòàíàëà ÷èñòà âîäà çà åíòè - íèòî çà ïèåíå, íèòî çà êúïàíå. Òúé ÷å ùå âè ïîìîëÿ, ìîì÷åòà, äà íàãëåæäàòå îò ïîðòàòà êîé èäâà. Ùå äîéäå Âëàäåòåëÿò íà Ðîõàíñêèòå ïîëÿ, òúé äà çíàåòå! Ïðèâåòñòâóâàéòå ãî êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ñúðäå÷íî - õîðàòà ìó èçäúðæàõà âåëèêà áèòêà ñ îðêèòå. Íàâÿðíî çíàåòå ïî-äîáðå îò åíòèòå êàêâè ÷îâåøêè ïðèêàçêè ïîäõîæäàò çà òàêúâ ãîñïîäàð. Îòêàêòî ñå ïîìíÿ, ìíîãî âëàäåòåëè å èìàëî èç çåëåíèòå ïîëÿ è âñå íå ìîãà äà íàó÷à íèòî åçèêà, íèòî èìåíàòà èì. Ãîñòèòå ùå èñêàò ÷îâåøêà õðàíà, à âèå, ñìÿòàì, çíàåòå âñè÷êî ïî òîÿ âúïðîñ. Òà, íàìåðåòå, àêî ìîæåòå, êàêâîòî ïîäîáàâà çà êðàëñêà òðàïåçà." È ñ òîâà ñâúðøâà èñòîðèÿòà. Ìàêàð ÷å áèõ èñêàë äà çíàì êîé å òîÿ Çìèéñêè åçèê. Íàèñòèíà ëè áåøå êðàëñêè ñúâåòíèê?
- Áåøå - êàçà Àðàãîðí. - Áåøå è Ñàðóìàíîâ øïèîíèí, è ñëóãà â Ðîõàí. Ñúäáàòà ìó äîíåñå êàêâîòî çàñëóæàâàøå. Ñòèãà ìó ñàìî íàêàçàíèåòî äà âèäè ðàçðóõàòà íà âñè÷êî, êîåòî å ñìÿòàë çà òúé ìîãúùî è âåëèêîëåïíî. Íî ñå áîÿ, ÷å ãî ÷àêà è ïî-ëîøî.
- Äà, íå âÿðâàì Äúðâîáðàä äà ãî å ïðàòèë â Îðòàíê îò äóøåâíà äîáðîòà - êàçà Ìåðè. - Ïî-ñêîðî ñÿêàø ìðà÷íî ñå íàñëàæäàâàøå íà öÿëàòà ðàáîòà è ñå ïîäñìèâàøå ïîä ìóñòàê, êîãàòî çàìèíà äà ñå íàïèå è èçêúïå. À íèå ñëåä òîâà áÿõìå ìíîãî çàåòè - ïðåòúðñâàõìå ïëàâàùèòå îòëîìêè è ñå ðîâåõìå èç ðàçâàëèíèòå. Íà ðàçíè ìåñòà íàîêîëî íàìåðèõìå äâà-òðè ñêëàäà íàä íèâîòî íà âîäàòà. Íî Äúðâîáðàä ïðàòè îòãîðå íåêîëöèíà åíòè äà îòíåñàò ãîëÿìà ÷àñò îò çàïàñèòå. „Òðÿáâà íè ÷îâåøêà õðàíà çà äâàäåñåò è ïåò äóøè" - ðåêîõà òå, çíà÷è âèæäàòå, ÷å âíèìàòåëíî ñà ïðåáðîèëè îòðÿäà âè, ïðåäè äà ïðèñòèãíåòå. Î÷åâèäíî ñà ïðåäâèæäàëè âèå òðèìàòà äà îòèäåòå ñ ãîëåìöèòå. Íî îò òîâà íÿìàøå äà ñïå÷åëèòå. Óâåðÿâàì âè, ÷å êàêâîòî çàïàçèõìå, íå å ïî-çëå îò îíîâà, êîåòî èçïðàòèõìå. Äàæå ïî-äîáðî, çàùîòî íå ïðàòèõìå íàïèòêè. „Àìè íàïèòêè?" - çàïèòàõ åíòèòå. - „Òàì èìà âîäà îò Èñåí - ðåêîõà òå - è òÿ å äîáðà êàêòî çà åíòè, òúé è çà õîðà." Íàäÿâàì ñå îáà÷å äà ñà íàìåðèëè âðåìå äà ñâàðÿò ìàëêî îò ñâîèòå èçâîðíè íàïèòêè, òà äà âèäèì Ãàíäàëô ñ íàêúäðåíà áðàäà, êàòî ñå âúðíå. Åíòèòå ñè çàìèíàõà, à íàñ íè íàëåãíà óìîðà è ãëàä. Íî íå ðîïòàåõìå - òðóäúò íè áå äîñòîéíî âúçíàãðàäåí. Äîêàòî òúðñåõìå ÷îâåøêà õðàíà, Ïèïèí îòêðè áèñåðà íà âñè÷êè íàõîäêè - òèÿ ðîãîñâèðñêè áú÷îíêè. „Ñëåä õðàíà ïóøèëèñòúò å ïî-äîáúð" - ðå÷å Ïèïèí, òîâà å ïîëîæåíèåòî.
- Âå÷å ðàçáèðàìå ñúâúðøåíî âñè÷êî - êàçà Ãèìëè. 
- Âñè÷êî îñâåí åäíî - êàçà Àðàãîðí, - â Èñåíãàðä äà èìà ëèñò îò Þæíàòà îêîëèÿ. Êîëêîòî ïîâå÷å ñè ìèñëÿ, òîëêîâà ïî-ñòðàííî ìè èçãëåæäà. Íèêîãà íå ñúì áèë â Èñåíãàðä, íî ñúì ïúòóâàë èç òèÿ çåìè è äîáðå ïîçíàâàì ïóùèíàöèòå îò Ðîõàí äî Ãðàôñòâîòî. Îò äúëãè ãîäèíè ïî òîçè ïúò íå ñà ìèíàâàëè îòêðèòî íèòî ñòîêè, íèòî õîðà. Ïðåäïîëàãàì, ÷å Ñàðóìàí å èìàë òàéíè âðúçêè ñ íÿêîãî îò Ãðàôñòâîòî. Íå ñàìî â äâîðåöà íà êðàë Òåîäåí ñå íàìèðàò Çìèéñêè åçèöè. Èìàøå ëè äàòà íà áú÷îíêèòå?
- Äà - êàçà Ïèïèí. - Áåøå ðåêîëòà îò ìèíàëàòà, 1417 ãîäèíà; î íå, ðàçáèðà ñå, âå÷å å ïî-ìèíàëàòà - äîáðà ãîäèíà áåøå.
- Äîáðå äå, íàäÿâàì ñå, ÷å êàêâîòî è çëî äà å çðååëî, ñ íåãî âå÷å å ñâúðøåíî, èëè ïúê å ïðåêàëåíî äàëå÷ çà íàñ - çàÿâè Àðàãîðí. - È âñå ïàê ìèñëÿ, ÷å ùå ïîäõâúðëÿ íà Ãàíäàëô çà òîâà, ìàêàð äà èçãëåæäà äðåáîëèÿ ñðåä âåëèêèòå ìó äåëà.
- Ïèòàì ñå êàêâî ëè ïðàâè òîé - îáàäè ñå Ìåðè. - Ñëåäîáåäúò îòìèíàâà. Õàéäå äà ïîîãëåäàìå íàîêîëî! Ñåãà ïîíå ìîæåø äà âëåçåø â Èñåíãàðä êîãàòî ïîæåëàåø, Áúðçîõîä. Íî ãëåäêàòà íå å ìíîãî âåñåëà.


Ãëàâà 10

ÃËÀÑÚÒ ÍÀ ÑÀÐÓÌÀÍ

Ìèíàõà ïðåç ðàçðóøåíèÿ òóíåë, çàñòàíàõà íà êóï÷èíà êàìúíè è ñå çàãëåäàõà êúì ìðà÷íàòà ñêàëà íà Îðòàíê ñ áåçáðîé ïðîçîðöè, âñå òúé çàïëàøèòåëíî íàäâèñíàëè íàä îêîëíîòî îïóñòîøåíèå. Âîäàòà âå÷å ñúâñåì áå ñïàäíàëà. Òóê-òàì áÿõà îñòàíàëè ìúòíè åçåðöà, ïîêðèòè ñ íå÷èñòà ïÿíà è îòëîìêè, íî ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò îò øèðîêèÿ êðúã áåøå îòíîâî îòêðèòà - ïóùèíàê îò òèíÿ è íàòðîøåíà ñêàëà, íàäóï÷åíà îò ïî÷åðíåëè îòâîðè è îñåÿíà ñúñ ñòúëáîâå è êîëîíè, êèëíàòè êàòî ïèÿíè íàñàì-íàòàì. Íà ðúáà íà ðàçáèòàòà ÷èíèÿ ëåæàõà ãðàìàäíè ìîãèëè è îòêîñè êàòî êåðåìèäè, íàõâúðëÿíè îò óðàãàí, îòâúä òÿõ çåëåíàòà ãîðèñòà äîëèíà ïðåìèíàâàøå â äúëãà êëèñóðà ìåæäó ìðà÷íèòå ðúêàâè íà ïëàíèíèòå. Ñðåä ïóùèíàêà ãðóïà êîííèöè êðèâîëè÷åõà, ïîäáèðàéêè ïúòÿ ñè; òå èäâàõà îòêúì ñåâåðíèÿ êðàé è âå÷å íàáëèæàâàõà Îðòàíê.
- Òîâà ñà Ãàíäàëô, Òåîäåí è ñâèòàòà ìó! - êàçà Ëåãîëàñ. - Äà èäåì ïðè òÿõ!
- Ãëåäàéòå êúäå ñòúïâàòå! - íàïîìíè Ìåðè. - Íÿêîÿ èçêúðòåíà ïëî÷à ìîæå äà ñå ïðåîáúðíå è äà âè ñúáîðè â øàõòàòà, àêî íå âíèìàâàòå.
Çàêðà÷èõà ïî îñòàíêèòå îò ïúòÿ ìåæäó ïîðòàòà è Îðòàíê. Âúðâÿõà áàâíî, çàùîòî ïëî÷èòå áÿõà íàïóêàíè è ïîêðèòè ñ òèíÿ. Êàòî ãè âèäÿõà äà ñå çàäàâàò, åçäà÷èòå ñïðÿõà â ñÿíêàòà íà ñêàëàòà è ãè èç÷àêàõà. Ãàíäàëô ïðåïóñíà íàñðåùà èì.
- Äîòóê äîáðå - êàçà òîé. - Äâàìàòà ñ Äúðâîáðàä èìàõìå èíòåðåñíè ðàçãîâîðè è îáñúäèõìå íÿêîëêî ïëàíà; óñïÿõìå è äà ñè ïî÷èíåì - êðàéíî âðåìå áåøå. Ñåãà ïàê ùå òðÿáâà äà âúðâèì. Íàäÿâàì ñå, ÷å è âàøèòå ñïúòíèöè ñà óñïåëè äà ïî÷èíàò è äà ñå îñâåæàò?
- Ïî÷èíàõìå - îòâúðíà Ìåðè. - Íî ðàçãîâîðèòå íè çàïî÷âàò è çàâúðøâàò ñ ëóëàòà. Å, ïîíå ñìå ìàëêî ïî-äîáðå ðàçïîëîæåíè êúì Ñàðóìàí, îòêîëêîòî ïðåäè.
- Òúé ëè? - ðå÷å Ãàíäàëô. - Àç ïúê íå. Ñåãà èìàì äà ñâúðøà åäíà ïîñëåäíà çàäà÷à, ïðåäè äà ñè òðúãíà - òðÿáâà äà íàïðàâÿ íà Ñàðóìàí ïðîùàëíî ïîñåùåíèå. Îïàñíà è âåðîÿòíî áåçñìèñëåíà ðàáîòà, íî òðÿáâà äà ñå ñâúðøè. Êîéòî èñêà, ìîæå äà äîéäå ñ ìåí - íî ñå ïàçåòå! È áåç øåãè! Íå å âðåìå çà âåñåëáà.
- Àç ùå äîéäà - êàçà Ãèìëè. - Èñêà ìè ñå äà ãî âèäÿ è äà óçíàÿ äàëè íàèñòèíà ïðèëè÷à íà òåá.
- È êàê ùå ãî óçíàåø, óâàæàåìî äæóäæå? - çàïèòà Ãàíäàëô. - Â òâîèòå î÷è Ñàðóìàí áè ìîãúë äà ïðèëè÷à íà ìåí, àêî òîâà ïîäõîæäà íà ïëàíîâåòå ìó. È ñòàíàë ëè ñè äîñòàòú÷íî ìúäúð, òà äà óñåòèø âñÿêî íåãîâî ïðèòâîðñòâî? Å, ìîæå è äà âèäèì. Íèùî ÷óäíî äà ñå áîè äà ñå ïîêàæå íàâåäíúæ ïðåä ìíîãî ïîãëåäè. Íî àç çàðú÷àõ íà åíòèòå äà íå ñå ìÿðêàò íàîêîëî, òúé ÷å èìà íàäåæäà äà ãî óáåäèì äà èçëåçå. 
- Êàêâî íè çàïëàøâà? - îáàäè ñå Ïèïèí. - Ùå ñòðåëÿ ëè ïî íàñ, ùå ñèïå ëè îãúí ïðåç ïðîçîðöèòåq èëè ìîæå äà íè óðî÷àñà îòäàëå÷å? 
- Ïîñëåäíîòî å íàé-âåðîÿòíî, àêî áåçðàçñúäíî íàáëèæèø ïðàãà ìó - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íî íå ñå çíàå êàêâî ìîæå äà ñòîðè, êàêâî ùå ðåøè äà îïèòà. Îïàñíî å äà ïðèñòúïâàø êúì çàêëåùåí çâÿð. À âèå äîðè íå ïîäîçèðàòå êàêâà ìîù èìà Ñàðóìàí. Ïàçåòå ñå îò ãëàñà ìó!
Ñêîðî äîñòèãíàõà ïîäíîæèåòî íà Îðòàíê. Òî áå ÷åðíî è ñêàëàòà áëåñòåøå êàòî âëàæíà. Ðúáîâåòå íà êàìåííèòå ïëîñêîñòè áÿõà îñòðè, ñÿêàø òîêó-ùî èçäÿëàíè. Ñàìî íÿêîëêî äðàñêîòèíè è ñèòíè îòëîìåíè ëþñïèöè êðàé îñíîâàòà íàïîìíÿõà çà ÿðîñòòà íà åíòèòå. Âèñîêî íàä çåìÿòà îò èçòî÷íàòà ñòðàíà, â úãúëà ìåæäó äâà ïèëîíà, èìàøå ãîëÿìà âðàòà, à íàä íåÿ - ïðîçîðåö ñúñ çàõëîïíàòè êàïàöè è áàëêîí ñ ïàðàïåò îò æåëåçíè ïðúòè. Êúì ïðàãà ïðåä âðàòàòà ñå èçäèãàõà äâàäåñåò è ñåäåì øèðîêè ñòúïàëà, êîèòî íåçíàåí ìàéñòîð áå èçñÿêúë îò ñúùèÿ ÷åðåí êàìúê. Òîâà áå åäèíñòâåíèÿò âõîä íà êóëàòà, íî â ñòðúìíèòå ñòåíè áÿõà èçðÿçàíè ìíîæåñòâî âèñîêè ïðîçîðöè - òå íàäíè÷àõà äàëå÷å ãîðå êàòî î÷è÷êè, îñåÿëè íåïðèñòúïíèòå ðàçêëîíåíèÿ.
Â ïîäíîæèåòî íà ñòúëáàòà Ãàíäàëô è êðàëÿò ñëÿçîõà îò êîíåòå.
- Àç ùå ñå èçêà÷à - êàçà Ãàíäàëô. - Áèë ñúì â Îðòàíê è çíàì êàêâî ìå çàïëàøâà.
- È àç ùå ñå èçêà÷à - êàçà êðàëÿò. - Ñòàð ñúì è âå÷å íå ñå áîÿ îò çàïëàõè. Èñêàì äà ïîãîâîðÿ ñ âðàãà, ùî ìè ïðè÷èíè òîëêîâà çëî. Åîìåð ùå äîéäå äà ìè ïîìàãà, àêî îòñëàáíàò ñòàðèòå ìè íîçå. 
- Êàêòî èñêàø - ñúãëàñè ñå Ãàíäàëô. - Ñ ìåí ùå äîéäå Àðàãîðí. Îñòàíàëèòå íåêà ÷àêàò â ïîäíîæèåòî íà ñòúëáàòà. Ùå ìîãàò äîáðå äà âèæäàò è äà ÷óâàò, ñòèãà äà èìà êàêâî. 
- À, íå! - îáàäè ñå Ãèìëè. - Äâàìàòà ñ Ëåãîëàñ æåëàåì äà ïîãëåäíåì ïî-îòáëèçî. Òóê ñìå åäèíñòâåíè ïðåäñòàâèòåëè íà ñâîèòå íàðîäè. Ùå äîéäåì ïîäèð âàñ.
- Åëàòå òîãàâà! - êàçà Ãàíäàëô è ñ òåçè äóìè èçêà÷è ñòúïàëàòà. Òåîäåí êðà÷åøå äî íåãî.
Îò äâåòå ñòðàíè íà ñòúëáàòà Ðîõàíñêèòå åçäà÷è ñåäÿõà íåñïîêîéíî íà êîíåòå ñè è ìðà÷íî ãëåäàõà êúì èñïîëèíñêàòà êóëà, ñúñ ñòðàõ, ÷å íåùî ìîæå äà ñå ñëó÷è íà âëàäåòåëÿ èì. Ñåäíàëè íà íàé-äîëíîòî ñòúïàëî, Ìåðè è Ïèïèí ñå ÷óâñòâóâàõà åäíîâðåìåííî íèùîæíè è çàïëàøåíè îò íåùî íåèçâåñòíî.
- Ïîëîâèí ìèëÿ êàë îòòóê äî ïîðòàòà! - ïðîìúðìîðè Ïèïèí. - Åõ, àêî ìîæåõ ñåãà íåçàáåëÿçàíî äà ñå ïðîìúêíà äî êàðàóëêàòà! Çà êàêâî äîéäîõìå? Íèêîé íå íè å êàíèë.
Ãàíäàëô çàñòàíà ïðåä âðàòàòà íà Îðòàíê è ÿ óäàðè ñ æåçúëà ñè. Òÿ îòåêíà ãëóõî.
- Ñàðóìàí, Ñàðóìàí! - èçâèêà òîé ñ ìîùåí, çàïîâåäåí ãëàñ. - Èçëåç, Ñàðóìàí!
Èçâåñòíî âðåìå íÿìàøå îòãîâîð. Íàé-ñåòíå ïðîçîðåöúò íàä âðàòàòà ñå îòêðåõíà, íî íå çàáåëÿçàõà íè÷èå ëèöå â ìðà÷íèÿ îòâîð.
- Êîé å? - èçðå÷å ïèñêëèâ ãëàñ. - Êàêâî èñêàòå? 
Òåîäåí òðåïíà.
- Ïîçíàâàì òîÿ ãëàñ - êàçà òîé - è ïðîêëåò äà å äåíÿò, êîãàòî ãî ÷óõ çà ïðúâ ïúò.
- Èäè äà äîâåäåø Ñàðóìàí, ùîì ñè ìó ñòàíàë ëàêåé, Ãðèìà Çìèéñêè åçèê! - êàçà Ãàíäàëô. - È íå íè ãóáè âðåìåòî!
Ïðîçîðåöúò ñå çàòâîðè. Çà÷àêàõà. Âíåçàïíî çàãîâîðè äðóã ãëàñ - íèñúê è ìåëîäè÷åí, âúëøåáåí â ñàìîòî çâó÷åíå. Êîéòî íåïðåäïàçëèâî ñå âñëóøàøå â òîçè ãëàñ, ðÿäêî ìîæåøå äà ïðåðàçêàæå êàêâè äóìè å ÷óë, à óñïååøå ëè, ñàì ñå ÷óäåøå êîëêî ìàëêî ñèëà å îñòàíàëà â òÿõ. Íàé-÷åñòî ñè ïðèïîìíÿõà ñàìî òîâà, ÷å ñ èñòèíñêà íàñëàäà ñà ñëóøàëè ðå÷òà íà ãëàñà, âñè÷êî êàçàíî èçãëåæäàøå ìúäðî è ðàçóìíî è ó õîðàòà ñå çàðàæäàøå êîïíåæ áúðçî äà ñå ñúãëàñÿò, òà ñàìè äà èçãëåæäàò ìúäðè. Êîíòðàñòúò ïðàâåøå ðå÷òà íà äðóãèòå ãðóáà è íåäîäÿëàíà, à âúçðàçåøå ëè íÿêîé íà ãëàñà, ãíÿâ ïëàìâàøå â äóøèòå íà îìàãüîñàíèòå. Çà åäíè ìàãèÿòà òðàåøå ñàìî äîêàòî ãëàñúò ãîâîðåøå íà òÿõ, à îáúðíåøå ëè ñå êúì äðóãè, òå ñå óñìèõâàõà êàòî õîðà, ïðîçðåëè åâòèíèÿ òðèê íà ôîêóñíèêà, äîêàòî îñòàíàëèòå çÿïàò âòðåùåíè. Çà ìíîçèíà äðóãè ñàìèÿò çâóê íà ãëàñà áå äîñòàòú÷åí, çà äà ñå çàìàÿò, àëà çà èñòèíñêè ïîêîðåíèòå ìàãèÿòà ïðîäúëæàâàøå äîðè êîãàòî áÿõà íàäàëå÷, è òå âå÷íî ÷óâàõà òîçè òèõ ãëàñ äà èì íàøåïâà è äà ãè ïîäêàíâà. Íèêîé íå îñòàâàøå íåçàòðîãíàò, íèêîé íå îòõâúðëÿøå ìîëáèòå è çàïîâåäèòå ìó áåç óñèëèå íà óìà è âîëÿòà ñè, àêî âñå îùå ãè âëàäååøå.
- Å? - áëàãî çàïèòà ãëàñúò. - Çàùî òðÿáâà äà ñìóùàâàòå ïîêîÿ ìè? Íå ùå ëè ìå îñòàâèòå íà ìèðà íè äåíåì, íè íîùåì?
È òîíúò ìó íàïîìíÿøå çà äîáðî ñúðöå, íàæàëåíî îò íåçàñëóæåíè íåïðàâäè.
Âñè÷êè ñìàÿíî ïîãëåäíàõà íàãîðå, çàùîòî íå áÿõà ÷óëè êîãà å äîøúë; êðàé ïàðàïåòà ñòîåøå è ãè ãëåäàøå ñòàðåö, îìîòàí â øèðîêî íàìåòàëî, ÷èéòî öâÿò òðóäíî ìîæåõà äà ïîçíàÿò, òîé ñå ìåíåøå ïðè âñÿêî ïîìðúäâàíå íà ïîãëåäà, ïðè âñÿêî ïîòðúïâàíå íà ïëàòà. Ëèöåòî ìó áå ïðîäúëãîâàòî, ñ âèñîêî ÷åëî, èìàøå äúëáîêè, çäðà÷íè è íåïðîíèöàåìè î÷è, àëà ñåãà â òÿõ áëåñòåøå ñåðèîçåí, áëàãîæåëàòåëåí è ìàëêî èçìîðåí ïîãëåä. Êîñàòà è áðàäàòà ìó áÿõà áåëè, íî êðàé óñòíèòå è óøèòå âñå îùå ëè÷àõà ÷åðíè êè÷óð÷åòà.
- Ïðèëè÷àò ñè è âñå ïàê íå ñè ïðèëè÷àò - ïðîìúðìîðè Ãèìëè.
- Íî õàéäå, õàéäå - ìåêî èçðå÷å ãëàñúò. - Ïîíå äâàìà îò âàñ ïîçíàâàì ïî èìå. Ïðåêàëåíî äîáðå ïîçíàâàì Ãàíäàëô, çà äà ñå íàäÿâàì, ÷å òúðñè òóê ïîìîù èëè ñúâåò. Íî òè, Òåîäåí, Âëàäåòåëþ íà Ðîõàíñêèòå ïðåäåëè, ñå ïîçíàâàø ïî áëàãîðîäíèÿ ñè ãåðá è îùå ïîâå÷å ïî ïðåêðàñíèÿ ëèê íà ïîòîìúê íà Åîðë. O, äîñòîéíè ñèíå íà Òåíãåë Òðèñëàâíè! Çàùî íå äîéäå ïðåäè êàòî ïðèÿòåë? Êàê ñèëíî æåëàåõ äà âèäÿ òåá, íàé-ìîãúùèÿ êðàë íà çàïàäíèòå çåìè, îñîáåíî ïðåç ïîñëåäíèòå ãîäèíè, òà äà òå îïàçÿ îò íåðàçóìíèòå è âðåäíè ñúâåòè, ñ êîèòî ñè îáêðúæåí! Êúñíî ëè å âå÷å? Âúïðåêè íàíåñåíèòå ìè îñêúðáëåíèÿ, â êîèòî ðîõàíöèòå - óâè! - èìàõà ñâîÿ äÿë, àç âñå îùå ñúì ãîòîâ äà òå ñïàñÿ è çàùèòÿ îò íàáëèæàâàùàòà íåèçáåæíà ñúñèïèÿ, êúì êîÿòî òå âîäè èçáðàíèÿò ïúò. Âñúùíîñò ñåãà åäèíñòâåíî àç ìîãà äà òè ïîìîãíà. Òåîäåí îòâîðè óñòà, ñÿêàø èñêàøå äà çàãîâîðè, àëà íå êàçà íèùî. Ïîãëåäíà íàãîðå êúì ëèöåòî íà Ñàðóìàí ñ òúìíèòå, ñåðèîçíè î÷è, ñâåäåíè êúì íåãî, ñåòíå ñå îçúðíà êúì Ãàíäàëô è êàòî ÷å ñå ïîêîëåáà. Ãàíäàëô íå ìó ïîäàäå íèêàêúâ çíàê, ñòîåøå áåçìúëâåí êàòî êàìúê, ñÿêàø ÷àêàøå çîâ, êîéòî îùå íå å äîëåòÿë. Ïðè ïúðâèòå äóìè íà Ñàðóìàí êîííèöèòå ñå ðàçìúðäàõà è îäîáðèòåëíî çàøåïíàõà, ñåòíå è òå çàìëúêíàõà îìàãüîñàíè. Ñòðóâàøå èì ñå, ÷å Ãàíäàëô íèêîãà íå å ãîâîðèë òúé êðàñèâî è óìåñòíî íà òåõíèÿ âëàäåòåë. Ãðóáè è íàäìåííè èçãëåæäàõà ñåãà îòíîøåíèÿòà ìó ñ Òåîäåí. È â ñúðöàòà èì ïðîïúëçÿ ñÿíêà, ñòðàõ îò ãèáåëíà çàïëàõà - êðàÿò íà Ïðåäåëèòå ñðåä ìðàêà, êúì êîéòî ãè òëàñêàøå Ãàíäàëô, äîêàòî Ñàðóìàí ñòîåøå êðàé ñïàñèòåëíàòà ïîðòà è ÿ óäúðæàøå ïîëóîòâîðåíà, òà äà ïðîíèêâà ëú÷ ñâåòëèíà. Íàñòàíà òåæêà òèøèíà. 
Âíåçàïíî Ãèìëè äæóäæåòî èçáóõíà. 
- Äóìèòå íà òîÿ ìàãüîñíèê ñå ïðåìÿòàò ïðåçãëàâà - èçðúìæà òîé, ñòèñíàë äðúæêàòà íà ñåêèðàòà. - Íà åçèêà íà Îðòàíê âñè÷êî å åäíî: „ïîìîù" çíà÷è „ïîãèáåë", à „ñïàñåíèå" çíà÷è „êëàíå". Íî íèå íå ñìå äîøëè òóê äà ñå ìîëèì.
- Êðîòêî! - êàçà Ñàðóìàí è çà êðàòúê ìèã ãëàñúò ìó íå áå òúé ñëàäíèêàâ, à â î÷èòå ìó ïðîáëåñíà ñâåòëèíà è ïàê èç÷åçíà. - Çàñåãà íå ãîâîðÿ ñ òåáå, Ãèìëè, ñèíå Ãëîèíîâ. Äàëå÷å å òâîÿò äîì è ñëàáî òå çàñÿãàò áåäèòå íà òàÿ ñòðàíà. Íî íå ïî ñâîÿ âîëÿ ñè ñå çàìåñèë â òÿõ, òúé ÷å íå ùå îñúæäàì ðîëÿòà, êîÿòî èçèãðà - õðàáðà ðîëÿ, íå îòðè÷àì. Íî ìîëÿ òå, ïîçâîëè ìè ïúðâî äà ïîãîâîðÿ ñ êðàëÿ íà Ðîõàí, ìîé ñúñåä è íÿêîãàøåí ïðèÿòåë. Êàêâî ùå êàæåø, êðàëþ Òåîäåí? Ùå èçáåðåø ëè ìèðà ñ ìåí è öÿëàòà ïîìîù, êîÿòî áè òè äîíåñëî ìîåòî çíàíèå, íàòðóïàíî ñ âåêîâå? Ùå ñå ñúâåòâàìå ëè çàåäíî êàê äà èçáåãíåì çëîêîáíèòå äíè, ùå çàëè÷èì ëè îñêúðáëåíèÿòà ñ äîáðà âîëÿ, òà è äâåòå íè âëàäåíèÿ äà ðàçöúôíàò îùå ïî-êðàñèâè îòïðåäè?
Òåîäåí ïàê íå îòãîâîðè. Ñ ãíåâà ëè ñå áîðåøå èëè ñúñ ñúìíåíèåòî? Íèêîé íå çíàåøå. Òîãàâà çàãîâîðè Åîìåð.
- Ãîñïîäàðþ, ÷óé ìå! - èçðå÷å òîé. - Ñåãà óñåùàìå çàïëàõàòà, çà êîÿòî íè ïðåäóïðåäèõà. Íèìà ïðåïóñêàõìå ïîáåäíî ñàìî çà äà ñïðåì íàêðàÿ, îìàÿíè îò åäèí ñòàð ëúæåö ñ ìåä ïî ðàçäâîåíèÿ ñè åçèê? Òúé áè ãîâîðèë âïðèì÷åíèÿò âúëê íà êó÷åòàòà, àêî ìîæåøå. Äóìà äà íå ñòàâà, êàêâà ïîìîù ùå òè ïðåäëîæè òîé? Èñêà ñàìî äà ñå èçìúêíå. Íî ùå ïðåãîâàðÿø ëè ñ òîÿ ìàéñòîð íà ïðåäàòåëñòâîòî è óáèéñòâîòî? Ñïîìíè ñè çà Òåîäðåä ïðè Áðîäîâåòå è ãðîáà íà Õàìà â Øëåìîâî óñîå!
- Àêî ãîâîðèì çà îòðîâíè åçèöè, ùî äà ðå÷åì çà òâîÿ, ìëàäî çàé÷å? - îòâúðíà Ñàðóìàí è ñåãà âñè÷êè ÿñíî âèäÿõà êàê ïðîáëåñíà ãíåâúò ìó. - Íî õàéäå, õàéäå, Åîìåð, ñèíå Åîìóíäîâ! - ïðîäúëæè òîé îòíîâî ñ ìåêèÿ ñè ãëàñ. - Âñåêè ñ ðîëÿòà ñè. Îðúæåéíàòà äîáëåñò å òâîÿò äÿë è ñ íåÿ ïå÷åëèø âèñøè ïî÷åñòè. Ñúñè÷àé îíîãîâà, êîãîòî òâîÿò ãîñïîäàð ïîñî÷è çà âðàã, è áúäè äîâîëåí. Íå ñå ìåñè â ïîëèòèêàòà, êîÿòî íå ðàçáèðàø. Íî àêî ñòàíåø êðàë, ìîæå áè ùå ðàçáåðåø, ÷å âëàäåòåëÿò òðÿáâà âíèìàòåëíî äà ïîäáèðà ïðèÿòåëèòå ñè. Íå ñå îòõâúðëÿò ëåñíî äðóæáàòà íà Ñàðóìàí è ìîãúùåñòâîòî íà Îðòàíê, êàêâèòî è íåïðàâäè - ðåàëíè èëè âúîáðàæàåìè - äà ëåæàò â ìèíàëîòî. Òè ñïå÷åëè áèòêà, íî íå è âîéíàòà - ïðè òîâà ñ ïîìîù, íà êîÿòî íå ìîæåø äà ñå íàäÿâàø ïîâòîðíî. Óòðå ìîæå äà çúðíåø Ñÿíêàòà íà Ãîðàòà ïðåä ñîáñòâåíàòà ñè âðàòà - ñâîåíðàâíà å òÿ, íåðàçóìíà è íå õðàíè ëþáîâ êúì ÷îâåöèòå. À òè, âëàäåòåëþ íà Ðîõàí, êàæè, òðÿáâà ëè äà ìå íàðè÷àò óáèåö çàòîâà, ÷å õðàáðè ìúæå ñà ïàäíàëè â áðàí? Ùîì òðúãâàø íà áîé - áåçñìèñëåíî, çàùîòî àç íå ãî æåëàåõ, - çíà÷è ùå ïàäíàò ïîñå÷åíè ìúæå. Íî àêî òîâà ìå ïðàâè óáèåö, çíà÷è öåëèÿò Åîðëîâ ðîä å îïåòíåí ñ óáèéñòâà, íàëè ñòå âîäèëè íå åäíà âîéíà è ñòå íàïàäàëè ìíîçèíà, ùî ñà âè ïðåäèçâèêàëè. È âñå ïàê ñ íÿêîè îò òÿõ ñåòíå ñòå ñêëþ÷âàëè ìèð - ìèð ïî ïîëèòè÷åñêè ñúîáðàæåíèÿ, íî íèìà òîâà å çëå? ×óé äóìèòå ìè, êðàëþ Òåîäåí: ùå èìà ëè ìèð è äðóæáà ìåæäó òåá è ìåí? Ðåøåíèåòî å â íàøèòå ðúöå.
- Ùå èìà ìèð - èçðå÷å íàé-ñåòíå Òåîäåí, ãëóõî è ñ óñèëèå. Íåêîëöèíà îò êîííèöèòå íàäàäîõà ðàäîñòíè âèêîâå. Òåîäåí âäèãíà ðúêà. - Äà, ùå èìàìå ìèð - ïðîäúëæè òîé, âå÷å ñ ÿñåí ãëàñ, - ùå èìàìå ìèð, êîãàòî çàãèíåø çàåäíî ñ âñè÷êèòå ñè äåëà è ñ äåëàòà íà ìðà÷íèÿ ñè ãîñïîäàð, êîìóòî èñêàøå äà íè ïðåäàäåø. Òè ñè ëúæåö, Ñàðóìàí, ëúæåö è ïîêðîâèòåë íà ÷îâåøêè äóøè. Ïðîòÿãàø ìè ðúêà, à â íåÿ âèæäàì ñàìî ïðúñò îò ëàïàòà íà Ìîðäîð. Æåñòîê è ñòóäåí! Äîðè äà áå ñïðàâåäëèâà âîéíàòà òè ïðîòèâ ìåí - à íå å òúé, çàùîòî äîðè äà áå äåñåòîêðàòíî ïî-ìúäúð, ïàê íå áè èìàë ïðàâî çà ñîáñòâåíà èçãîäà äà ïîâåëÿâàø íà ìåí è íàðîäà ìè, êàêòî æåëàåøå, - äîðè è òúé äà áå, ùî ùå êàæåø çà ôàêëèòå â Çàïàäíèÿ ïðåäåë è ìúðòâèòå äåöà, ïðîñíàòè òàì? À ïðåä ïîðòèòå íà Ðîãîñêàë ñÿêîõà òÿëîòî íà Õàìà è ñëåä êàòî áå çàãèíàë. Êîãàòî âèñíåø íà âúæåòî ïîä ïðîçîðåöà ñè çà çàáàâà íà ñîáñòâåíèòå ñè ãàðâàíè, òîãàâà ùå ñå ïðèìèðÿ ñ òåá è Îðòàíê. Òîëêîç îò èìåòî íà Åîðëîâèÿ ðîä. Äðåáåí ïîòîìúê íà âåëèêè ïðàäåäè ñúì àç, íî íÿìàì íóæäà äà áëèæà ðúöåòå òè. Ïîòúðñè äðóãàäå. Íî ñå áîÿ, ÷å ãëàñúò òè å èçãóáèë ÷àðà ñè.
Ñÿêàø ñòðåñíàòè îò äðÿìêà, êîííèöèòå ñå âçðÿõà â Òåîäåí. Ñëåä Ñàðóìàíîâàòà ìåëîäèÿ ãëàñúò íà òåõíèÿ âëàäåòåë çâó÷åøå â óøèòå èì äðåçãàâî êàòî ãðàêàíå íà ñòàð ãàðâàí. Íî â ÿðîñòòà ñè Ñàðóìàí çà ìîìåíò èçãóáè ñàìîîáëàäàíèå. Òîé ñå ïðèâåäå íàä ïàðàïåòà, ñÿêàø èñêàøå äà ñìàæå êðàëÿ ñ æåçúëà ñè. Íà íÿêîè èçâåäíúæ èì ñå ñòîðè, ÷å âèæäàò çìèÿ, êîÿòî ñå ñâèâà çà íîâ óäàð.
- Âúæåòà è ãàðâàíè! - èçñúñêà òîé è âñè÷êè èçòðúïíàõà îò ãðîçíàòà ïðîìÿíà. - Èçêóôÿë äúðòàê! ×å êàêâî å Åîðëîâèÿò äîì, îñâåí ïëåâíèê ñúñ ñëàìåí ïîêðèâ, êúäåòî ðàçáîéíèöèòå ïèÿíñòâóâàò ñðåä äèì è ñìðàä, à êåëåìåòàòà èì ñå òúðêàëÿò ïî ïîäà ñðåä ïñåòàòà? Îòêîãà ïëà÷å âúæåòî çà òÿõ. Íî ïðèìêàòà èäå - áàâíî ñå âëà÷è, àëà ùå å ñòåãíàòà è ÿêà íàêðàÿ. Óâèñâàé íà íåÿ, ùîì òàêà ñè ðåøèë! - Ãëàñúò ìó ñå ïðîìåíè è òîé áàâíî ñå îâëàäÿ. - ×óäÿ ñå îòêúäå ëè íàìåðèõ òúðïåíèå äà ðàçãîâàðÿì ñ òåá. Çàùîòî íå ìè òðÿáâàø íèòî òè, íèòî æàëêàòà òè áàíäà êîíÿðè, äåòî áÿãàò åäíàêâî áúðçî è íàïðåä, è íàçàä, Òåîäåí Êîíåâëàäåòåëþ. Íÿêîãà òè ïðåäëîæèõ âåëè÷èå - äàëå÷ íàä óìà è çàñëóãèòå òè. Ïðåäëîæèõ ãî îòíîâî, òà òèÿ, ùî çàáëóæäàâàø, äà âèäÿò ÿñíî êàêúâ ïúò èçáèðàø. Îòâðúùàø ìè ñúñ ñàìîõâàëñòâî è ðóãàòíè. Òúé äà áúäå. Âðúùàé ñå â êîïòîðèòå! Àëà òè, Ãàíäàëô! Çà òåá ïîíå ñúì íàñêúðáåí, âèæäàéêè ñðàìà òè. Êàê òúé ïîíàñÿø ïîäîáíî îáùåñòâî? Òà òè ñè ãîðä, Ãàíäàëô - è íå áåç ïðè÷èíà, íàëè ñè íàäàðåí ñ áëàãîðîäåí óì è î÷è, ùî ïðîíèêâàò íàäúëáîêî è íàäàëå÷. È ñåãà ëè íå ùå ñå âñëóøàø â ñúâåòà ìè? 
Ãàíäàëô ñå ðàçìúðäà è ïîãëåäíà íàãîðå.
- Êàêâî èìàø äà äîáàâèø ñëåä êàçàíîòî íà ïîñëåäíàòà íè ñðåùà? - çàïèòà òîé. - Èëè ìîæå áè èñêàø äà ñå îòêàæåø îò íåùî? 
Ñàðóìàí ïîìúë÷à.
- Äà ñå îòêàæà? - îçàäà÷åíî ïîâòîðè òîé. - Äà ñå îòêàæà? Íàãúðáèõ ñå äà òå ñúâåòâàì çà òâîå äîáðî, íî òè íå ìå è èçñëóøà. Ãîðäåëèâ ñè è íå îáè÷àø ñúâåòèòå, íàâÿðíî ñ ïðàâî, ñëåä êàòî ñàì ñè èçïúëíåí ñ ìúäðîñò. Íî ìèñëÿ, ÷å â îíçè ñëó÷àé ñãðåøè è ñúçíàòåëíî èçòúëêóâà íàìåðåíèÿòà ìè â îáðàòíà ïîñîêà. Áîÿ ñå, ÷å â óñòðåìà äà òå óáåäÿ ñúì èçãóáèë òúðïåíèå. È îò âñå ñúðöå ñúæàëÿâàì. Çàùîòî íå õðàíÿ ëîøè ÷óâñòâà êúì òåá; äîðè ñåãà òè ïðîùàâàì, ìàêàð äà ñå çàâðúùàø ïðè ìåí, îáêðúæåí îò íàñèëíèöè è íåâåæè. Êàê äà òå ìðàçÿ? Íå ñìå ëè è äâàìàòà ÷ëåíîâå íà âúçâèøåí è äðåâåí îðäåí, íàé-âúðõîâíèÿ â Ñðåäíàòà çåìÿ? Äðóæáàòà ùå äîíåñå ïîëçà è íà äâàìà íè, âñå îùå ìîæåì çàåäíî äà ñòîðèì ìíîãî, çà äà èçöåëèì òîÿ ñâÿò îò áåçðåäèöèòå. Íåêà ñå ðàçáåðåì è äà îòõâúðëèì îò ìèñëèòå ñè òèÿ äðåáíè ëþäå! Íåêà ÷àêàò íàøèòå ðåøåíèÿ! Â èìåòî íà îáùîòî áëàãî ñúì ãîòîâ äà çàëè÷à ìèíàëîòî è äà òå ïðèåìà. Íÿìà ëè äà ñå ïîñúâåòâàø ñ ìåí? Íÿìà ëè äà ñå êà÷èø?
Òúé âåëèêà ìîù áå âëîæèë Ñàðóìàí â òîâà ñåòíî óñèëèå, ÷å íèêîé îò îíèÿ, ùî ÷óõà. íå îñòàíà áåçäóøåí. Íî ñåãà ìàãèÿòà áå ñúâñåì äðóãà. Òå ÷óâàõà êàê åäèí áëàã êðàë áàùèíñêè ãúë÷è ñâîÿ ñãðåøèë, àëà ìíîãîîáè÷àí ìèíèñòúð. Çà òÿõ âðàòàòà áå çàõëîïíàòà è òå ñòîÿõà íàâúí, ïîäñëóøâàéêè äóìè, îòïðàâåíè êúì äðóã - íåâúçïèòàíè äåöà èëè ãëóïàâè ñëóãè, êîèòî äî÷óâàò çàãàäú÷íèÿ ðàçãîâîð íà ãîëåìèòå è ñå ïèòàò êàê ëè ùå çàñåãíå ñúäáàòà èì. Îò ïî-áëàãîðîäíà ñïëàâ áÿõà èçëåòè òèÿ äâàìà - ïðåïîäîáíè è ìúäðè. Íåìèíóåìî òðÿáâàøå äà ñêëþ÷àò ñúþç. Ãàíäàëô ùåøå äà ñå èçêà÷è â êóëàòà, çà äà îáñúäè â íàé-âèñîêèòå çàëè íà Îðòàíê íåùî äúëáîêîìèñëåíî è íåïîíÿòíî çà òÿõ. Âðàòàòà ùåøå äà ñå çàòâîðè, à òå ùÿõà äà îñòàíàò íàâúí, îñâîáîäåíè çà ìàëêî, â î÷àêâàíå äà èì âúçëîæàò ðàáîòà èëè íàêàçàíèå. Äîðè â ìèñëèòå íà Òåîäåí ñå çàðîäè ñÿíêàòà íà ñúìíåíèåòî: „Òîé ùå íè ïðåäàäå, ùå ñè îòèäå... çàãóáåíè ñìå."
Ñåòíå Ãàíäàëô ñå ðàçñìÿ. Âèäåíèåòî èç÷åçíà êàòî îáëà÷å äèì.
- Ñàðóìàí, Ñàðóìàí! - èçðå÷å Ãàíäàëô ïðåç ñìÿõ. - Ñáúðêàë ñè æèçíåíèÿ ñè ïúò, Ñàðóìàí. Òðÿáâàëî å äà ñòàíåø êðàëñêè øóò è äà ïðèïå÷åëâàø õëÿá è êàìøèöè ñ èìèòàöèÿ íà ñúâåòíèöèòå. Îõ, ùå ñå ïóêíà! - Òîé ïîìúë÷à, çà äà ñå íàñëàäè íà ñìåõà. - Êàçâàø äà ñå ðàçáåðåì? Áîÿ ñå, ÷å íå ìîæåø äà ìå ðàçáåðåø. Íî òè, Ñàðóìàí, ñè ìè âå÷å ïðåêàëåíî ÿñåí. Ïîìíÿ ñëîâàòà è äåëàòà òè ïî-ÿñíî, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàø. Êîãàòî òå ïîñåòèõ ïîñëåäíèÿ ïúò, òè áåøå òúìíè÷àð íà Ìîðäîð è íàòàì ùåøå äà ìå èçïðàòèø. Íå, ãîñò, ùî å èçáÿãàë ïðåç ïîêðèâà, ùå ïîìèñëè äâàæäè, ïðåäè äà ñå âúðíå ïðåç âðàòàòà. Íå, íå âÿðâàì äà ñå êà÷à. Íî ÷óé, Ñàðóìàí, çà ïîñëåäåí ïúò! Íÿìà ëè äà ñëåçåø? Èñåíãàðä ñå îêàçà ïî-ñëàá, îòêîëêîòî ãî âèæäàøå â íàäåæäèòå è ìå÷òèòå ñè. Ñúùîòî ìîæå äà ñòàíå è ñ äðóãè íåùà, â êîèòî âñå îùå âÿðâàø. Íå å ëè ïî-äîáðå äà ãî íàïóñíåø çà ìàëêî? Äà âúçâèåø êúì íîâè öåëè ìîæå áè? Äîáðå ïîìèñëè, Ñàðóìàí! Íÿìà ëè äà ñëåçåø?
Ñÿíêà ìèíà ïî ëèöåòî íà Ñàðóìàí, ïîñëå òî ñòàíà ìúðòâåøêè áëåäî. Ïðåäè äà óñïåå äà ñå ïðèêðèå, âñè÷êè çúðíàõà ïðåç ìàñêàòà òåðçàíèÿòà íà åäèí óì, èçïàäíàë â ñúìíåíèå, ðàçêúñâàí ìåæäó íåîõîòàòà äà îñòàíå è óæàñà äà íàïóñíå óáåæèùåòî ñè. Çà ñåêóíäà òîé ñå ïîêîëåáà è âñè÷êè çàòàèõà äúõ. Ïîñëå çàãîâîðè è ãëàñúò ìó áå ïèñêëèâ è ñòóäåí. Ãîðäîñòòà è îìðàçàòà ãî áÿõà îâëàäåëè.
- Äà ñëÿçà? - ïðèñìÿ ñå òîé. - Ñëèçà ëè îáåçîðúæåí ÷îâåê äà ðàçãîâàðÿ ñ ðàçáîéíèöè ïðåä ïðàãà? È òóê âè ÷óâàì äîáðå. Íå ñúì ãëóïàê è íå òè âÿðâàì, Ãàíäàëô. Ìîæå äà íå ñà çàñòàíàëè îòêðèòî íà ñòúëáàòà, àëà çíàì, ÷å ãîðñêèòå äåìîíè ñå ñïîòàéâàò ïî òâîå íàðåæäàíå.
- Ïðåäàòåëÿò íèêîìó íå âÿðâà - ìîðíî îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íî íå ñå áîé çà êîæàòà ñè. Íå èñêàì äà òå óáèÿ èëè äà òè ïðè÷èíÿ çëî, áè òðÿáâàëî äà ãî çíàåø, àêî íàèñòèíà ñè ìå ðàçáèðàë. È èìàì ñèëà äà òå îïàçÿ. Äàâàì òè ïîñëåäíà âúçìîæíîñò. Ìîæåø ñâîáîäíî äà íàïóñíåø Îðòàíê... ñòèãà äà ðåøèø.
- Äîáðå çâó÷è - ñàðêàñòè÷íî ïîäìåòíà Ñàðóìàí. - Òî÷íî â ñòèëà íà Ãàíäàëô Ñèâèÿ - òîëêîâà ñíèçõîäèòåëåí, ñàìàòà ëþáåçíîñò. Íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å Îðòàíê ùå òè å ìíîãî óäîáåí, ñëåä êàòî óñëóæëèâî ãî íàïóñíà. Íî îòêúäå-íàêúäå ùå ãî íàïóñêàì? È êàêâî ðàçáèðàø ïîä „ñâîáîäåí"? Èìà íÿêàêâè óñëîâèÿ, ïðåäïîëàãàì?
- Îò ïðîçîðöèòå ñè âèæäàù ïðè÷èíèòå äà íàïóñíåø - îòãîâîðè Ãàíäàëô. - Êàòî ïîìèñëèø, ùå ñå ñåòèø è çà äðóãè. Ñëóãèòå òè ñà ðàçïðúñíàòè è óíèùîæåíè, ñúñåäèòå ñè ñàì ïðåâúðíà âúâ âðàãîâå, èçìàìè íîâèÿ ñè ãîñïîäàð èëè ïîíå ñå îïèòà äà ãî ñòîðèø. Êîãàòî îêîòî ìó ñå îáúðíå íàñàì, òî ùå å ÷åðâåíîòî îêî íà ãíåâà. Íî ùîì êàçâàì „ñâîáîäåí", çíà÷è ðàçáèðàì „ñâîáîäåí" - ñâîáîäåí îò âúæå, âåðèãà èëè çàïîâåä, âîëåí äà èäåø êúäåòî ñè ùåø, òà áèëî òî è â Ìîðäîð, Ñàðóìàí, ñòèãà äà ïîæåëàåø. Àëà ïúðâî ùå ìè ïðåäàäåø Êëþ÷à íà Îðòàíê è æåçúëà ñè. Òå ùå ñà çàëîã çà ïîâåäåíèåòî òè è àêî ãè çàñëóæèø, ùå òè ñå âúðíàò ïî-êúñíî.
Èçêðèâåíî îò ÿðîñò, ëèöåòî íà Ñàðóìàí ïî÷åðâåíÿ è â î÷èòå ìó ïëàìíà êúðâàâ îãúí. Òîé ñå ðàçñìÿ äèâî.
- Ïî-êúñíî! - Âèêúò ìó ïðåìèíà â ïèñúê. - Ïî-êúñíî! Äà, ïðåäïîëàãàì, êîãàòî ïîëó÷èø è êëþ÷îâåòå íà ñàìèÿ Áàðàä-äóð, è êîðîíèòå íà ñåäåìòå êðàëå, è æåçëèòå íà Ïåòèìàòà ìúäðåöè, è êàòî ñå ñäîáèåø ñ ÷èôò âîëñêè ïîäêîâè äàëå÷-äàëå÷ íàä ñåãàøíèòå òè æàáåøêè ðàçìåðè. Ñêðîìåí ïëàí, íÿìà ùî. Ñàìî äåòî êîìàé ùå òðÿáâà ìúíè÷êî äà òè ïîìîãíà! Èìàì ñè äðóãà ðàáîòà. Íå ñòàâàé ãëóïàê. Àêî èñêàø äà ïðåãîâàðÿø ñ ìåí, äîêàòî îùå èìàø âúçìîæíîñò, âúðâè ñè è ñå âúðíè, êàòî ñå îïîìíèø! È íåäåé äà âëà÷èø òèÿ ãëàâîðåçè è äðåáíè óòàéêè, äåòî òè ñå ìúêíàò ïî îïàøêàòà! Íà äîáúð ÷àñ! Òîé ñå îáúðíà è íàïóñíà áàëêîíà.
- Âúðíè ñå, Ñàðóìàí! - âëàñòíî èçðå÷å Ãàíäàëô. Çà âñåîáùî èçóìëåíèå Ñàðóìàí ñå îáúðíà è ñÿêàø âëà÷åí ïðîòèâ âîëÿòà ñè, áàâíî íàáëèæè æåëåçíèÿ ïàðàïåò è çàäúõàí ñå îáëåãíà íà íåãî. Ëèöåòî ìó áåøå ñâèòî è ñáðú÷êàíî. Ðúêàòà ìó ñå âêîï÷âàøå êàòî íîêòåñòà ëàïà â òåæêèÿ ÷åðåí æåçúë.
- Íå ñúì òè ðàçðåøèë äà ñè âúðâèø - ñóðîâî èçðå÷å Ãàíäàëô. - íå áÿõ ñâúðøèë. Ñòàíàë ñè ãëóïàê, Ñàðóìàí, è âñå ïàê ìè å æàë. Îùå ìîæåøå äà îáúðíåø ãðúá íà áåçóìèåòî è çëîòî è ùåøå äà ñè îò ïîëçà. Íî òè èçáðà äà îñòàíåø è äà ïðåäúâêâàø îãðèçêèòå îò ñòàðèòå ñè èíòðèãè. Ñòîé ñè òîãàâà! Íî òå ïðåäóïðåæäàâàì, íå ùå å ëåñíî äà ñå èçìúêíåø ïàê. Îñâåí àêî ìðà÷íèòå ðúöå íà Èçòîêà ñå ïðîòåãíàò äà òå ãðàáíàò. Ñàðóìàí! - âèêíà òîé è â ãëàñà ìó íàõëó íîâà ìîù è âëàñò. - Âèæ, àç íå ñúì Ãàíäàëô Ñèâèÿ, êîãîòî ïðåäàäå. Àç ñúì Ãàíäàëô Áåëèÿ, ùî ñå çàâúðíà îò ñìúðòòà. Âå÷å íÿìàø öâÿò, èçãîíâàì òå îò îðäåíà è îò Ñúâåòà. Òîé íàäèãíà ðúêà è áàâíî çàãîâîðè ñ ÿñåí è õëàäåí ãëàñ:
- Ñàðóìàí, æåçúëúò òè å ñ÷óïåí.
Ðàçäàäå ñå ïóêîò, æåçúëúò â ðúêàòà íà Ñàðóìàí ñå ðàçöåïè íà äâå è ãîðíàòà ÷àñò ïàäíà ïðåä íîçåòå íà Ãàíäàëô.
- Ìàõàé ñå! - ðå÷å Ãàíäàëô.
Ñàðóìàí ñ ïèñúê ðóõíà íàçàä è ïðîïúëçÿ íàâúòðå. Â òîçè ìîìåíò íåùî òåæêî è áëåñòÿùî ïðîôó÷à îòãîðå. Òî îòñêî÷è îò æåëåçíèÿ ïàðàïåò â ìèãà, êîãàòî Ñàðóìàí ãî áå íàïóñíàë, è ïðîíèçâàéêè âúçäóõà êðàé ãëàâàòà íà Ãàíäàëô, ñå ñòîâàðè íà ñòúëáàòà. Ïàðàïåòúò ñå ñòðîøè ñúñ çâúí. Ñòúëáàòà ñå ïðîïóêà ñðåä îòëîìêè è èñêðè. Àëà òîïêàòà îñòàíà íåâðåäèìà - ïî ñòúïàëàòà ñå òúðêóëíà êðèñòàëåí ãëîáóñ, ìðà÷åí, íî ñúñ ñèÿéíî îãíåíî ÿäðî. Äîêàòî ïîäñêà÷àøå êúì åäíî åçåðöå íàñòðàíè, Ïèïèí èçòè÷à è ãî âäèãíà.
- Àõ, èçìàìíèê è óáèåö! - âèêíà Åîìåð. 
Íî Ãàíäàëô áå íåâúçìóòèì.
- Íå, íå ãî õâúðëè Ñàðóìàí - êàçà òîé, - äîðè íå å áèëî ïî íåãîâà çàïîâåä, ìèñëÿ. Äîëåòÿ îò åäèí ìíîãî ïî-âèñîê ïðîçîðåö. Ïðîùàëåí èçñòðåë îò äðàãèÿ Çìèéñêè åçèê, ÷èíè ìè ñå, ñàìî ÷å çëå íàñî÷åí.
- Ëîø ïðèöåë ìîæå áè çàùîòî íå å ìîãúë äà ðåøè êîãî ìðàçè ïîâå÷å, òåáå èëè Ñàðóìàí? - ïîäõâúðëè Àðàãîðí.
- Íèùî ÷óäíî - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Ñëàáà óòåõà ùå íàìåðÿò òèÿ äâàìàòà â äðóæáàòà ñè - ùå ñå ãðèçàò ñ æåñòîêè äóìè. Íî íàêàçàíèåòî å ñïðàâåäëèâî. Àêî íÿêîãà èçëåçå îò Îðòàíê, Çìèéñêèÿ åçèê ùå ñè å ïîëó÷èë ïîâå÷å îò çàñëóæåíîòî. Õåé, ìîì÷åíöå, òîâà àç ùå ãî âçåìà! Íå ñúì òå ìîëèë äà ãî ïèïàø - âèêíà òîé, êàòî ñå îáúðíà ðÿçêî è çúðíà Ïèïèí äà ñå çàäàâà ïî ñòúïàëàòà áàâíî, ñÿêàø ìúêíåøå òåæúê òîâàð. Ñïóñíà ñå äà ãî ïðåñðåùíå, âçå îò õîáèòà ìðà÷íèÿ ãëîáóñ è ïðèïðÿíî ãî îìîòà â ïëàùà ñè. - Àç ùå ñå ïîãðèæà çà òîâà. Ìèñëÿ, ÷å íå å îò íåùàòà, êîèòî Ñàðóìàí áè èçáðàë çà èçõâúðëÿíå.
- Íî ìîæå äà èìà è äðóãî çà õâúðëÿíå - îáàäè ñå Ãèìëè. - Àêî ïðåãîâîðèòå ñà ñâúðøèëè, ïîíå äà ñå îòäðúïíåì íà åäèí õâúðëåé êàìúê.
- Ñâúðøèõà - êàçà Ãàíäàëô. - Äà âúðâèì.
Îáúðíàõà ãðúá íà âðàòàòà íà Îðòàíê è ñëÿçîõà íàäîëó. Êîííèöèòå ðàäîñòíî ïîñðåùíàõà êðàëÿ è ïîçäðàâèõà Ãàíäàëô. Ìàãèÿòà íà Ñàðóìàí ñå ðàçêúñà - áÿõà ãî âèäåëè ïîêîðíî äà èäâà è ñåòíå äà ïúëçè îáðàòíî, ùîì ãî ïóñíàò.
- Å, è òîâà ñâúðøèõìå - êàçà Ãàíäàëô. - Ñåãà òðÿáâà äà íàìåðÿ Äúðâîáðàä è äà ìó êàæà êàê ñòîÿò íåùàòà.
- Òîé íå ñå ëè å äîñåòèë? - çàïèòà Ìåðè. - Ìîæåøå ëè äà ñâúðøè äðóãîÿ÷å?
- Åäâà ëè - îòâúðíà Ãàíäàëô, - ìàêàð ÷å âñè÷êî âèñåøå íà êîñúì. Íî èìàõ ïðè÷èíè äà îïèòàì - è âåëèêîäóøíè, è íå ÷àê äîòàì ùåäðè. Çà ïðúâ ïúò Ñàðóìàí îòêðèâà, ÷å ñèëàòà íà ãëàñà ìó ÷åçíå. Íå ìîæå äà áúäå åäíîâðåìåííî è òèðàí, è ñúâåòíèê. Ùîì èíòðèãàòà óçðåå, òÿ íå îñòàâà ñêðèòà. Àëà òîé ïîïàäíà â êàïàí è îïèòà äà ñå ïàçàðè ñ æåðòâèòå ñè åäèí ïî åäèí, äîêàòî äðóãèòå ñëóøàõà. Òîãàâà ìó ïðåäëîæèõ ïîñëåäíèÿ äîñòîåí èçáîð - äà ñå îòðå÷å êàêòî îò Ìîðäîð, òúé è îò ëè÷íèòå ñè êðîåæè è äà èçêóïè ìèíàëîòî, êàòî íè ïîìîãíå â áåäà. Òîé íàé-äîáðå ïîçíàâà áåäàòà íè. Âåëèêè óñëóãè ìîæåøå äà îêàæå. Íî èçáðà äà ñå îòäðúïíå è äà çàïàçè âëàñò íàä Îðòàíê. Íå æåëàå äà ñëóæè, à ñàìî äà ïîâåëÿâà. Ñåãà æèâåå â óæàñ îò ñÿíêàòà íà Ìîðäîð è âúïðåêè òîâà îùå ìå÷òàå äà ÿõíå óðàãàíà. Îêàÿí ãëóïåö! Àêî ñèëàòà îò Èçòîêà ïðîòåãíå ðúöå êúì Èñåíãàðä, ùå áúäå èçÿäåí. Íèå íå ìîæåì äà óíèùîæèì Îðòàíê îòâúí, íî Ñàóðîí... êîé çíàå íà êàêâî å ñïîñîáåí?
- Àìè àêî Ñàóðîí íå ïîáåäè? Êàêâî ùå ìó ñòîðèø? - îáàäè ñå Ïèïèí.
- Àç ëè? Íèùî - êàçà Ãàíäàëô. - Íèùî íÿìà äà ìó ñòîðÿ. Íå æàäóâàì çà âëàñò. Êàêâî ùå ñòàíå ñ íåãî? Íå çíàì. Ñêúðáÿ, ÷å òîëêîç ìíîãî íÿêîãàøíî äîáðî ãíèå ñåãà â êóëàòà. Àëà íåùàòà íå ñå ðàçâèõà çëå çà íàñ. Ñòðàííè ñà ïúòèùàòà íà ñúäáàòà! Îìðàçàòà ÷åñòî ñàìà ñå íàðàíÿâà! Ïðåäïîëàãàì, ÷å äîðè äà áÿõìå âëåçëè, íå áèõìå îòêðèëè â Îðòàíê ïî-áåçöåííè ñúêðîâèùà îò òîâà, êîåòî Çìèéñêèÿ åçèê çàïîêèòè ïî íàñ. 
Îò åäèí îòâîðåí ïðîçîðåö âèñîêî ãîðå äîëåòÿ ïðîíèçèòåëåí ïèñúê è ðÿçêî çàãëúõíà.
- Èçãëåæäà, è Ñàðóìàí ìèñëè òúé - êàçà Ãàíäàëô. - Õàéäå äà ñè âúðâèì!
Âúðíàõà ñå êúì îñòàíêèòå îò ïîðòàòà. Åäâà áÿõà ìèíàëè ïîä àðêàòà, îòêúì ñåíêèòå íà ñòðóïàíèòå êàìúíè ñå çàäàäîõà ñ øèðîêè êðà÷êè Äúðâîáðàä è îùå äåñåòèíà åíòè. Àðàãîðí, Ãèìëè è Ëåãîëàñ ãè çÿïíàõà ñìàÿíî.
- Åòî òðèìà îò ñïúòíèöèòå ìè, Äúðâîáðàä - êàçà Ãàíäàëô. - ðàçïðàâÿë ñúì òè çà òÿõ, íî íå ãè áåøå âèæäàë. È òîé ãè ïðåäñòàâè ïî èìå. Ñòàðèÿò åíò ãè îãëåäà äúëãî è èçïèòàòåëíî, ïîñëå ïîãîâîðè ñ âñåêè îò òÿõ. Íàêðàÿ ñå îáúðíà êúì Ëåãîëàñ.
- Çíà÷è ñè äîøúë ÷àê îò Ìðàêîëåñ, äîáðè ìè åëôå? Âåëèêà ãîðà áåøå íÿêîãà!
- È îùå å - êàçà Ëåãîëàñ. - Íî íå ÷àê äîòàì, ÷å íèå, òàìîøíèòå æèòåëè, äà ñå èçìîðèì îò ãëåäêàòà íà íîâè äúðâåòà. Îò âñå ñúðöå áèõ èñêàë äà ïîáðîäÿ èç ãîðèòå íà Âåòðîêëèí. Åäâà áÿõ íàâëÿçúë ïîä çåëåíèÿ èì ñâîä, è âå÷å íå ìè ñå âðúùàøå îáðàòíî.
Î÷èòå íà Äúðâîáðàä çàáëåñòÿõà îò óäîâîëñòâèå.
- Äàíî æåëàíèåòî òè ñå èçïúëíè, ïðåäè ìíîãî äà îñòàðåÿò õúëìîâåòå - ðå÷å òîé.
- Ùå äîéäà, àêî ìè å ïèñàíî - êàçà Ëåãîëàñ. - Ñ åäèí ïðèÿòåë ñìå ñå çàðåêëè, àêî âñè÷êî ìèíå äîáðå, äà ïîñåòèì Âåòðîêëèí... ñ òâîå ðàçðåøåíèå.
- Äîáðå äîøúë å âñåêè åëô, êîãîòî äîâåäåø - îòâúðíà Äúðâîáðàä.
- Âúïðîñíèÿò ïðèÿòåë íå å åëô - ïîÿñíè Ëåãîëàñ. - Èìàõ ïðåäâèä òîçè òóê - Ãèìëè, ñèí Ãëîèíîâ.
Ãèìëè ñå ïîêëîíè íèñêî, íî ñåêèðàòà ñå èçïëúçíà îò ïîÿñà ìó è èçäðúí÷à íà çåìÿòà.
- Õóóì, õì! Õà ñåãà äå - ìðà÷íî ãî îãëåäà Äúðâîáðàä. - Äæóäæå, ÷å è ñ áðàäâà! Õóóì! Ñàìî äîáðî æåëàÿ íà åëôèòå, íî òè èñêàø ïðåêàëåíî ìíîãî. Ñòðàííà å òàÿ äðóæáà! 
- Ìîæå è äà å ñòðàííà - âúçðàçè Ëåãîëàñ, - íî äîêàòî å æèâ Ãèìëè, íÿìà äà äîéäà ñàì âúâ Âåòðîêëèí. Ñåêèðàòà ìó íå å çà äúðâåòà, à çà îðêñêè øèè, î, Âåòðîêëèíå, âëàäåòåëþ íà Âåòðîêëèíñêàòà ãîðà. ×åòèðèäåñåò è äâàìà âðàãîâå ñúñå÷å òîé â áèòêàòà. 
- Õóó! Ãëåäàé òè! - êàçà Äúðâîáðàä. - Òîâà âå÷å å ïî-äîáðå. Å, õóáàâî äå, êàêâîòî èìà äà ñòàâà, ùå ñòàíå è íÿìà çàêúäå äà ïðèïèðàìå. Íî çàñåãà ùå òðÿáâà äà ñå ðàçäåëèì. Äåíÿò å êúì êðàÿ ñè, à Ãàíäàëô êàçâà, ÷å òðÿáâà äà ïîòåãëèòå ïðåäè ìðúêíàëî, ïúê è Âëàäåòåëÿò íà Ïðåäåëèòå å çàêîïíÿë çà äîìà ñè.
- Äà, òðÿáâà äà ïîòåãëÿìå, è òî íåçàáàâíî - íàìåñè ñå Ãàíäàëô. - Áîÿ ñå, ÷å ùå ñå íàëîæè äà òè îòíåìà ïîðòèåðèòå. Íî ùå ñå ñïðàâèø è áåç òÿõ.
- Ìîæå áè - êàçà Äúðâîáðàä. - Àëà ùå ìè ëèïñâàò. Òîëêîâà íàáúðçî ñå ñäðóæèõìå, ÷å êîìàé ñúì âçåë äà ñòàâàì ïðèïðÿí - íàâÿðíî îò ñòàðîñò âå÷å ðàñòà îáðàòíî êúì ìëàäîñòòà. Àìà ðàçáèðàø ëè, òå ñà ïúðâèòå íîâè ñúçäàíèÿ ïîä Ñëúíöåòî è Ëóíàòà, êîèòî âèæäàì îò áåçáðîé äúëãè äíè íàñàì. Âìúêíàõ èìåíàòà èì â Äúëãèÿ ñïèñúê. Åíòèòå ùå ãè çàïîìíÿò.

Åíò çåìåðîäåí, ñòàð êàòî ãðàíèòà,
øèðîêî êðà÷è, áèñòðè ñòðóè ïèå;
è âå÷íî ãëàäíè - õîáèòèòå ìëàäè,
çàñìÿí è âåñåë ìúíè÷úê íàðîäåö.

Ùå îñòàíåì ïðèÿòåëè, äîäåòî ëèñò ñå ðàçëèñòâà. Íà äîáúð ÷àñ! Íî ÷óåòå ëè íåùè÷êî âúâ âàøèÿ ïðèÿòåí êúò, Ãðàôñòâîòî, èçâåñòåòå ìå! Íàëè çíàåòå çà êîå - àêî ñå ÷óÿò èëè âèäÿò åíòðóãèòå. È âèå åëàòå, àêî ìîæåòå!
- Ùå äîéäåì! - èçðåêîõà â åäèí ãëàñ Ìåðè è Ïèïèí, ïîñëå ïîáúðçàõà äà èçâúðíàò ëèöà. Äúðâîáðàä ñå âãëåäà â òÿõ è äúëãî ìúë÷à, ïîêëàùàéêè çàìèñëåíî ãëàâà. Íàêðàÿ ñå îáúðíà êúì Ãàíäàëô.
- Çíà÷è Ñàðóìàí íå èñêà äà ñå ìàõà? Òàêà ñè è ìèñëåõ. Ñúðöåòî ìó å ïðîãíèëî êàòî íà ÷åðåí õóîðí. È âñå ïàê, àêî àç áÿõ ïîáåäåí è âñè÷êèòå ìè äúðâåòà èçòðåáåíè, íå áèõ èçëÿçúë, äîêàòî ìè îñòàâà íÿêîÿ ìðà÷íà äóïêà çà óêðèòèå.
- Äà - êàçà Ãàíäàëô. - Íî òè íå ñè ñå çàìèñëÿë äà ïîêðèåø öåëèÿ ñâÿò ñ äúðâåòà è äà çàòðèåø âñÿêà äðóãà æèâèíêà. Êàêòî è äà å, Ñàðóìàí îñòàâà äà ëåëåå îìðàçàòà ñè è ïàê äà òú÷å ïàÿæèíè, äîêîëêîòî ìîæå. Òîé çàäúðæà Êëþ÷à íà Îðòàíê. Íî íå ìó ðàçðåøàâàéòå äà èçáÿãà.
- Èìà ñè õàñ! Åíòèòå ùå ñå ïîãðèæàò çà òîâà - îòâúðíà Äúðâîáðàä. - Áåç ìîå ðàçðåøåíèå Ñàðóìàí íÿìà äà ñòúïè ïî-äàëå÷ îò ñêàëàòà. Åíòèòå ùå áäÿò.
- Äîáðå! - êèìíà Ãàíäàëô. - Íà òîâà ñå íàäÿâàõ. Ñåãà ìîãà äà ñå çàåìà ñ äðóãè ðàáîòè è ìè îñòàâà åäíà ãðèæà ïî-ìàëêî. Íî áúäåòå ïðåäïàçëèâè. Âîäàòà ñïàäíà. Áîÿ ñå, ÷å íå ñòèãà ñàìî äà îñòàâèòå ñòðàæà îêîëî êóëàòà. Íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å ïîä Îðòàíê ñà ïðîêîïàíè ïîòàéíè òóíåëè è Ñàðóìàí ñå íàäÿâà äà ñå èçìúêíå, òà íå ñëåä äúëãî äà èçíèêíå íåíàäåéíî. Àêî ñè ñúãëàñåí äà ïðåäïðèåìåø òîÿ òðóä, áèõ òå ïîìîëèë îòíîâî äà äîêàðàø âîäèòå, äîêàòî Èñåíãàðä ñå ïðåâúðíå â ïîñòîÿííî åçåðî èëè äîêàòî îòêðèåø èçõîäèòå. Ùîì çàëååø âñè÷êè ïîäçåìèÿ è çàïóøèø âîäîñòîöèòå, Ñàðóìàí ùå òðÿáâà äà ñè ñåäè ãîðå è äà ãëåäà ïðåç ïðîçîðåöà.
- Îñòàâè òîâà íà åíòèòå! - ðå÷å Äúðâîáðàä. - Ùå ïðåòúðñèì äîëèíàòà îò ãîðå äî äîëó è ùå íàäíèêíåì ïîä âñÿêî êàìú÷å. Òóê ïàê ùå æèâåÿò äúðâåòà - ñòàðè, äèâè äúðâåòà. Ùå ãè íàðå÷åì Ñòðàæåëåñ. È êàòåðè÷êà íÿìà äà ìèíå, áåç äà óçíàÿ. Îñòàâè òîâà íà åíòèòå! Êîëêîòî ãîäèíè íè å ìú÷èë, ñåäåì ïúòè ïî òîëêîâà íå ùå ñå óìîðèì äà ãî ïàçèì.


Ãëàâà 11

ÏÀËÀÍÒÈÐÚÒ

Ñëúíöåòî âå÷å çàëÿçâàøå çàä äúëãèòå çàïàäíè ðàçêëîíåíèÿ íà ïëàíèíèòå, êîãàòî Ãàíäàëô ñúñ ñâîèòå ñïúòíèöè è êðàëÿò ñ êîííèöèòå ñè îòíîâî ïîòåãëèõà îò Èñåíãàðä. Ãàíäàëô âîçåøå Ìåðè çàä ñåáå ñè, à Àðàãîðí ïîå Ïèïèí. Äâàìà îò êðàëñêèòå ñòðàæè áúðçî ïðåïóñíàõà íàïðåä è ñêîðî ñå èçãóáèõà îò ïîãëåä èç äîëèíàòà. Îñòàíàëèòå ãè ïîñëåäâàõà â òðúñ.
Òúðæåñòâåí øïàëèð îò åíòè áå çàñòàíàë êðàé ïîðòàòà êàòî ðåä ñòàòóè ñ âäèãíàòè äúëãè ðúöå. Íå èçäàâàõà íèòî çâóê. Êîãàòî áÿõà îòìèíàëè ïî ëúêàòóøíèÿ ïúò, Ìåðè è Ïèïèí ñå îçúðíàõà. Â íåáåòî îùå èñêðÿõà ñëúí÷åâè ëú÷è, àëà íàä Èñåíãàðä ñå ðàçïðîñòèðàõà äúëãè ñåíêè - ñèâèòå ðóèíè òúíåõà â ìðàê. Ñåãà Äúðâîáðàä ñòîåøå ñàì â äàëå÷èíàòà êàòî ñòàð äúðâåñåí äúíåð è õîáèòèòå ñè ïðèïîìíèõà ïúðâàòà ñðåùà âúðõó îíçè îãðÿí õúëì â ïîêðàéíèíèòå íà Âåòðîêëèí. Ñòèãíàõà äî êîëîíàòà íà Áÿëàòà ðúêà. Êàìúêúò âñå îùå ñòúð÷åøå, íî ðúêàòà áå ïîâàëåíà è ðàçáèòà íà äðåáíè êúñ÷åòà. Îòäÿñíî, äîñàìè ïúòÿ, ñå òúðêàëÿøå äúëãèÿò ïîêàçàëåö - â çäðà÷à òîé èçãëåæäàøå áÿë, à ÷åðâåíèÿò íîêúò ñåãà ñå ÷åðíååøå.
- Åíòèòå íå ïðîïóñêàò íèòî åäíà ïîäðîáíîñò! - êàçà Ãàíäàëô. 
Ïðîäúëæèõà äà ÿçäÿò ïðåç ïðèèæäàùàòà â äîëèíàòà âå÷åð.
- Ìíîãî ëè ùå ïúòóâàìå òàÿ íîù, Ãàíäàëô? - çàïèòà Ìåðè ñëåä ìàëêî. - Íå çíàì êàê ñå ÷óâñòâóâàø ñ ðàçíè äðåáíè óòàéêè, äåòî òè ñå ìúêíàò çàä îïàøêàòà, íî åäíà îò óòàéêèòå å óìîðåíà è ñ óäîâîëñòâèå ùå ñïðå äà ñå ìúêíå, çà äà ïîëåãíå. 
- À, çíà÷è ñè ÷óë? - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ãî âçèìàé ïðèñúðöå! Ðàäâàé ñå, ÷å ñàìî òîâà òå çàêà÷è. Òîé ñå áåøå çàãëåäàë êúì òåá. Àêî ìîãà äà óòåøà ãîðäîñòòà òè, ùå òè êàæà, ÷å ïî îíîâà âðåìå ìèñúëòà çà òåá è Ïèïèí ãî ìú÷åøå ïîâå÷å îò âñè÷êî äðóãî. Êîè ñòå, êàê ñòå ïðèñòèãíàëè è çàùî, êàêâî çíàåòå, áèëè ëè ñòå ïëåíåíè è àêî äà, òî êàê ñòå èçáÿãàëè, äîêàòî âñè÷êè îðêè çàãèâàõà - îò òèÿ äðåáíè çàãàäêè ñå âúëíóâàøå âåëèêèÿò óì íà Ñàðóìàí. Åäíà íåãîâà ïîäèãðàâêà, Ìåðèàäîê, å öÿë êîìïëèìåíò, àêî òå ëàñêàå âíèìàíèåòî ìó.
- Áëàãîäàðÿ! - êàçà Ìåðè. - Íî îùå ïî-ãîëÿìà ÷åñò å äà ñå ìúêíà çàä îïàøêàòà òè, Ãàíäàëô. Äà îñòàâèì äðóãîòî, íî â òîâà ïîëîæåíèå ìîãà äà ïîâòîðÿ âúïðîñà ñè. Ìíîãî ëè ùå ïúòóâàìå òàÿ íîù?
- Êðàéíî íåíàñèòåí õîáèò! - ðàçñìÿ ñå Ãàíäàëô. - Âñè÷êè âúëøåáíèöè áè òðÿáâàëî äà ñè îñèãóðÿò ïî åäèí-äâàìà õîáèòè - äà ãè ó÷àò êîå êàê å íà òîÿ ñâÿò è äà ãè ïîïðàâÿò. Èçâèíÿâàé. Ïîìèñëèë ñúì äîðè è çà òèÿ ïðîñòè íåùà. Ùå ÿçäèì êðîòêî íÿêîëêî ÷àñà, äîêàòî ñòèãíåì êðàÿ íà äîëèíàòà. Óòðå ùå òðÿáâà äà ïðåïóñíåì ïî-áúðçî. Êîãàòî äîéäîõìå, âúçíàìåðÿâàõìå îò Èñåíãàðä äà ïîåìåì ïðåç ñòåïèòå íàïðàâî êúì êðàëñêèÿ äâîðåö â Åäîðàñ, òîâà å íÿêîëêî äíè ïúò. Íî ïîðàçìèñëèõìå è ïðîìåíèõìå ïëàíà. Âåñòîíîñöèòå èçáúðçàõà êúì Øëåìîâî óñîå äà ïðåäóïðåäÿò, ÷å êðàëÿò ùå ïðèñòèãíå óòðå. Îòòàì çàåäíî ñ ìíîãîáðîåí îòðÿä ùå ïðåïóñíå êúì ×åðíîäåí ïî ïîòàéíè ïúòåêè ñðåä õúëìîâåòå. Îò äíåñ èç òèÿ çåìè íå áèâà äà âúðâÿò îòêðèòî ïî ïîâå÷å îò äâàìà-òðèìà äóøè - íè äåíåì, íè íîùåì îñâåí àêî ñå íàëàãà.
- Òàêúâ ñè ñè áèë âèíàãè - èëè íèùî, èëè âñè÷êî! - êàçà Ìåðè. - À ïúê àç íå âèæäàì ïî-íàòàòúê îò äíåøíàòà ïîñòåëÿ. Êúäå è êàêâî å òóé Øëåìîâî óñîå è ïðî÷èå? Íå çíàì íèùî çà òóêàøíèòå ìåñòà.
- Äîáðå ùå å òîãàâà äà ïîíàó÷èø íåùè÷êî, àêî èñêàø äà ðàçáåðåø êàêâî ñòàâà. Íî íå ñåãà è íå îò ìåí - ïðåêàëåíî ìíîãî ñïåøíè ðàáîòè èìàì äà îáìèñëÿ.
- Äîáðå äå, ùå äîñàæäàì íà Áúðçîõîä êðàé îãúíÿ, òîé å ïî-ñãîâîð÷èâ. Àìà çà êàêâî ñà òèÿ ïîòàéíîñòè? Ìèñëåõ, ÷å ñìå ñïå÷åëèëè áèòêàòà.
- Äà, ñïå÷åëèõìå, íî ñàìî ïúðâàòà ïîáåäà è îò òîâà çàïëàõàòà íàðàñòâà. Ìåæäó Èñåíãàðä è Ìîðäîð å èìàëî íÿêàêâà âðúçêà, êîÿòî îùå íå ñúì ïðîó÷èë. Íÿìàì ïðåäñòàâà êàê ñà îáìåíÿëè âåñòè, àëà ñà ãî ïðàâèëè. Ìèñëÿ, ÷å Îêîòî íà Áàðàä-äóð ùå ãëåäà íåòúðïåëèâî êúì Äîëèíàòà íà ìàãüîñíèêà; è Ðîõàí íÿìà äà ïðîïóñíå. Êîëêîòî ïî-ìàëêî âèäè, òîëêîâà ïî-äîáðå.
Ïúòÿò áàâíî ñå âèåøå èç äîëèíàòà. Òó ïî-íàáëèçî, òó íàäàëå÷ áëèêàøå Èñåí ïî êàìåííîòî ñè êîðèòî. Íîùòà ñå ñïóñíà îò ïëàíèíèòå. Ìúãëèòå ñå áÿõà ðàçñåÿëè îêîí÷àòåëíî. Ïîâÿ ïðîíèçâàù âÿòúð. Ïî÷òè ïúëíàòà ëóíà îáëÿ èçòî÷íèÿ íåáîñâîä ñ áëåäî è õëàäíî ñèÿíèå. Îòäÿñíî ïëàíèíèòå ñâåæäàõà ïëåùè êúì ãîëèòå õúëìîâå. Îòïðåä ñå ðàçêðèâàõà ïðîñòîðíèòå çäðà÷íè ñòåïè.
Íàé-ïîñëå ñïðÿõà. Ñåòíå çàâèõà íàñòðàíè îò øîñåòî è îòíîâî ïîåõà ïî ïîëåãàòèòå òðåâèñòè âúçâèøåíèÿ. Îêîëî åäíà ìèëÿ ïî-çàïàäíî ñòèãíàõà äî íèçèíà. Îòâîðåíà íà þã, òÿ ïðîðÿçâàøå ñêëîíà íà êðúãëèÿ Äîë Áàðàí, ïîñëåäíèÿ õúëì îò ñåâåðíàòà âåðèãà - ñ òðåâèñòî ïîäíîæèå è ïèðåíîâè õðàñòàëàöè ïî âúðõà. Áðåãîâåòå íà äîë÷èíêàòà áÿõà áóéíî îáðàñëè ñ ìèíàëîãîäèøíè ïàïðàòè, ñðåä êîèòî ïëúòíî íàâèòè ïðîëåòíè ñòðúêîâå âå÷å ïðîáèâàõà óõàííàòà ïðúñò. Ïî-íàäîëó ñå øèðåõà ãúñòè òðúíàöè è íÿêúäå êúì äâà ÷àñà ïðåäè ïîëóíîù ïúòíèöèòå ñå ðàçïîëîæèõà íà áèâàê ïîä òÿõ. Çàïàëèõà îãúí â åäíà ÿìêà ìåæäó êîðåíèòå íà êëîíåñòà ãëîãèíà, âèñîêà êîëêîòî äúðâî è ïðåâèòà îò ñòàðîñò, íî íàïðàùÿëà îò çäðàâå. Ïî âðúõ÷åòî íà âñÿêà âåéêà íàáúáâàõà ïúïêè.
Îïðåäåëèõà ñòðàæàòà, ïî äâàìà äóøè íà ñìÿíà. Îñòàíàëèòå âå÷åðÿõà ïîñëå ñå îìîòàõà â ïëàùîâå è îäåÿëà è çàñïàõà. Õîáèòèòå ñè ëåãíàõà â åäíî óåäèíåíî êúò÷å íà êóï ñóõà ïàïðàò. Äðÿìêàòà íàëåãíà Ìåðè, íî Ïèïèí óñåùàøå ñòðàííî áåçïîêîéñòâî. Êðèâåøå ñå, îáðúùàøå ñå îò åäíà ñòðàíà íà äðóãà è ïðè âñÿêî äâèæåíèå ïàïðàòòà øóìîëåøå è ïóêàøå.
- Êàêâî èìà? - çàïèòà Ìåðè. - Äà íå ñè ëåãíàë íà ìðàâóíÿê? 
- Íå - êàçà Ïèïèí, - íî íå ìè å óäîáíî. Ïèòàì ñå, îòêîãà ëè íå ñúì ñïàë íà ëåãëî?
- Áðîé íà ïðúñòè - ïðîçèíà ñå Ìåðè. - Âïðî÷åì ñèãóðíî ïîìíèø îòêîãà íàïóñíàõìå Ëîðèåí.
- Î, îíîâà ëè! - âúçêëèêíà Ïèïèí. - Ãîâîðåõ çà èñòèíñêî ëåãëî â ñïàëíÿ.
- Äîáðå äå, çíà÷è çà Ëîìèäîë - êàçà Ìåðè. - Àç ïúê òàÿ âå÷åð ìîãà äà çàñïÿ êúäåòî è äà å.
- Òè ñè êúñìåòëèÿ, Ìåðè - òèõè÷êî ðå÷å Ïèïèí ñëåä êðàòêî ìúë÷àíèå. - ßçäèø ñ Ãàíäàëô.
- ×å êàêâî îò òîâà?
- Óñïÿ ëè äà èçêîï÷èø îò íåãî ñâåäåíèÿ, íîâèíè? 
- Äà, äîñòà. Ïîâå÷å îò îáèêíîâåíî. Íî òè è ñàì ÷ó ìíîãî îò òÿõ; íàëè ÿçäåøå íàáëèçî, ïúê è íèå íå ïàçåõìå íèùî â òàéíà. Óòðå ìîæåø äà òðúãíåø ñ íåãî, àêî ìèñëèø, ÷å ùå èçêîï÷èø ïîâå÷å... è àêî òå èñêà çà ñïúòíèê.
- Ìîæå ëè? Äîáðå! Íî òîé å çàòâîðåí, íàëè? Õè÷ íå ñå å ïðîìåíèë.
- Î, ïðîìåíèë ñå å! - âúçðàçè Ìåðè, êîéòî ñå áå ïîðàçñúíèë è âå÷å ñå ÷óäåøå êàêâî ëè ìú÷è ïðèÿòåëÿ ìó. - Ñÿêàø å ïîðàñíàë. Ìîæå äà áúäå åäíîâðåìåííî è ïî-áëàã, è ïî-ñòðàõîâèò, ïî-âåñåë è ïî-ñåðèîçåí îòïðåäè, òàêà ñè ìèñëÿ. Ïðîìåíèë ñå å, íî îùå íå ñìå èìàëè âúçìîæíîñò äà ðàçáåðåì äîêîëêî. Ïîìèñëè ñè îáà÷å çà êðàÿ íà îíàÿ èñòîðèÿ ñúñ Ñàðóìàí! Íå çàáðàâÿé, Ñàðóìàí íÿêîãà å áèë ïî-ñòàðøè îò Ãàíäàëô - ïðåäâîäèòåë íà Ñúâåòà, êàêâîòî è äà çíà÷è òîâà. Áèë å Ñàðóìàí Áåëèÿ. Ñåãà Ãàíäàëô å Áåëèÿ. Ùîì çàïîâÿäà, Ñàðóìàí äîéäå è îñòàâè äà ìó îòíåìàò æåçúëà, ïîñëå ìó çàïîâÿäàõà äà ñå ìàõà è òîé ñè òðúãíà!
- Àáå, àêî èçîáùî èìà íÿêàêâà ïðîìÿíà â Ãàíäàëô, òî å, ÷å å ïî-çàòâîðåí îòêîãàòî è äà áèëî. Òîëêîç! - âúçðàçè Ïèïèí. - Åòî íàïðèìåð îíàÿ... ñòúêëåíà òîïêà. Èçãëåæäà, ñòðàøíî ñå çàðàäâà, êàòî ÿ âèäÿ. Çíàå èëè ñå äîñåùà íåùî çà íåÿ. Íî êàçâà ëè íè ãî? Íå, íèòî äóìà. À íàëè àç ÿ ñïàñèõ äà íå ñå òúðêóëíå â åçåðöåòî. „Õåé, ìîì÷åíöå, òîâà àç ùå ãî âçåìà" - è òîëêîç. ×óäÿ ñå êàêâî ëè å. Óæàñíî òåæåøå. Ãëàñúò íà Ïèïèí ñúâñåì çàòèõíà, ñÿêàø ñàì ñè ãîâîðåøå.
- Åõåé! - îáàäè ñå Ìåðè. - Çíà÷è òîâà òå ìú÷åëî? Ñëóøàé, ìîé ÷îâåê, íå çàáðàâÿé ïîãîâîðêàòà íà Ãèëäîð, äåòî Ñàì ÷åñòî ÿ öèòèðàøå „Íå ñå áúðêàé â ðàáîòèòå íà âúëøåáíèöèòå, çàùîòî ñà ëóêàâè è ãíåâëèâè."
- Àìà íàëè âå÷å îò ìåñåöè íàñàì ñàìî òîâà ïðàâèì - áúðêàìå ñå â ðàáîòèòå íà âúëøåáíèöèòå - êàçà Ïèïèí. - Êàòî ùå èìà îïàñíîñò, ïîíå äà êàæàò íåùè÷êî. Ùå ìè ñå äà õâúðëÿ åäíî îêî íà òàÿ òîïêà.
- ß çàñïèâàé! - ñêàñòðè ãî Ìåðè. - Ðàíî èëè êúñíî ùå óçíàåø êîëêîòî òè òðÿáâà. Äðàãè ìè Ïèïèí, äîñåãà íèòî åäèí Òóê íå å óñïÿë äà íàäìèíå Áðåíäèôóêîâöè ïî ëþáîïèòñòâî, íî ïèòàì òå - ñåãà ëè ìó å âðåìåòî?
- Äîáðå äå! Êàêâî ëîøî, ÷å òè êàçâàì êàêâî ìè ñå èñêà - äà õâúðëÿ åäíî îêî íà îíçè êàìúê? Çíàì, ÷å íå ìîãà äà ãî äîêîïàì, äîêàòî ñòàðèÿò Ãàíäàëô ñåäè îòãîðå ìó êàòî êâà÷êà íà ïîëîã. Àìà íå ìè å ñëàäêî äà ìè áàåø ñàìî: „Íÿìà äà ãî ïîëó÷èø, çàòóé çàñïèâàé!"
- ×å êàêâî äðóãî äà êàæà? - çàïèòà Ìåðè. - Ñúæàëÿâàì, Ïèïèí, íî íàèñòèíà ùå òðÿáâà äà èç÷àêàø äî ñóòðèíòà. Ñëåä çàêóñêà è àç ùå ñúì ëþáîïèòåí êîëêîòî òåá è ïî âñè÷êè íà÷èíè ùå òè ïîìàãàì â çàëúãâàíåòî íà âúëøåáíèöè. Íî íå ìîãà ïîâå÷å äà ñòîÿ áóäåí. Àêî ñå ïðîçèíà îùå âåäíúæ, ùå ñå öåïíà êðàé óøèòå. Ëåêà íîù!
Ïèïèí íå îáåëè íèòî äóìà ïîâå÷å. Ñåãà ëåæåøå íåïîäâèæíî, àëà ñúíÿò âñå íå èäâàøå, íå ìó ïîìàãàøå è êðîòêîòî äèøàíå íà Ìåðè, êîéòî áå çàñïàë íÿêîëêî ìèíóòè, ñëåä êàòî ïîæåëà „ëåêà íîù". Êîëêîòî ïî-òèõî ñòàâàøå íàîêîëî, òîëêîâà ïî-ñèëíà ñÿêàø ñòàâàøå ìèñúëòà çà ìðà÷íèÿ ãëîáóñ. Ïèïèí îòíîâî óñåòè òåæåñòòà ìó â äëàíèòå ñè, îòíîâî çúðíà çàãàäú÷íèòå ÷åðâåíè äúëáèíè, â êîèòî áå íàäíèêíàë çà ìèã. Íåñïîêîéíî ñå ðàçìúðäà íàñàì-íàòàì è ñå ïîìú÷è äà ìèñëè çà íåùî äðóãî.
Íàêðàÿ íå èçäúðæà. Ñòàíà è ñå îãëåäà. Áå õëàäíî è òîé ñå óâè â ïëàùà. Ñòóäåíà è áÿëà ëóíà ñèÿåøå íàä äîë÷èíêàòà è õðàñòèòå õâúðëÿõà ÷åðíè ñåíêè. Íàîêîëî ëåæàõà ñïÿùè ôèãóðè. Äâàìàòà ñòðàæè íå ñå âèæäàõà - íàâÿðíî áÿõà íà õúëìà èëè ñå ñïîòàéâàõà â ïàïðàòèòå. Òëàñêàí îò íåïîíÿòíà ñèëà, Ïèïèí ñå ïðîìúêíà íà ïðúñòè êúì ëåãíàëèÿ Ãàíäàëô. Íàâåäå ñå è ãî îãëåäà. Âúëøåáíèêúò èçãëåæäàøå çàñïàë, íî ñ îòêðåõíàòè êëåïà÷è - î÷èòå ïðîáëÿñâàõà ïîä äúëãèòå ìó ìèãëè. Ïèïèí áúðçî îòñòúïè íàçàä. Àëà Ãàíäàëô íå ïîìðúäâàøå è òëàñêàí îòíîâî íàïðåä, ïî÷òè ïðîòèâ âîëÿòà ñè, õîáèòúò ïðîïúëçÿ çàä ãúðáà íà âúëøåáíèêà. Òîé áå óâèò â îäåÿëî, îòãîðå áå ìåòíàë ïëàùà ñè, ïëúòíî äî íåãî, ìåæäó äÿñíàòà ìó ñòðàíà è èçâèòàòà ðúêà, ñòúð÷åøå íåùî êðúãëî, îìîòàíî â ÷åðíî ïëàòíî, ðúêàòà ìó êàòî ÷å òîêó-ùî ñå áå ïëúçíàëà íà çåìÿòà.
Ñòúïêà ïî ñòúïêà, áåç äà ñìåå äà äèøà, Ïèïèí ñå ïðîìúêâàøå âñå ïî-áëèçî. Íàêðàÿ êîëåíè÷è. Êðàäåøêîì ïðîòåãíà ðúöå è áàâíî ïîâäèãíà âúðçîïà - ñúâñåì íå èçãëåæäàøå òîëêîâà òåæúê, êîëêîòî áå î÷àêâàë. „Ìîæå ïúê äà å ñàìî íÿêàêúâ ïàêåò âåõòîðèè" - ïîìèñëè òîé, ñòðàííî îáëåê÷åí, àëà íå ãî îñòàâè íà ìÿñòî. Ïîñòîÿ êàêòî ãî áå ñãðàá÷èë. Ïîñëå ìó õðóìíà íåùî. Ïðîêðàäíà ñå íàñòðàíè, íàìåðè åäèí ãîëÿì êàìúê è ñå âúðíà ñ íåãî.
Áúðçî ñìúêíà ïëàòíîòî, óâè êàìúêà â íåãî è êàòî êîëåíè÷è, ãî ïîëîæè êðàé ðúêàòà íà âúëøåáíèêà. ×àê òîãàâà ïîãëåäíà êàêâî å îòêðèë. Åòî ãî - ïðåä íîçåòå ìó ëåæåøå ãëàäêèÿò êðèñòàëåí ãëîáóñ, ñàìî ÷å òúìåí è áåçæèçíåí. Ïèïèí ãî âäèãíà, íàáúðçî ãî îáâè â ïëàùà ñè è ñå íàêàíè äà ñå âúðíå êúì ëåãëîòî. Â òîçè ìèã Ãàíäàëô ñå ðàçìúðäà íàñúí è ïðîìúðìîðè äóìè, èçãëåæäà, íà íÿêàêúâ ñòðàíåí åçèê, ðúêàòà ìó îïèïà íàîêîëî è ñå âêîï÷è â óâèòèÿ êàìúê, ïîñëå âúëøåáíèêúò âúçäúõíà è ñå óñïîêîè.
- Èäèîò è ãëóïàê! - ïðîìúðìîðè ñè Ïèïèí. - Ùå ñå çàáúðêàø â óæàñíà êàøà. Áúðçî ãî îñòàâè!
Àëà îòêðè, ÷å êîëåíåòå ìó ñå òðåñàò, è íå ïîñìÿ äà íàáëèæè âúëøåáíèêà, çà äà äîñòèãíå âúðçîïà. „Âå÷å íÿìà íà÷èí äà ãî âúðíà, áåç äà ñúáóäÿ Ãàíäàëô - ïîìèñëè ñè òîé. - Ïîíå äà áÿõ ïî-ñïîêîåí. ß íàé-äîáðå äà õâúðëÿ åäíî îêî ïðåäè òîâà. Ñàìî ÷å íå òóê! Ïðîìúêíà ñå íàñòðàíè è ñåäíà íà åäíà çåëåíà ìîãèëà íåäàëå÷ îò ëåãëîòî ñè. Ëóíàòà íàäíè÷àøå íàä ðúáà íà äîë÷èíêàòà.
Ïèïèí ñëîæè òîïêàòà ìåæäó ðàçêðà÷åíèòå ñè êîëåíå. Ïðèâåäå ñå íèñêî íàä íåÿ êàòî ëàêîìî äåòå íàä ïúëíà ïàíèöà â ïîòàéíî êúò÷å, äàëå÷ îò äðóãèòå. Îòìåòíà ïëàùà íàñòðàíè è ñå âãëåäà. Âúçäóõúò íàîêîëî ìó ñå ñòîðè íåïîäâèæåí è íàòåãíàë îò íàïðåæåíèå. Îòíà÷àëî ãëîáóñúò áåøå ìðà÷åí, ÷åðåí êàòî ìðàìîð è ëóííèòå ëú÷è ïðîñâåòâàõà ïî ïîâúðõíîñòòà ìó. Ñåòíå â ÿäðîòî ñå çàðîäè è ïîìðúäíà íåÿñíà ñâåòëèíêà, òÿ ïëåíè âçîðà ìó, òúé ÷å âå÷å íå ìîæåøå äà ïîãëåäíå íàñòðàíè. Ñêîðî ñÿêàø ïëàìíà âñè÷êî îòâúòðå, òîïêàòà ñå âúðòåøå èëè ìîæå áè ñå ïðåìÿòàõà ñâåòëèíèòå â íåÿ. Èçâåäíúæ òå èçãàñíàõà. Ïèïèí èçïúøêà è îïèòà äà ñå ñúïðîòèâÿâà, àëà îñòàíà ïðåãúðáåí, âêîï÷åí â òîïêàòà ñ äâåòå ðúöå. Ïðèâåæäàøå ñå âñå ïî-íèñêî è ïî-íèñêî, ïîñëå ñå âöåïåíè; çà ìàëêî óñòíèòå ìó ñå ðàçìúðäàõà áåççâó÷íî. Íàêðàÿ ñúñ çàäàâåí âèê ñå ïðîñíà ïî ãðúá è îñòàíà íåïîäâèæåí. Âèêúò áå ïðîíèçèòåëåí. Ñòðàæèòå ñå âòóðíàõà íàäîëó ïî ñêëîíà. Ñêîðî öåëèÿò ëàãåð áå íà êðàê.
- Çíà÷è òîâà áèë êðàäåöúò! - êàçà Ãàíäàëô. Òîé òðåñêàâî ìåòíà ïëàùà ñè âúðõó ëåæàùèÿ ãëîáóñ. - Êàê ìîæà, Ïèïèí! Òàêàâà áåäà äà íè ñïîëåòè! - Òîé êîëåíè÷è êðàé òÿëîòî íà Ïèïèí. Õîáèòúò ëåæåøå âöåïåíåí ïî ãðúá è ãëåäàøå ñ íåâèæäàùè î÷è êúì íåáåòî. - Äÿâîëñêà ðàáîòà! Êàêâà ëè áåäà å íàâëÿêúë... çà ñåáå ñè è çà âñè÷êè íàñ?
Ëèöåòî íà âúëøåáíèêà èçãëåæäàøå îáòåãíàòî è èçïèòî. Òîé õâàíà Ïèïèí çà ðúêàòà è ñå âñëóøà çà äúõ íàä óñòíèòå ìó, ïîñëå ïîëîæè äëàíè íà ÷åëîòî ìó. Õîáèòúò ïîòðåïåðà. Î÷èòå ìó ñå çàòâîðèõà. Òîé èçêðåùÿ, ñåäíà è ñëèñàíî îãëåäà ïîáëåäíåëèòå îò ëóíàòà ëèöà îêîëî ñåáå ñè.
- Íå å çà òåáå, Ñàðóìàí - âèêíà òîé ñ ïèñêëèâ, áåçèçðàçåí ãëàñ, êàòî ñå ñâè ïî-íàäàëå÷ îò Ãàíäàëô. - Âåäíàãà ùå ïðàòÿ äà ãî âçåìàò. ðàçáèðàø ëè? Ñàìî òîâà êàæè!
Ïîñëå íàïðàâè óñèëèå äà ñå èçïðàâè è äà ïîáåãíå, àëà Ãàíäàëô ãî çàäúðæà ìåêî, íî çäðàâî.
- Ïåðåãðèí Òóê! - èçðå÷å òîé. - Âúðíè ñå! Õîáèòúò ñå îòïóñíà, ïàäíà äîëó è ñå âêîï÷è â ðúêàòà íà âúëøåáíèêà.
- Ãàíäàëô! - ïðîïëàêà òîé. - Ãàíäàëô! Ïðîñòè ìè!
- Äà òè ïðîñòÿ ëè? - çàïèòà âúëøåáíèêúò. - Êàæè ìè ïúðâî êàêâî ñè íàïðàâèë!
- Àç... àç âçåõ òîïêàòà - èçáúáðè Ïèïèí, - ïîãëåäíàõ âúòðå è âèäÿõ ðàçíè óæàñíè íåùà. È èñêàõ äà èçáÿãàì, íî íå ìîæåõ. À ïîñëå òîé äîéäå è âçå äà ìå ðàçïèòâà; ãëåäàøå ìå, ñàìî òîâà ñè ñïîìíÿì.
- Òàêà íÿìà äà ñå ðàçáåðåì - íåóìîëèìî êàçà Ãàíäàëô. - Êàêâî âèäÿ è êàêâî ìó êàçà?
Ïèïèí çàòâîðè î÷è è çàòðåïåðà, íî íå èçðå÷å íèùî. Âñè÷êè ãî ãëåäàõà ìúë÷àëèâî, ñàìî Ìåðè ñå îáúðíà íàñòðàíè. Àëà ëèöåòî íà Ãàíäàëô ñè îñòàíà òâúðäî.
- Ãîâîðè! - çàïîâÿäà òîé.
Ïèïèí îòíîâî çàãîâîðè ñ òèõ, êîëåáëèâ ãëàñåö è äóìèòå ìó áàâíî ñòàâàõà âñå ïî-ÿñíè è çâó÷íè.
- Âèäÿõ ÷åðíî íåáå è âèñîêè áîéíèöè. È ñèòíè çâåçäè÷êè. Âñè÷êî èçãëåæäàøå ìíîãî äàëå÷íî è îòäàâíà îòìèíàëî è â ñúùîòî âðåìå ÿñíî è îò÷åòëèâî. Ïîñëå çâåçäèòå ïðèìèãàõà è èçãàñíàõà - çàêðèâàõà ãè íÿêàêâè êðèëàòè ñúùåñòâà. Ìèñëÿ, ÷å â äåéñòâèòåëíîñò ñà ìíîãî ãîëåìè, íî â ñòúêëîòî ïðèëè÷àõà íà ïðèëåïè, êðúæàùè îêîëî êóëàòà. Ñòîðè ìè ñå, ÷å áÿõà äåâåò. Åäíîòî ïîëåòÿ ïðàâî êúì ìåí, ñòàâàøå âñå ïî-ãîëÿìî è ïî-ãîëÿìî. Èìàøå ñòðàõîâèò... íå, íå! Íå ìîãà äà ãî êàæà. Îïèòàõ ñå äà èçáÿãàì, çàùîòî ìèñëåõ, ÷å ùå èçõâðúêíå íàâúí, íî òî èçïúëíè öåëèÿ ãëîáóñ è èç÷åçíà. Ïîñëå äîéäå òîé. Íå ìè ãîâîðåøå ñ äóìè. Ïðîñòî ìå ïîãëåæäàøå è àç ðàçáèðàõ. „Çíà÷è ñå çàâðúùàø, à? Çàùî ïðîïóñíà äà ñå îáàäèø òîëêîâà äúëãî?" Íå îòãîâîðèõ. Òîé ðå÷å: „Êîé ñè òè?" Àç ïàê íå îòãîâîðèõ, íî ñòðàõîòíî ìå çàáîëÿ, à ïúê òîé íàñòîÿâàøå è íàêðàÿ ðåêîõ: „Õîáèò." Òîãàâà òîé êàòî ÷å ìå âèäÿ èçâåäíúæ è ñå èçñìÿ. Áåøå æåñòîêî. Âñå åäíî, ÷å ìå ìóøêàõà ñ íîæîâå. Îïèòàõ äà ñå áîðÿ. Íî òîé êàçà: „Ïî÷àêàé ìàëêî! Ñêîðî ïàê ùå ñå ñðåùíåì. Êàæè íà Ñàðóìàí, ÷å òàêúâ äåëèêàòåñ íå å çà íåãî. Âåäíàãà ùå ïðàòÿ äà ãî âçåìàò. Ðàçáèðàø ëè? Ñàìî òîâà êàæè!" Ïîñëå ìå èçãëåäà ñúñ çëîðàäñòâî. Óñåòèõ êàê ñå ðàçïàäàì íà ïàð÷åòà. Íå, íå! Íèùî äðóãî íå ìîãà äà êàæà! Íå ñè ñïîìíÿì.
- Ïîãëåäíè ìå! - êàçà Ãàíäàëô.
Ïèïèí ñå âçðÿ â î÷èòå ìó. Çà ìèã âúëøåáíèêúò áåçìúëâíî çàäúðæà ïîãëåäà ìó. Ïîñëå ëèöåòî ìó îìåêíà è ñå îæèâè ñ áëåäà óñìèâêà. Òîé ìåêî ïîëîæè ðúêà âúðõó ãëàâàòà íà Ïèïèí.
- Äîáðå! Íå ãîâîðè ïîâå÷å! Íå ñè çàñåãíàò. Íÿìà ëúæà â î÷èòå òè, êàêòî ñå îïàñÿâàõ. Íî òîé íå å ãîâîðèë äúëãî ñ òåá. Ãëóïàê ñè îñòàâàø, Ïåðåãðèí Òóê, íî ÷åñòåí ãëóïàê. Ìíîçèíà ïî-ìúäðè îò òåá áèõà ñå îòúðâàëè ïî-çëå îò ïîäîáíî ïðåìåæäèå. Íî çàïîìíè! Êàêòî ñå êàçâà, êúñìåòúò òå ñïàñè - è òåá, è âñè÷êèòå òè ïðèÿòåëè. Íå ñå íàäÿâàé ïîâòîðíî íà íåãî. Àêî îíçè òå áå ðàçïèòàë íåçàáàâíî, ïî÷òè ñúì óâåðåí, ÷å ùåøå äà èçêàæåø âñè÷êî, êàêâîòî çíàåø, çà íàøà âñåîáùà ïîãèáåë. Íî òîé å áèë ïðåêàëåíî àë÷åí. Íå å èñêàë ñàìî ñâåäåíèÿ - èñêàë å òåá, ÷àñ ïî-ñêîðî, òà áàâíè÷êî äà ñå ðàçïðàâè ñ òâîÿ ìèëîñò â ×åðíàòà êóëà. Íåäåé äà òðåïåðèø! Ùîì ùå ñå ìåñèø â ðàáîòèòå íà âúëøåáíèöèòå, áúäè ãîòîâ äà ìèñëèø çà ïîäîáíè íåùà. Å, õàéäå! Ïðîùàâàì òè. Óñïîêîé ñå! Íå ñå ñëó÷è ÷àê íàé-ëîøîòî - à ìîæåøå.
Òîé ëåêè÷êî âäèãíà Ïèïèí è ãî âúðíà â ïîñòåëÿòà. Ìåðè ãè ïîñëåäâà è ñåäíà äî ïðèÿòåëÿ ñè.
- Ëÿãàé è ïî÷èâàé, àêî ìîæåø, Ïèïèí! - êàçà Ãàíäàëô. - Äîâåðè ìè ñå. Êàæè ìè, àêî ïàê òå çàñúðáÿò ðúöåòå! Òèÿ ðàáîòè ñå ëåêóâàò.
Íî êàêòî è äà å, äðàãè ìè õîáèòå, íå ìè ïîäëàãàé âå÷å âúðçîïè ñ êàìúíè ïîä ìèøíèöàòà. À ñåãà ùå âè îñòàâÿ äâàìêàòà çà ìàëêî.
Ñ òåçè äóìè Ãàíäàëô ñå çàâúðíà ïðè äðóãèòå, êîèòî îùå ñòîÿõà íåñïîêîéíî çàìèñëåíè êðàé êàìúêà îò Îðòàíê.
- Íîùåì çàïëàõèòå èäâàò, êîãàòî íàé-ìàëêî ãè î÷àêâàìå - êàçà òîé. - Íà êîñúì ñå îòúðâàõìå.
- Êàê å õîáèòúò? - çàïèòà Àðàãîðí.
- Ìèñëÿ, ÷å ñåãà âñè÷êî ùå å íàðåä - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íå å áèë çàäúðæàí äúëãî, à õîáèòèòå ïðèòåæàâàò íåâåðîÿòíà âúçñòàíîâèòåëíà ñèëà. Ñïîìåíúò çà óæàñà íàâÿðíî áúðçî ùå èçáëåäíåå. Ìîæå áè äàæå ïðåêàëåíî áúðçî. À òè, Àðàãîðí, áè ëè âçåë êàìúêà îò Îðòàíê äà ãî ïàçèø? Îïàñíà å òàÿ çàäà÷à.
- Îïàñíà å, âÿðíî, àëà íå çà âñè÷êè - êàçà, Àðàãîðí. - Åäèí îò íàñ èìà ïðàâà íàä íåãî. Çàùîòî òîâà íåñúìíåíî å ïàëàíòèðúò íà Îðòàíê, âçåò îò ñúêðîâèùíèöàòà íà Åëåíäèë è ïîëîæåí òàì îò Êðàëåòå íà Ãîíäîð. Ñåãà íàáëèæàâà ìîÿò ÷àñ. Ùå ãî âçåìà. 
Ãàíäàëô ñå âãëåäà â Àðàãîðí, ñåòíå çà âñåîáùî ó÷óäâàíå âäèãíà îáâèòèÿ Êàìúê è ñ ïîêëîí ãî ïðîòåãíà íàïðåä.
- Ïðèåìè ãî, âëàäåòåëþ - êàçà òîé, - êàòî çàëîã çà äðóãîòî, êîåòî ùå ñè âúçâúðíåø. Íî àêî ïðèåìåø äà òå ñúâåòâàì êàê äà èçïîëçâàø èìóùåñòâîòî ñè, íå ãî óïîòðåáÿâàé... çàñåãà! Áúäè ïðåäïàçëèâ! 
- Òà êîãà ñúì áèë ïðèáúðçàí èëè íåïðåäïàçëèâ àç, êîéòî ÷àêàõ è ñå ïîäãîòâÿõ òîëêîâà äúëãè ãîäèíè? - çàïèòà Àðàãîðí.
- Íèêîãà äî äíåñ. Òúêìî çàòóé ãëåäàé äà íå ñå ïðåïúíåø â êðàÿ íà ïúòÿ - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Àêî íå äðóãî, ïîíå ïàçè â òàéíà òîçè ïðåäìåò. Ïðèçîâàâàì è òåá, è âñè÷êè, èçïðàâåíè òóê! À íàé-âå÷å õîáèòúò Ïåðåãðèí íå áèâà äà çíàå êúäå å óêðèò. Çëîòî ìîæå îòíîâî äà ãî ïîáëàçíè. Òúé å, óâè! Òîé ãî å ïèïàë è å íàäíè÷àë â íåãî, ìàêàð ÷å íå áèâàøå. Íå òðÿáâàøå äà ãî äîêîñâà è â Èñåíãàðä - òàì ñå çàáàâèõ àç. Íî ìèñëèòå ìè òîãàâà êëîíÿõà êúì Ñàðóìàí è íå ðàçïîçíàõ êàìúêà âåäíàãà. Ñåòíå áÿõ ìîðåí è ñúíÿò ìå îáîðè, äîêàòî ëåæàõ â ðàçìèñúë. Âå÷å çíàì!
- Äà, íÿìà ñúìíåíèå - êàçà Àðàãîðí. - Íàé-ïîñëå çíàåì êàêâà å áèëà âðúçêàòà ìåæäó Èñåíãàðä è Ìîðäîð è êàê å äåéñòâóâàëà. Ìíîãî íåùà ñå èçÿñíÿâàò.
- Ñòðàííè ìîãúùåñòâà èìàò íàøèòå âðàãîâå è ñòðàííè ñëàáîñòè! - êàçà Òåîäåí. - Íî íàðîäúò îòäàâíà å êàçàë: çëîòî ÷åñòî ñàìî ñå ïîãóáâà.
- È íåâåäíúæ ñìå ãî âèæäàëè - äîáàâè Ãàíäàëô. - Íî òîçè ïúò óäèâèòåëíî íè ïðîâúðâÿ. Ìîæå áè òîçè õîáèò ìå ñïàñè îò ãðóáà ãðåøêà. Îáìèñëÿõ äàëè ñàì äà íå èçïðîáâàì òîçè Êàìúê, òà äà îòêðèÿ çà êàêâî ñëóæè. Àêî ãî áÿõ ñòîðèë, ùÿõ äà ñå ðàçêðèÿ ïðåä îíîãîâà. Íå ñúì ãîòîâ îùå çà ïîäîáíî èçïèòàíèå, ïúê è íå çíàì äàëè èçîáùî ìè å ïèñàíî äà ãî ïðåæèâåÿ. Àëà äîðè äà áÿõ íàìåðèë ñèëè äà ñå èçòðúãíà, áè áèëî èñòèíñêà êàòàñòðîôà îíçè äà ìå âèäè ïðåæäåâðåìåííî... ïðåäè äà å äîøúë ÷àñúò, â êîéòî íå ùå ñå íóæäàåì âå÷å îò ïîòàéíîñò.
- ×àñúò å íàñòúïèë, ìèñëÿ - êàçà Àðàãîðí.
- Îùå íå - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Îñòàâà êðàòêèÿò ìèã íà ñúìíåíèåòî, êîéòî òðÿáâà äà èçïîëçóâàìå. Âðàãúò ÿâíî ñè ìèñëè, ÷å Êàìúêúò å â Îðòàíê - è çàùî íå? À ñëåäîâàòåëíî õîáèòúò å òàìîøåí ïëåííèê, êîãîòî Ñàðóìàí å äîâåë äà èçìú÷âà ñ âèäåíèÿòà â êðèñòàëà. Ñàìî åäíî èçïúëâà ñåãà îíçè ìðà÷åí óì - ãëàñúò íà õîáèòà, ëèöåòî ìó è íåòúðïåëèâî î÷àêâàíå; äîñòà âðåìå ìîæå äà ìèíå, äîäåòî îòêðèå ãðåøêàòà ñè. Òðÿáâà äà ñå âúçïîëçóâàìå îò òîâà âðåìå. Ïðåêàëåíî ñïîêîéíè áÿõìå äîñåãà. Òðÿáâà äà íàïðàâèì õîäà ñè. Îêîëíîñòèòå íà Èñåíãàðä íå ñà ìÿñòî çà áàâåíå. Íåçàáàâíî ùå ïðåïóñíà íàïðåä çàåäíî ñ Ïåðåãðèí Òóê. Òàêà ùå å ïî-äîáðå çà íåãî, îòêîëêîòî äà ëåæè â ìðàêà, äîêàòî îñòàíàëèòå ñïÿò.
- Ùå çàäúðæà Åîìåð è äåñåò êîííèöè - êàçà êðàëÿò. - Òå ùå ïîòåãëÿò ñ ìåí ðàíî ïðèçîðè. Îñòàíàëèòå ìîãàò äà ïðåïóñíàò ñ Àðàãîðí âåäíàãà ùîì ïîæåëàÿò.
- Êàêòî ðåøèø - êàçà Ãàíäàëô. - Íî ñå äîáåðè êîëêîòî ìîæåø ïî-áúðçî äî óêðèòèåòî ñðåä õúëìîâåòå, äî Øëåìîâî óñîå.
Â òîçè ìèã íàä òÿõ ïàäíà ñÿíêà. ßñíèòå ëóííè ëú÷è èç÷åçíàõà êàòî îòðÿçàíè ñ íîæ. Íåêîëöèíà îò êîííèöèòå èçêðåùÿõà è ïðèêëåêíàõà, çàêðèëè ãëàâèòå ñè ñ äëàíè, ñÿêàø çà äà îòáëúñíàò óäàð îòãîðå - âðúõëåòÿ ãè ñëÿï óæàñ è ìúðòâåøêè ñòóä. Ãðàìàäíà êðèëàòà ñÿíêà ìèíà ïðåä ëóíàòà êàòî ÷åðåí îáëàê. Òÿ íàïðàâè êðúã è îòëåòÿ íà ñåâåð, ïî-áúðçà îò íàé-ìîùíèÿ âÿòúð íà Ñðåäíàòà çåìÿ. Çâåçäèòå èçáëåäíÿõà ïðåä íåÿ. Ïîñëå èç÷åçíà.
Âñè÷êè ñòîÿõà êàòî âêàìåíåíè. Ãàíäàëô ñå âçèðàøå íàãîðå, ðàçïåðèë âöåïåíåíè ðúöå ñúñ ñòèñíàòè þìðóöè.
- Íàçãóë! - èçâèêà òîé. - Âåñòîíîñåöúò íà Ìîðäîð. Áóðÿòà ñå çàäàâà. Íàçãóëèòå ñà ïðåñåêëè Ðåêàòà! Ïðåïóñêàéòå, ïðåïóñêàéòå! Íå ÷àêàéòå çîðàòà! È áúðçèòå äà íå èç÷àêâàò áàâíèòå! Ïðåïóñêàéòå!
Òîé ñå õâúðëè íàñòðàíà, âèêàéêè òè÷åøêîì Ñåíêîãðèâ. Àðàãîðí ãî ïîñëåäâà. Ãàíäàëô ñå ïðèáëèæè äî Ïèïèí è ãî âäèãíà íà ðúöå. - Òîçè ïúò ùå äîéäåø ñ ìåí - êàçà òîé. - Ñåíêîãðèâ ùå òè ïîêàæå íà ùî å ñïîñîáåí.
Ïîñëå èçòè÷à êúì ìÿñòîòî, êúäåòî áå ñïàë. Ñåíêîãðèâ âå÷å ÷àêàøå òàì. Íàðàìâàéêè òîðáè÷êàòà, â êîÿòî áå âñè÷êèÿò ìó áàãàæ, âúëøåáíèêúò ñå ìåòíà íà êîíÿ. Àðàãîðí ïîâäèãíà Ïèïèí è ãî ïîëîæè â ñêóòà íà Ãàíäàëô, îìîòàí â ïëàù è îäåÿëî.
- Ñáîãîì! Íå ñå áàâåòå! - èçâèêà Ãàíäàëô. - Íàïðåä, Ñåíêîãðèâ!
Îãðîìíèÿò êîí âèðíà ãëàâà. Ðàçâÿíàòà ìó îïàøêà èçïëþùÿ ïîä ëóíèòå ëú÷è. Ïîñëå îòáëúñíà çåìÿòà, õâúðëè ñå íàïðåä è îòìèíà êàòî ñåâåðíèÿ âÿòúð, äîëåòÿë îò ïëàíèíèòå.
- Ïðåêðàñíà è îòìîðèòåëíà íîù! - ïîäõâúðëè Ìåðè íà Àðàãîðí - Íÿêîè èìàò íåâåðîÿòåí êúñìåò. Íå ìó ñå ñïåøå, èñêàøå äà ÿçäè ñ Ãàíäàëô - è åòî ãî íà ïúò! Âìåñòî è íåãî äà ãî ïðåâúðíàò íà êàìúê, òà äà ñòîè òóê çà íàçèäàíèå âî âåêè âåêîâ.
- Àìè àêî íà íåãîâî ìÿñòî òè áåøå âäèãíàë ïðúâ êàìúêà îò Îðòàíê? - âúçðàçè Àðàãîðí. - Ìîæåøå äà ñòîðèø è ïî-ãîëåìè áåëè. Êîé çíàå? Íî ñåãà òîâà òè ñå å ïàäíàëî - áîÿ ñå, ÷å ùå òðÿáâà äà äîéäåø ñ ìåí. Íåçàáàâíî. Áÿãàé äà ñå ïðèãîòâèø è âçåìè, êàêâîòî å çàáðàâèë Ïèïèí. Áúðçàé!
Ñåíêîãðèâ ëåòåøå íàä ðàâíèíàòà áåç ïîäêàíà è íàïúòñòâèå. Ïî-ìàëêî îò ÷àñ áå ìèíàë, à âå÷å áÿõà äîñòèãíàëè è îòìèíàëè Áðîäîâåòå íà Èñåí. Ïîêðèòà ñúñ ñòóäåíè êîïèÿ, ñóìðà÷íàòà Ìîãèëà íà êîííèöèòå ëåæåøå çàä òÿõ.
Ïèïèí ñå îêîïèòâàøå. Áåøå ìó òîïëî, íî â ëèöåòî ìó âååøå ïðîíèçâàù, ñâåæ âÿòúð. Ïúòóâàøå ñ Ãàíäàëô. Óæàñúò îò êàìúêà è îò ãðîçíàòà ñÿíêà ïðåä ëóíàòà áàâíî èçáëåäíÿâàøå, âñè÷êî òîâà ñÿêàø îñòàâàøå ñðåä ïëàíèíñêèòå ìúãëè èëè â ìèìîëåòåí ñúí. Õîáèòúò äúëáîêî ñè ïîå äúõ.
- Íå çíàåõ, ÷å ÿçäèø áåç ñåäëî, Ãàíäàëô - êàçà òîé. - À íÿìàø è þçäà!
- Òàêà, ïî åëôè÷åñêè, ÿçäÿ ñàìî Ñåíêîãðèâ - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Òîé íå áè òúðïÿë ñáðóÿ. Íå òè ÿçäèø Ñåíêîãðèâ - òîé ñå ñúãëàñÿâà äà òå íîñè... èëè íå. Àêî æåëàå, òîâà å äîñòàòú÷íî. Âå÷å ñè å íåãîâà ðàáîòà äà òå çàäúðæè íà ãðúá, ñòèãà äà íå õâðúêíåø íàãîðå.
- À áúðçî ëè ïðåïóñêà? - çàïèòà õîáèòúò: - Áúðçî ùå äà å, àêî ñúäÿ ïî âÿòúðà, íî ìíîãî ïëàâíî. È êîëêî ëåêî ñòúïâàò êîïèòàòà ìó!
- Ñåãà å íàðàâíî ñ ãàëîïà íà íàé-áúðçèÿ êîí - îòâúðíà Ãàíäàëô, - íî çà íåãî òîâà íå å áúðçèíà. Íàñàì ìåñòíîñòòà ëåêî ñå èçäèãà è å ïî-íåðàâíà, îòêîëêîòî îòâúä ðåêàòà. Íî âèæ êàê íàáëèæàâàò Áåëèòå ïëàíèíè ïîä çâåçäèòå! Åé îíîâà òàì ñà âúðõîâåòå Òðèõèðí, âúçïðàâåíè êàòî ÷åðíè êîïèÿ. Íå ñëåä äúëãî ùå ñòèãíåì ðàçêëîíåíèåòî íà ïúòÿ è Óñîåâà êîòëîâèíà, êúäåòî áå ñðàæåíèåòî ïî-ìèíàëàòà íîù.
Ïèïèí îòíîâî çàìúë÷à. ×ó êàê Ãàíäàëô òèõè÷êî ñè òàíàíèêà ïîä ìóñòàê îòêúñè îò ïåñíè íà íàé-ðàçëè÷íè åçèöè, äîêàòî ïîä òÿõ ïðåëèòàõà ìèëÿ ïîäèð ìèëÿ. Íàêðàÿ âúëøåáíèêúò ïîäå ïåñåí, îò êîÿòî õîáèòúò ñõâàíà ïî íÿêîÿ äóìà - íÿêîëêî ðåäà äîëåòÿõà äî óøèòå ìó ïðåç íàïîðà íà âÿòúðà

Äåâåò êðàëÿ è ëàäèè äåâåò,
íî êàêâî ëè íè íîñÿò,êàêâî,
íà ìîðåòî ïðåç áóðíàòà ïÿíà
è ïðåç çàëåç, ðàçëÿë çàðåâî?
Ñåäåì êàìúêà, ñåäåì çâåçäèöè
è åäíî ñíåæíîáÿëî äúðâî.

- Êàêâî ñè ïðèêàçâàø, Ãàíäàëô? - îáàäè ñå Ïèïèí.
- Òúêìî ñè ïðèïîìíÿõ íÿêîè îò ïðåìúäðèòå ñòèõîâå - îòãîâîðè âúëøåáíèêúò. - Õîáèòèòå íàâÿðíî ñà çàáðàâèëè äîðè ìàëêîòî, êîåòî ñà çíàåëè îò òÿõ.
- Íå, íå ñúâñåì - êàçà Ïèïèí. - Äàæå ñìå ãè äîïúëíèëè ñ íàøè ñòèõîâå, íî òå ñèãóðíî íÿìà äà òå èíòåðåñóâàò. Âèæ, òîÿ íå ãî áÿõ ÷óâàë. Çà êàêâî íàìåêâà? Ñåäåì êàìúêà, ñåäåì çâåçäèöè...
- Çà ïàëàíòèðèòå íà Äðåâíèòå êðàëå - ïîÿñíè Ãàíäàëô.
- Òîâà ïúê êàêâî å?
- Íàçâàíèåòî îçíà÷àâà òîâà, ùî ãëåäà íàäàëå÷å. Êàìúêúò íà Îðòàíê áå åäèí îò òÿõ.
- Çíà÷è íå ãî å íàïðàâèë... - Ïèïèí ñå ïîêîëåáà - íå ãî å íàïðàâèë Âðàãúò.
- Íå - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íèòî ïúê Ñàðóìàí. Íå å ïî ñèëèòå ìó, íå áè ñå óäàëî è íà Ñàóðîí. Ïàëàíòèðèòå ïðîèçõîæäàò îò Åëäàìàð îòâúä Çàäìîðèÿ. Íîëäîðèòå ñà ãè ñúçäàëè. Ìîæå áè ñàì Ôåàíîð ãè å èçâàÿë â òúé äðåâíè äíè, ÷å âðåìåòî íå ñå èçìåðâà â ãîäèíè. Íî íÿìà íà ñâåòà íåùî, êîåòî Ñàóðîí äà íå å â ñúñòîÿíèå äà ïðèâëå÷å â ïîëçà íà çëîòî. Ãîðêî íà Ñàðóìàí! Ñåãà ðàçáèðàì, òàì å áèëî ïàäåíèåòî ìó. Ãèáåëíè ñà çà âñè÷êè íàñ ïëîäîâåòå íà åäíî ïîçíàíèå, äàëå÷ ïî-äúëáîêî îò îíîâà, ùî ñìå ïðèäîáèëè. Àëà âèíàòà å ñàìî íåãîâà. Áåçóìåö! Äà ãî óêðèâà çà ñîáñòâåíà èçãîäà! Ïîíå åäíà äóìà äà áå ñïîäåëèë ñ íÿêîãî îò Ñúâåòà. Äî äíåñ íå ñå áÿõìå çàìèñëÿëè çà ñúäáàòà íà ãîíäîðñêèòå ïàëàíòèðè ñëåä óíèùîæèòåëíèòå âîéíè. Õîðàòà ïî÷òè ãè áÿõà çàáðàâèëè. Äîðè â Ãîíäîð ñà ñå ïðåâúðíàëè â òàéíà, ïîçíàòà ñàìî íà ìàëöèíà; â Àðíîð åäèíñòâåíî Äóíåäàíöèòå ñè ãè ïðèïîìíÿò êàòî ÷àñò îò ïðåìúäðèòå ñòèõîâå.
- Çà êàêâî ñà ãè èçïîëçóâàëè äðåâíèòå õîðà? - çàèíòåðåñóâà ñå Ïèïèí, äîâîëåí è óäèâåí, ÷å ïîëó÷àâà îòãîâîð íà òîëêîâà ìíîãî âúïðîñè. Ïèòàøå ñå äîêîãà ëè ùå òðàå òîçè êúñìåò.
- Çà äà ãëåäàò íàäàëå÷ è äà ðàçãîâàðÿò ìèñëåíî ïîìåæäó ñè - êàçà Ãàíäàëô. - Ïî òîçè íà÷èí äúëãî çàïàçèëè îáåäèíåíî ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî. Ïîñòàâèëè Êàìúíè â Ìèíàñ Àðíîð, Ìèíàñ Èòèë è Îðòàíê - â ïðúñòåíà íà Èñåíãàðä. Ïðåäè ðàçðóõàòà íà Îñãèëèàò íàé-ìîãúùèÿ îò âñè÷êè êàìúíè áèë òàì, â Çâåçäíèÿ êóïîë. Òðèòå äðóãè áèëè äàëå÷ íà ñåâåð. Â äîìà íà Åëðîíä ðàçêàçâàò, ÷å áèëè â Àíóìèíàñ, Àìîí Ñóë, à Åëåíäèëîâèÿò Êàìúê áèë íà Ñòðàæåâèòå õúëìîâå, ãëåäàùè êúì Ìèòëîíä ñðåä Ëóííèÿ çàëèâ, ãäå ïî÷èâàò ñèâèòå êîðàáè. Âñåêè Ïàëàíòèð èìàë âðúçêà ñ îñòàíàëèòå, íî ãîíäîðñêèòå áèëè âèíàãè îòêðèòè çà âçîðà íà Îñãèëèàò. Ñåãà èçãëåæäà, ÷å êàêòî ñêàëàòà íà Îðòàíê å èçäúðæàëà áóðèòå íà âðåìåòî, òúé è ïàëàíòèðüò íà òàÿ êóëà å îñòàíàë íåâðåäèì. Íî áåç îñòàíàëèòå òîé íå áè ìîãúë äà ïîêàçâà íèùî îñâåí äðåáíè îáðàçè íà äàëå÷íè è îòäàâíà îòìèíàëè íåùà. Íå ùå è äóìà, òîâà å áèëî ìíîãî ïîëåçíî çà Ñàðóìàí, àëà, èçãëåæäà, íå ìó å ñòèãàëî. Âñå ïî-íàäàëå÷ è ïî-íàäàëå÷ ñå âçèðàë, äîêàòî îòïðàòèë âçîð êúì Áàðàä-äóð. È ïðèìêàòà ñå çàòåãíàëà! Êîé çíàå êúäå ëåæàò äíåñ èçãóáåíèòå Êàìúíè íà Àðíîð è Ãîíäîð, â çåìíèòå ëè íåäðà èëè â ìîðñêèòå äúëáèíè? Íî Ñàóðîí òðÿáâà äà ñå å äîêîïàë ïîíå äî åäèí è äà ãî å îâëàäÿë çà öåëèòå ñè. Ïðåäïîëàãàì, ÷å òîâà å áèë Èòèëñêèÿò êàìúê, çàùîòî òîé ïðåâçå Ìèíàñ Èòèë îùå â äðåâíè âðåìåíà è ãî ïðåâúðíà â çëîêîáíî ìÿñòî. Äíåñ òàÿ êðåïîñò ñå íàðè÷à Ìèíàñ Ìîðãóë. Ñåãà å ëåñíî äà ñå äîñåòèì êàê áúðçî áèëè âïðèì÷åíè è ïðèêîâàíè øàðåùèòå î÷è íà Ñàðóìàí, êàê îòòîãàâà íåïðåñòàííî å áèë óâåùàâàí îòäàëå÷å - èëè ñïëàøâàí, àêî óâåùàíèÿòà íå ïîìàãàëè. Çìèÿòà áèëà óõàïàíà, ÿñòðåáúò ñå ãúð÷åë â îðëîâè íîêòè, ïàÿêúò - â ñòîìàíåíà ìðåæà! Îòêîãà ëè, ïèòàì ñå, å áèë çàñòàâåí äà ñå ÿâÿâà ðåäîâíî ïðåä êðèñòàëà çà îãëåä è óêàçàíèÿ? Êàìúêúò îò Îðòàíê äîòîëêîâà áèë ñâúðçàí ñ Áàðàä-äóð, ÷å äíåñ åäèíñòâåíî ÷îâåê ñ åëìàçíî òâúðäà âîëÿ áè ìîãúë äà ïîãëåäíå â íåãî, áåç âçîðúò è óìúò ìó ìèãîì äà ñå ïîíåñàò íàòàòúê. À êàê ïðèâëè÷à! Íèìà íå ãî óñåòèõ? Äîðè è â òîçè ìèã ñúðöåòî ìè êîïíåå äà èçïðîáâàì âîëÿòà ñè âúðõó íåãî, äà âèäÿ äàëè íå ùå óñïåÿ äà ãî îòêúñíà îò âðàãà è äà ãî íàñî÷à íàêúäåòî ïîæåëàÿ - äà ãëåäàì îòâúä áåçïðåäåëíèòå ïðîñòîðè íà ìîðåòî è âðåìåòî êúì Ïðåêðàñíèÿ Òèðèîí, äà ñúçðà äåëàòà, ïîðîäåíè îò íåâúîáðàçèìèÿ ñúþç íà äåñíèöàòà è ìúäðîñòòà íà Ôåàíîð ïîä ðàçöúôíàëèòå êëîíè íà Áÿëîòî è Çëàòíîòî äúðâî! Âúëøåáíèêúò âúçäúõíà è çàìúë÷à.
- Æàëêî, ÷å íå çíàåõ âñè÷êî òîâà - êàçà Ïèïèí. - Íÿìàõ ïðåäñòàâà êàêâî âúðøà.
- Î, èìàøå - âúçðàçè Ãàíäàëô. - Çíàåøå, ÷å ïîñòúïâàø ãðåøíî è ãëóïàâî, ñàì ñè ãî êàçâàøå, ìàêàð ÷å íå ñå âñëóøà â ñîáñòâåíèòå ñè äóìè. À íå òè ðàçêàçàõ ïðåäè, çàùîòî åäâà êàòî ðàçìèñëèõ íàä âñè÷êî, êîåòî ñå ñëó÷è, ðàçáðàõ íàé-ñåòíå èñòèíàòà. Íî è äà áÿõ çàãîâîðèë ïî-ðàíî, òîâà íèòî áè íàìàëèëî æåëàíèåòî òè, íèòî áè òè ïîìîãíàëî äà ñå áîðèø ñ íåãî. Íàïðîòèâ! Íå, Ïèïèí, êîéòî ñå îïàðè, íàé-äîáðå ñå ó÷è. Ïîäèð òîâà, êàòî ÷óå çà îãúí, æåãâà ãî ïðàâî â ñúðöåòî.
- Òàêà ñè å - îòâúðíà Ïèïèí. - Ñåãà äîðè è ñåäåìòå êàìúêà äà ïîëîæàò ïðåä ìåí, ñàìî ùå çàòâîðÿ î÷è è ùå ïúõíà ðúöå â äæîáîâåòå.
- Äîáðå! - ïîõâàëè ãî Ãàíäàëô. - Íà òîâà ñå íàäÿâàõ.
- Ñàìî ÷å áèõ èñêàë äà çíàì... - çàïî÷íà Ïèïèí.
- Ìèëîñò! - ïðîâèêíà ñå Ãàíäàëô. - Àêî ëþáîïèòñòâîòî òè ñå ëåêóâà ñ íîâè çíàíèÿ, ùå òðÿáâà äà òè îòãîâàðÿì äî ñåòíèÿ ñè ÷àñ. Êàêâî îùå èñêàø äà çíàåø?
- Èìåíàòà íà âñè÷êè çâåçäè è âñè÷êè æèâè òâàðè, öÿëàòà èñòîðèÿ íà Ñðåäíàòà çåìÿ, Çàäíåáåñèåòî è Ðàçäåëíèòå ìîðÿ - ðàçñìÿ ñå Ïèïèí. - Òúé äå! ×å êàê èíà÷å? Íî òàÿ âå÷åð íå áúðçàì. Çàñåãà ñè ìèñëåõ ñàìî çà ÷åðíàòà ñÿíêà. ×óõ òå, êàòî âèêíà: „Âåñòîíîñåöúò íà Ìîðäîð." Êàêâî áåøå òîâà? Êàêâà ðàáîòà èìàøå â Èñåíãàðä?
- Êðèëàò ×åðåí êîííèê, Íàçãóë - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Ìîæåøå äà òå îòíåñå â ×åðíàòà êóëà.
- Íî íå èäâàøå çà ìåí, íàëè? - çàåêíà Ïèïèí. - Èñêàì äà êàæà... òîé íàëè íå å çíàåë, ÷å àç...
- Íå, ðàçáèðà ñå - êàçà Ãàíäàëô. - Îò Áàðàä-äóð äî Îðòàíê èìà ïîâå÷å îò äâåñòà è ïîâå÷å ëåâãè ïî ïòè÷è ïîëåò - äîðè íà åäèí Íàçãóë ìó òðÿáâàò íÿêîëêî ÷àñà, çà äà ãè èçìèíå. Íî ñëåä ïîõîäà íà îðêèòå Ñàðóìàí ñèãóðíî å íàäíè÷àë â Êàìúêà è íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å å ðàçêðèë òàéíèòå ñè çàìèñëè ïîâå÷å, îòêîëêîòî å âúçíàìåðÿâàë. À ñëåä ñòàíàëîòî òàçè íîù íàâÿðíî ñêîðî ùå ïðèñòèãíå âòîðè Íàçãóë. È òîãàâà Ñàðóìàí ùå ðóõíå äî äúíîòî íà ïîðîêà, â êîéòî ñå å çàïëåë. Âå÷å íÿìà Êàìúê, ñ êîéòî äà âèæäà, è íå ìîæå äà îòãîâàðÿ íà çàïîâåäèòå. Ñàóðîí ùå ñè ïîìèñëè åäíî: ÷å òîé ñè å ïðèñâîèë ïëåííèêà è èçáÿãâà äà óïîòðåáÿâà Êàìúêà. Ñàðóìàí ìîæå äà êàæå íà âåñòîíîñåöà èñòèíàòà, àëà òîâà íå ùå ìó ïîìîãíå. Äîðè ñðåä ðàçðóøåíèÿ Èñåíãàðä, òîé å íà ñèãóðíî ìÿñòî â Îðòàíê. Òúé ÷å, ùå íå ùå, ïîñòúïêèòå ìó èçãëåæäàò áóíòîâíè. Íèùî, ÷å íè îòáëúñíà, çà äà èçáåãíå òúêìî òîâà! Íå çíàì êàêâî ùå ïðàâè â ïîäîáíî îêàÿíî ïîëîæåíèå. Äîêàòî å â Îðòàíê, ìèñëÿ, ÷å ìó îñòàâà ñèëà äà ñå ïðåáîðè ñ Äåâåòòå Êîííèöè. Ìîæå è äà îïèòà. Ìîæå áè ùå ñå ïîìú÷è äà ïëåíè Íàçãóë èëè ïîíå ñúùåñòâîòî, ùî ãî íîñè èç âúçäóõà. Â òàêúâ ñëó÷àé ðîõàíöè ùå òðÿáâà äîáðå äà ñè ïàçÿò êîíåòå! Àëà íå ìîãà äà êàæà êàêâî ùå íè äîíåñå òîâà - äîáðî èëè çëî. Ìîæå áè ïëàíîâåòå íà Âðàãà ùå ñå îáúðêàò èëè çàáàâÿò îò ãíåâà ñðåùó Ñàðóìàí. Ìîæå áè ùå óçíàå, ÷å ñúì áèë òàì è ñúì ñòîÿë íà ñòúïàëàòà íà Îðòàíê... ñ õîáèòè ïîäèð îïàøêàòà. Èëè ÷å íàñëåäíèêúò íà Åëåíäèë îùå å æèâ è å ñòîÿë êðàé ìåíå. Àêî Çìèéñêèÿ åçèê íå ñå å çàáëóäèë ïî ðîõàíñêàòà ðèçíèöà, ùå ñè ïðèïîìíè Àðàãîðí è òèòëàòà, ñ êîÿòî ñå ïðåäñòàâè. Îò òîâà ñå áîÿ. È çàòîâà áÿãàìå ñåãà - íå îò îïàñíîñòòà, à êúì ïî-ñòðàøíà çàïëàõà. Âñåêè ñêîê íà Ñåíêîãðèâ òå íîñè âñå ïî-áëèçî äî Ñòðàíàòà íà Ñÿíêàòà, Ïåðåãðèí Òóê.
Ïèïèí íå îòãîâîðè, ñàìî ïðèäúðïà ïëàùà ñè, ñÿêàø ãî áå ïðîíèçàë âíåçàïåí õëàä. Ïðèçðà÷íèòå çåìè îòìèíàâàõà ïîä òÿõ.
- Ãëåäàé! - èçðå÷å Ãàíäàëô. - Îòïðåä ñå ðàçêðèâàò äîëèíèòå íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë. Ïàê ñå çàâðúùàìå êúì ïúòÿ íà èçòîê. Îíàÿ ÷åðíà ñÿíêà òàì å âõîäúò íà Óñîåâà êîòëîâèíà. Íàòàì ñà Àãëàðîíä è Áëåñòÿùèòå ïåùåðè. Íå ìå ïèòàé çà òÿõ. Ïèòàé Ãèìëè, àêî ãî ñðåùíåø îòíîâî, è ìîæå áè çà ïðúâ ïúò ùå ïîëó÷èø ïî-äúëúã îòãîâîð, îòêîëêîòî æåëàåø. Íî ïðåç òîâà ïúòåøåñòâèå íå ùå âèäèø ïåùåðèòå. Òå ñêîðî ùå îñòàíàò íàçàä.
- Ìèñëåõ, ÷å ùå ñïðåø â Øëåìîâî óñîå! - êàçà Ïèïèí. - Íàêúäå îòèâàø?
- Êúì Ìèíàñ Òèðèò, ïðåäè äà ãî çàëåÿò âúëíèòå íà âîéíàòà.
- Î! È êîëêî ïúò èìà äîòàì?
- Ìíîãî è ìíîãî ëåâãè - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Òðîéíî ïîâå÷å, îòêîëêîòî äî äâîðåöà íà êðàë Òåîäåí, à òîé å íà ñòî ìèëè èçòî÷íî îòòóê ïî ïðàâà ëèíèÿ, êàêòî ëåòÿò âåñòîíîñöèòå íà Ìîðäîð. Äúëúã ïúò èìà äà ïðîáÿãà Ñåíêîãðèâ. Ùå èçïðåâàðè ëè? Ùå ÿçäèì äî çàçîðÿâàíå, îñòàâàò íè îùå íÿêîëêî ÷àñà. Ñåòíå äîðè è Ñåíêîãðèâ ùå òðÿáâà äà ïî÷èíå â íÿêîÿ íèçèíà ñðåä õúëìîâåòå - â Åäîðàñ, íàäÿâàì ñå. Ïîñïè, àêî ìîæåø! Ìîæå è äà çúðíåø ïúðâèÿ ïðîáëÿñúê íà çîðàòà íàä çëàòíèÿ ïîêðèâ íà Åîðëîâèÿ äîì. À äâà äíè ïî-êúñíî ùå âèäèø ïóðïóðíàòà Ñÿíêà íà âðúõ Ìèíäîëóèí è áåëååùèòå ñðåä óòðîòî ñòåíè íà êóëàòà íà Äåíåòîð. Ñåãà íàïðåä, Ñåíêîãðèâ! Ïðåïóñêàé, çëàòíî ñúðöå, ïðåïóñêàé êàêòî íèêîãà äî äíåñ! Åòî çåìèòå, êúäåòî ñè òè÷àë êàòî æðåá÷å è çíàåø âñåêè êàìúê. Ïðåïóñêàé! Áúðçèíàòà å íàøà íàäåæäà! Ñåíêîãðèâ âèðíà ãëàâà è ãðúìêî èçöâèëè, ñÿêàø ìåäíà òðúáà ãî áå ïðèçîâàëà íà áîé. Ñåòíå ñå õâúðëè íàïðåä. Îãúí áëèêíà èçïîä êîïèòàòà ìó, íîùòà âðúõëåòÿ íàñðåùà. Ïîòúâàéêè áàâíî â äðÿìêàòà, Ïèïèí èçïèòâàøå ñòðàííî ÷óâñòâî: çàñòèíàëè êàòî êàìúê, òîé è Ãàíäàëô ñåäÿõà âúðõó ñòàòóÿ íà ïðåïóñêàù êîí, à ïîä íîçåòå ìó ñâåòúò ñå âúðòåøå è îòìèíàâàøå ñ óðàãàíåí ðåâ.


ÊÍÈÃÀ ×ÅÒÂÚÐÒÀ


Ãëàâà 1

ÎÏÈÒÎÌßÂÀÍÅÒÎ ÍÀ ÑÌÅÀÃÎË

Å, ãîñïîäàðþ, íÿìà ãðåøêà, òàêà âå÷å ÿ çàáàòà÷èõìå - êàçà Ñàì Ìàéòàïåð. Îáåçñúð÷åí, ïðåãúðáåí, òîé ñòîåøå êðàé Ôðîäî è íàâúñåíî ñå âçèðàøå â çäðà÷à.
Äîêîëêîòî ìîæåõà äà ïðåöåíÿò, áåøå òðåòàòà âå÷åð ñëåä áÿãñòâîòî èì îò Îòðÿäà - ïî÷òè áÿõà èçãóáèëè ïðåäñòàâà êîëêî ÷àñà ñà ñå êàòåðèëè è âëà÷èëè ïî ãîëèòå áàèðè è êàìúíàöè íà Åìèí Ìóèë, êîëêî ïúòè ñà ñå âðúùàëè ïî ñòúïêèòå ñè, áåç äà íàìåðÿò ïúò íàïðåä, êîëêî ïúòè ñà îòêðèâàëè, ÷å ñå ëóòàò â êðúã îáðàòíî êúì ìÿñòîòî, êúäåòî ñà áèëè ïðåäè ÷àñîâå. Íî, îáùî âçåòî, óïîðèòî áÿõà íàïðåäâàëè íà èçòîê, ïðèäúðæàéêè ñå, äîêîëêîòî èì ïîçâîëÿâàøå ìåñòíîñòòà, êúì âúíøíèÿ êðàé íà òàçè ñòðàííà, óñóêàíà ïëåòåíèöà îò õúëìîâå. Íî âñåêè ïúò îòêðèâàõà âúíøíèòå ñêëîíîâå äà ñå èçâèñÿâàò íàâúñåíî íàä ðàâíèíàòà - îòâåñíè, ãëàäêè è íåïðåîäîëèìè; îòâúä ãúíêèòå íà íèçèíèòå ëåæàõà òúìíè ãíèåùè áëàòà, êúäåòî íå ïîìðúäâàøå íèùî, íå ñå âèæäàøå äîðè ïòèöà.
Ñåãà õîáèòèòå ñòîÿõà íà ðúáà íà âèñîêà, ãîëà è ìðà÷íà ñêàëà, ÷èåòî ïîäíîæèå òúíåøå â ìúãëà, çàä òÿõ ñå èçäèãàõà íàçúáåíèòå âúçâèøåíèÿ, óâåí÷àíè ñ ïúëçÿùè îáëàöè. Îòêúì Èçòîêà âååøå ìðàçîâèò âÿòúð. Îòïðåä íîùòà ñå ñãúñòÿâàøå íàä áåçôîðìåíèòå çåìè, íåçäðàâàòà èì çåëåíèíà òúìíååøå è ñå ïðåëèâàøå â çëîêîáåí êàôÿâ öâÿò. Àíäóèí, êîéòî áå ïðîáëÿñâàë ñåãèç-òîãèç ïðåç äåíÿ, ñåãà ÷åçíåøå â ñåíêèòå äàëå÷å íàäÿñíî. Íî î÷èòå íà ïúòíèöèòå íå ñå îçúðòàõà îòâúä ðåêàòà êúì Ãîíäîð, êúì ïðèÿòåëèòå, êúì ÷îâåøêèòå çåìè. Íà þã è íà èçòîê ñå âçèðàõà òå - íàòàì, êúäåòî êðàé ãðàíèöèòå íà ïðèèæäàùàòà íîù âèñåøå ìðà÷íà ÷åðòà êàòî äàëå÷íà ïëàíèíà, îò çàñòèíàë ïóøåê. Îò âðåìå íà âðåìå åäâà çàáåëåæèìî ÷åðâåíî çàðåâî ïðîñâåòâàøå íàä ðúáà ìåæäó íåáåòî è çåìÿòà.
- Àìà êàê ñå ïîäðåäèõìå ñàìî! - ðå÷å Ñàì. - Îò âñè÷êè ñòðàíè, äåòî ñìå ãè ÷óâàëè, òúêìî òàÿ íå èñêàõìå äà âèäèì ïî-îòáëèçî... è òî÷íî òàì ñå ìú÷èì äà îòèäåì! Íå ñòèãà òîâà, àìè íÿìà íà÷èí äà ñå äîáåðåì äî íåÿ. Êîìàé ñìå íà ãðåøåí ïúò îò ñàìîòî íà÷àëî. Íå ìîæåì äà ñëåçåì, à ïúê àêî ñëåçåì, ãàðàíòèðàì, ÷å îíèÿ çåëåíè çåìè ùå ñå îêàæàò ãíóñíî áëàòî îòêðàé äî êðàé. Ïôó! Íå óñåùàòå ëè ìèðèçìàòà?
Òîé ïîäóøè âÿòúðà.
- Äà, óñåùàì ÿ - îòâúðíà Ôðîäî, àëà íå ïîìðúäíà è î÷èòå ìó ïðîäúëæàâàõà âòðåí÷åíî äà ñå âçèðàò êúì ÷åðíàòà ëèíèÿ è ïîòðåïâàùèÿ ïëàìúê. - Ìîðäîð! - åäâà ïðîøåïíà òîé. - Àêî òðÿáâà äà ñòèãíà äîòàì, äàíî ïîíå äà å áúðçî, ÷å äà ñâúðøè âåäíúæ çàâèíàãè! - Òîé ïîòðúïíà. Âÿòúðúò áåøå ïðîíèçâàùî õëàäåí è âúïðåêè òîâà íàòåãíàë îò ñòóäåíèÿ ìèðèñ íà òëåí. - Å, äîáðå - èçðå÷å òîé, îòêúñâàéêè íàé-ñåòíå î÷èòå ñè îò ãëåäêàòà, - ìîæå è äà ñìå ñå ïîäðåäèëè, íî íå áèâà äà ñòîèì òóê öÿëà íîù. Òðÿáâà äà íàìåðèì ïî-çàêúòàíî ìåñòåíöå è îòíîâî äà ëàãåðóâàìå, íîâèÿò äåí íàâÿðíî ùå íè ðàçêðèå ïúòÿ.
- Èëè ñëåäâàùèÿò, èëè îùå ïî-ñëåäâàùèÿò - èçìúðìîðè Ñàì... - Èëè èçîáùî íèêîé äåí. Íà ãðåøåí ïúò ñìå.
- Íå âÿðâàì - êàçà Ôðîäî. - Ìèñëÿ, ÷å ìè å ïèñàíî äà äîñòèãíà îíàÿ Ñÿíêà òàì, òúé ÷å ïúò ùå ñå íàìåðè. Íî êîé ùå ìè ãî ðàçêðèå - äîáðîòî èëè çëîòî? Åäèíñòâåíàòà íè íàäåæäà áåøå â áúðçèíàòà. Âñÿêî çàáàâÿíå íàëèâà âîäà â ìåëíèöàòà íà Âðàãà - à åòî ìå äîêúäå ñúì ñòèãíàë: áàâÿ ñå. Íå íè ëè âîäè âîëÿòà íà ×åðíàòà êóëà? Âñè÷êèòå ìè ðåøåíèÿ ñå îêàçàõà ïîãðåøíè. Ìíîãî ïî-ðàíî òðÿáâàøå äà íàïóñíà îòðÿäà è îò Ñåâåðà äà ñå ñïóñíà èçòî÷íî îò Ðåêàòà ïîêðàé Åìèí Ìóèë, ñåòíå ïðåç ñóõîòî Áîéíî ïîëå äà ñå äîáåðà äî Ìîðäîðñêèòå ïðîõîäè. Àëà ñåãà ñàìè íå ñìå â ñúñòîÿíèå äà íàìåðèì ïúò íàçàä, à îðêèòå äåáíàò ïî èçòî÷íèÿ áðÿã. Âñåêè îòìèíàë äåí å áåçöåííà çàãóáà. Èçìîðåí ñúì, Ñàì. Íå çíàì êàêâî äà ïðàâèì. Êîëêî õðàíà íè îñòàíà?
- Ñàìî îò îíóé, äåòî ìó âèêàòå ëåìáàñ, ãîñïîäèí Ôðîäî. Äîñòà. Âñå å ïî-äîáðî îò íèùî, äóìà äà íÿìà. Àìà êîãàòî ãî çàãðèçàõ çà ïðúâ ïúò, íå ñúì ñè è ìèñëèë, ÷å íÿêîé äåí ùå ìå÷òàÿ çà ðàçíîîáðàçèå. Åòî ÷å äîéäå è òîâà âðåìå - äîáðå áè ìè ñå îòðàçèë êîìàò ñóõ õëÿá è õàëáà... å, íåêà äà å ïîëîâèí õàëáà áèðà. Ìúêíà ñè êóõíåíñêèòå ïðèáîðè îò ïîñëåäíèÿ ëàãåð ÷àê äîòóê - è çà êàêâî? Ïúðâî, íÿìà ñ êàêâî äà íàêëàäåì îãúí, íÿìà íèùî çà ãîòâåíå, äàæå òðåâà íÿìà!
Îáúðíàõà ñå è ñëÿçîõà â åäíà ñêàëèñòà íèçèíà. Çàëÿçâàùîòî ñëúíöå ïîòúíà â îáëàöèòå è áúðçî íàñòàíà íîù. Îïðåëè ãðúá î ãðúá, äâàìàòà ïîñïàõà, äîêîëêîòî èì ïîçâîëè ñòóäúò, â åäíî çàêúòàíî ìåñòåíöå ñðåä îãðîìíè íàùúðáåíè êóëè îò íàïóêàíà ñêàëà; òóê ïîíå áÿõà íà çàâåò îò èçòî÷íèÿ âÿòúð.
- Âèäÿõòå ëè ãè ïàê, ãîñïîäèí Ôðîäî? - çàïèòà Ñàì, êîãàòî ñåäÿõà âäúðâåíè è èçìðúçíàëè è äúâ÷åõà ïèòêè ëåìáàñ ñðåä ñòóäåíèÿ ñóìðàê íà ðàííîòî óòðî.
- Íå - îòâúðíà Ôðîäî. - Âå÷å äâå íîùè íèòî ÷óâàì, íèòî âèæäàì íåùî.
- È àç - êèìíà Ñàì. - Áðððð! Îò îíèÿ î÷è íàïðàâî ëîøî ìè ñòàíà! Íî ìîæå íàé-ïîñëå äà ñìå ñå îòúðâàëè îò ãàäíîòî íåäîíîñ÷å. Àì-ãúë! Õóáàâè÷êî ùå ìè àì-ãúëêà, ñàìî äà ãî ñïèïàì çà ãóøàòà. 
- Äàíî íå òè ñå íàëîæè - êàçà Ôðîäî. - Íå çíàì êàê íè å ïðîñëåäèë, íî ìîæå íàèñòèíà äà å èçãóáèë äèðÿòà, êàêòî êàçâàø. Èç òèÿ ñóõè è ïóñòè çåìè åäâà ëè îñòàâÿìå ìíîãî ñëåäè èëè ìèðèñ, äîðè è çà íåãîâèÿ äóøåù íîñ.
- Å, äàíî äà å òúé - ñúãëàñè ñå Ñàì. - Èñêà ìè ñå äà ñå îòúðâåì îò íåãî âåäíúæ çàâèíàãè!
- È íà ìåí - äîáàâè Ôðîäî, - íî íå ìè å òîé ïúðâàòà ãðèæà. Èñêà ìè ñå äà ñå îòúðâåì îò òèÿ õúëìîâå! Ìðàçÿ ãè. Òóê, íà èçòî÷íèÿ ñêëîí, ñå ÷óâñòâóâàì ñúâñåì áåççàùèòåí - ñàìî ìúðòâèòå ïîëåòà ìå äåëÿò îò îíàçè Ñÿíêà. Â íåÿ èìà Îêî. Õàéäå! Äíåñ ùå òðÿáâà íÿêàê äà ñëåçåì äî äîëó.
Íî äåíÿò îòìèíà è êîãàòî âçå äà ñå ñâå÷åðÿâà, òå îùå ëàçåõà ïîêðàé õðåáåòà, áåç äà ñà íàìåðèëè ïúò íàäîëó.
Â òèøèíàòà íà ïóñòèííàòà ìåñòíîñò ïîíÿêîãà èì ñå ïðè÷óâàõà íåÿñíè çâóöè íåéäå íàçàä - òúðêóëíàò êàìúê èëè âúîáðàæàåìè ñòúïêè íà ïëÿñêàùè íîçå ïî ñêàëàòà. Íî ùîì ñïèðàõà è çàñòàâàõà íåïîäâèæíî, çà äà ñå îñëóøàò, íå ÷óâàõà âå÷å íèùî, îñâåí âúçäèøêèòå íà âÿòúðà íàä êàìåííèòå ðúáîâå - àëà äîðè è òå èì íàïîìíÿõà çà òèõè÷êîòî ñúñêàíå íà íå÷èé äúõ ïðåç îñòðè çúáè.
Ïðåç öåëèÿ äåí ñå áÿõà ïðîìúêâàëè íàïðåä, à âúíøíèÿò ðúá íà Åìèí Ìóèë ïîñòåïåííî çàâèâàøå íà ñåâåð. Ñåãà ïîêðàé íåãî ñå ïðîñòèðàøå øèðîêà íåðàâíà ïëîùàäêà îò íàïóêàíà è èçòðèòà îò âðåìåòî ñêàëà, îñåÿíà òóê-òàì ñ òåñíè êëèñóðè, êîèòî ñòðúìíî ñå ñïóñêàõà íàäîëó, ïðîðÿçâàéêè ëèöåòî íà êàíàðàòà. Òèÿ ïóêíàòèíè ñå ñðåùàõà âñå ïî-÷åñòî, ñòàâàõà âñå ïî-äúëáîêè è çà äà íàìåðÿò ïúò ñðåä òÿõ, Ôðîäî è Ñàì ñå îòêëîíÿâàõà íàëÿâî, äàëå÷å îò ðúáà, áåç äà çàáåëåæàò, ÷å âå÷å íÿêîëêî ìèëè áàâíî, íî óïîðèòî ñå ñïóñêàò íàäîëó - ñêàëíîòî áèëî êëîíåøå êúì íèçèíèòå.
Íàé-ñåòíå ñå íàëîæè äà ñïðàò. Ïðîðÿçàí îò äúëáîêà ïðîïàñò, õðåáåòúò ðÿçêî çàâèâàøå íà ñåâåð. Îò äðóãàòà ñòðàíà îòíîâî ñå âúçíàñÿøå íàãîðå, ïðåîäîëÿâàéêè îòâåäíúæ äåñåòêè ôàòîìè - ïðåä ïúòíèöèòå ñòúð÷åøå îãðîìíà ñèâà êàíàðà, îòðÿçàíà îòâåñíî êàòî ñ íîæ. Âå÷å íå ìîæåõà äà ïðîäúëæàâàò íàïðåä, òðÿáâàøå äà çàâèÿò íà èçòîê èëè íà çàïàä. Íî çàïàäíàòà ïîñîêà ùåøå äà èì äîíåñå ñàìî íîâî çàáàâÿíå è òåæúê ïúò êúì öåíòðàëíèòå õúëìîâå; íà èçòîê ãè ÷àêàøå áåçäíàòà.
- Íå íè îñòàâà íèùî äðóãî, îñâåí äà ñå ñìúêíåì ïî òàÿ êëèñóðà, Ñàì - êàçà Ôðîäî. - Äàé äà âèäèì íàêúäå âîäè!
- Êúì íÿêîÿ ãàäíà ïðîïàñò, îáçàëàãàì ñå - îòâúðíà Ñàì. Ïóêíàòèíàòà ñå îêàçà ïî-äúëãà è ïî-äúëáîêà, îòêîëêîòî èçãëåæäàøå. Ìàëêî ïî-íàäîëó îòêðèõà íÿêîëêî ÷âîðåñòè íåäîðàñëè äðúâ÷åòà, ïúðâèòå, êîèòî âèæäàõà îò ìíîãî äíè íàñàì - ãëàâíî êðèâè áðåçè÷êè, à òóê-òàì è ïî íÿêîÿ åëà. Ïîâå÷åòî áÿõà èçñúõíàëè, ïðîíèçàíè äî ñúðöåâèíàòà îò èçòî÷íèòå âåòðîâå. Â íÿêîãàøíèòå ïî-ìåêè äíè èç êëèñóðàòà íàâÿðíî áå ðàñëà êèòíà ãîðè÷êà, íî ñåãà ñàìî ïåòäåñåò ÿðäà ïî-íàòàòúê äúðâåòàòà ñâúðøâàõà, ìàêàð ÷å ñòàðèòå, ïðîãíèëè ïúíîâå ïðîäúëæàâàõà ïî÷òè äî ðúáà íà ñêàëàòà. Îò åäíàòà ñòðàíà íà êëèñóðàòà èìàøå ñâëà÷èùå è äúíîòî ñå ñïóñêàøå ñòðúìíî íàäîëó, îñåÿíî ñ êàìåííè îòëîìêè. Êîãàòî íàé-ñåòíå ñòèãíàõà äî êðàÿ, Ôðîäî ñïðÿ è ñå ïðèâåäå íàâúí.
- Ãëåäàé! - êàçà òîé. - Äîñòà òðÿáâà äà ñìå ñå ñïóñíàëè èëè ïúê ñêàëàòà íå å òîëêîâà âèñîêà. Òîâà ìÿñòî å ìíîãî ïî-íèñêî îò äðóãèòå è ñïóñêàíåòî íå èçãëåæäà ÷àê òîëêîâà òðóäíî. Ñàì êîëåíè÷è êðàé íåãî è íåîõîòíî íàäíèêíà ïðåç ðúáà. Ïîñëå ñå îçúðíà êúì îãðîìíàòà ñêàëà, èçâèñåíà îòëÿâî.
- Íå áèëî òðóäíî! - èçñóìòÿ òîé. - Å, äà äå, âñå ñè å ïî-ëåñíî íàäîëó, îòêîëêîòî íàãîðå. Êîéòî íå ìîæå äà õâúð÷è, ìîæå äà ñêî÷è!
- Ñêîêúò è òóê å äîñòà ãîëÿì - êàçà Ôðîäî. - Îêîëî... - òîé çàìúë÷à, èçìåðâàéêè íà îêî - îêîëî îñåìíàäåñåò ôàòîìà, ïðåäïîëàãàì. Íå ïîâå÷å.
- È òîâà ìè ñòèãà! - îòâúðíà Ñàì. - Óõà! Êàê ìðàçÿ äà ãëåäàì îòâèñîêî! Íî ïî-äîáðå äà ãëåäàì, îòêîëêîòî äà ñå ñïóñêàì.
- Âñå åäíî - êàçà Ôðîäî. - Ìèñëÿ, ÷å ìîæåì äà ñå ñïóñíåì îòòóê è ùå òðÿáâà äà îïèòàìå. Âèæ, ñêàëàòà ñå å ïðîìåíèëà, ñúâñåì íå å êàêâàòî áåøå ïðåäè íÿêîëêî ìèëè. Òóê å íàïóêàíà è íàêëîíåíà.
Íàèñòèíà âúíøíèÿò îòêîñ âå÷å íå áåøå îòâåñåí, à ëåêî íàêëîíåí íàçàä. Íàïîìíÿøå îãðîìåí êðåïîñòåí âàë èëè âúëíîëîì ñ èçìåñòåíè îñíîâè, òúé ÷å ïëàñòîâåòå ñå áÿõà ðàçìåñèëè è îáúðêàëè ñðåä ãðàìàäíè ïóêíàòèíè è äúëãè ïîëåãàòè êîðíèçè, íà ìåñòà øèðîêè ïî÷òè êîëêîòî ñòúïàëà.
- È àêî ùå îïèòâàìå äà ñëåçåì äîëó, íàé-äîáðå äà çàïî÷íåì âåäíàãà. Ðàíî ñå ñòúìâà. Ìèñëÿ, ÷å ñå çàäàâà áóðÿ.
Ìúãëèâèòå î÷åðòàíèÿ íà èçòî÷íèòå ïëàíèíè ñå ãóáåõà ñðåä ïî-ãúñò ìðàê, êîéòî âå÷å ïðîòÿãàøå äúëãè ðúöå íà çàïàä. Âÿòúðúò ñå çàñèëâàøå, íîñåéêè ðúìæåíåòî íà äàëå÷íè ãðúìîòåâèöè. Ôðîäî ïîäóøè âúçäóõà è ñ ëîøî ïðåä÷óâñòâèå ïîãëåäíà íåáåòî. Ñâàëè êîëàíà ñè, ñåòíå ãî çàòåãíà íàä ïëàùà, íàìåñòè íà ãðúá ëåêàòà ðàíèöà è ïðèñòúïè êúì ðúáà. 
- Ùå îïèòàì - êàçà òîé.
- Îòëè÷íî! - ìðà÷íî îòâúðíà Ñàì. - Àç îáà÷å ñúì ïðúâ. 
- Òè? - âúçêëèêíà Ôðîäî. - Êàê òúé ñè ïðîìåíè ìíåíèåòî? - Íå ñúì ãî ïðîìåíÿë. Ïðîñòî ðàçñúæäàâàì ëîãè÷íî - îòäîëó ñå ñëàãà îíçè, êîéòî ïî-ëåñíî ìîæå äà ïàäíå. Íå èñêàì äà ñå ñòîâàðÿ âúðõó âàñ è äà âè ñúáîðÿ - íÿìà ñìèñúë äà çàãèíàò äâàìà îò åäíî ïàäàíå.
Ïðåäè Ôðîäî äà ãî ñïðå, òîé ñåäíà, ïðåìåòíà íîçå ïðåç ðúáà, çàâúðòÿ ñå è âçå äà äðàñêà ñ ïðúñòèòå íà êðàêàòà, òúðñåéêè îïîðà. Åäâà ëè íÿêîãà áå ïîñòúïâàë ïî-õðàáðî è ïî-íåðàçóìíî. 
- Íå, íå! Ñàì, ìàãàðå òàêîâà! - âèêíà Ôðîäî. - Íåïðåìåííî ùå ñå ïðåòðåïåø, àêî ñëèçàø òàêà, áåç äàæå äà ïîãëåäíåø íàêúäå îòèâàø. Âúðíè ñå! - Òîé ñòèñíà Ñàì ïîä ìèøíèöèòå è ãî èçäúðïà íàãîðå. - Ñåãà ïîòðàé ìàëêî!
Ôðîäî ëåãíà ïî êîðåì, íàäâåñè ñå íàâúí è ïîãëåäíà íàäîëó, àëà ñâåòëèíàòà ñÿêàø ÷åçíåøå ñòðåìèòåëíî, ìàêàð ñëúíöåòî äà íå áå çàëÿçëî.
- Ìèñëÿ, ÷å ìîæåì äà ñå ñïðàâèì - êàçà òîé íàé-ñåòíå. - Àç ïîíå áèõ ìîãúë, à è òè ìîæåø, àêî çàïàçèø õëàäíîêðúâèå è ìå ñëåäâàø ïðåäïàçëèâî.
- Íå ðàçáèðàì îòêúäå ñòå òîëêîâà ñèãóðåí - êàçà Ñàì. - Òúé äå! Â òàÿ äðåçãàâèíà íå ìîæåòå äà âèäèòå äúíîòî. Àìè àêî ñòèãíåì äî ìÿñòî, êúäåòî íÿìà êúäå äà ñå õâàíåì èëè äà ñòúïèì?
- Ùå ñå êàòåðèì îáðàòíî, ïðåäïîëàãàì - îòâúðíà Ôðîäî.
- Ëåñíî å äà ñå êàæå - âúçðàçè Ñàì. - Ïî-äîáðå äà èç÷àêàìå óòðîòî, òîãàâà ùå å ïî-ñâåòëî.
- Íå! Íå, àêî çàâèñè îò ìåí - îòâúðíà Ôðîäî ñ âíåçàïíî è íåïîíÿòíî óïîðñòâî. - Ñâèäè ìè ñå âñåêè ÷àñ, âñÿêà ìèíóòà. Ùå îïèòàì äà ñëÿçà. Íå òðúãâàé ïîäèð ìåí, äîêàòî íå ñå âúðíà èëè òå ïîâèêàì!
Òîé ñå âêîï÷è ñ ïðúñòè â êàìåííèÿ ðúá íà ïðîïàñòòà è áàâíî ñå ñïóñíà íàäîëó, äîêàòî ðúöåòå ìó ñå îáòåãíàõà ïî÷òè äîêðàé - è â òîçè ìèã íàïèïà ñ êðàêàòà îïîðà.
- Ïúðâàòà ñòúïêà íàäîëó! - ïðîìúðìîðè òîé. - Íàäÿñíî èçäàòèíàòà ñå ðàçøèðÿâà. Ìîãà äà çàñòàíà òàì è áåç îïîðà. À ñåãà... Ãëàñúò ìó ñåêíà èçâåäíúæ.
Ïðèèæäàùèÿò ìðàê íàëåòÿ ñ íåâåðîÿòíà áúðçèíà îòêúì Èçòîêà è ïîãúëíà öÿëîòî íåáå. Ïðàâî íàä ãëàâèòå èì ñå ðàçäàäå ñóõîòî ïðàùåíå íà ãðúìîòåâèöà. Îñëåïèòåëíà ìúëíèÿ ñå ñòîâàðè íàä õúëìîâåòå. Ñåòíå íàëåòÿ áåñåí âÿòúð è êúì ðåâà ìó ñå ïðèìåñè ïðîíèçâàùî îñòúð ïèñúê. Òî÷íî òàêúâ âèê áÿõà ÷óëè õîáèòèòå â äàëå÷íîòî Ìî÷óðèùå, êîãàòî áÿãàõà îò Õîáèòîâî, è äîðè òàì, ñðåä ãîðèòå íà Ãðàôñòâîòî, òîé áå ñìðàçèë êðúâòà èì. À òóê, ñðåä ïóùèíàêà, óæàñúò áå äàëå÷ ïî-ìîùåí - òîé ãè ïðîíèçà ñúñ ñòóäåíèòå îñòðèåòà íà ñòðàõà è îò÷àÿíèåòî, ñïðÿ ñúðöàòà è äúõà èì. Ñàì ñå ïðîñíà ïî î÷è. Ôðîäî èçòúðâà îïîðàòà è çàòóëè ñ äëàíè óøè è î÷è. Îëþëÿ ñå, ïëúçíà ñå è ñ æàëåí âèê ïîëåòÿ íàäîëó.
Ñàì ãî ÷ó è ñ óñèëèå ïðîïúëçÿ êúì ðúáà.
- Ãîñïîäàðþ! Ãîñïîäàðþ! - èçâèêà òîé. - Ãîñïîäàðþ! Íå ÷ó îòãîâîð. Îòêðè, ÷å öÿë ñå òðåñå, íî îâëàäÿ äèøàíåòî ñè è îòíîâî èçêðåùÿ:
- Ãîñïîäàðþ!
Âÿòúðúò ñÿêàø íàáëúñêâàøå ãëàñà ìó îáðàòíî â ãúðëîòî, íî êîãàòî âèõúðúò îòìèíà ñ ðåâ ïî êëèñóðàòà è ñå çàãóáè íàä õúëìîâåòå, äî óøèòå ìó äîëåòÿ íåÿñåí îòâåòåí âèê:
- Âñè÷êî å íàðåä, íàðåä! Òóê ñúì. Íî íå âèæäàì. Ôðîäî âèêàøå ñ íåìîùåí ãëàñ. Âñúùíîñò íå áåøå ìíîãî äàëå÷å. Íå áåøå ïàäíàë, ñàìî ñå áå ïðåïëúçíàë è ìàëêî ïîðàçòúðñåí, ñå áå îçîâàë íà øèðîêà ïëîùàäêà íÿêîëêî ÿðäà ïî-äîëó. Çà ùàñòèå òóê ñêàëàòà ñèëíî ñå îòêëîíÿâàøå íàâúòðå è âÿòúðúò ãî áå ïðèòèñíàë êúì êàìúêà - òîâà ìó ïîïðå÷è äà ñå ïðåìåòíå íàäîëó. Òîé ñå õâàíà ïî-çäðàâî è ïðèëåïè ëèöå êúì ñòóäåíèÿ êàìúê, à ñúðöåòî ìó áëúñêàøå â ãúðäèòå. Íî èëè áå ñòàíàëî ñúâñåì òúìíî, èëè î÷èòå ìó áÿõà ïðåñòàíàëè äà âèæäàò. Íàîêîëî èìàøå ñàìî ìðàê. Çàïèòà ñå äàëè íå å îñëåïÿë. Äúëáîêî ñè ïîå äúõ.
- Âúðíåòå ñå! Âúðíåòå ñå! - äî÷ó òîé îò ìðàêà íàä ñåáå ñè ãëàñà íà Ñàì.
- Íå ìîãà - îòâúðíà Ôðîäî. - Íå âèæäàì. Íå íàìèðàì íèêàêâà îïîðà. Íå ìîãà äà ìðúäíà.
- À àç êàêâî äà íàïðàâÿ, ãîñïîäèí Ôðîäî? Êàêâî äà íàïðàâÿ? - èçêðåùÿ Ñàì, êàòî ñå ïðèâåæäàøå ðèñêîâàíî íàâúí. Çàùî íå âèæäàøå ãîñïîäàðÿò ìó? Âÿðíî, òúìíî áåøå, íî íå ÷àê äîòàì. Òîé ðàçëè÷àâàøå Ôðîäî ïîä ñåáå ñè - ìúòíà, èçîñòàâåíà ôèãóðêà, ïðèòèñíàòà êúì êàíàðàòà. Àëà äàëå÷, äàëå÷ îò äîñåãà íà ïðîòåãíàòàòà çà ïîìîù ðúêà. Îòíîâî èçïðàùÿ ãðúìîòåâèöà è ñå èçñèïà äúæä. Ëåäåíîñòóäåí, ïðèìåñåí ñ ãðàäóøêà, òîé ìåòíà íàä êàíàðàòà çàñëåïÿâàùàòà ñè ïåëåíà.
- Ñëèçàì ïðè âàñ - èçêðåùÿ Ñàì, ìàêàð ÷å íå áè ìîãúë äà êàæå êàê ñå íàäÿâà äà ïîìîãíå ñ òîâà.
- Íå, íå! ×àêàé! - âå÷å ïî-ñèëíî äîëåòÿ îòãîâîðúò íà Ôðîäî. - Ñêîðî ùå ñå îïðàâÿ. Âå÷å ìè å ïî-äîáðå. ×àêàé! Íèùî íå ìîæåø äà íàïðàâèø áåç âúæå.
- Âúæå! - âèêíà Ñàì, îáåçóìÿë îò âúçáóäà è îáëåê÷åíèå. - Å, àêî ïúê íå çàñëóæàâàì äà ìå çàêà÷àò íà âúæå êàòî ïðåäóïðåæäåíèå çà âñè÷êè äðúâíèöè êàòî ìåí! Ãëóïàê ñè è ãëóïàê ùå ñè îñòàíåø âî âåêè âåêîâ, Ñàì Ìàéòàïåð - ÷åñòè÷êî ìè ãî êàçâàøå Ñòàðèêà, òà ìó ñòàíà ïîãîâîðêà. Âúæå!
- Ñòèãà ñè áúðáîðèë! - âèêíà Ôðîäî, êîéòî âå÷å ñå áå îïîìíèë äîñòàòú÷íî, çà äà ñå ÷óâñòâóâà åäíîâðåìåííî ðàçâåñåëåí è ÿäîñàí. - îñòàâè Ñòàðèêà íà ìèðà! Äà íå áè äà îïèòâàø äà ñè íàïîìíèø, ÷å èìàø âúæå â äæîáà? Àêî å òúé, âàäè ãî!
- Äà, ãîñïîäèí Ôðîäî, â ðàíèöàòà ìè è ïðî÷èå. Ñòîòèöè ìèëè ãî ìúêíà, à ñåãà âçåõ, ÷å çàáðàâèõ!
- Ùîì å òúé, íåäåé äà äðåìåø, àìè ïóñíè åäèíèÿ êðàé íàñàì!
Ñàì áúðçî ñìúêíà ðàíèöàòà è çàòúðøóâà èç íåÿ. Íàèñòèíà íà äúíîòî èìàøå òîï ñèâî âúæå, èçïëåòåíî îò æèòåëèòå íà Ëîðèåí. Òîé ñïóñíà êðàÿ êúì ãîñïîäàðÿ ñè. Ìðàêúò ïðåä î÷èòå íà Ôðîäî ñÿêàø ñå ðàçñåÿ, èëè ïúê çðåíèåòî ìó ñå âúçâðúùàøå. Òîé çàáåëÿçà êàê ñèâàòà ëèíèÿ ñå ëþøêà íàäîëó è ìó ñå ñòîðè, ÷å èçëú÷âà íåÿñíî ñðåáðèñòî ñèÿíèå. Ñåãà, êîãàòî ñðåä òúìíèíàòà èìàøå êúì êàêâî äà íàñî÷è ïîãëåä, ãëàâîçàìàéâàíåòî îòñëàáíà. Îáëåãíàò ñ öÿëà òåæåñò íàïðåä, òîé áúðçî îáâè êðàÿ îêîëî êðúñòà ñè, ñåòíå ñãðàá÷è âúæåòî ñ äâå ðúöå.
Ñàì îòñòúïè íàçàä è çäðàâî îïðÿ íîçå â íÿêàêúâ ïúí íà åäèí-äâà ÿðäà îò ðúáà. Êúäå ñ äúðïàíå, êúäå ñ êàòåðåíå, Ôðîäî ñòèãíà äîãîðå è ñå ïðîñíà íà çåìÿòà.
Ãðúìîòåâèöèòå òúòíåõà è áîáîòåõà â äàëå÷èíàòà, äúæäúò ïðîäúëæàâàøå äà ñå ëåå êàòî èç âåäðî. Õîáèòèòå ïðîïúëçÿõà íàçàä èç êëèñóðàòà, íî è òàì íå íàìåðèõà ïîäñëîí. Íàäîëó ðóêíàõà ìúòíè âàäè÷êè, ñêîðî òå ñå ñëÿõà â ïîðîé, êîéòî ïëþùåøå è ñå ïåíåøå ïî êàìúíèòå, ïðåäè äà áëèêíå íàä ñêàëàòà êàòî âîäîñòîê íà îãðîìåí ïîêðèâ.
- Òàì äîëó ùÿõ äà ñå íàãúëòàì ñ âîäà èëè ïúê ïîòîïúò ùåøå äà ìå îòíåñå - êàçà Ôðîäî. - Êàêúâ êúñìåò, ÷å èìàøå âúæå!
- Ïî-ãîëÿì êúñìåò ùåøå äà å, àêî ñå áÿõ ñåòèë íàâðåìå - îòâúðíà Ñàì. - Ìîæå áè ñè ñïîìíÿòå êàê ñëîæèõà âúæåòàòà â ëîäêèòå ïðåäè äà ïîòåãëèì îò åëôè÷åñêàòà ñòðàíà. Òîãàâà ìè õðóìíà äà ïúõíà åäíî òîï÷å â ðàíèöàòà. Ñÿêàø áå ïðåäè ãîäèíè. „Ìíîãî ïúòè ìîæå äà òè ïîìîãíå â áåäà" - êàçâàøå ìè Õàëäèð èëè íÿêîé äðóã îò îíçè íàðîä. È å áèë ïðàâ.
- Æàëêî, ÷å íå ñå ñåòèõ äà âçåìà è àç åäíî òîï÷å - êàçà Ôðîäî, - íî êàòî áúðçàõ äà íàïóñíà Îòðÿäà, áÿõ òîëêîâà îáúðêàí. Åõ, àêî ìîæåøå äà íè ñòèãíå äî äîëó. Ïèòàì ñå êîëêî ëè å äúëãî âúæåòî òè?
Ñàì áàâíî ãî ðàçìîòà, êàòî îòìåðâàøå ñ ðúöå:
- Ïåò, äåñåò, äâàäåñåò, òðèäåñåò ëàêòè ãîðå-äîëó.
- Êîé áè ñè ïîìèñëèë! - âúçêëèêíà Ôðîäî. 
- À! Êîé ëè? - êàçà Ñàì. - Åëôèòå ñà ÷óäåñåí íàðîä. Èçãëåæäà òúíè÷êî, íî å ÿêî, à íà äîïèð ìåêî êàòî ïàìóê. Îòãîðå íà âñè÷êî íå çàåìà ìÿñòî è å ëåêî êàòî ñëúí÷åâ ëú÷. ×óäåñåí íàðîä, íå ùå è äóìà!
- Òðèäåñåò ëàêòè! - çàìèñëåíî ïîâòîðè Ôðîäî. - Ìèñëÿ, ÷å ùå ñòèãíå. Àêî áóðÿòà îòìèíå, ïðåäè äà å ïàäíàëà íîù, ùå îïèòàì îòíîâî.
- Äúæäúò ïîïðåñòàíà, íî íåäåéòå ïàê äà ðèñêóâàòå â òúìíîòî, ãîñïîäèí Ôðîäî! - âúçðàçè Ñàì. - È àêî ñòå ñå îïîìíèëè ñëåä îíÿ êðÿñúê, äåòî äîëåòÿ ñ âÿòúðà, àç îùå íå ñúì. Çâó÷åøå ìè êàòî ãëàñ íà ×åðåí êîííèê... ñàìî ÷å ãîðå â íåáåòî, àêî ìîãàò äà ëåòÿò. Ìèñëÿ, ÷å ùå å íàé-äîáðå äà ñè ïîëåãíåì íåéäå èç òàÿ ïóêíàòèíà, äîäåòî îòìèíå íîùòà.
- Àç ïúê ìèñëÿ, ÷å íèòî ìèã ïîâå÷å, îòêîëêîòî å íóæíî, íå ùå ñòîÿ çàêëåùåí íà òîçè ðúá, äîêàòî î÷èòå íà Ìðà÷íàòà ñòðàíà ñå âçèðàò êúì áëàòàòà - êàçà Ôðîäî.
Ñ òåçè äóìè òîé ñòàíà è ñå âúðíà êúì äúíîòî íà êëèñóðàòà. Íàäíèêíà íàâúí. Íà èçòîê íåáåòî îòíîâî ñå ðàç÷èñòâàøå. Áóðÿòà îòìúêâàøå íàäàëå÷ èçïîäðàíèòå ñè, ìîêðè ïîëè è ÿäðîòî íà âèõúðà ðàçñòèëàøå îãðîìíè êðèëå íàä Åìèí Ìóèë, êúì êîéòî çà ìîìåíò ñå áÿõà íàñî÷èëè ìðà÷íèòå ìèñëè íà Ñàóðîí. Îòòàì çàâè, ñòîâàðè íà Àíäóèíñêàòà äîëèíà ìúëíèè è ãðàäóøêà, ìåòíà ñÿíêàòà ñè íàä Ìèíàñ Òèðèò ñ óãðîçà çà áúäåùà âîéíà. Ñåòíå ñå ñíèøè èç ïëàíèíèòå, ñúáðà ñå íà ãðàìàäíè âèõðè è áàâíî ñå òúðêóëíà íàä Ãîíäîð è ïîêðàéíèíèòå íà Ðîõàí, äîêàòî íàé-ïîñëå êîííèöèòå, ïðåïóñíàëè íà Çàïàä ïðåç äàëå÷íèòå ðàâíèíè, ñúçðÿõà ÷åðíèòå ìó êóëè äà ñå çàäàâàò èççàä ñëúíöåòî. Íî òóê, íàä ïóùèíàêà è çëîâîííèòå áëàòà, îòíîâî ñå ðàçêðè òúìíîñèíüîòî âå÷åðíî íåáå è íÿêîëêî áëåäè çâåçäè ñå ïîêàçàõà êàòî áåëè äóï÷èöè íà íåáîñâîäà íàä ëóííèÿ ñúðï.
- Êîëêî å õóáàâî ïàê äà âèæäàø - äúëáîêî âúçäúõíà Ôðîäî. - Çíàåø ëè, ïî åäíî âðåìå ñè ìèñëåõ, ÷å ñúì îñëåïÿë. Îò ìúëíèÿòà èëè îò íåùî ïî-ëîøî. Íèùî íå âèæäàõ, íèùè÷êî, äîêàòî íå ñå ñïóñíà ñèâîòî âúæå. Òî ñÿêàø áëåùóêàøå.
- Â ìðàêà èçãëåæäà êàòî ïîñðåáðåíî - êèìíà Ñàì. - Íå áÿõ çàáåëÿçâàë äîñåãà, ìàêàð ÷å íå ïîìíÿ äàëè èçîáùî ñúì ãî âàäèë, îòêàêòî ãî ïðèáðàõ. Íî àêî âè å ïðèïðÿëî äà ñå ñïóñêàòå, ãîñïîäèí Ôðîäî, êàê ùå ãî èçïîëçóâàòå? Òðèäåñåò ëàêòè, èëè äà ðå÷åì îêîëî îñåìíàäåñåò ôàòîìà - òúêìî êîëêîòî ïðåöåíèõòå è âèñî÷èíàòà íà ñêàëàòà.
Ôðîäî ïîìèñëè ìàëêî.
- Âúðæè ãî çà îíçè ïúí, Ñàì! - êàçà òîé. - Ìèñëÿ, ÷å òîÿ ïúò ùå çàäîâîëèì æåëàíèåòî òè äà ìèíåø ïðúâ. Àç ùå òå ñïóñêàì è ùå òðÿáâà ñàìî äà ñå îòáëúñêâàø îò êàíàðàòà ñ ðúöå è êðàêà. Å, ùå ìè ïîìîãíåø, àêî íàìåðèø îïîðà íà íÿêîé êîðíèç è ìå îñòàâèø äà ñè ïî÷èíà. Êàòî ñëåçåø, ùå äîéäà è àç. Âå÷å ñúâñåì ñå îïîìíèõ. 
- Ìíîãî äîáðå - òåæêî èçðå÷å Ñàì. - Õàéäå äà ñâúðøâàìå ïî-áúðçî, ùîì òàêà òðÿáâà!
Òîé âäèãíà âúæåòî è ãî âúðçà çà ïúíà, êîéòî ñòúð÷åøå íàé-áëèçêî äî ðúáà, ïîñëå îìîòà äðóãèÿ êðàé îêîëî êðúñòà ñè. Íåîõîòíî ñå îáúðíà è çà âòîðè ïúò ñå ïðèãîòâè çà ñïóñêàíå.
Àëà ñëèçàíåòî ñå îêàçà äàëå÷ íå òîëêîâà ìú÷íî, êîëêîòî áå î÷àêâàë. Âúæåòî, èçãëåæäà, ìó âäúõâàøå êóðàæ, ìàêàð ÷å íåâåäíúæ çàòâàðÿøå î÷è, êîë÷åì ïîãëåäíåøå íàäîëó, ìåæäó êðàêàòà ñè. Íà åäíî îïàñíî ìÿñòî îòêðè, ÷å íÿìà íèêàêâà èçäàòèíà, à ñêàëàòà å îòâåñíà è äîðè íàêëîíåíà íàâúí; ïîäõëúçíà ñå è óâèñíà íà ñðåáðèñòîòî âúæå. Ôðîäî ãî ñïóñêàøå áàâíî è ðàçìåðåíî è íàé-ñåòíå îïàñíîñòòà îòìèíà. Íàé-ìíîãî ñå áîåøå, ÷å âúæåòî ìîæå äà ñâúðøè äàëå÷ ïðåäè äúíîòî, àëà â ðúöåòå íà Ôðîäî îñòàâàøå îùå äîñòà, êîãàòî Ñàì ñòúïè äîëó è âèêíà íàãîðå: „Ñëÿçîõ!" Ãëàñúò ìó äîëèòàøå ÿñíî, íî Ôðîäî íå ìîæåøå äà ãî âèäè; ñèâèÿò åëôè÷åñêè ïëàù ñå áå ñëÿë ñúñ çäðà÷à. Íà Ôðîäî ìó ïîòðÿáâà ïîâå÷å âðåìå, çà äà ãî ïîñëåäâà. Òîé áå âúðçàë âúæåòî îêîëî êðúñòà ñè è áå ñêúñèë äúëæèíàòà, òà äà ãî çàäúðæè, ïðåäè äà ñòèãíå äî çåìÿòà; âúïðåêè òîâà íå áè èñêàë äà ðèñêóâà äà ïàäíå, ïúê è çà ðàçëèêà îò Ñàì íå ñå äîâåðÿâàøå áåçðåçåðâíî íà òúíêàòà ñèâà íèøêà. Òàêà èëè èíà÷å, íà äâå ìåñòà òÿ ñå îêàçà åäèíñòâåíàòà ìó îïîðà - ïî ãëàäêàòà ïîâúðõíîñò íÿìàøå êúäå äà ñå âêîï÷àò äîðè ÿêèòå ìó õîáèòîâè ïðúñòè, à ïëîùàäêèòå áÿõà äàëå÷ åäíà îò äðóãà. Íî íàêðàÿ è òîé ñòúïè äîëó.
- Äîáðå! - âúçêëèêíà. - Óñïÿõìå! Èçòðúãíàõìå ñå îò Åìèí Ìóèë! À ñåãà êàêâî ëè íè ÷àêà, ïèòàì ñå. Ìîæå áè ñêîðî ùå âúçäèøàìå ñ íàäåæäàòà ïàê äà óñåòèì ïîä íîçåòå ñè äîáðà, çäðàâà ñêàëà. Íî Ñàì íå îòãîâîðè - âçèðàøå ñå íàãîðå êúì êàíàðàòà. - Çàïëåñè! - ïðîìúðìîðè òîé. - Ãëóïàöè! Õóáàâîòî ìè âúæå! Åé ãî âúðçàíî çà ïúíà, à ïúê íèå ñìå íà äúíîòî. Ïî-÷óäåñíà ñòúëáè÷êà çà îíîâà íåäîíîñ÷å, Àì-ãúë, íå ìîæåõìå è äà îñòàâèì. Ñàìî äåòî íå ñëîæèõìå ïúòåïîêàçàòåë íàêúäå ñìå òðúãíàëè! Òàêà ñè è ìèñëåõ, ìíîãî õóáàâî íå å íà õóáàâî.
- Àêî èçìèñëèø êàê ìîæåõìå è äà èçïîëçóâàìå âúæåòî, è äà ãî ñâàëèì ñúñ ñåáå ñè, ìîæåø äà ìè ïðåõâúðëèø è „çàïëåñà", è âñÿêî äðóãî ïðîçâèùå, ïîëó÷åíî îò Ñòàðèêà - îòâúðíà Ôðîäî. - Àêî èñêàø, êà÷è ñå äà ãî îòâúðæåø, ïîñëå ñêà÷àé! 
Ñàì ñå ïî÷åñà ïî òèëà.
- Íå, íèùî íå ìè õðóìâà, äà ïðîùàâàòå - êàçà òîé. - Íî íå ìè õàðåñâà äà ãî îñòàâèì, è òîëêîç. - Òîé äðúïíà êðàÿ íà âúæåòî è ãî ïîðàçòúðñè: - Òåæêî ìè å äà ñå ðàçäåëÿì ñ íåùî, êîåòî ñúì äîíåñúë îò Åëôè÷åñêàòà ñòðàíà. À ìîæå áè ñàìà Ãàëàäðèåë ãî å èçïëåëà. Ãàëàäðèåë - ïðîøåïíà òîé, ïîêëàùàéêè ñêðúáíî ãëàâà. Ïîãëåäíà íàãîðå è çà ïîñëåäåí ïúò äðúïíà âúæåòî, ñÿêàø èñêàøå äà ñå ñáîãóâà.
Çà îãðîìíà èçíåíàäà íà äâàìàòà õîáèòè, òî ñå îòêà÷è. Ñàì ïàäíà è äúëãèòå ñèâè êëóïîâå áåçøóìíî ñå ïëúçíàõà âúðõó íåãî.
- Êîé âúðçà âúæåòî? - ðàçñìÿ ñå Ôðîäî. - Äîáðå, ÷å èçäúðæà äîñåãà! È êàòî ñè ïîìèñëÿ ñàìî, ÷å ñå îòïóñêàõ ñ öÿëà òåæåñò íà òâîÿ âúçåë!
Ñàì íå ñå ñìååøå.
- Ìîæå è äà íå ìå áèâà çà êàòåðåíå, ãîñïîäèí Ôðîäî - îñêúðáåíî çàÿâè òîé, - íî ïîíàçíàéâàì íåùè÷êî çà âúæåòà è âúçëè. Ñåìååí çàíàÿò, äåòî ñå âèêà. Àìè ÷å äÿäî ìè, à ïîäèð íåãî è ÷è÷î ìè Åíäè, äåòî áåøå íàé-ãîëÿì áðàò íà Ñòàðèêà, äúëãè ãîäèíè èìàøå âúæàðñêà ðàáîòèëíèöà â Òåñíîïîë. À ïúê êàêúâòî âúçåë çàâúðçàõ çà îíÿ ïúí, íèêîé îò Ãðàôñòâîòî èëè îòêúäåòî è äà å íå áè ìîãúë äà íàïðàâè ïî-äîáúð.
- Òîãàâà âúæåòî òðÿáâà äà ñå å ñêúñàëî, ñèãóðíî ñå å ïðîòðèëî â êàìåííèÿ ðúá - êàçà Ôðîäî.
- Õà íà áàñ, ÷å íå å! - îùå ïî-îñêúðáåíî âúçðàçè Ñàì. Íàâåäå ñå è îãëåäà êðàèùàòà. - Íå, è òîâà íå å. Íèòî íèøêà íå å ìðúäíàëà.
- Ñúæàëÿâàì, íî òîãàâà òðÿáâà äà å âúçåëúò - êàçà Ôðîäî. 
Ñàì ïîêëàòè ãëàâà, áåç äà îòãîâîðè. Çàìèñëåíî ïðîêàðâàøå âúæåòî ìåæäó ïðúñòèòå ñè.
- Ìèñëåòå êàêâîòî ñè ùåòå, ãîñïîäèí Ôðîäî - ðå÷å òîé íàêðàÿ, - íî ìè ñå ÷èíè, ÷å âúæåòî äîéäå ñàìî... êàòî ãî ïîâèêàõ. Íàâè ãî íà òîï÷å è ãðèæëèâî ãî ïðèáðà â ðàíèöàòà.
- ×å äîéäå, äîéäå - ñúãëàñè ñå Ôðîäî, - è òîâà å ãëàâíîòî. Íî ñåãà òðÿáâà äà ìèñëèì çà ïî-íàòàòúê. Íîùòà ñêîðî ùå íè çàâàðè. Êîëêî ñà êðàñèâè çâåçäèòå è ëóíàòà!
- Îáîäðÿâàò äóøàòà, íàëè? - îáàäè ñå Ñàì, çàãëåäàí íàãîðå. - Èìà íåùî åëôè÷åñêî â òÿõ. À Ëóíàòà ðàñòå. Íå ñìå ãî âèæäàëè âå÷å åäíà-äâå íîùè â òîâà îáëà÷íî âðåìå. Âå÷å ñå å çàõâàíàë äîñòà ÿðêî äà ñâåòè.
- Äà - ïîòâúðäè Ôðîäî, - íî ìó îñòàâàò îùå äíè äî ïúëíîëóíèå. Ìèñëÿ, ÷å íå ñè ñòðóâà äà òðúãâàìå ïðåç áëàòàòà ïîä ñâåòëèíàòà íà ïîëóìåñåöà.
Ñðåä ïúðâèòå âå÷åðíè ñåíêè çàïî÷íà íîâèÿò åòàï îò ïúòåøåñòâèåòî èì. Êàòî ïîâúðâÿõà ìàëêî, Ñàì ñå îçúðíà. Îòâîðúò äà êëèñóðàòà òúìíååøå êàòî ÷åðíà ðåçêà ñðåä ÷åçíåùàòà êàíàðà.
- Ðàäâàì ñå, ÷å ñìúêíàõìå âúæåòî - êàçà òîé. - Àêî íå äðóãî, ïîíå îñòàâèõìå õóáàâà ãàòàí÷èöà çà îíçè çëîäåé. Íåêà ñè èçïðîáâà ãíóñíèòå ïëÿñêàùè íîçå ïî òèÿ èçäàòèíè!
Ïîäáèðàõà ïúòÿ ñè íàñòðàíè îò ïîäíîæèåòî íà ñêàëíàòà ñòåíà, ñðåä ëàáèðèíò îò êàìåííè ãðàìàäè, ìîêðè è õëúçãàâè ñëåä ïîðîéíèÿ äúæä. Ñòðúìíîòî íàíàäîëíèùå ïðîäúëæàâàøå. Íå ñëåä äúëãî ñòèãíàõà äî äúëáîêà ïóêíàòèíà, êîÿòî çåéíà ñ âíåçàïíà ÷åðíîòà ïðåä êðàêàòà èì. Íå áåøå øèðîêà, àëà íå ñìååõà äà ÿ ïðåñêî÷àò â çäðà÷à. Ñòîðè èì ñå, ÷å ÷óâàò â äúëáèíèòå äà áúëáóêà âîäà. Îòëÿâî ïóêíàòèíàòà çàâèâàøå íà ñåâåð êúì õúëìîâåòå è ïðåãðàæäàøå ïúòÿ èì â òàçè ïîñîêà, ïîíå äîêàòî ñå ðàçñúìíåøå.
- Ìèñëÿ, ÷å ùå å ïî-äîáðå äà ñå âúðíåì íà þã ïîêðàé ñòåíàòà - êàçà Ñàì. - Ìîæå äà íàìåðèì íÿêîå çàêúòàíî ìåñòåíöå, à, òîêó-âèæ, ïåùåðà.
- Íàâÿðíî - ñúãëàñè ñå Ôðîäî. - Óìîðåí ñúì è êîìàé íå ùå ìîãà òàÿ íîù äà ñå ïðîâèðàì ìåæäó êàìúíàöèòå, ìàêàð äà ìè ñå ñâèäè âñåêè ìèã. Åõ, àêî èìàøå ÷èñòà ïúòåêà íàïðåä - ùÿõ äà âúðâÿ, äîêàòî ìå äúðæàò íîçåòå.
Îêàçà ñå, ÷å íå å ïî-ëåñíî äà ñå äâèæàò èç îòêîñèòå â ïîäíîæèåòî Åìèí Ìóèë. Ñàì òàêà è íå íàìåðè íèòî çàêúòàíî ìåñòåíöå, íèòî ïåùåðà çà ïîäñëîí - ñàìî ãîëè êàìåííè ñêëîíîâå ñå çúáåõà îò êàíàðàòà, êîÿòî ñåãà îòíîâî ñå èçäèãàøå âñå ïî-ñòðúìíà è âñå ïî-âèñîêà. Íàêðàÿ, ñúâñåì ãðîõíàëè, òå ïðîñòî ñå ñòðîïîëèõà íà çåìÿòà, íà çàâåò ïîä åäíà ñêàëà íåäàëå÷ îò ïîäíîæèåòî íà ñòåíàòà. Ïîñåäÿõà, ñãóøåíè óíèëî åäèí äî äðóã â ñòóäåíàòà êàìåíèñòà íîù, äîêàòî ñúíÿò ãè îáîðè, âúïðåêè âñè÷êèòå èì óñèëèÿ äà ñå îáîäðÿò. Ëóíàòà ñå èçäèãàøå ÿñíà è ÷èñòà. Ìúòíè áåëè ëú÷è îãðÿõà ëèöàòà íà ñêàëèòå è îáëÿõà ñòóäåíàòà, ñìðúùåíà êàìåííà ñòåíà, ïðåâðúùàéêè íàäâèñíàëèÿ íåîáÿòåí ìðàê â áëåä, õëàäåí çäðà÷, èçïúëíåí ñ ÷åðíè ñåíêè.
- Äîáðå! - êàçà Ôðîäî, êàòî ñå èçïðàâè è ïðèäúðïà ïëàùà îêîëî ðàìåíåòå ñè. - Ïîñïè ìàëêî, Ñàì, âçåìè è ìîåòî îäåÿëî. Àç çàñåãà ùå ñå ïîðàçõîäÿ è ùå ïàçÿ. - Èçâåäíúæ òîé ñå âöåïåíè, ïðèâåäå ñå, ñãðàá÷è Ñàì çà ðúêàòà è ïðîøåïíà: - Êàêâî å òîâà? Ãëåäàé, òàì, íà ñêàëàòà!
Ñàì ïîãëåäíà è ñúñ ñâèñòåíå ñè ïîå äúõ ïðåç çúáè. - Ññññ! Ñòàíà òÿ êàêâàòî ñòàíà. Àì-ãúë å! Ïåïåëÿíêè ãî ÿëè! À ïúê àç ñè ìèñëåõ, ÷å ùå ãî îáúðêàìå ñ íàøåòî ñïóñêàíå! Âèæòå ãî! Êàòî ãíóñåí ïàÿê ïúëçè ïî ñòåíàòà.
Ñòåíàòà íà ïðîïàñòòà èçãëåæäàøå îòâåñíà è ñÿêàø ïîëèðàíà ïîä áëåäèòå ëóííè ëú÷è, à ïî íåÿ ñå äâèæåøå äðåáíà ÷îâåøêà ôèãóðà ñ ðàçïåðåíè òúíêè ðúöå è íîçå. Ìîæå áè ìåêèòå ëåïêàâè ïðúñòè íàìèðàõà ïóêíàòèíè è îïîðè, êîèòî íè åäèí õîáèò íå áè óñïÿë äà çàáåëåæè è èçïîëçóâà, íî íà çðèòåëèòå èì ñå ñòîðè, ÷å ïðîñòî ïúëçè íàäîëó ñúñ çàñìóêâàùè âúçãëàâíè÷êè êàòî íÿêàêâà îãðîìíà õèùíà òâàð îò ðîäà íà íàñåêîìèòå. Ñëèçàøå ñ ãëàâàòà íàäîëó, ñÿêàø íàäóøâàøå ïúòÿ ñè.
Îò âðåìå íà âðåìå áàâíî íàäèãàøå ãëàâà, èçâèâàøå íàëÿâî-íàäÿñíî êîñòåëèâà øèÿ è õîáèòèòå çúðâàõà äâå áëåäè ìúæäóêàùè ñâåòëèíêè - î÷èòå ìó - äà ïðåìèãâàò çà ìèã ñðåùó ëóíàòà è ñåòíå áúðçî äà ñå çàòâàðÿò.
- Ìèñëèòå ëè, ÷å íè âèæäà?
- Íå çíàì - ñïîêîéíî îòâúðíà Ôðîäî, - íî íå ìè ñå âÿðâà. Äîðè äðóæåñêè î÷è òðóäíî çàáåëÿçâàò òèÿ åëôè÷åñêè ïëàùîâå - ñàìî äà îòñòúïÿ íà íÿêîëêî êðà÷êè, è âå÷å íå òå âèæäàì â ñÿíêàòà. À ñúì ÷óâàë, ÷å òîé îáè÷à Ñëúíöåòî è Ëóíàòà.
- Òîãàâà çàùî ñëèçà òúêìî ñåãà?
- Êðîòêî, Ñàì! Ìîæå äà íè íàäóøâà. À ìèñëÿ, ÷å èìà è îñòúð ñëóõ êàòî åëôèòå. Íàâÿðíî å ÷óë ãëàñîâåòå íè. Êàòî áÿõìå ãîðå, âäèãíàõìå ãîëÿìà âðÿâà, à è äîïðåäè ìèíóòà ïðèêàçâàõìå ïðåêàëåíî âèñîêî.
- Å, ãàäè ìè ñå âå÷å îò íåãî - çàÿâè Ñàì. - Ñ òîâà ïîñëåäíî èäâàíå èç÷åðïà òúðïåíèåòî ìè è àêî ìîãà, ùå ìó äàì äà ñå ðàçáåðå. Òàêà èëè èíà÷å, âå÷å íå âÿðâàì äà ãî çàáëóäèì.
Êàòî ïðèêðè ãðèæëèâî ëèöå çàä ñèâèÿ ñè ïëàù, Ñàì ñå ïðîêðàäíà êúì êàíàðàòà.
- Âíèìàòåëíî! - ïðîøåïíà Ôðîäî, èäâàéêè ïîäèð íåãî. - Äà íå ãî ïîäïëàøèì! Òîé å ìíîãî ïî-îïàñåí, îòêîëêîòî èçãëåæäà.
Ïúëçÿùàòà ÷åðíà ôèãóðà âå÷å áå ïðåîäîëÿëà òðè ÷åòâúðòè îò ñïóñêàíåòî è âèñåøå íà ïî-ìàëêî îò ïåòäåñåò ôóòà íàä ïîäíîæèåòî íà ñêàëàòà. Íåïîäâèæíè êàòî êàìúê, õîáèòèòå ãî íàáëþäàâàõà. Èçãëåæäà, áå ñòèãíàë äî îïàñíî ìÿñòî èëè ãî òðåâîæåøå íåùî. ×óõà ãî äà ïîäñìúð÷à è îò âðåìå íà âðåìå äðåçãàâî äà âäèøâà ïðåç çúáè, ñÿêàø êúëíåøå. Òîé âäèãíà ãëàâà è, èçãëåæäà, ñå èçõðà÷è. Ïîñëå îòíîâî ñå ðàçìúðäà. Ñåãà âå÷å äî÷óâàõà êàê ñêúðöà è ñâèñòè ãëàñúò ìó.
- Àõ, ñññ! Âíèìàâàé, áåçöåííè ìîé! Êîéòî áúðçà, äàëå÷ íå ñòèãà! Íå ñññìååì äà ðèñêóâàìå âðàòà ñè, íàëè, áåçöåííè? Íå, áåçöåííè - àì-ãúë! - Òîé îòíîâî íàäèãíà ãëàâà, ïðåìèãà ñðåùó ëóíàòà è ïîáúðçà äà çàòâîðè î÷è. - Ìðúñññíà, ìðúñññíà òðåïåðëèâà ñññâåòëèíà... ñññ... ñññëåäè íè, áåçöåííè... áîëÿò î÷èòå îò íåÿ.
Òîé ïðîäúëæàâàøå äà ñëèçà è ñúñêàíåòî ìó ñòàâàøå âñå ïî-îñòðî è ïî-ÿñíî.
- Êúäå å ñññåãà, êúäå å ñññåãà - Áåçöåííîòî ìè, Áåçöåííîòî ìè? Íàøå ñè å òî, íàøå è ñè ãî èñññêàìå. Êðàäöè, êðàäöè, ãàäíè ìàëêè êðàäöè. Êúäå ñà îòìúêíàëè Áåçöåííîòî ìè? Ïðîêëåòè äà ñà! Ìðàçèì ãè.
- Êàòî ãî ñëóøàì, êîìàé íå çíàå êúäå ñìå, íàëè? - ïðîøåïíà Ñàì. - È êàêâî å òîâà Áåçöåííî? Äà íå áè äà ãîâîðè çà...
- Øò! - èçøóøíà Ôðîäî, - Âå÷å íàáëèæàâà, ìîæå äà ÷óå è øåïîòà.
Íàèñòèíà èçâåäíúæ Àì-ãúë áå ñïðÿë îòíîâî è ãîëÿìàòà ìó ãëàâà ñå ëþøêàøå íà ìúðøàâàòà øèÿ íàñàì-íàòàì, ñÿêàø ñå îñëóøâàøå. Áëåäèòå ìó î÷è ñå îòêðåõíàõà. Ñàì ñå óäúðæà, ìàêàð ÷å ïðúñòèòå ìó èãðàåõà îò íåòúðïåíèå. Èçïúëíåíè ñ ãíÿâ è îòâðàùåíèå, î÷èòå ìó ñå âçèðàõà êúì æàëêîòî ñúçäàíèå, êîåòî îòíîâî âçå äà íàïðåäâà, ïðîäúëæàâàéêè äà ñè øåïíå è ñúñêà.
Íàêðàÿ ñå îçîâà ïðàâî íàä ãëàâèòå èì, ñàìî íà äåñåòèíà ôóòà îò çåìÿòà. Òóê âå÷å íÿìàøå êàêâî äà ãî ïðåäïàçè îò ïàäàíå, çàùîòî ñêàëàòà ëåêî õëúòâàøå íàâúòðå è äîðè Àì-ãúë íå íàìèðàøå íèêàêâà îïîðà Òîé êàòî ÷å îïèòà äà ñå èçâúðòè, çà äà ñå ñïóñíå ñ êðàêàòà íàäîëó, íî èçâåäíúæ íàäàäå äðåçãàâ, ñâèñòÿù ïèñúê è ïîëåòÿ â ïðîïàñòòà. Ïàäàéêè, îáãúðíà òÿëîòî ñè ñ ðúöå è êðàêà êàòî ïàÿê, ÷èÿòî íèøêà ñå å ñêúñàëà. Ñàì èçõâðúêíà îò ñêðèâàëèùåòî êàòî ñâåòêàâèöà è ñ äâà ñêîêà ñå îçîâà ïîä êàíàðàòà, Ïðåäè Àì-ãúë äà ñå íàäèãíå, òîé ñå ñòîâàðè âúðõó íåãî. Íî îòêðè, ÷å Àì-ãúë å êîñòåëèâ îðåõ - äîðè è ñåãà, èçíåíàäàí, ïðåäè äà ñå å îïîìíèë îò ïàäàíåòî. Ñàì îùå íå áå óñïÿë äà ãî ñòèñíå, äúëãèòå ðúöå è íîçå âå÷å ñå îìîòàâàõà îêîëî íåãî, âïèõà ñå â êèòêèòå ìó è ëåïêàâè, ìåêè, íî óæàñÿâàùî ìîùíè îáÿòèÿ ãî ïðèòèñíàõà êàòî âúæåòà, êîèòî áàâíî ñå çàòÿãàò; âëàæíè, ñòóäåíè ïðúñòè çàïúëçÿõà êúì ãúðëîòî ìó. Ñåòíå îñòðè çúáè çàõàïàõà ðàìîòî ìó. Òîé óñïÿ ñàìî äà áëúñíå íàñòðàíè ñ êðúãëàòà ñè êîðàâà ãëàâà ïðàâî â ëèöåòî íà ãðîçíîòî ñúùåñòâî. Àì-ãúë ñúñêàøå, õðà÷åøå, àëà ïðîäúëæàâàøå äà ñòèñêà.
Àêî Ñàì íÿìàøå ñïúòíèê, íåùàòà áèõà ñå ðàçâèëè çëå. Íî Ôðîäî ñå õâúðëè íàïðåä è èçìúêíà Æèëîòî îò íîæíèöàòà. Ñ ëÿâàòà ñè ðúêà, õâàíà Àì-ãúë çà ðÿäêàòà ïðàâà êîñà, äðúïíà ãëàâàòà ìó íàçàä, èçïúíà äúëãàòà ìó øèÿ è îáúðíà áëåäèòå îòðîâíè î÷è êúì íåáåòî.
- Ïóñêàé, Àì-ãúë! - çàïîâÿäà òîé. - Òîâà å Æèëîòî. Âå÷å ñè ãî âèæäàë â äðåâíè âðåìåíà. Ïóñêàé, èëè òîÿ ïúò ùå ãî óñåòèø! Ùå òè ïðåðåæà ãúðëîòî.
Àì-ãúë ñå îòïóñíà è îìåêíà êàòî ìîêðà âðúâ. Ñàì ñå èçïðàâè, îïèïâàéêè ðàìîòî ñè. Â î÷èòå ìó òëååøå ãíÿâ, àëà íå ìîæåøå äà ñè îòìúñòè - æàëêèÿò ïðîòèâíèê ïúëçåøå ïî êàìúíèòå, õëåí÷åéêè:
- Íå íè áèéòå! Íå èì äàâàé äà íè áèÿò, áåçöåííè! Íÿìà äà íè áèÿò, íàëè, ìèëè ìàëêè õîáèòîâöè? Íèùî ëîøî íå çàìèñëÿõìå, à ïúê òå ðèïàò ïî íàñ êàòî êîòàðàöè ïî ãîðêèòå ìèøëåòà, äà, äà, áåçöåííè, íèå ñìå òîëêîâà ñàìîòíè, àì-ãúë. Íèå ùå ñìå ìèëè ñ òÿõ, ìíîãî ìèëè, àêî è òå ñà ìèëè ñ íàñ, íàëè òúé, äà, äàññññ.
- Å êàêâî äà ãî ïðàâèì ñåãà? - çàïèòà Ñàì. - Àç êàçâàì äà ãî âúðæåì, òà âå÷å äà íå ñå ïðîìúêâà ïîäèð íàñ.
- Àìà òîâà ùå íè óáèå, ùå íè óáèå - çàõëåí÷è Àì-ãúë. - Æåñòîêè ìàëêè õîáèòîâöè. Äà íè âúðæàò ñðåä ñòóäåíèòå êîðàâè çåìè è äà íè èçîñòàâÿò, àì-ãúë, àì-ãúë.
Îò ãúðëîòî ìó èçáëèêíàõà áúëáóêàùè ðèäàíèÿ.
- Íå - êàçà Ôðîäî. - Àêî ùå ãî óáèâàìå, ïîíå äà å âåäíàãà. Íî êàêòî å òðúãíàëî, è òîâà íå ìîæåì äà ñòîðèì. Ãîðêèÿò êëåòíèê! Íå íè å ñòîðèë çëî!
- Î, òúé ëè áèëî! - âúçêëèêíà Ñàì, ðàçòðèâàéêè ðàìîòî ñè. - Êàíåøå ñå âúâ âñåêè ñëó÷àé, ïúê è ñåãà ñå êàíè, îáçàëàãàì ñå. Ïëàíúò ìó å ïðîñòè÷úê - äà íè óäóøè, äîêàòî ñïèì.
- Íå ñïîðÿ - êàçà Ôðîäî. - Íî çàìèñëèòå ñà åäíî...
Òîé ïîìúë÷à, ïîòúíàë â ðàçìèñúë. Àì-ãúë ëåæåøå íåïîäâèæíî, íî ñïðÿ äà õëåí÷è. Ñàì ñå áå íàäâåñèë íàä íåãî.
È òîãàâà Ôðîäî ñÿêàø ÷ó ñúâúðøåíî ÿñíî, ìàêàð è îòäàëå÷å, ãëàñîâåòå íà ìèíàëîòî:
Êàêâà æàëîñò, ÷å Áèëáî íå å èçïîëçóâàë âúçìîæíîñòòà äà ïðîíèæå îíîâà ãíóñíî ñúçäàíèå!
Æàëîñò? Äà, Æàëîñò å óäúðæàëà ðúêàòà ìó. Æàëîñò è Ìèëîñúðäèå: íå óäðÿé áåç íóæäà.
Íå èçïèòâàì íèêàêâà æàëîñò êúì Àì-ãúë. Ñìúðò çàñëóæàâà.
Çàñëóæàâà! Äà, ñúãëàñåí ñúì. Ìíîçèíà ñðåä æèâèòå çàñëóæàâàò ñìúðò. À íÿêîè ñðåä ìúðòâèòå çàñëóæàâàò æèâîò. Ìîæåø ëè äà èì ãî âúðíåø? Òîãàâà íå áúðçàé äà ðàçäàâàø ñìúðò â èìåòî íà ïðàâîñúäèåòî, çàä êîåòî êðèåø ñîáñòâåíèÿ ñè ñòðàõ. È íàé-ìúäðèòå íå âèæäàò âñè÷êè íèøêè íà ñúäáàòà.
- Ìíîãî äîáðå - âèñîêî îòâúðíà òîé, îòïóñêàéêè ìå÷à. - Íî àç ïðîäúëæàâàì äà ñå áîÿ. È âñå ïàê, êàêòî âèæäàø, íå ùå äîêîñíà òîâà ñúçäàíèå. Çàùîòî ñåãà ãî âèäÿõ è èçïèòâàì æàëîñò.
Ñàì óäèâåíî ñå âçèðàøå â ãîñïîäàðÿ ñè, êîéòî ñÿêàø ðàçãîâàðÿøå ñ íåâèäèì ñúáåñåäíèê. Àì-ãúë íàäèãíà ãëàâà.
- Äà, êëåòíèöè ñìå, áåçöåííè - èçñòåíà òîé. - Îêàÿíè íåùàñòíèöè! Õîáèòèòå íÿìà äà íè óáèÿò, ìèëèòå õîáèòè.
- Íå, íÿìà - êàçà Ôðîäî. - Íî íÿìà è äà òå ïóñíåì. Öÿë ñè ïðîïèò îò çëèíè è ïîðîöè, Àì-ãúë. Ïðîñòî ùå òðÿáâà äà äîéäåø ñ íàñ, çà äà òå äúðæèì ïîä îêî. Íî ñè äëúæåí äà íè ïîìàãàø, àêî ìîæåø. Äîáðèíà çà äîáðèíà.
- Äà, äà, èññòèíà å - îòâúðíà Àì-ãúë è ñåäíà. - Ìèëèòå õîáèòè! Ùå äîéäåì ñ òÿõ. Ùå èì íàìåðèì ñèãóðíè ïúòå÷êè â ìðàêà, äà, ùå íàìåðèì. È íàêúäå ëè îòèâàò èç òèÿ ñòóäåíè, êîðàâè çåìè, ïèòàìå ñå íèå, äà, ïèòàìå ñå.
Òîé íàäèãíà ïîãëåä êúì òÿõ è çà ñåêóíäà â áëåäèòå ìèãàùè î÷è ïðîáëåñíà íåÿñíèÿò ïëàìúê íà ëóêàâñòâî è àë÷íîñò.
Ñàì ñå ÷óìåðåøå íàñðåùà ìó è õàïåøå óñòíè, àëà ñÿêàø óñåùàøå, ÷å íÿêàêâî ñòðàííî íàñòðîåíèå å îáõâàíàëî ãîñïîäàðÿ ìó è ÷å âúïðîñúò íå ïîäëåæè íà îáñúæäàíå. È âñå ïàê îòãîâîðúò íà Ôðîäî ãî ñìàÿ.
Ôðîäî ñå âçðÿ ïðàâî â î÷èòå íà Àì-ãúë; òå ïîäïëàøåíî ñå ñòðåëíàõà íàñòðàíè.
- Äîáðå ãî çíàåø èëè ïîíå ñå äîñåùàø, Ñìåàãîë - òèõî è ñóðîâî ïðîìúëâè òîé. - Îòèâàìå â Ìîðäîð, ðàçáèðà ñå. À âÿðâàì, ÷å ïîçíàâàø ïúòÿ íàòàì.
- Àõ, ñññ! - îòâúðíà Àì-ãúë, ïðèòèñêàéêè óøèòå ñè ñ äëàíè, ñÿêàø ïîäîáíà îòêðîâåíîñò è ÿñíî èçðå÷åíîòî èìå ìó ïðè÷èíÿâàõà áîëêà. - Äîñåùàõìå ñå, äà, äîñåùàõìå ñå - çàøåïíà òîé - è íå èñêàõìå äà õîäÿò íàòàì, íàëè? Íå, áåçöåííè, íå òèÿ ìèëè õîáèòè. Ïåïåë, ïåïåë è ïðàõ, è æàæäà èìà òàì; è ÿìè, ÿìè, ÿìè, è îðêè, õèëÿäè îðêèùà. Ìèëèòå õîáèòè íå áèâà äà õîäÿò íà... ñññ... òàêèâà ìåñòà.
- Çíà÷è ñè áèë òàì? - íàñòîÿ Ôðîäî. - È ïàê òå âëå÷å íàòàòúê.
- Äàñññ. Äàñññ. Íå! - èçïèùÿ Àì-ãúë. - Âåäíúæ ñàìî, ñëó÷àéíî áåøå, íàëè, áåçöåííè? Äà, ñëó÷àéíî. Íî âå÷å íÿìà äà ñå âúðíåì, íå, íå! - Ñåòíå èçâåäíúæ ãëàñúò è åçèêúò ìó ñå ïðîìåíèõà è òîé ãúðëåíî çàðèäà è çàãîâîðè, íî íå íà òÿõ. - Îñòàâåòå ãè íà ìèðà, àì-ãúë! Áîëè ìå. Î, ãîðêèòå ìè ðúöå, àì-ãúë! Àç, íèå, àç íå èñêàì äà ñå âðúùàì. Íå ìîãà äà ãî íàìåðÿ. Óìîðèõ ñå. Àç, íèå íå ìîæåì äà ãî íàìåðèì, àì-ãúë, àì-ãúë, íå, íèêúäå. Òå âå÷íî ñà áóäíè. Äæóäæåòà, õîðà è åëôè, ñòðàøíè åëôè ñúñ ñèÿéíè î÷è. Íå ìîãà äà ãî íàìåðÿ. Àõ! - Òîé ñå èçïðàâè, ñâè äúëãàòà ñè ðúêà è ðàçìàõà êúì Èçòîêà ìúðøàâ, êîñòåëèâ þìðóê. - Íÿìà ïúê! Íå çàðàäè òåá! - âèêíà òîé è ïàê ñå ïðîñíà íà çåìÿòà, ïîñëå çàñòåíà, çàáèë ëèöå â êàëòà. - Àì-ãúë, àì-ãúë. Íå íè ãëåäàé! Ìàõàé ñå! Âúðâè äà ñïèø!
- Òîé íå ùå ñå ìàõíå, íèòî ùå çàñïè ïî òâîÿ êîìàíäà, Ñìåàãîë - êàçà Ôðîäî. - Íî àêî íàèñòèíà èñêàø äà ñå îòúðâåø îò íåãî, òðÿáâà äà ìè ïîìîãíåø. À òîâà çà ñúæàëåíèå,  çíà÷è, ÷å ùå òðÿáâà äà íè íàìåðèø ïúò êúì íåãî. Íî íå ñè äëúæåí äà èäâàø äî êðàÿ, ñàìî äî âõîäà íà çåìèòå ìó.
Àì-ãúë îòíîâî ãî èçãëåäà ñ ïðèñâèòè î÷è.
- Îíçè å òàì, îòòàòúê - èçêðÿñêà òîé. - Âñå òàì ñòîè. Îðêèòå ùå âè îòâåäàò. Ëåñíî ñå íàìèðàò îðêè íà èçòîê îò Ðåêàòà. Íå ïèòàé Ñìåàãîë. Áåäåí, áåäåí Ñìåàãîë, îòêîãà å íà ïúò. Âçåõà ìó Áåçöåííîòî è òî ñå çàãóáè çàâèíàãè.
- Ìîæå ïúê äà ãî íàìåðèì, àêî äîéäåø ñ íàñ - êàçà Ôðîäî.
- Íå, íå, íèêîãà! Òîé ñè èçãóáè Áåçöåííîòî - îòâúðíà Àì-ãúë.
- Ñòàíè! - çàïîâÿäà Ôðîäî.
Àì-ãúë ñå èçïðàâè è îòñòúïè êúì ñêàëàòà.
- Ñëóøàé ñåãà! - êàçà Ôðîäî. - Êîãà òè å ïî-ëåñíî äà äèðèø ïúòåêà, äåíåì èëè íîùåì? Óìîðåíè ñìå, íî àêî ïðåäïî÷èòàø íîùòà, ïîòåãëÿìå îùå òàçè âå÷åð.
- Îò ãîëåìèòå áëåñêàâèùà íè áîëÿò î÷èòå, äà, äà - çàõëåí÷è Àì-ãúë. - Íå ïîä Áÿëîòî ëèöå, íå îùå. Òî ñêîðî ùå ñè èäå çàä õúëìîâåòå, äàñññ. Ïúðâî ñè ïî÷èíåòå ìàëêî, ìèëè õîáèòè!
- Òîãàâà ñÿäàé è íå ìúðäàé! - êàçà Ôðîäî.
Õîáèòèòå ñåäíàõà îò äâåòå ìó ñòðàíè ñ èçïðóæåíè íîçå è îáëåãíàõà ãúðáîâå íà êàìåííàòà ñòåíà. Íÿìàõà íóæäà îò óãîâîðêà - çíàåõà, ÷å íå áèâà äà çàäðÿìâàò íèòî çà ìèã. Ëóíàòà áàâíî çàëåçå. Îòêúì õúëìîâåòå ñå ñïóñíàõà ñåíêè è âñè÷êî ïðåä òÿõ ïîòúíà â ìðàê. ßðêè çâåçäè èçïúëíèõà íåáîñâîäà. Íèêîé íå ïîìðúäâàøå. Àì-ãúë ñåäåøå ñúñ ñâèòè êðàêà, îïðÿë áðàäè÷êàòà íà êîëåíåòå ñè, ïðèòèñíàë êúì çåìÿòà ïåòè è äëàíè. Áå çàòâîðèë î÷è, àëà èçãëåæäàøå íàïðåãíàò, ñÿêàø ðàçìèøëÿâàøå èëè ñå îñëóøâàøå.
Ôðîäî õâúðëè ïîãëåä êúì Ñàì. Ñïîãëåäàõà ñå è áåçìúëâíî ñå ñïîðàçóìÿõà. Îòïóñíàõà ñå ñ îòìåòíàòè íàçàä ãëàâè è ïðèâèäíî çàòâîðåíè î÷è. Òèõîòî èì äèøàíå ñêîðî ñòàíà ðàâíîìåðíî. Ðúöåòå íà Àì-ãúë ïîòðúïíàõà. Ãëàâàòà ìó åäâà äîëîâèìî ïîìðúäíà íàëÿâî, íàäÿñíî è åäíîòî îêî ñå îòêðåõíà, ñëåä íåãî è äðóãîòî. Õîáèòèòå, èçãëåæäà, íå óñåùàõà íèùî.
Íåíàäåéíî Àì-ãúë ðèïíà êúì ìðàêà ñ ïîðàçèòåëíà ëîâêîñò è áúðçèíà, ñÿêàø áå ñêàêàëåö èëè æàáà. Íî òúêìî òîâà ÷àêàõà Ôðîäî è Ñàì. Îùå ïðåäè äà áå íàïðàâèë äâå êðà÷êè ñëåä ñêîêà, Ñàì ãî äîãîíè. Ôðîäî äîòúð÷à, ñãðàá÷è ãî çà êðàêàòà è ãî ïîâàëè.
- Êîìàé âúæåòî ïàê ùå íè ñâúðøè ðàáîòà, Ñàì - êàçà òîé. Ñàì èçìúêíà âúæåòî è èçðúìæà:
- Íàêúäå ñå áåøå çàïúòèë èç ñòóäåíèòå êîðàâè çåìè, ãîñïîäèí Àì-ãúë? Ïèòàìå ñå, àõà, ïèòàìå ñå. Äà íàìåðèø íÿêîè îò ñâîèòå ïðèÿòåëè, îðêèòå, îáçàëàãàì ñå. Ãíóñíà, êîâàðíà òâàð. Íà òîâà âúæå ìÿñòîòî ìó å îêîëî âðàòà òè, àìà ïî-ñòåãíàòî.
Àì-ãúë ëåæåøå íåïîäâèæíî, áåç äà îïèòâà íîâè òðèêîâå. Íå îòãîâîðè íà Ñàì, àëà ãî ñòðåëíà ñ îòðîâåí ïîãëåä.
- Ïðîñòî òðÿáâà äà ãî äúðæèì ñ íåùî - êàçà Ôðîäî. - Èñêàìå äà âúðâè, òúé ÷å íÿìà ñìèñúë äà ìó âðúçâàìå êðàêàòà... èëè ðúöåòå, òîé êîìàé è ñ òÿõ õîäè. Âúðæè åäèíèÿ êðàé çà ãëåçåíà ìó è çäðàâî ñòèñêàé äðóãèÿ.
Òîé çàñòàíà íàä Àì-ãúë, äîêàòî Ñàì çàòÿãàøå âúçåëà. Ðåçóëòàòúò ãè èçíåíàäà è äâàìàòà. Àì-ãúë íàäàäå îñòúð, ïðîíèçâàù è óæàñÿâàù ïèñúê. Ñãúð÷è ñå è îïèòà äà ñâåäå óñòà äî ãëåçåíà ñè, çà äà çàõàïå âúæåòî. Ïðîäúëæàâàøå äà ïèùè.
Íàêðàÿ Ôðîäî ñå óáåäè, ÷å íàèñòèíà ãî áîëè, àëà íå ìîæåøå äà å îò âúçåëà. Îãëåäà ãî è âèäÿ, ÷å íå å ïðåêàëåíî ñòåãíàò, äîðè ìàëêî õëàáàâ. Ñàì ñå îêàçâàøå ïî-êðîòúê îò ïðèêàçêèòå ñè.
- Êàêâî òè ñòàâà? - çàïèòà Ôðîäî. - Ùîì îïèòâàø äà áÿãàø, òðÿáâà äà òå âúðæåì, íî íå èñêàìå äà òè ïðè÷èíèì áîëêà.
- Òî íè áîëè, áîëè íè - èçñúñêà Àì-ãúë. - Òî ñìðàçÿâà, õàïå! Åëôè ñà ãî ïëåëè, ïðîêëåòè äà ñà! Ìðúñíè æåñòîêè õîáèòè! Çàòîâà ñå ìú÷èì äà èçáÿãàìå, ðàçáèðà ñå, çàòîâà, áåçöåííè. Ïîçíàõìå ãè, ÷å ñà æåñòîêè õîáèòè. Òå õîäÿò ïðè åëôèòå, ñòðàøíè åëôè ñúñ ñèÿéíè î÷è. Ìàõàéòå ãî îò íàñ! Áîëè íè!
- Íå, íÿìà äà ãî ìàõíà, îñâåí àêî... - Ôðîäî çàìèñëåíî ïîìúë÷à. - Îñâåí àêî èìàø îáåùàíèå, íà êîåòî ìîãà äà âÿðâàì.
- Ùå ñå çàêúëíåì äà ïðàâèì êàêâîòî ïîèñêà, äà, äà - îòâúðíà Àì-ãúë, ïðîäúëæàâàéêè äà ñå êðèâè è äà ñòèñêà ãëåçåíà ñè. - Áîëè íè.
- Ùå ñå çàêúëíåø? - ïîâòîðè Ôðîäî.
- Ñìåàãîë - íåíàäåéíî ÿñíî èçðå÷å Àì-ãúë, êàòî ðàçòâîðè øèðîêî î÷è è ñúñ ñòðàííî ñèÿíèå â òÿõ ñå âçðÿ êúì Ôðîäî, - Ñìåàãîë ùå ñå çàêúëíå â Áåçöåííîòî.
Ôðîäî ñå èçïðàâè è Ñàì îòíîâî ñå èçíåíàäà îò ñëîâàòà è ñóðîâèÿ ìó ãëàñ.
- Â Áåçöåííîòî? Êàê ñìååø? Ïîìèñëè ñè! Åäèíñòâåí Ïðúñòåí ãè âëàäåå è â òúìíèíà ùå ãè îáâèå. Ùå ñå îáâúðæåø ëè ñ ïîäîáåí îáåò, Ñìåàãîë? Òîé ùå òå ñòåãíå çäðàâî. Àëà å ïî-êîâàðåí îò òåá. Ìîæå äà èçîïà÷è äóìèòå òè. Ïàçè ñå! Àì-ãúë ñå ñâè.
- Â Áåçöåííîòî, â Áåçöåííîòî! - ïîâòîðè òîé.
- È êàêâî ùå ñå çàêúëíåø? - çàïèòà Ôðîäî.
- Äà áúäà ìíîãî äîáúð - îòâúðíà Àì-ãúë. Ïîñëå ïðîïúëçÿ êúì íîçåòå íà Ôðîäî, ñãúð÷è ñå ïðåä íåãî è äðåçãàâî çàøåïíà, ïî òÿëîòî ìó ïðîáÿãàõà òðúïêè, ñÿêàø ñòðàõúò îò òèÿ ñëîâà ðàçòúðñâàøå è êîñòèòå ìó. - Ñìåàãîë ùå ñå çàêúëíå íèêîãà, íèêîãà äà íå ïîçâîëè Îíçè äà ãî âçåìå. Íèêîãà! Ñìåàãîë ùå ãî ñïàñè. Íî òðÿáâà äà ñå çàêúëíå ñ ðúêà âúðõó Áåçöåííîòî.
- Íå! Íå ñ ðúêà âúðõó íåãî - êàçà Ôðîäî, êàòî ãî ãëåäàøå ñòðîãî è æàëîñòèâî. - Òè ñàìî èñêàø äà ãî âèäèø è äà ãî äîêîñíåø, àêî òè ñå óäàäå, ìàêàð äà çíàåø, ÷å òîâà ùå òå ïîäëóäè. Íå âúðõó íåãî. Çàêúëíè ñå â íåãî, àêî èñêàø. Çàùîòî çíàåø êúäå å. Äà, çíàåø, Ñìåàãîë. Òî å ïðåä òåá.
Çà ìèã íà Ñàì ìó ñå ñòîðè, ÷å íåãîâèÿò ãîñïîäàð å èçðàñíàë, à Àì-ãúë ñå å ñìàëèë: âèñîêà íåïðåêëîííà ñÿíêà, ìîãúù âëàäåòåë, ïðèêðèë âåëèêîëåïèåòî ñè ïîä ñèâ îáëàê, à â íîçåòå ìó - äðåáíî ñóìòÿùî ïñå. È âñå ïàê íå áÿõà òîëêîâà ÷óæäè, èìàõà íåùî îáùî - âñåêè ìîæåøå äà ðàçáåðå ìèñëèòå íà äðóãèÿ. Àì-ãúë ñå íàäèãíà è âçå äà ñå óìèëêâà îêîëî êîëåíåòå íà Ôðîäî, äà ãî îïèïâà.
- Äîëó, äîëó! - êàçà Ôðîäî. - Ñåãà èçðå÷è îáåòà ñè!
- Îáåùàâàìå, äà, àç îáåùàâàì! - âúçêëèêíà Àì-ãúë. - Ùå ñëóæà íà ãîñïîäàðÿ íà Áåçöåííîòî. Äîáúð ãîñïîäàð, äîáúð Ñìåàãîë, àì-ãúë, àì-ãúë.
Èçâåäíúæ òîé îòíîâî ñå ðàçïëàêà è çàõàïà ãëåçåíà ñè. 
- Ìàõíè âúæåòî, Ñàì! - êàçà Ôðîäî.
Ñàì íåîõîòíî ñå ïîä÷èíè. Òóòàêñè Àì-ãúë ñå èçïðàâè è çàïîäñêà÷à íàîêîëî êàòî áèòî ïñå, ïîãàëåíî íàé-ñåòíå îò ãîñïîäàðÿ. Îò òîçè ìèã òîé ñå ïðîìåíè çà èçâåñòíî âðåìå. Âå÷å ïî-ðÿäêî ñúñêàøå è õëåí÷åøå, îáðúùàøå ñå ïðàâî êúì ñïúòíèöèòå ñè, à íå êúì áåçöåííàòà ñè îñîáà.
Êîãàòî ïðèñòúïâàõà êúì íåãî èëè ïðàâåõà ðÿçêî äâèæåíèå, òîé ñå ñâèâàøå ñåïíàòî è ñå äúðïàøå îò äîïèðà íà åëôè÷åñêèòå ïëàùîâå, àëà áå äðóæåëþáåí è òðîãàòåëíî êîïíååøå äà èì ñå ïîíðàâè. Êèñêàøå ñå è ïîäðèïâàøå, ùîì ÷óåøå øåãà èëè ïðîñòî äîáðà äóìà îò Ôðîäî, ðèäàåøå, êîë÷åì Ôðîäî ãî ñìúìðåøå. Ñàì èçáÿãâàøå äà ìó ãîâîðè êàêâîòî è äà áèëî. Ñåãà ãî ïîäîçèðàøå îùå ïî-ñèëíî îòïðåäè è àêî èçîáùî áå âúçìîæíî, íîâèÿò Àì-ãúë, Ñìåàãîë, ìó áå ñòàíàë îùå ïî-ïðîòèâåí.
- Å, Àì-ãúë èëè êàêòî òàì ùå òå íàðè÷àìå òåïúðâà - ðå÷å òîé, - âðåìå å äà ñå ðàçìúðäàø! Ëóíàòà çàëåçå è íîùòà íàïðåäâà.
Òðÿáâà äà òðúãâàìå.
- Äà, äà - çàïîäñêà÷à Àì-ãúë. - Íà ïúò äà âúðâèì! Èìà ñàìî åäèí ïúò îò ñåâåðíèÿ äî þæíèÿ êðàé. Àç ãî îòêðèõ, äà-äà. Îðêèòå íå ãî èçïîëçóâàò, îðêèòå íå ãî çíàÿò. Îðêèòå íå ïðåñè÷àò Áëàòàòà òå çàîáèêàëÿò ìíîãî-ìíîãî ìèëè. Êàêúâ êúñìåò, ÷å äîéäîõòå íàñàì. Êàêúâ êúñìåò, ÷å íàìåðèõìå Ñìåàãîë, äà. Ñëåäâàéòå Ñìåàãîë!
Òîé íàïðàâè íÿêîëêî êðà÷êè è ñå îçúðíà âúïðîñèòåëíî êàòî êó÷å, êîåòî ãè êàíè íà ðàçõîäêà.
- ×àêàé ìàëêî, Àì-ãúë! - âèêíà Ñàì. - Íÿìà äà èçáúðçâàø íàïðåä! Ùå òå ñëåäâàì ïî ïåòèòå è âúæåòî ìè å ïîäðúêà.
- Íå, íå! - ðå÷å Àì-ãúë. - Ñìåàãîë îáåùà.
È òå ïîòåãëèõà íà ïúò â ãëóõàòà íîù, ïîä îñòðèòå, ÿñíè çâåçäè. Îòíà÷àëî Àì-ãúë ãè ïîâåäå îáðàòíî íà ñåâåð ïî ïúòÿ, êîéòî áÿõà ìèíàëè, ïîñëå êðèâíà íàäÿñíî, íàñòðàíè îò ñòðúìíèòå êàíàðè íà Åìèí Ìóèë, ïî íåðàâíîòî êàìåíèñòî íàäîëíèùå êúì íåîáÿòíèòå ìî÷óðèùà. Ïúòíèöèòå èç÷åçíàõà â ñåíêèòå áúðçî è áåçøóìíî. Ìðàê è òèøèíà ñå âúçöàðèõà íàä äúëãèòå ëåâãè ïóùèíàê ïðåä ïîðòèòå íà Ìîðäîð.


Ãëàâà 2

ÏÚÒ ÏÐÅÇ ÁËÀÒÀÒÀ

Àì-ãúë ñå äâèæåøå áúðçî, èçïúíàë øèÿ íàïðåä, è ÷åñòî ïðîëàçâàøå íà ÷åòèðè êðàêà. Ôðîäî è Ñàì åäâà ñìîãâàõà äà ãî äîãîíÿò, íî òîé, èçãëåæäà, âå÷å è íå ìèñëåøå çà áÿãñòâî - ùîì èçîñòàâàõà, ñïèðàøå äà ãè èç÷àêà. Ñëåä èçâåñòíî âðåìå ãè äîâåäå äî ðúáà íà òÿñíîòî äåðå, êîåòî ãè áå ñïðÿëî ïðåäè, àëà ñåãà áÿõà íàñòðàíè îò õúëìîâåòå.
- Åòî ãî! - ïðîâèêíà ñå òîé. - Ïðèêðèò ïúò íàäîëó, äà. Ñåãà ïî íåãî ùå âúðâèì - íàïðåä, íàïðåä, õåé íàòàì. - Òîé ïîñî÷è íà þãîèçòîê, êúì Áëàòàòà. Äî íîçäðèòå èì äîëåòÿ âîíÿ, òåæêà è ãíóñíà äîðè ñðåä ïðîõëàäíèÿ íîùåí âúçäóõ. Àì-ãúë çàòúð÷à íàïðåä-íàçàä ïîêðàé ðúáà è íàêðàÿ ãè ïîâèêà:
- Íàñàì! Òóê ìîæåì äà ñëåçåì. Íÿêîãà Ñìåàãîë ìèíà ïî òîÿ ïúò, àç ìèíàõ ïî òîÿ ïúò - êðèåõ ñå îò îðêèòå.
Òîé ãè ïîâåäå è õîáèòèòå ñå ñïóñíàõà ïîäèð íåãî â ìðàêà. Íå áå òðóäíî, çàùîòî òóê ïóêíàòèíàòà áåøå äúëáîêà ñàìî ïåòäåñåòèíà ôóòà, à øèðîêà îêîëî äåñåò. Ïî äúíîòî ñòðóåøå âîäà - âñúùíîñò òîâà áå ðóñëîòî íà åäíà îò áåçáðîéíèòå ðåêè÷êè, êîèòî áëèêàõà îò õúëìîâåòå, çà äà ñå âëåÿò â çàñòîÿëèòå åçåðöà è áëàòà ïî-íàäîëó. Àì-ãúë çàâè íàäÿñíî, ïðèáëèçèòåëíî â þæíà ïîñîêà, è çàøëÿïà ñ íîçå èç ïëèòêèÿ êàìåíèñò ïîòîê. Èçãëåæäà, ìó äîñòàâÿøå îãðîìíî óäîâîëñòâèå äà óñåùà âîäàòà è òîé òèõè÷êî ñå ñìååøå, äîðè îò âðåìå íà âðåìå ãðà÷åøå íåùî êàòî ïåñåí:

Òâúðäèòå ïîëåòà õàïÿò íè ðúöåòå,
ãëîçãàò íè êðàêàòà.
Êàìåííè êàìàðè -
òå ñà êîñòè ñòàðè,
íÿìà èì ìåñàòà.
Íî ïîòîê è ëîêâà
íàé-÷óäåñíî ïëüîêâà,
ãàëè íè êðàêàòà!
À ñåãà ùî ùåì?...

- Õà-õà! Ùî ùå òîé? - âúçêëèêíà Àì-ãúë è ñå îçúðíà êúì õîáèòèòå. - Ùå âè êàæåì - èçãðà÷è òîé. - Ïîçíà ãî åäíî âðåìå, Òîðáèíñ ãî ïîçíà.
Î÷èòå ìó çàáëåùóêàõà è â ìðàêà òèÿ ñâåòëèíêè ñå ñòîðèõà íà Ñàì íå òâúðäå ïðèÿòíè.

Òî áåç äúõ æèâåå,
õëàäíî ëåäåíåå,
è áåç æàæäà ïèå,
â ðèçíèöà ñå êðèå.
Ñìúðò ìó å çåìÿòà,
îñòðîâ÷åòî ñìÿòà
çà áàèð âèñîê;
áèñòðèÿ ïîòîê
ñìÿòà çà âåòðåö.
Ãëàäúê õóáàâåö!
Åõ, ÷å ðàäîñò ðÿäêà!
À ñåãà ùî ùåì? 
Ðèáêà äà ÿäåì,
ñî÷íè÷êà è ñëàäêà!

Òèÿ äóìè ñàìî îùå ïî-íàñòîÿòåëíî íàïîìíèõà íà Ñàì âúïðîñà, êîéòî ãî ìú÷åøå, îòêàêòî áå ðàçáðàë, ÷å ãîñïîäàðÿò ìó ùå âçåìå Àì-ãúë çà âîäà÷: âúïðîñà çà õðàíàòà. Íå ìó è ìèíàâàøå ïðåç óìà, ÷å ãîñïîäàðÿò ìîæå äà å ïîìèñëèë çà òîâà, àëà ïðåäïîëàãàøå, ÷å Àì-ãúë íå å çàáðàâèë. Âñúùíîñò, ñ êàêâî ñå áå ïîäêðåïÿë ïðåç äúëãîòî ñàìîòíî ñêèòàë÷åñòâî? „Ëîøà ðàáîòà - ïîìèñëè ñè Ñàì. - Ñúâñåì å èçïîñòàëÿë. Íå å òîëêîç ïðèäèð÷èâ, ÷å àêî íÿìà ðèáà, äà íå îïèòà õîáèòîâîòî ìåñî. Ñàìî äà ìó ïàäíåì êàêòî ñïèíêàìå. Å, òàÿ íÿìà äà ÿ áúäå - ùå ñè èìà ðàáîòà ñúñ Ñàì Ìàéòàïåð."
Äúëãî ñå ïðåïúâàõà èç ìðà÷íîòî, êðèâóëè÷åùî äåðå - ïîíå òàêà ãî óñåùàõà ìîðíèòå íîçå íà Ôðîäî è Ñàì. Ïóêíàòèíàòà çàâè íà èçòîê è ïîñòåïåííî âçå äà ñòàâà ïî-øèðîêà è ïëèòêà. Íàêðàÿ íåáåòî íàä òÿõ ïðîñâåòëÿ îò ïúðâèòå óòðèííè ëú÷è. Àì-ãúë íå ïðîÿâÿâàøå ïðèçíàöè íà óìîðà, àëà ñåãà ñå îãëåäà íàãîðå è ñïðÿ.
- Äåíÿò íàáëèæàâà - ïðîøåïíà òîé, ñÿêàø Äåíÿò áå íåùî, êîåòî ìîæå äà ãî ïîäñëóøà è äà âðúõëåòè îòãîðå ìó. - Ñìåàãîë ùå ñòîè òóê... àç ùå ñòîÿ òóê è Æúëòîòî ëèöå íÿìà äà ìå âèäè.
- Áèõìå ñå ðàäâàëè äà âèäèì Ñëúíöåòî - êàçà Ôðîäî, - íî ùå îñòàíåì òóê; âå÷å ñìå òúé ìîðíè, ÷å íå ìîæåì äà ïðîäúëæèì.
- Íå ñòå ìúäðè âèå, ùîì ñå ðàäâàòå íà Æúëòîòî ëèöå - âúçðàçè Àì-ãúë. - Òî âè èçäàâà. Ìèëèòå óìíè õîáèòè ñòîÿò ñúñ Ñìåàãîë. Îðêè è äðóãè ãíóñîòèè ñêèòîñâàò íàîêîëî. Òå âèæäàò íàäàëå÷. Ñòîéòå è ñå êðèéòå ñ ìåí!
Òðèìàòà ñå íàñòàíèõà äà ïî÷èíàò ïîä ñêàëíàòà ñòåíà íà äåðåòî. Òóê òÿ âå÷å åäâà íàäõâúðëÿøå ÷îâåøêè ðúñò è â ïîäíîæèåòî é èìàøå øèðîêè è ñóõè êàìåííè ïëîùàäêè; âîäàòà òå÷åøå ïî êàíàë îò äðóãàòà ñòðàíà. Àì-ãúë âçå äà øëÿïà è òúðøóâà èç ïîòîêà.
- Òðÿáâà äà ïîõàïíåì - êàçà Ôðîäî. - Ãëàäåí ëè ñè, Ñìåàãîë? Ñúâñåì ìàëêî íè å îñòàíàëî, íî ùå òè îòäåëèì êàêâîòî ìîæåì. 
Ïðè äóìàòà „ãëàäåí" â áëåäèòå î÷è íà Àì-ãúë ïëàìíà çåëåíà ñâåòëèíà è òå ñÿêàø èçõâðúêíàõà ïðåä áîëíàâîòî, ìúðøàâî ëèöå. Çà ìèã ñå çàâúðíàõà ïðåäèøíèòå ìó, àì-ãúëñêè îáè÷àè.
- Èçïîñññòàëÿõìå, äà, èçïîñññòàëÿõìå, áåçöåííè - èçáúáðè òîé. - Êàêâî ÿäàò òå? Èìàò ëè ñññëàäêè ðèáêè?
Åçèêúò ìó ïðîâèñíà ïðåç îñòðèòå æúëòè çúáè è îáëèçà áåçöâåòíèòå óñòíè.
- Íå, íÿìàìå ðèáà - îòâúðíà Ôðîäî. - Èìàìå ñàìî òîâà - Òîé ìó ïîäàäå ïèòêà ëåìáàñ - è âîäà, àêî òóêàøíàòà âîäà å äîáðà çà ïèåíå.
- Äà, äà, ñññëàäêà âîäà - âúçêëèêíà Àì-ãúë. - Ïèéòå, ïèéòå äîêàòî ìîæå! Íî êàêâî èìàò òå, áåçöåííè? Ñòàâà ëè çà äúâêàíå? Âêóñíî ëè å?
Ôðîäî îò÷óïè êúøåé îò ïèòêàòà è ÿ ïîäàäå çàåäíî ñ îáâèâêàòà îò ëèñòà. Àì-ãúë ïîäóøè ëèñòîòî è ëèöåòî ìó ñå èçìåíè - ïî íåãî ïðîáÿãàõà òðúïêè íà îòâðàùåíèå è ñëåäè îò ïðåæíàòà çëîáà. - Ñìåàãîë íàäóøâà! - ðå÷å òîé, - Ëèñòà îò åëôè÷åñêàòà ñòðàíà, ïôó! Âîíÿò. Òîé ñå èçêàòåðè ïî îíèÿ äúðâåòà è ïîñëå íå ìîæåøå äà îòìèå âîíÿòà îò ðúöåòå ñè, õóáàâè÷êèòå ìè ðúöå. Êàòî çàõâúðëè ëèñòîòî, òîé çàõàïà êúøåÿ ëåìáàñ. Âåäíàãà ãî èçïëþ è ñå ðàçòúðñè îò êàøëèöà.
- Àõ! Íå! - çàïåëòå÷è òîé, ïðúñêàéêè ñëþíêè. - Èñêàòå äà çàäàâèòå ãîðêèÿ Ñìåàãîë. Ïðàõ è ïåïåë, íå ìîæå òîé äà ÿäå òîâà. Ùå òðÿáâà äà ïóêíå îò ãëàä. Íî Ñìåàãîë íå ñå ïëàøè. Ùå ãëàäóâà. Íå ìîæå äà ÿäå õîáèòîâà õðàíà. Ùå ãëàäóâà. Ãîðêèÿò ìúðøàâ Ñìåàãîë!
- Ñúæàëÿâàì, íî íå ìîãà äà òè ïîìîãíà - êàçà Ôðîäî. - Ìèñëÿ, ÷å àêî ñå ïîñòàðàåø, òàÿ õðàíà ùå òè ñå îòðàçè äîáðå. Àëà ìîæå áè íå òè å ïî ñèëèòå è äà îïèòàø, ïîíå çàñåãà.
Õîáèòèòå ìúë÷àëèâî ãðèçÿõà ëåìáàñ. Ñàì ñè ïîìèñëè, ÷å âêóñúò îòäàâíà íå ìó ñå å ñòðóâàë òîëêîâà ïðèÿòåí - äúðæàíèåòî íà Àì-ãúë ñÿêàø ïîäñëàæäàøå åëôè÷åñêèòå ïèòêè. Íî íå ìîæåøå äà ñå îòïóñíå. Àì-ãúë äåáíåøå âñÿêî çàë÷å îò äëàíòà äî óñòàòà êàòî ãëàäíî êó÷å êðàé áîãàòà òðàïåçà. Åäâà êîãàòî ñâúðøèõà è ñå ïðèãîòâèõà çà ïî÷èâêà, òîé ÿâíî ñå óáåäè, ÷å íå êðèÿò ëàêîìñòâà, êîèòî áè ìîãúë äà ñïîäåëè. Òîãàâà ñåäíà íà íÿêîëêî êðà÷êè âñòðàíè è çàõëåí÷è. 
- Îòâàðÿéòå ñè î÷èòå - ïðîøåïíà Ñàì íà Ôðîäî, áåç îñîáåíî äà ñíèøàâà ãëàñ; âñúùíîñò íå ãî èíòåðåñóâàøå äàëè Àì-ãúë ÷óâà, èëè íå. - Ùå òðÿáâà äà ïîñïèì, íî íå åäíîâðåìåííî, äîêàòî íàîêîëî ñå ìîòàå îíçè ãëàäåí íåãîäíèê. Êàêâîòî è äà îáåùàâà, áèë òîé Àì-ãúë èëè Ñìåàãîë, íå âÿðâàì äà ïðîìåíè íðàâà ñè. Âèå ñïåòå, ãîñïîäèí Ôðîäî, à àç ùå âè ñúáóäÿ, êàòî âçåìàò äà ìè ñå çàòâàðÿò î÷èòå. Äîäåòî òîé å íà ñâîáîäà, ùå ñå ðåäóâàìå êàêòî ïî-ðàíî.
- Ìîæå áè ñè ïðàâ, Ñàì - îòâúðíà Ôðîäî íà âèñîê ãëàñ. - Òîé íàèñòèíà ñå å ïðîìåíèë, àëà îùå íå çíàì êàê è äîêîëêî. Íî ÷åñòíî êàçàíî, íå ìèñëÿ, ÷å òðÿáâà äà ñå áîèì... ïîíå çàñåãà. Áäè, ùîì ñè ðåøèë. Îñòàâè ìå äà äðåìíà äâà ÷àñà, íå ïîâå÷å, ïîñëå ìå ñúáóäè.
Ôðîäî áåøå òîëêîâà èçòîùåí, ÷å åäâà èçðåêúë òåçè äóìè, ãëàâàòà ìó êëþìíà íà ãúðäèòå è òîé çàñïà. Àì-ãúë, èçãëåæäà, âå÷å íå ñå áîåøå îò íèùî. Áúðçî ñå ñãóøè è íåâúçìóòèìî çàäðÿìà. Ñêîðî äúõúò ìó òèõè÷êî çàñúñêà ïðåç ñòèñíàòèòå çúáè. Ëåæåøå íåïîäâèæíî êàòî êàìúê. Îò ñòðàõ äà íå çàäðåìå, êàòî ñëóøà äúõà íà äâàìàòà ñè ñïúòíèöè, Ñàì ñå èçïðàâè è ëåêè÷êî ñðúãà Àì-ãúë. Ñúùåñòâîòî òðåïíà è ðàçïåðè ðúöå, ñåòíå îòíîâî ñå îòïóñíà. Ñàì ñå ïðèâåäå êúì óõîòî ìó è ïðîøåïíà: „ñññëàäêà ðèáêà", íî íå ïîëó÷è îòãîâîð; Àì-ãúë äèøàøå âñå òúé ðàâíîìåðíî.
Ñàì ñå ïî÷åñà ïî òèëà.
- Êîìàé íàèñòèíà ñïè - ïðîìúðìîðè òîé. - È àêî áÿõ êàòî íåãî, âå÷å íÿìàøå äà ñå ñúáóäè.
Òîé îòïúäè íàëåòåëèòå ìèñëè çà ìå÷ è âúæå, ïîñëå ñå âúðíà è ñåäíà äî ãîñïîäàðÿ ñè.
Êîãàòî ñå ñúáóäè, íåáåòî áåøå ìúòíî, ïî-çäðà÷íî, îòêîëêîòî ïî âðåìå íà çàêóñêàòà. Ñàì ðèïíà íà êðàêà. ×óâñòâóâàøå ñå îòïî÷èíàë è ãëàäåí è òîâà íàé-âå÷å ìó ïîäñêàçà, ÷å å ïðîñïàë öåëèÿ äåí - ïîíå äåâåò ÷àñà. Ïðîñíàò íà åäíà ñòðàíà, Ôðîäî ïðîäúëæàâàøå äà ñïè. Àì-ãúë íå ñå âèæäàøå íèêúäå. Â ãëàâàòà íà Ñàì èçïëóâàõà ðàçíè îñêúðáèòåëíè ïðîçâèùà, èçâëå÷åíè îò íåîáÿòíàòà áàùèíà ñëîâåñíà ñúêðîâèùíèöà; ñåòíå ìó õðóìíà, ÷å ãîñïîäàðÿò å áèë ïðàâ - çàñåãà íÿìàøå îò êàêâî äà ñå ïàçÿò. Âúâ âñåêè ñëó÷àé è äâàìàòà áÿõà æèâè, ñ íåâðåäèìè ãúðëà.
- Ãîðêàòà îòðåïêà! - èçðå÷å òîé ñ ëåêî óãðèçåíèå. - ×óäÿ ñå êúäå ëè å îòèøúë!
- Íå å äàëå÷, íå å äàëå÷! - îáàäè ñå åäèí ãëàñ îòãîðå. Òîé âäèãíà î÷è è ñúçðÿ ãîëÿìàòà ãëàâà è øèðîêèòå óøè íà Àì-ãúë íà ôîíà íà âå÷åðíîòî íåáå.
- Õåé, êàêâî ïðàâèø òàì? - âèêíà Ñàì. Ùîì çúðíà òàÿ ôèãóðà, ïîäîçðåíèÿòà ìó òóòàêñè ñå âúçâúðíàõà.
- Ñìåàãîë å ãëàäåí - îòâúðíà Àì-ãúë. - Ñêîðî ùå ñå âúðíå.
- Âðúùàé ñå âåäíàãà! - êðåñíà Ñàì. - Õåé! Âðúùàé ñå!
Íî Àì-ãúë áå èç÷åçíàë.
Îò êðÿñúêà íà Ñàì, Ôðîäî ñå ñúáóäè è ñåäíà, ðàçòðèâàéêè î÷è.
- Çäðàñòè! - êàçà òîé. - Íàðåä ëè å âñè÷êî? Êîëêî å ÷àñúò?
- Íå çíàì - îòâúðíà Ñàì. - Ïîäèð çàëåç, ïðåäïîëàãàì. À ïúê îíçè èçáÿãà. Êàçâà, ÷å áèë ãëàäåí.
- Íå ñå òðåâîæè! Ãëàäåí ïðèêàçêè íå ñëóøà. Íî ùå âèäèø, ÷å ùå ñå âúðíå. Çàñåãà îáåùàíèåòî ãî äúðæè. À è çà íèùî íà ñâåòà íå áè íàïóñíàë Áåçöåííîòî ñè.
Ôðîäî ñå çàðàäâà, êîãàòî óçíà, ÷å ñ ÷àñîâå ñà ñïàëè íåïðîáóäíî, à Àì-ãúë - ïðåãëàäíÿë! - ñâîáîäíî å áðîäèë íàîêîëî.
- Íåäåé äà ñè ïðèïîìíÿø ðóãàòíèòå íà Ñòàðèêà - êàçà òîé. - Òè áåøå ãðîõíàë è âñè÷êî ñòàíà çà äîáðî - ñåãà è äâàìàòà ñè ïî÷èíàõìå. Òåæúê ïúò íè ÷àêà, íàé-ñòðàøíèÿò îò âñè÷êè ïúòèùà. 
- Àìè õðàíàòà? - îáàäè ñå Ñàì. - Äîêîãà ùå ÿ êàðàìå òàêà? Êàêâî ùå ïðàâèì, êàòî ñâúðøè? Òèÿ ïèòêè ñà âúëøåáíè, âëèâàò ñèëè â íîçåòå, àìà, äåòî ñå âèêà, íå ïúëíÿò êîðåìà - ïîíå àç òàêà ãî óñåùàì, äà ìå ïðîùàâàò îíèÿ, äåòî ñà ãè ïåêëè. Êàêòî è äà òè äúâ÷åì âñåêè äåí, à ïúê íîâè íÿìà îòäå äà âçåìåì. Ïî ìîÿ ñìåòêà ùå íè ñòèãíàò, äà ðå÷åì, çà êúì òðè ñåäìèöè, è òî, àêî ñòÿãàìå êîëàíèòå è íå äàâàìå âîëÿ íà çúáèòå, òúé äà çíàåòå. Ìíîãî ñè óãàæäàõìå íàïîñëåäúê.
- Íå çíàì êîëêî íè îñòàâà... äî êðàÿ - êàçà Ôðîäî. - Óæàñíî ñå çàáàâèõìå èç õúëìîâåòå. Íî ñëóøàé, Ñàìîçíàé Ìàéòàïåð, ñêúïè ìîé õîáèò... ñëóøàé, Ñàì, íàé-ñêúï îò õîáèòèòå, äðóãàð íàä äðóãàðèòå... ñìÿòàì, ÷å íå áèâà äà ìèñëèì êàêâî ùå ñå ñëó÷è ïî-íàòàòúê. Äà ñâúðøèì ðàáîòàòà, êàêòî êàçâàø - íî ìîæåì ëè èçîáùî äà ñå íàäÿâàìå íà òîâà? È àêî äà, êîé çíàå êàêâî ùå íè ñïîëåòè? Àìè àêî Åäèíñòâåíèÿò ïîëåòè â Îãúíÿ, à íèå ñìå íàáëèçî? Ïèòàì òå, Ñàì, âÿðâàø ëè, ÷å íÿêîãà ìîæå ïàê äà íè ïîòðÿáâà õëÿá? Àç íå. Ìîæåì ñàìî åäíî - äà ïðåäóìàìå íÿêàê íîçåòå ñè äà íè îòâåäàò äî Ñúäáîâíàòà ïëàíèíà. Íî âå÷å ìè ñå ñòðóâà, ÷å è òîâà íå ìè å ïî ñèëèòå.
Ñàì êèìíà áåçìúëâíî. Ñòèñíà ðúêàòà íà ãîñïîäàðÿ ñè è ñå ïðèâåäå íàä íåÿ. Íå ÿ öåëóíà, àëà ñúëçèòå ìó êàïíàõà âúðõó äëàíòà. Ïîñëå ñå èçâúðíà, èçáúðñà íîñà ñè ñ ðúêàâ è òðîìàâî çàêðà÷è íàñàì-íàòàì, êàòî ñå ìú÷åøå äà ïîäñâèðêâà è ïîâòàðÿøå ÷àñ ïî ÷àñ: „Êúäå ñå çàòðè ïóñòàòà ìó òâàð?"
Íå ñëåä äúëãî Àì-ãúë ñå çàâúðíà; ñòúïâàøå òîëêîâà òèõè÷êî, ÷å ãî ÷óõà åäâà êîãàòî èçíèêíà ïðåä òÿõ. Ïðúñòèòå è ëèöåòî ìó áÿõà îïëåñêàíè ñ ÷åðíà êàë. Âñå îùå äúâ÷åøå è ñå ëèãàâåøå. Íå çàïèòàõà êàêâî å ÿë, íå èñêàõà è äà ñè ïîìèñëÿò.
„Áðúìáàðè, ÷åðâåè èëè íåùî ëèãàâî, èçìúêíàòî îò äóïêèòå - ðå÷å ñè Ñàì. - Áðð! Ãíóñíà òâàð, îêàÿí íåñðåòíèê!"
Àì-ãúë íå èì êàçà íèùî, äîêàòî íå ñå íàãúëòà ñ âîäà è èçìè ëèöåòî ñè â ïîòîêà. Ïîñëå ñå èçêà÷è êúì òÿõ è ñå îáëèçà.
- Ñåãà å ïî-äîáðå - êàçà òîé. - Ïî÷èíàõìå ëè ñè? Ãîòîâè ëè ñìå äà ïðîäúëæèì? Ìèëèòå õîáèòè, ïðåêðàñíî ñïÿò. Âÿðâàò ëè âå÷å íà Ñìåàãîë? Ìíîãî, ìíîãî äîáðå.
Íîâèÿò ïðåõîä áå ïî÷òè êàòî ïðåäèøíèÿ. Ïðîäúëæàâàõà íàïðåä, à äåðåòî ñòàâàøå âñå ïî-ïëèòêî è íàêëîíúò ìó íàìàëÿâàøå. Äúíîòî íå áå òúé êàìåíèñòî, ïîÿâè ñå ïðúñò è ñêëîíîâåòå ïîñòåïåííî ñå ïðåâúðíàõà â îáèêíîâåíè áðåãîâå. Ðåêàòà âçå äà ñå âèå è ëúêàòóøè. Íîùòà íàáëèæè êúì êðàÿ ñè, íî îáëàöè áÿõà çàáóëèëè ëóíàòà è ïúòíèöèòå óñåòèõà èäâàùèÿ äåí ñàìî ïî áàâíî ïðèèæäàùàòà äðåçãàâèíà.
Â ìðàçîâèòèÿ óòðèíåí ÷àñ ñòèãíàõà êðàÿ íà ïîòîêà. Áðåãîâåòå ñå ïðåâúðíàõà â ìîãèëè, îáðàñëè ñ ìúõ. Òå÷åíèåòî áúëáóêàøå íàä ïîñëåäíèÿ ïðàã îò ðàçíåáèòåí êàìúê è ñå ãóáåøå â êàôÿâîòî áëàòî. Íå ñåùàõà âÿòúð, íî ñóõèòå òðúñòèêè íàîêîëî ñúñêàõà è ïóêàõà.
Áåçêðàéíè ìî÷óðèùà è áëàòà ñå ïðîñòèðàõà îòïðåä è îò äâåòå èì ñòðàíè è ñå ãóáåõà íà þã è íà èçòîê ñðåä ìúòíèÿ ïîëóìðàê. Èçïàðåíèÿ ñå âèåõà è ïëóâàõà íàä ÷åðíè ñìðàäëèâè ëîêâè. Çàäóøëèâàòà èì âîíÿ èçïúëâàøå íåïîäâèæíèÿ âúçäóõ. Â äàëå÷èíàòà, ïî÷òè ïðàâî íà þã, ñå èçâèñÿâàõà ïëàíèíñêèòå ñòåíè íà Ìîðäîð - ñÿêàø ÷åðíà èâèöà îò íàçúáåíè îáëàöè íàäâèñâàøå íàä êîâàðíî, ìúãëèâî ìîðå.
Ñåãà õîáèòèòå áÿõà èçöÿëî â ðúöåòå íà Àì-ãúë. Òå íå çíàåõà, à è íå ìîæåõà äà ñå äîñåòÿò â ìúòíèÿ çäðà÷, ÷å âñúùíîñò ñà äîñàìè ñåâåðíèÿ êðàé íà Áëàòàòà, êîèòî ñå ðàçëèâàõà ãëàâíî íà þã. Àêî ïîçíàâàõà ìåñòíîñòòà, áèõà ìîãëè ñ öåíàòà íà íîâà îòñðî÷êà äà ñå âúðíàò ìàëêî íàçàä è êàòî çàâèÿò íà èçòîê, äà çàîáèêîëÿò ïî êàìåíèñòèòå ïúòåêè êúì ãîëàòà ðàâíèíà Äàãîðëàä - íÿêîãàøíîòî áîéíî ïîëå ïðåä âðàòèòå íà Ìîðäîð. Íå ÷å èìàøå êîé çíàå êàêâà íàäåæäà ïî òîçè ïúò. Ñðåä ñêàëèñòàòà ðàâíèíà íÿìàøå ïðèêðèòèå, à ÿ ïðåñè÷àõà øîñåòàòà íà îðêèòå è ðàòíèöèòå íà Âðàãà. Äîðè åëôè÷åñêèòå ïëàùîâå íå áèõà ãè ïîòóëèëè òàì.
- Êàêúâ ïúò ùå ïîåìåì ñåãà, Ñìåàãîë? - çàïèòà Ôðîäî. - Òðÿáâà ëè äà ïðåñå÷åì òèÿ çëîâîííè ìî÷óðèùà?
- Íÿìà íóæäà, íèêàêâà íóæäà - êàçà Àì-ãúë. - Ñòèãà äà èñêàò, õîáèòèòå ìîãàò áúðçè÷êî äà ñòèãíàò ÷åðíèòå ïëàíèíè è äà âèäÿò Îíîãîâà. Ìúíè÷êî íàçàä, ìúíè÷êî íàñòðàíè - êîñòåëèâàòà ìó ðúêà ñå ëþøíà íà ñåâåðîèçòîê - è ïî õëàäíèòå êîðàâè ïúòèùà ùå ñòèãíåòå ÷àê äî ïîðòèòå íà Íåãîâàòà ñòðàíà. Ìíîçèíà îò Íåãîâèÿ íàðîä ùå ñà òàì, òå ÷àêàò ãîñòè è å âåëèêà ðàäîñò ùå âè îòìúêíàò ïðàâî ïðè Íåãî. Î, äà. Îêîòî ìó íåñïèðíî áäè íàä îíçè ïúò. Òî õâàíà è Ñìåàãîë òàì, ìíîãî-ìíîãî îòäàâíà. - Àì-ãúë ïîòðåïåðè - Íî îòòîãàâà Ñìåàãîë ñè îòâàðÿ î÷èòå íà ÷åòèðè, äà, äà - îòâàðÿõ ñè î÷èòå íà ÷åòèðè îòòîãàâà, à è íîñúò ìè íå äðåìåøå, è íîçåòå, Çíàì äðóãè ïúòèùà. Ïî-òðóäíè, íå òúé áúðçè, íî ïî-äîáðè, àêî íå èñêàìå Îíçè äà íè âèäè. Ñëåäâàéòå Ñìåàãîë! Òîé ìîæå äà âè ïðåâåäå ïðåç áëàòàòà, ïðåç ìúãëèòå, ìèëèòå ãúñòè ìúãëè. Ñëåäâàéòå Ñìåàãîë ìíîãî ïðåäïàçëèâî è ìîæåòå äà ìèíåòå äúëúã ïúò, ìíîãî äúëúã ïúò, ïðåäè Îíçè äà âè õâàíå, äà, ìîæå áè.
Âå÷å áå íàñòúïèëî áåçâåòðåíî, íàâúñåíî óòðî è áëàòíèòå èçïàðåíèÿ ñå ñòðóïàõà íà òåæêè êàìàðè. Íèòî ëú÷ íå ïðîíèçâàøå íèñêèòå îáëàöè è, èçãëåæäà, Àì-ãúë äúðæåøå íåçàáàâíî äà ïðîäúëæàò ïúòåøåñòâèåòî. È òúé, ñëåä êðàòêà ïî÷èâêà òðèìàòà îòíîâî ïîòåãëèõà è ñêîðî ñå èçãóáèõà ñðåä ñåí÷åñò áåçìúëâåí ñâÿò, îòêúñíàòè îò âñè÷êè îêîëíè çåìè - íå âèæäàõà íèòî õúëìîâåòå, êîèòî áÿõà íàïóñíàëè, íèòî ïëàíèíèòå, êúì êîèòî ñå ñòðåìÿõà. Êðà÷åõà áàâíî, â êîëîíà: Àì-ãúë, Ñàì, Ôðîäî.
Îò òðèìàòà Ôðîäî èçãëåæäàøå íàé-èçìîðåí è ÷åñòè÷êî èçîñòàâàøå, êîëêîòî è áàâíî äà âúðâÿõà. Ñêîðî õîáèòèòå îòêðèõà, ÷å îíîâà, êîåòî èçãëåæäàøå îòäàëå÷å êàòî åäíî áåçêðàéíî ìî÷óðèùå, âñúùíîñò å áåçêðàåí ëàáèðèíò îò áëàòà, òðåñàâèùà è ëúêàòóøíè ïîëóçàòëà÷åíè ïîòîöè. Îïèòíè î÷è è íîçå ìîæåõà äà ïîäáåðàò ñðåä òÿõ êðèâîëè÷åùè ïúòåêè, Àì-ãúë íåñúìíåíî èìàøå íóæíèÿ îïèò è ñå íàëàãàøå äà ãî èçïîëçóâà äîêðàé. Ãëàâàòà ìó íåïðåñòàííî ñå âúðòåøå íà äúëãàòà øèÿ íàñàì-íàòàì, òîé äóøåøå è âñå ñè ìúðìîðåøå íåùî. Ïîíÿêîãà âäèãàøå ðúêà, çà äà ãè ñïðå; èçáúðçâàøå ìàëêî íàïðåä, ïðèêëÿêàøå, îïèïâàøå òåðåíà ñ äëàíè è õîäèëà èëè ïðîñòî ñå îñëóøâàøå ñ óõî äî çåìÿòà.
Ìîðåí áåçðàäîñòåí êðàé. Ñòóäåíàòà, ëåïêàâà çèìà îùå ñå âêîï÷âàøå â òèÿ çàïóñòåëè çåìè. Åäèíñòâåíàòà çåëåíèíà áå íàëåïúò îò áîëíàâà ðàñòèòåëíîñò ïî ÷åðíàòà ìàçíà ïîâúðõíîñò íà çëîêîáíèòå âîäè. Ñóõè òðåâè è ïðîãíèëè òðúñòèêè ñå íàäèãàõà èç ìúãëèòå êàòî ïàðöàëèâè ñåíêè íà îòäàâíà çàáðàâåíè ëåòà.
Ñ íàïðåäâàíåòî íà äåíÿ ñòàíà ìàëêî ïî-ñâåòëî è ìúãëèòå ñå ïîâäèãíàõà, îðåäÿõà è ñòàíàõà ïî-ïðîçðà÷íè. Äàëå÷å íàä òëåíà è èçïàðåíèÿòà íà ñâåòà Ñëúíöåòî âúçâèñÿâàøå çëàòíîòî ñè ñèÿíèå ñðåä íåîáÿòíè âåäðè çàëè ñ ïîä îò îñëåïèòåëíà ïÿíà, àëà ñàìî ìèìîëåòíèÿò é ïðèçðàê ñå âèæäàøå òóê äîëó - ìúòåí, áëåä, áåç öâÿò è òîïëèíà. Íî äîðè îò òîçè íåÿñåí íàìåê çà íåéíîòî ïðèñúñòâèå Àì-ãúë ñå ÷óìåðåøå è òðåïåðåøå. Òîé ïðåêúñíà ïîõîäà è òðèìàòà êëåêíàõà äà ñè ïî÷èíàò êàòî ïîäãîíåíè æèâîòèíêè â ïîêðàéíèíèòå íà åäèí êàôÿâ òðúñòèêîâ ãúñòàëàê. Òóê öàðóâàøå ïëúòíà òèøèíà, åäâà íàðóøàâàíà îò íåÿñíèÿ òðåïåò íà ðàçäúðïàíè ïóõåñòè âðúõ÷åòà è ïðåêúðøåíè ñòúáëà, ïîëþøâàíè îò íåäîëîâèì çà ïúòíèöèòå ïîëúõ.
- Íèòî åäíà ïòèöà! - óíèëî èçðå÷å Ñàì.
- Íå, íÿìà ïòèöè - ïîòâúðäè Àì-ãúë. - Ñëàäêè ïòè÷êè! - Òîé ñå îáëèçà. - Íÿìà ïòèöè òóê. Èìà çìèèùà, ÷åðâîëàöè, ðàçíè ðàáîòè èç ëîêâèòå. Ìíîãî ðàáîòè, ìíîãî ãíóñíè ðàáîòè. Íÿìà ïòèöè - ïå÷àëíî çàêëþ÷è òîé.
Ñàì ãî èçãëåäà ñ îòâðàùåíèå.
Òúé îòìèíà òðåòèÿò äåí îò ïúòåøåñòâèåòî èì ñ Àì-ãúë. Îùå ïðåäè âå÷åðíèòå ñåíêè äà ñå ïðîòåãíàò êúì ïî-÷åñòèòè çåìè, òðèìàòà îòíîâî ïîòåãëèõà, âñå íàïðåä è íàïðåä, ñïèðàéêè ñàìî çà êðàòêè ïî÷èâêè.
Âñúùíîñò äîðè íå òîëêîâà çà ïî÷èâêè, êîëêîòî çà äà îáëåê÷àò Àì-ãúë - ñåãà äàæå è òîé òðÿáâàøå äà íàïðåäâà êðàéíî ïðåäïàçëèâî è ïîíÿêîãà çà äúëãî ãóáåøå ïîñîêà. Áÿõà ñòèãíàëè íàñðåä Ìúðòâèòå áëàòà è íàîêîëî òåãíåøå ìðàê.
Ïðèâåäåíè, òå áàâíî êðà÷åõà â ïëúòíà êîëîíà è âíèìàòåëíî ñëåäÿõà âñÿêî äâèæåíèå íà Àì-ãúë. Ìî÷óðèùàòà ñòàâàõà âñå ïî-âëàæíè, ðàçëèâàõà ñå â øèðîêè çàñòîÿëè áëàòà, ñðåä êîèòî âñå ïî-òðóäíî ñå íàìèðàõà òâúðäè ìåñòà, êúäåòî êðàêúò äà ñòúïè, áåç äà çàòúíå â áúëáóêàùà êàë. Çà ùàñòèå ïúòíèöèòå áÿõà ëåêè, èíà÷å ìîæå áè íè åäèí îò òÿõ íÿìàøå äà ñè ïðîáèå ïúò.
Ñêîðî ñòàíà ñúâñåì òúìíî - ñàìèÿò âúçäóõ èçãëåæäàøå ÷åðåí è åäâà ñå äèøàøå. Êîãàòî ñå ïîÿâèõà ñâåòëèíêèòå, Ñàì ðàçòúðêà î÷è - ïîìèñëè, ÷å ðàçñúäúêúò ìó ñå å ïîìúòèë. Îòíà÷àëî çúðíà åäíà ñ êðàé÷åöà íà ëÿâîòî ñè îêî - ñíîï÷å áëåäè ëú÷è ïîòðåïíà è èçãàñíà; àëà ñêîðî ñå ïîÿâèõà íîâè - åäíè êàòî íåÿñíî ïðîñâåòâàùè ïóøåöè, äðóãè êàòî ìúãëèâè ïëàìú÷åòà, áàâíî ïðèìèãâàùè íàä íåâèäèìè ñâåùè; òóê-òàì ñå âúðòÿõà êàòî ïðèçðà÷íè ñàâàíè, ðàçâåíè îò òàéíñòâåíè ðúöå. Íî íèêîé îò ñïúòíèöèòå ìó íå èçðå÷å íèòî äóìà.
Íàé-ïîñëå Ñàì íå èçäúðæà.
- Êàêâî å âñè÷êî òîâà, Àì-ãúë? - ïðîøåïíà òîé. - Òèÿ ñâåòëèíè? Îáãðàæäàò íè îòâñÿêúäå. Â êàïàí ëè ñìå? Êîè ñà òå?
Àì-ãúë âäèãíà î÷è. Ïðåä íåãî òúìíååõà áëàòíè âîäè è íåóâåðåí â ïúòÿ, òîé ïúëçåøå íàñàì-íàòàì.
- Äà, îáãðàæäàò íè îòâñÿêúäå - ïðîøåïíà òîé, - Èçìàìíè ñâåòëèíè. Ñâåùè íà ïîêîéíèêîâöèòå, äà, äà. Íå èì îáðúùàéòå âíèìàíèå! Íå ãëåäàéòå! Íå ãè ñëåäâàéòå! Êúäå å ãîñïîäàðÿò?
Ñàì ñå îçúðíà è îòêðè, ÷å Ôðîäî ïàê å èçîñòàíàë. Íå ãî âèæäàøå. Âúðíà ñå íÿêîëêî êðà÷êè èç ìðàêà, áåç äà ñìåå äà ñå îòäàëå÷è èëè äà èçâèñè çîâ, ïî-âèñîê îò äðåçãàâ øåïîò. Âíåçàïíî ñå ñáëúñêà ñ Ôðîäî, êîéòî ñòîåøå â ðàçìèñúë è ñå âçèðàøå â áëåäèòå ñâåòëèíêè. Âäúðâåíèòå ìó ðúöå âèñÿõà íåïîäâèæíî; îò òÿõ ñòðóÿõà âîäà è òèíÿ.
- Õàéäå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - êàçà Ñàì. - Íå ãè ãëåäàéòå! Àì-ãúë êàçâà, ÷å íå áèâà. Äà âúðâèì ñ íåãî è äà ñå ìàõàìå îò òîâà ïðîêëåòî ìÿñòî, êîëêîòî ìîæåì ïî-áúðçî... àêî ìîæåì!
- Äîáðå - èçðå÷å Ôðîäî, ñÿêàø ñå ïðîáóæäàøå îò ñúí. - Èäâàì. Äàâàé íàòàòúê!
Áúðçàéêè îòíîâî íàïðåä, Ñàì ñå ïðåïúíà â íÿêàêúâ ñòàð êîðåí èëè òóôà. Òåæêî ñå ñòîâàðè è ïðîòåãíàòèòå ìó ðúöå ïîòúíàõà äúëáîêî â ëåïêàâàòà òèíÿ, òúé ÷å ëèöåòî ìó ñå äîáëèæè äî ìðà÷íàòà áëàòíà ïîâúðõíîñò. Ðàçäàäå ñå òèõî ñúñêàíå, çëîâîíèå èçïúëíè âúçäóõà, ñâåòëèíêèòå ìèãàõà, òàíöóâàõà è ñå âúðòÿõà. Çà ìèã âîäàòà ïîä íåãî çàïðèëè÷à íà ïðîçîðåö ñúñ çàöàïàíî ñòúêëî, ïðåç êîåòî ìîæåøå äà íàäíèêíå îòâúä, Ñàì èçòðúãíà ðúöå îò êàëòà è ñ âèê îòñêî÷è íàçàä.
- Âúâ âîäàòà èìà ìúðòâè òâàðè, ìúðòâè ëèöà - óæàñåíî èçðå÷å òîé. - Ìúðòâè ëèöà!
Àì-ãúë ñå èçñìÿ.
- Ìúðòâèòå áëàòà, äà, äà, òúé èì å èìåòî - èçãðàêà òîé. - Íå áèâà äà íàäíè÷àø âúòðå, ùîì ïëàìíàò ñâåùèòå.
- Êîè ñà òå?Êàêâî ñà? - îáúðíà ñå ðàçòðåïåðàíèÿò Ñàì êúì Ôðîäî, êîéòî áå çàñòàíàë çàä íåãî.
- Íå çíàì - îòâúðíà Ôðîäî íàñúí. - Íî è àç ãè âèäÿõ. Â áëàòàòà, êîãàòî ãîðÿò ñâåùè. Òå ëåæàò âúâ âñè÷êè áëàòà, áëåäè ëèöà, äúëáîêî-äúëáîêî ïîä ìðà÷íèòå âîäè. Âèäÿõ ãè æåñòîêè è çëîâåùè ëèöà, áëàãîðîäíè è ïå÷àëíè ëèöà. Áåçáðîé ãîðäè è ïðåêðàñíè ëèöà, à âîäîðàñëèòå îïëèòàò ñðåáðèñòèòå èì êîñè. Íî âñè÷êè ñà çàòðóïàíè, ïðîãíèëè, ìúðòâè. Çëîêîáíà ñâåòëèíà ãðåå â òÿõ. - Ôðîäî çàêðè î÷èòå ñè ñ äëàíè. - Íå çíàì êîè ñà, íî ìè ñå ñòðîè, ÷å âèæäàì õîðà è åëôè, êðàé òÿõ - îðêè.
- Äà, äà - ïîòâúðäè Àì-ãúë. - Âñè÷êè ìúðòâè, âñè÷êè ïðîãíèëè. Åëôè, õîðà è îðêè. Ìúðòâèòå áëàòà. Ìíîãî-ìíîãî îòäàâíà òóê å èìàëî âåëèêà áèòêà, äà, òúé ìó ðàçïðàâÿõà íà Ñìåàãîë, êîãàòî áå ìëàä, êîãàòî áÿõ ìëàä, ïðåäè äà äîéäå Áåçöåííîòî. Âåëèêà áèòêà. Âèñîêè ìúæå ñ äúëãè ìå÷îâå è ñòðàõîâèòè åëôè, è îðêèùàòà ïèùåëè. Ìíîãî äíè è ìåñåöè ñå ñðàæàâàëè èç ðàâíèíàòà ïðåä ×åðíàòà ïîðòà. Íî îòòîãàâà íàñåòíå áëàòàòà ñå ðàçðàñíàëè è ïîãúëíàëè ãðîáîâåòå; âñå ïúëçÿò âîäèòå, ïúëçÿò.
- Íî òîâà å áèëî ïðåäè öÿëà åïîõà - êàçà Ñàì. - Íåâúçìîæíî å Ìúðòâèòå íàèñòèíà äà ñà òóê! Òîâà å íÿêàêâà äÿâîëèÿ, èçìàéñòîðåíà îò Ìðà÷íàòà ñòðàíà, íàëè? 
- Êîé çíàå? Ñìåàãîë íå çíàå - îòâúðíà Àì-ãúë. - Íå ìîæåø äà ãè ñòèãíåø, íå ìîæåø äà ãè ïèïíåø. Íèå îïèòàõìå âåäíúæ, äà, áåçöåííè. Àç îïèòàõ âåäíúæ, íî íå ìîæåø äà ãè ñòèãíåø. Ñàìî ôèãóðè çà ãëåäàíå, ìîæå áè, íå çà ïèïàíå. Íå, áåçöåííè! Âñè÷êè ñà ìúðòâè.
Ñàì ìðà÷íî ãî èçãëåäà è îòíîâî ïîòðúïíà - ñòîðè ìó ñå, ÷å ñå äîñåùà çàùî Àì-ãúë å îïèòâàë äà ãè ïèïíå.
- Å, àç íå èñêàì äà ãè âèæäàì - êàçà òîé. - Íèêîãà âå÷å! Íå ìîæåì ëè äà ïðîäúëæèì, òà äà ñå ìàõíåì îòòóê?
- Äà, äà - ñúãëàñè ñå Àì-ãúë. - Íî áàâíî, ìíîãî áàâíî. Ìíîãî ïðåäïàçëèâî! Èíàê õîáèòèòå îòèâàò äîëó ïðè ìúðòâèòå äà ïàëíàò ìúíè÷êè ñâåùèöè. Ñëåäâàéòå Ñìåàãîë! Íå ãëåäàéòå ñâåòëèíêèòå!
Òîé ïðîïúëçÿ íàäÿñíî äà òúðñè ïúòåêà îêîëî áëàòîòî. Ïðåãúðáåíè, õîáèòèòå ãî ñëåäâàõà ïëúòíî è ÷åñòî ñè ïîìàãàõà ñ ðúöå äîñóù êàòî íåãî. „Àêî ïðîäúëæèì òàêà, ñêîðî ùå ñòàíåì òðè ÷óäåñíè Àì-ãúë÷åòà â ðåäè÷êà" - ïîìèñëè Ñàì.
Íàé-ñåòíå ñòèãíàõà äî êðàÿ íà ÷åðíîòî áëàòî è ãî ïðåñÿêîõà ñ ìíîãî ðèñêîâå, ïúëçåéêè è ïîäñêà÷àéêè ìåæäó ñòúð÷àùèòå íàä òèíÿòà òóôè. ×åñòî íàãàçâàõà èëè ïàäàõà ñ ïðîòåãíàòè ðúöå â çëîâîííàòà êëîàêà, äîêàòî ñå îïëåñêàõà äî øèÿ â òèíÿ è ãíèëî÷ è âñåêè óñåùàøå âîíÿòà íà îñòàíàëèòå.
Íàêðàÿ, êúñíî ïðåç íîùòà, îòíîâî äîñòèãíàõà òâúðäà çåìÿ. Àì-ãúë ñúñêàøå è ñè øåïíåøå íåùî, íî ÿâíî áå äîâîëåí - èçãëåæäà, ïî íÿêàêúâ çàãàäú÷åí íà÷èí, îáåäèíèë îñåçàíèå, íþõ è òàéíñòâåíè ñïîìåíè çà ôèãóðêèòå â ìðàêà, ñåãà çíàåøå êúäå å èçëÿçúë è êàêúâ ïúò ãè ÷àêà.
- Íàïðåä! - êàçà òîé. - Ìèëè õîáèòè! Þíà÷íè õîáèòè! Ìíîãî, ìíîãî èçìîðåíè, ðàçáèðà ñå; è íèå ñìå òúé, áåçöåííè, âñè÷êè ñìå òúé. Íî òðÿáâà äà îòâåäåì ãîñïîäàðÿ íàäàëå÷ îò ëîøèòå ñâåòëèíè, äà, äà, òðÿáâà.
Ñ òèÿ äóìè Àì-ãúë îòíîâî ïîòåãëè, ïî÷òè çàòè÷à ïî äúëãà ïúòåêà ñðåä âèñîêèòå òðúñòèêè è õîáèòèòå ñå çàïðåïúâàõà ïîäèð íåãî, äîêîëêîòî èì ïîçâîëÿâàõà ñèëèòå. Íî ñëåä ìàëêî òîé ñïðÿ è ïîäîçðèòåëíî çàäóøè, ñúñêàéêè, ñÿêàø íåùî ïàê ãî òðåâîæåøå èëè äðàçíåøå.
- Êàêâî èìà? - èçðúìæà Ñàì, êîéòî áå èçòúëêóâàë ïîãðåøíî òîâà ïîâåäåíèå. - Êàêâà ïîëçà äà äóøèø? Çàïóøâàì ñè íîñà è âîíÿòà ïàê ìîæå äà ìå ïîâàëè. È òè âîíèø, è ãîñïîäàðÿò âîíè, öÿëîòî òîâà ìÿñòî âîíè.
- Äà, äà, è Ñàì âîíè! - îòâúðíà Àì-ãúë. - Ãîðêèÿò Ñìåàãîë óñåùà, íî äîáðèÿò Ñìåàãîë òúðïè. Ïîìàãà íà ìèëèÿ ãîñïîäàð. Íî òîâà íå å âàæíî. Âúçäóõúò ñå ðàçäâèæâà, çàäàâà ñå ïðîìÿíà. Ñìåàãîë ñå ÷óäè êàêâî ëè å òîâà, Ñìåàãîë å íåùàñòåí.
Òîé ïàê ïîå íàïðåä, íî áåçïîêîéñòâîòî ìó ðàñòåøå, îò âðåìå íà âðåìå ñå èçïðàâÿøå â öÿë ðúñò è ïðîòî÷âàøå øèÿ òó íà èçòîê, òó íà þã. Îòíà÷àëî õîáèòèòå íèòî ÷óâàõà, íèòî óñåùàõà êàêâî ãî òðåâîæè. Ñåòíå òðèìàòà èçâåäíúæ ñïðÿõà âöåïåíåíè è ñå îñëóøàõà. Íà Ôðîäî è Ñàì èì ñå ñòîðè, ÷å äî÷óâàò â äàëå÷èíàòà ïðîòÿæåí ñòåíåù êðÿñúê, ïðîíèçâàùî òúíúê è æåñòîê. Ïîòðúïíàõà, â ñúùèÿ ìèã óñåòèõà ðàçäâèæâàíåòî íà âúçäóõà, ñòàíà ìíîãî ñòóäåíî. Ñòîÿõà, íàïðåãíàëè ñëóõ, è íåéäå êàòî ÷å çàáó÷à âÿòúð. Ìúãëèâèòå ñâåòëèíêè ïðèìèãàõà, èçáëåäíÿõà è èçãàñíàõà.
Àì-ãúë íå ïîìðúäâàøå. Ñàìî ñòîåøå ðàçòðåïåðàí è ñè áúáðåøå íåùî, äîêàòî ñúñêàù, ðúìæàù âèõúð ãè âðúõëåòÿ îòêúì áëàòàòà. Íîùòà ñå ðàçðåäè, ñòàíà äîñòàòú÷íî ñâåòëî, çà äà âèæäàò èëè ïîíå äà çúðíàò êàê áåçôîðìåíè èâèöè ìúãëà ñå âèÿò è ïðåìÿòàò, èçòúðêàëâàò ñå îòãîðå è îòìèíàâàò. Êàòî âäèãíàõà î÷è, çàáåëÿçàõà, ÷å îáëàöèòå ñå ðàçêúñâàò íà ïàðöàëè ñåòíå âèñîêî íà þã çàáëåñòÿ ëóíàòà, âúçñåäíàëà ëåòÿùèòå òúìíè ãðàìàäè.
Ãëåäêàòà îáëåê÷è çà ìàëêî äóøèòå íà õîáèòèòå, íî Àì-ãúë ñå çàõëóïè ïî î÷è ñ íåÿñíè ïðîêëÿòèÿ êúì Áÿëîòî ëèöå. Ôðîäî è Ñàì ãëåäàõà íåáåòî, äúëáîêî äèøàõà îñâåæåíèÿ âúçäóõ è èçâåäíúæ ãî âèäÿõà äà ñå çàäàâà - îòêúì ïðîêúëíàòèòå õúëìîâå äîëèòàøå îáëà÷å, ÷åðíà ñÿíêà, èçïóñíàòà îò Ìîðäîð, îãðîìåí è çëîâåù êðèëàò ñèëóåò. Òîé ñå ïëúçíà ïðåä ëóíàòà, èçïðåâàðâàéêè âÿòúðà â ñòðàõîâèòèÿ ñè áÿã, è ñ ìúðòâåøêè òðÿñúê îòìèíà íà çàïàä.
Îáåçóìåëè, õîáèòèòå ïàäíàõà è çàïúëçÿõà ïî ñòóäåíàòà çåìÿ. Íî ñÿíêàòà íà óæàñà âúçâè è ñå çàâúðíà, òîçè ïúò ïî-íèñêî, ïðàâî íàä òÿõ, ïîìèòàéêè áëàòíèòå èçïàðåíèÿ ñ ïðèçðà÷íèòå ñè êðèëå. Ïîñëå îòìèíà, îòëåòÿ íàçàä êúì Ìîðäîð ñúñ ñêîðîñòòà íà Ñàóðîíîâèÿ ãíÿâ, à ïîäèð íåãî âÿòúðúò èçðåâà è çàãëúõíà, èçîñòàâÿéêè ãîëèòå è ïóñòè Ìúðòâè áëàòà. Äîêúäåòî ñòèãàøå ïîãëåä, ÷àê äî äàëå÷íàòà çàïëàõà íà ïëàíèíèòå, êîëåáëèâàòà ëóííà ñâåòëèíà èçïúñòðè ðàçãîëåíèÿ ïóùèíàê.
Ôðîäî è Ñàì ñå íàäèãíàõà, ðàçòðèâàéêè î÷è êàòî äåöà, êîèòî ñå ñúáóæäàò îò êîøìàð è îòêðèâàò, ÷å ïîçíàòàòà òèõà íîù îùå çàáóëâà ñâåòà. Íî Àì-ãúë ëåæåøå íà çåìÿòà êàòî çàøåìåòåí. Ñ ìúêà ãî íàäèãíàõà, àëà òîé äúëãî íå ïîñìÿ äà èçïðàâè ãëàâà - ëåæåøå íà êîëåíå è ëàêòè, ïðèêðèë òèëà ñè ñ øèðîêè ïëîñêè äëàíè.
- Ïðèçðàöè! - âèåøå òîé. - Êðèëàòè ïðèçðàöè! Áåçöåííîòî èì å ãîñïîäàð. Òå âèæäàò âñè÷êî, âñè÷êî. Íèùî íå îñòàâà ñêðèòî. Ïðîêëåòî äà å Áÿëîòî ëèöå! È òå ìó êàçâàò âñè÷êî. Òîé âèæäà. Òîé çíàå. Àõ, àì-ãúë, àì-ãúë, àì-ãúë.
Åäâà êîãàòî ëóíàòà çàëåçå íà çàïàä çàä äàëå÷íèÿ Òîë Áðàíäèð, òîé ïîñìÿ äà ñå íàäèãíå è äà ñå ðàçäâèæè.
Îò òîçè ìîìåíò íàòàòúê Ñàì êàòî ÷å îòíîâî óñåòè ïðîìÿíà ó Àì-ãúë. Òîé âñå ïî-÷åñòî ñå óìèëêâàøå è íàòðàïâàøå äðóæåëþáèåòî ñè, íî ïîíÿêîãà Ñàì çàñè÷àøå ñòðàíåí èçðàç â î÷èòå ìó, îñîáåíî êîãàòî ãëåäàøå Ôðîäî; ïîñòåïåííî ñå çàâðúùàøå è ïðåäèøíèÿò ìó åçèê. Âïðî÷åì Ñàì èìàøå è äðóãà, âñå ïî-ãîëÿìà ãðèæà. Ôðîäî èçãëåæäàøå èçìîðåí äî ïúëíî èçòîùåíèå. Íå êàçâàøå íèùî, âñúùíîñò ïî÷òè íå îáåëâàøå äóìà, íå ñå îïëàêâàøå, íî êðà÷åøå, êàòî ÷å ãî ïîòèñêàøå áåçìåðíî ðàñòÿù òîâàð, êðåòàøå âñå ïî-áàâíî è ïî-áàâíî, òúé ÷å Ñàì ÷åñòî òðÿáâàøå äà ìîëè Àì-ãúë äà ïî÷àêà, òà äà íå èçîñòàâÿò ãîñïîäàðÿ.
È íàèñòèíà ñ âñÿêà ñòúïêà êúì ïîðòèòå íà Ìîðäîð Ôðîäî óñåùàøå êàê Ïðúñòåíúò òåãíå âñå ïî-ñèëíî íà âåðèæêàòà îêîëî øèÿòà ìó. Âå÷å ãî ÷óâñòâóâàøå êàòî èñòèíñêè òîâàð, êîéòî ãî äúðïà êúì çåìÿòà. Íî îùå ïîâå÷å ãî òðåâîæåøå Îêîòî - òàçè äóìà èçïîëçóâàøå â ìèñëèòå ñè. Íå ñàìî Ïðúñòåíúò ãî êàðàøå äà ñå îòïóñêà è íàòåæàâà. Îêîòî - òîâà ðàñòÿùî óæàñíî óñåùàíå çà âðàæäåáíàòà âîëÿ, êîÿòî ñå áîðè ñ öÿëàòà ñè îãðîìíà ìîù äà ïðîíèêíå ïðåç ñåíêèòå íà îáëàöèòå, ïðåç çåìÿ è ïëúò, çà äà ãî âèäè, äà ãî ïðèêîâå ãîë è íåïîäâèæåí ïîä ñìúðòîíîñíèÿ ñè âçîð. Êîëêî òúíêè, êîëêî êðåõêè è òúíêè áÿõà âå÷å çàâåñèòå, êîèòî âñå îùå ãî óäúðæàõà. Ôðîäî çíàåøå òî÷íî êúäå å ñåãà ñúðöåòî è îáèòàëèùåòî íà òàçè âîëÿ - óñåùàøå ãî êàêòî áè óñåòèë ñúñ çàòâîðåíè î÷è îòêúäå ãðåå ñëúíöåòî. Êðà÷åøå ñ ëèöå íàòàì è ìîãúùàòà âîëÿ áëúñêàøå â ÷åëîòî ìó.
Àì-ãúë íàâÿðíî óñåùàøå íåùî ïîäîáíî. Íî õîáèòèòå íå ìîæåõà äà ñå äîñåòÿò êàêâî èçïèòâà çëî÷åñòàòà ìó äóøà ìåæäó íàòèñêà íà Îêîòî, ñòðàñòòà êúì Ïðúñòåíà, êîéòî áå òúé áëèçî, è ðàáîëåïíîòî îáåùàíèå, äàäåíî íàé-âå÷å îò ñòðàõ ïðåä õëàäíàòà ñòîìàíà. Ñàì ñå òðåâîæåøå ãëàâíî çà ãîñïîäàðÿ ñè è åäâà çàáåëÿçâàøå òúìíèÿ îáëàê, ïðèèæäàù â ñîáñòâåíàòà ìó äóøà. Ñåãà êàðàøå Ôðîäî äà âúðâè îòïðåä è çîðêî ñëåäåøå âñÿêî íåãîâî äâèæåíèå, ïîäêðåïÿøå ãî, êîë÷åì ñå ïðåïúíåøå, íåóìåëî ñå îïèòâàøå äà ãî îêóðàæè.
Êîãàòî íàé-ñåòíå èçãðÿ äåíÿò, õîáèòèòå ñ èçíåíàäà îòêðèõà êîëêî ñà íàáëèæèëè çëîâåùèòå ïëàíèíè. Ñåãà âúçäóõúò áå ïî-÷èñò è ïðîõëàäåí, ìàêàð è äàëå÷íè âñå îùå, ñòåíèòå íà Ìîðäîð âå÷å íå áÿõà ìúãëèâà çàïëàõà íà ðúáà íà õîðèçîíòà, à ñå ÷óìåðåõà êàòî çëîâåùè ÷åðíè êóëè íàä óíèëàòà ïóñòîø. Áëàòàòà ïðèâúðøâàõà, ïðåñúõâàõà ñðåä ìúðòâè òîðôèùà è ïðîñòîðíè ðàâíèíè îò íàïóêàíà ñóõà êàë. Çåìèòå íàïðåä ñå èçäèãàõà íà äúëãè, ãîëè è áåçìèëîñòíè ïîëåãàòè ñêëîíîâå, çà äà äîñòèãíàò ïóñòèíÿòà ïðåä Ñàóðîíîâàòà ïîðòà.
Ïðåäè çäðà÷úò äà ñå ðàçñåå, òå íàìåðèõà ïðèêðèòèå ïîä åäèí ÷åðåí êàìúê è ñå ñâèõà îòäîëó êàòî ÷åðâåè, äà íå áè êðèëàòèÿò óæàñ äà äîëåòè è äà ãè îòêðèå ñ æåñòîêèÿ ñè ïîãëåä. Îñòàòúêúò îò äåíÿ òúíåøå â ñÿíêàòà íà íàðàñòâàù ñòðàõ, ñðåä êîéòî ïàìåòòà íå íàìèðàøå êàêâî äà ñúõðàíè. Îùå äâå íîùè ñå âëà÷èõà áåç ïúò ïðåç ìîðíèòå çåìè. Ñòðóâàøå èì ñå, ÷å ñàìèÿò âúçäóõ çàãðóáÿâà è ñå èçïúëâà ñ ãîð÷èâà ñìðàä, êîÿòî ñïèðà äúõà è ïðåñóøàâà óñòíèòå.
Íàêðàÿ, íà ïåòîòî óòðî, îòêàêòî áÿõà ïîåëè íà ïúò ñ Àì-ãúë, òå ñïðÿõà - çà êîé ëè ïúò âå÷å. Îòïðåä, íà ôîíà íà çîðàòà, ìðà÷íî ñå èçâèñÿâàõà îãðîìíè ïëàíèíè ïîä ñâîä îò îáëàöè è äèì. Êðàé ïîäíîæèåòî èì áÿõà ðàçõâúðëÿíè îãðîìíè êàíàðè è íàçúáåíè õúëìîâå; äî íàé-áëèçêèòå îñòàâàõà åäâà äåñåòèíà ìèëè. Ôðîäî ñå îãëåäà ñ óæàñ. Ñòðàõîâèòà êàòî Ìúðòâèòå áëàòà è áåçïëîäíèòå áúðäà íà Íè÷èèòå çåìè, àëà è ìíîãî ïî-ãíóñíà áå îáëàñòòà, êîÿòî ïúëçÿùèÿò äåí áàâíî ðàçáóëâàøå ïðåä ïðèñâèòèòå ìó î÷è. Äîðè è â Áëàòîòî íà Ìúðòâèòå ëèöà ðàíî èëè êúñíî ùåøå äà íàñòúïè íÿêàêúâ õèëàâ ïðèçðàê íà çåëåíàòà ïðîëåò, íî òóê âå÷å íÿìàøå äà ñå çàâúðíàò íè ïðîëåò, íè ëÿòî. Íèùî íå æèâååøå òóê, äîðè áîëíàâàòà ðàñòèòåëíîñò, ïîäõðàíâàíà îò áëàòíèÿ òëåí. Áëàòàòà èçäúõâàõà, çàäðúñòåíè ñ ïåïåë è íåçäðàâî áåëåçíèêàâà èëè ñèâà êàë, ñÿêàø ïëàíèíèòå áÿõà èçáúëâàëè æëú÷êàòà îò óòðîáàòà ñè êúì îêîëíèòå çåìè. Â êîëåáëèâàòà ñâåòëèíà áàâíî ñå ðàçêðèâàõà âèñîêè ìîãèëè îò ðàçáèòà, ñòðèòà íà ïðàõ ñêàëà, ãðàìàäíè êîíóñè îò ïðúñò, îïàëåíà ñ îãúí è çàöàïàíà ñ îòðîâà, ñòúð÷àõà â áåçêîíå÷íè ðåäèöè êàòî íÿêàêâî íå÷åñòèâî ãðîáèùå.
Áÿõà äîñòèãíàëè îïóñòîøåíèåòî ïðåä Ìîðäîð - âå÷åí ïàìåòíèê íà çëîâåùèÿ òðóä íà íåãîâèòå ðîáè, êîéòî ùåøå äà èçòðàå è ñëåä îñóåòÿâàíåòî íà âñè÷êè òåõíè öåëè; îñêâåðíåíà, íåèçëå÷èìî áîëíà çåìÿ... îñâåí àêî Âåëèêîòî ìîðå íàõëóåøå íàñàì, òà äà ÿ èçìèå ñúñ çàáðàâà.
- Ïðèçëÿâà ìè - êàçà Ñàì.
Ôðîäî ïðåìúë÷à.
Ïîñòîÿõà òàêà, êàêòî â ïðåääâåðèåòî íà ñúí, ñðåä êîéòî ñå ñïîòàéâàøå êîøìàð, ìàêàð äà çíàåõà, ÷å ñàìî ïðåç ñåíêèòå ìîãàò äà äîñòèãíàò óòðîòî. Çîðàòà ñå ðàçëÿ è óêðåïíà. Çåéíàëèòå øàõòè è îòðîâíèòå ìîãèëè ñå î÷åðòàõà ÿñíî ñ öÿëàòà ñè ãðîçîòà. Ñëúíöåòî èçãðÿ ñðåä îáëàöè è äúëãè ñòðóè äèì, íî äîðè è íåãîâèòå ëú÷è áÿõà îñêâåðíåíè. Õîáèòèòå íå íàìåðèõà äîáðà äóìà äà ïîñðåùíàò òàÿ ñâåòëèíà; âðàæäåáíà èì ñå ñòðóâàøå òÿ, ðàçêðèâàøå öÿëàòà èì áåçïîìîùíîñò - äðåáíè, ïèñêëèâè ïðèçðà÷åòà, çàëóòàíè ñðåä ïåïåëíèòå ãðàìàäè íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë.
Òâúðäå èçòîùåíè, çà äà ïðîäúëæàò íàïðåä, òå ïîòúðñèõà ìÿñòî çà ïî÷èâêà. Îòíà÷àëî ïðèñåäíàõà áåçìúëâíî â ñÿíêàòà íà åäíà êàìàðà ñãóðèÿ, íî áëèêàùèòå îòâúòðå ñìðàäíè ïóøåöè ñòÿãàõà ãúðëàòà èì è ãè çàäàâÿõà. Àì-ãúë ñòàíà ïðúâ. Êàòî ïëþåøå è êúëíåøå, òîé ñå íàäèãíà è áåç äà êàæå äóìà, áåç äîðè äà ïîãëåäíå õîáèòèòå, çàïúëçÿ íà ÷åòèðè êðàêà. Ôðîäî è Ñàì ïðîïúëçÿõà ïîäèð íåãî äî øèðîêà, ïî÷òè êðúãëà øàõòà, îáãðàäåíà îòêúì çàïàä ñ âèñîê íàñèï. Òÿ áå õëàäíà è ìúðòâà; çëîâîííà êëîàêà îò ìíîãîöâåòíà ìàçíà òèíÿ ïîêðèâàøå äúíîòî. Óêðèõà ñà â òàÿ çëîêîáíà äóïêà ñ íàäåæäàòà äà óáåãíàò îò âíèìàíèåòî íà Îêîòî.
Äåíÿò îòìèíàâàøå áàâíî. Èçìú÷âàøå ãè íåïîíîñèìà æàæäà, íî òå îòïèâàõà ñàìî ïî íÿêîëêî êàïêè îò ìàíåðêèòå ñè - íàïúëíåíè çà ïîñëåäåí ïúò â äåðåòî, êîåòî ñåãà èì ñå ñòðóâàøå ñïîêîåí è ïðåêðàñåí êúò, êîë÷åì ìèñëåíî ñå îçúðíåõà íàçàä. Õîáèòèòå ñå ðåäóâàõà íà ñòðàæà. Îòíà÷àëî áÿõà òîëêîâà èçìîðåíè, ÷å íå ìîæåõà è äà çàñïÿò, íî êîãàòî äàëå÷íîòî ñëúíöå âçå äà ñå ñïóñêà â ëåíèâî ïëàìâàùèòå îáëàöè, Ñàì ñå óíåñå. Áåøå ðåä íà Ôðîäî äà ïàçè. Òîé ñå èçòåãíà â ïîäíîæèåòî íà íàñèïà, íî òîâà íå îáëåê÷è ÷óâñòâîòî çà òåæåñò. Âçðÿ ñå â ïðîøàðåíîòî îò äèì íåáå è âèäÿ ñòðàííè ïðèçðàöè, ìðà÷íè ïðåïóñêàùè ñèëóåòè è ëèöà, èçïëóâàëè îò ìèíàëîòî; Óâèñíàë ìåæäó ñúíÿ è áîäúðñòâóâàíåòî, òîé èçãóáè ïðåäñòàâà çà âðåìåòî, äîêàòî íàêðàÿ ïîòúíà â çàáðàâà.
Ñàì ñå ñúáóäè âíåçàïíî, áå ìó ñå ñòîðèëî, ÷å ãîñïîäàðÿò ãî âèêà. Ñâå÷åðÿâàøå ñå. Ôðîäî íå áè ìîãúë äà èçâèêà, çàùîòî ñïåøå è ñå áå òúðêóëíàë ïî÷òè äî äúíîòî íà ÿìàòà. Àì-ãúë ñåäåøå êðàé íåãî. Çà ìèã Ñàì ïîìèñëè, ñè òîé ñå îïèòâà äà ñúáóäè Ôðîäî, ñåòíå ðàçáðà, ÷å ãðåøè. Àì-ãúë ñè ïðèêàçâàøå ñàì. Ñìåàãîë âîäåøå ñïîð ñ íå÷èÿ ÷óæäà ìèñúë, êîÿòî ñè ñëóæåøå ñúñ ñúùèÿ ãëàñ, àëà ãî êàðàøå äà ïèùè è äà ñúñêà. Äîêàòî ãîâîðåøå, â î÷èòå ìó ïðîáëÿñâàøå òó áëåäà, òó çåëåíà ñâåòëèíà.
- Ñìåàãîë îáåùà - èçðå÷å ïúðâàòà ìèñúë.
- Äà, äà, áåçöåííè - äîëåòÿ îòãîâîðúò, - îáåùàõìå: äà ñïàñèì íàøåòî Áåçöåííî, äà íå ïîçâîëèì Îíçè äà ãî âçåìå - íèêîãà. Íî òî îòèâà êúì Íåãî, äà, âñÿêà ñòúïêà ãî ïðèáëèæàâà. Êàêâî ëè ùå ïðàâè õîáèòúò ñ íåãî, ïèòàìå ñå, äà, ïèòàìå ñå.
- Íå çíàì. Íèùî íå ìîãà äà ñòîðÿ. Òî å ó ãîñïîäàðÿ. Ñìåàãîë îáåùà äà ïîìàãà íà ãîñïîäàðÿ.
- Äà, äà, äà ïîìàãàìå íà ãîñïîäàðÿ - ãîñïîäàðÿ íà Áåçöåííîòî. Íî àêî íèå áÿõìå ãîñïîäàð, òîãàâà ùÿõìå ñàìè äà ñè ïîìàãàìå, äà, è ïàê äà ñè äúðæèì íà äóìàòà.
- Íî Ñìåàãîë êàçà, ÷å ùå áúäå ìíîãî, ìíîãî äîáúð. Ìèë õîáèò! Òîé ìàõíà æåñòîêîòî âúæå îò êðàêà íà Ñìåàãîë. Òîé ìè ãîâîðè ñ ìèë ãëàñ.
- Ìíîãî, ìíîãî äîáúð, à, áåçöåííè? Íåêà äà ñìå äîáðè, äîáðè êàòî ðèáêà, ñëàäêà ðèáêà, íî çà ñåáå ñè. Ðàçáèðà ñå, íÿìà äà ñòîðèì çëî íà ìèëèÿ õîáèò, íå, íå.
- Íî Áåçöåííîòî å ãîñïîäàð íà îáåùàíèåòî - âúçðàçè ãëàñúò íà Ñìåàãîë.
- Âçåìè ãî òîãàâà - îòâúðíà äðóãèÿò - è íèå ùå ñòàíåì ãîñïîäàðè. Äà, ãîñïîäàðè, àì-ãúë! Íàêàðàé äðóãèÿ õîáèò, ìðúñíèÿ ïîäîçðèòåëåí õîáèò, íàêàðàé ãî äà ïúëçè â íîçåòå íè, äà, àì-ãúë!
- Íî íå è ìèëèÿ õîáèò, íàëè?
- Î, íå, àêî íå íè å ïðèÿòíî. È âñå ïàê, òîé å Òîðáèíñ, áåçöåííè, äà, Òîðáèíñ. Òîðáèíñ ãî îòêðàäíà. Òîé ãî íàìåðè è íå êàçà íèùî, íèùè÷êî. Ìðàçèì Òîðáèíñèòå.
- Íå, íå òîçè Òîðáèíñ.
- Äà, âñåêè Òîðáèíñ. Âñè÷êè, êîèòî ïàçÿò Áåçöåííîòî. Òðÿáâà äà ãî âçåìåì!
- Íî Òîé ùå âèäè. Òîé ùå óçíàå. Ùå íè ãî îòíåìå!
- Òîé âèæäà. Òîé çíàå. Òîé íè ÷ó äà îáåùàâàìå ãëóïîñòè - âúïðåêè çàïîâåäèòå ìó, äà. Òðÿáâà äà ãî âçåìåì. Äóõîâåòå òúðñÿò. Òðÿáâà äà ãî âçåìåì.
- Íå çà Íåãî.
- Íå, ñëàäêè ìîé. Âèæ êàêâî, áåçöåííè - àêî ãî èìàìå, ìîæåì äà èçáÿãàìå äîðè îò Íåãî, íàëè, à? Ìîæå äà ñòàíåì ìíîãî ñèëíè, ïî-ñèëíè îò Äóõîâåòå. Âëàñòåëèí Ñìåàãîë? Àì-ãúë Âåëèêè? Åäèíñòâåíèÿò Àì-ãúë! Äà ÿäåì ðèáà âñåêè äåí, ïî òðè ïúòè íà äåí, ïðåñíè÷êà îò ìîðåòî. Ïðåñêúïè, Áåçöåííè Àì-ãúë! Òðÿáâà äà ãî âçåìåì. Èñêàìå ãî, èñêàìå ãî, èñêàìå ãî!
- Íî òå ñà äâàìà. Áúðçî ùå ñå ñúáóäÿò è ùå íè óáèÿò - èçõëåí÷è Ñìåàãîë ñ ïîñëåäíî óñèëèå. - Íå ñåãà. Îùå íå.
- Èñêàìå ãî! Íî... - È òóê íàñòúïè äúëãà ïàóçà, ñÿêàø ñå áå çàðîäèëà íîâà ìèñúë - Îùå íå, à? Íàâÿðíî ñè ïðàâ. Îíàçè ìîæå äà ïîìîãíå. Îíàçè ìîæå, äà.
- Íå, íå! Íå ïî îíçè ïúò! - èçïëàêà Ñìåàãîë.
- Äà! Èñêàìå ãî! Èñêàìå ãî!
Âñåêè ïúò ùîì çàãîâîðåøå âòîðàòà ìèñúë, äúëãàòà ðúêà íà Àì-ãúë ïðîïúëçÿâàøå áàâíî, ïèïíåøêîì êúì Ôðîäî, ñåòíå ðÿçêî ñå äðúïâàøå, ùîì Ñìåàãîë âçåìåøå äóìàòà. Íàêðàÿ äâåòå ðúöå ñ êðèâè, òðåïåðåùè ïðúñòè ïîñåãíàõà äà ñãðàá÷àò ãúðëîòî ìó.
Óâëå÷åí îò òîçè ñïîð, Ñàì áå ëåæàë íåïîäâèæíî, íàáëþäàâàéêè ïðåç ïðèòâîðåíèòå ñè êëåïêè âñÿêî äâèæåíèå íà Àì-ãúë. Çà ïðîñòè÷êèÿ ìó óì îáèêíîâåíèÿ ãëàä, æåëàíèåòî çà õîáèòîâî ìåñî áå èçãëåæäàëî ãëàâíàòà çàïëàõà îò ñòðàíà íà Àì-ãúë. Ñåãà ðàçáèðàøå, ÷å íå å òàêà - Àì-ãúë óñåùàøå ñòðàõîòíèÿ çîâ íà Ïðúñòåíà. Ðàçáèðà ñå, Îíçè áå Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë, àëà Ñàì ñå ïèòàøå êîÿ ëè å Îíàçè. Íàâÿðíî íÿêîÿ ãíóñíà ïðèÿòåëêà, êîÿòî ìàëêèÿò ïîäëåö å ñðåùíàë ñðåä äúëãèòå ñè ëóòàíèÿ, ïðåäïîëîæè òîé. Ïîñëå çàáðàâè çà òîâà, çàùîòî íåùàòà î÷åâèäíî áÿõà ñòèãíàëè òâúðäå äàëå÷å è ñòàâàõà îïàñíè. Ðúöåòå è êðàêàòà ìó òåãíåõà îò óìîðà, íî òîé ñ óñèëèå ñå íàäèãíà è ñåäíà. Íåùî ìó ïîäñêàçâàøå äà áúäå ïðåäïàçëèâ è äà íå ðàçêðèâà, ÷å å ïîäñëóøàë ñïîðà. Øóìíî âúçäúõíà è ñå ïðîçèíà øèðîêî.
- Êîå âðåìå å? - ñúíëèâî çàïèòà òîé.
Àì-ãúë ïðîòÿæíî èçñúñêà ïðåç çúáè. Çà ìèã ñå èçïðàâè íàïðåãíàò è çàïëàøèòåëåí, ñåòíå ñå ñâè, ïàäíà íà ÷åòèðè êðàêà è çàïúëçÿ íàãîðå ïî íàñèïà íà ÿìàòà.
- Ìèëè õîáèòè! Ìèëè Ñàì! - âúçêëèêíà òîé. - Ñúíëèâöè! Îñòàâÿò Ñìåàãîë äà ïàçè! Íî Çäðà÷úò ïúëçè íàñàì. Âðåìå å çà ïúò.
„Êðàéíî âðåìå! - ïîìèñëè Ñàì. - È äà ñå ðàçäåëèì å âðåìå." Àëà ìó ìèíà ïðåç óì âúïðîñúò äàëè âñúùíîñò ñâîáîäíèÿò Àì-ãúë íÿìà äà å ñúùî òúé îïàñåí, êàêòî è àêî ãî äúðæàò ïðè ñåáå ñè. „Ïðîêëåò äà å! Äà ñå çàäàâè äàíî!" - ïðîìúðìîðè òîé è ñå çàòúòðè ïî íàñèïà äà ñúáóäè ãîñïîäàðÿ ñè.
Êîëêîòî è äà å ñòðàííî, Ôðîäî ñå ÷óâñòâóâàøå îñâåæåí. Áå ñúíóâàë, ÷å ñÿíêàòà å îòìèíàëà è ñðåä òàçè áîëíàâà ñòðàíà ãî íàâåñòÿâà ïðåêðàñíî âèäåíèå. Êàêâî òî÷íî - ïàìåòòà ìó íå áå ñúõðàíèëà, è âñå ïàê òî âñåëÿâàøå â äóøàòà ìó ðàäîñò è îáëåê÷åíèå. Äàæå òîâàðúò íå òåãíåøå òîëêîâà ñèëíî. Àì-ãúë ãî ïîñðåùíà ñ êó÷åøêè âúçòîðã. Êèêîòåøå ñå, áúáðåøå, ùðàêàøå ñ äúëãè ïðúñòè è ïðåãðúùàøå êîëåíåòå ìó. Ôðîäî ìó ñå óñìèõíà.
- Õàéäå! - êàçà òîé. - Òè áå âåðåí è äîáúð âîäà÷. Ñåãà èäâà ïîñëåäíèÿò åòàï. Îòâåäè íè äî Ïîðòàòà è ñåòíå íÿìà äà òå ìîëÿ äà èäâàø ïî-íàòàòúê. Îòâåäè íè äî ïîðòàòà è ìîæåø äà âúðâèø êúäåòî ïîæåëàåø...ñàìî íå ïðè âðàãîâåòå íè.
- Äî Ïîðòàòà, à? - èçñêèìòÿ Àì-ãúë, ÿâíî èçíåíàäàí è óæàñåí. - Äî Ïîðòàòà, êàçâà ãîñïîäàðÿò! Äà, òúé êàçâà. È äîáðèÿò Ñìåàãîë ïðàâè êàêâîòî ìó íàðåäÿò. Î, äà, íî êàòî íàáëèæèì, íàâÿðíî ùå âèäèì, ùå âèäèì òîãàâà. Õè÷ íÿìà äà èçãëåæäà êðàñèâî. Î, íå! Î, íå!
- Ðàçìúðäàé ñå! - êàçà Ñàì. - Õàéäå äà ïðèêëþ÷âàìå!
Ïîä ïàäàùèÿ çäðà÷ òå èçïúëçÿõà îò ÿìàòà è áàâíî ñå óïúòèõà ïðåç ìúðòâèòå çåìè. Íå ñëåä äúëãî îòíîâî óñåòèõà ñòðàõà, êîéòî ãè áå îáçåë, êîãàòî êðèëàòàòà ôèãóðà âðúõëåòÿ íàä áëàòàòà. Ñïðÿõà è ñå ïðîñíàõà íà çëîâîííàòà ïðúñò, íî íå âèäÿõà íèùî â ìúòíîòî âå÷åðíî íåáå è ñêîðî çàïëàõàòà îòìèíà âèñîêî íàä òÿõ, ïîëåòÿëà ìîæå áè ïî íÿêîÿ áúðçà çàäà÷à íà Áàðàä-äóð. Ñëåä ìàëêî Àì-ãúë ñå íàäèãíà è ïàê çàïúëçÿ íàïðåä, áåç äà ñïèðà äà òðåïåðè è áúáðè.
Îêîëî åäèí ÷àñ ñëåä ïîëóíîù ñòðàõúò ãè âðúõëåòÿ çà òðåòè ïúò, íî ñåãà èçãëåæäàøå ïî-äàëå÷åí, êàòî ÷å ìèíàâàøå âèñîêî íàä îáëàöèòå, âúçõîæäàéêè ñúñ ñòðàõîòíà áúðçèíà êúì Çàïàäà. Àì-ãúë îáà÷å áå ñêîâàí îò óæàñ, óáåäåí, ÷å ãè ïðåñëåäâàò, ÷å çíàÿò çà ïðèáëèæàâàíåòî èì.
- Òðè ïúòè! - ñêèìòåøå òîé. - Òðèêðàòíà å çàïëàõàòà. Òå íè óñåùàò òóê, óñåùàò Áåçöåííîòî. Áåçöåííîòî èì å ãîñïîäàð. Íèòî êðà÷êà íå ìîæåì äà íàïðàâèì íàòàì, íå. Íÿìà ñìèñúë, íÿìà ñìèñúë!
Âå÷å íå ïîìàãàõà íèòî îáåùàíèÿ, íèòî áëàãè äóìè. ×àê êîãàòî Ôðîäî ãíåâíî ìó çàïîâÿäà è ïîëîæè ðúêà íà ìå÷à, Àì-ãúë ñå íàäèãíà ïàê. Íàêðàÿ ñå îçúáè, èçïðàâè ñå è çàêðà÷è ïðåä òÿõ êàòî áèòî êó÷å.
Çàòúòðèõà ñå íàïðåä ïðåç ñåòíèòå ìîðíè ÷àñîâå íà íîùòà è äî íàñòúïâàíåòî íà íîâèÿ äåí âúðâÿõà ìúë÷àëèâî, ñ ïðèâåäåíè ãëàâè; íèùî íå âèæäàõà, íèùî íå ÷óâàõà, ñàìî âÿòúðúò ñâèñòåøå â óøèòå èì.


Ãëàâà 3

×ÅÐÍÀÒÀ ÏÎÐÒÀ ÑÅ ÇÀÒÂÀÐß

Ïúòóâàíåòî èì êúì Ìîðäîð ïðèêëþ÷è, ïðåäè äà èçãðåå íîâèÿò äåí. Áëàòàòà è ïóñòèíÿòà áÿõà îñòàíàëè íàçàä. Îòïðåä îãðîìíè ìðà÷íè ïëàíèíè èçäèãàõà çàïëàøèòåëíî ãëàâè íà ôîíà íà áëåäîòî íåáå.
Ïî Çàïàäíàòà ãðàíèöà íà Ìîðäîð ñå ïðîñòèðàøå íàâúñåíàòà âåðèãà íà Åôåë Äóàò, Ïëàíèíèòå íà Ñÿíêàòà, à íà ñåâåð ñòúð÷àõà ñèâè êàòî ïåïåë íàçúáåíèòå âúðõîâå è ãîëèòå õðåáåòè íà Åðåä Ëèòóè. Òåçè âåðèãè áÿõà ñàìî ÷àñò îò ãðàìàäíàòà ñòåíà, îáêðúæèëà ñêðúáíèòå ðàâíèíè Ëèòëàä è Ãîðãîðîò, ñðåä êîèòî òúìíååøå ãîð÷èâîòî âúòðåøíî ìîðå Íóðíåí. Òàì, êúäåòî ñå ñáëèæàâàõà, ïëàíèíèòå ïðîòÿãàõà íà ñåâåð äúëãè ðàçêëîíåíèÿ ñ äúëáîêî äåôèëå ïîìåæäó èì. Òîâà áå Ñèðèò Ãîðãîð, Ïðîõîäúò íà ïðèçðàöèòå, âõîäúò êúì çåìèòå íà Âðàãà. Âèñîêè çúáåðè ñå ñïóñêàõà îò äâåòå ìó ñòðàíè, äâà ÷åðíè è ãîëè õúëìà ñå âúçïðàâÿõà îòâåñíî ïðåä çåéíàëàòà ìó ïàñò. Íàä òÿõ ñå èçâèñÿâàõà Çúáèòå íà Ìîðäîð - äâå ìîãúùè êóëè. Â îòäàâíà îòìèíàëè äíè ãè áå èçãðàäèëà ìîùíàòà ãîðäîñò íà ãîíäîðñêèòå ìúæå ñëåä ïîðàæåíèåòî è áÿãñòâîòî íà Ñàóðîí, òà äà íå ñìåå âå÷å äà ñå çàâúðíå â èçãóáåíèòå ñè âëàäåíèÿ. Íî ñèëèòå íà Ãîíäîð ñå òîïåëè, ìúæåòå äðåìåëè è äúëãè ãîäèíè êóëèòå ñòîÿëè ïðàçíè. Ñåòíå Ñàóðîí ñå çàâúðíàë. Ñåãà ïîëóðàçðóøåíèòå íàáëþäàòåëíèöè áÿõà ïîïðàâåíè è ïúëíè ñ îðúæèÿ è áåçñïèðíî áäÿùè ãàðíèçîíè. Îò êàìåííèòå èì ëèöà ìðà÷íè ïðîçîðöè ñå âçèðàõà íà ñåâåð, èçòîê è çàïàä, èçïúëíåíè ñ íåìèãâàùè î÷è.
Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë áå ïðåãðàäèë ïðîõîäà ñ êàìåíåí áàñòèîí îò çúáåð äî çúáåð. Â íåãî èìàøå åäíà-åäèíñòâåíà æåëÿçíà ïîðòà è ïî áîéíèöèòå íàä íåÿ áåçñïèðíî êðà÷åõà ÷àñîâîè. Îò äâåòå é ñòðàíè ñêàëèòå â ïîäíîæèÿòà íà õúëìîâåòå áÿõà íàäóï÷åíè îò ñòîòèöè ïåùåðè è ÷åðâîòî÷èíè - òàì ñå ñïîòàéâàøå ãúìæèëî îò îðêè, ãîòîâè ïðè ïúðâà çàïîâåä äà èçïúëçÿò íà áîé êàòî ðîÿê ÷åðíè ìðàâêè. Íèêîé íå ìîæåøå äà ìèíå æèâ ïðåç çúáèòå íà Ìîðäîð, áåç äà å ïîêàíåí îò Ñàóðîí èëè äà çíàå òàéíèòå ïàðîëè, êîèòî îòâàðÿõà Ìàðàíîí, ÷åðíàòà ïîðòà íà âëàäåíèÿòà ìó.
Äâàìàòà õîáèòè áåçíàäåæäíî ñå âçèðàõà â êóëèòå è ñòåíàòà. Äîðè îòäàëå÷å âèæäàõà â ìúòíàòà ñâåòëèíà êàê êðà÷àò ñòðàæèòå ïî ñòåíàòà è ïàòðóëèòå ïðåä ïîðòàòà. Ëåæàõà è íàäíè÷àõà íàä ðúáà íà åäíà êàìåíèñòà ïàäèíà â ñÿíêàòà íà íàé-ñåâåðíèòå óñòîè íà Åôåë Äóàò. Àêî ãàðâàí ðàçìàõàøå êðèëå èç íàòåæàëèÿ âúçäóõ, íàâÿðíî ñàìî ñëåä åäèí ôóðëîíã áè äîëåòÿë îò ñêðèâàëèùåòî èì äî ÷åðíèÿ âðúõ íà ïî-áëèçêàòà êóëà. Íàä íåÿ ñå âèåøå ðÿäêà ñòðóéêà äèì, ñÿêàø â íåäðàòà íà õúëìà òëååøå îãúí.
Íàñòàíà äåí è æúëòåíèêàâîòî ñëúíöå ïðèìèãà íàä áåçæèçíåíèòå õðåáåòè íà Åðåä Ëèòóè. Ñåòíå èçâåäíúæ ñå ðàçäàäå êðÿñúêúò íà áðîíçîâè òðúáè - îò äàëå÷íè ïîòàéíè òâúðäèíè è ïîñòîâå ñðåä õúëìîâåòå äîëåòÿ îòãîâîð, à îùå ïî-äàëå÷å, àëà äúëáîêî è çëîâåùî, îòåêíàõà â îòâúäíèòå íèçèíè ìîãúùèòå áàðàáàíè è ðîãîâå íà Áàðàä-äóð. Íîâ ñòðàõîâèò äåí, èçïúëíåí ñ óæàñ è òåãîáà, áå íàñòàíàë â Ìîðäîð, íîùíàòà ñòðàæà ñå ïðèçîâàâàøå êúì òúìíèöèòå è ïîäçåìíèòå çàëè, äíåâíàòà ñòðàæà, çëîáíà è êðèâîãëåäà, çàåìàøå ïîñòîâåòå. Ïî áîéíèöèòå ìúòíî ïðîáëÿñâàøå ñòîìàíà.
- Äîáðå äå, åòî íè òóê! - êàçà Ñàì. - Åòî ÿ Ïîðòàòà è ìè ñå ÷èíè, ÷å ïî-äàëå÷ íÿìà äà ñòèãíåì. Òîâà ãî êàçâàì àç, à ïúê Ñòàðèêà áè äîáàâèë òóé-îíóé, àêî ìîæåøå äà ìå âèäè ñåãà! ×åñòè÷êî êàçâàøå, ÷å çëå ùå ñâúðøà, àêî íå âíèìàâàì êúäå õîäÿ. Íî âå÷å íå âÿðâàì äà âèäÿ ïàê ñòàðåöà. Æàëêî, ùå èçòúðâå ñëó÷àÿ äà ðå÷å: „Íàëè òè êàçâàõ, Ñàì." Àáå, íåêà áúáðè äîäåòî èìà äúõ, ñàìî äà ìîãà ïàê äà ìó âèäÿ ñòàðîòî ëèöå. Íî ïúðâî ùå òðÿáâà äà ñå èçìèÿ, ÷å íÿìà äà ìå ïîçíàå. 
- Áåçñìèñëåíî å, ïðåäïîëàãàì, äà ïèòàì: „íàêúäå ñåãà?" Íå ìîæåì äà ïðîäúëæèì íàïðåä... îñâåí àêî ðåøèì äà ïîìîëèì îðêèòå çà ïîìîù.
- Íå, íå! - îáàäè ñå Àì-ãúë. - Íÿìà ñìèñúë. Íå ìîæåì äà ïðîäúëæèì. Ñìåàãîë ãî êàçâàøå. Òîé êàçà: ùå èäåì äî Ïîðòàòà, ïîñëå ùå âèäèì. È ñåãà âèæäàìå. Î, äà, áåçöåííè, âèæäàìå. Ñìåàãîë çíàåøå, ÷å õîáèòèòå íå ìîãàò äà ìèíàò ïî òîÿ ïúò. Î, äà, çíàåøå Ñìåàãîë.
- Òîãàâà çà êàêúâ äÿâîë íè äîìúêíà òóê? - îòâúðíà Ñàì, êîéòî â ìîìåíòà íå áå íàñòðîåí çà ñïðàâåäëèâîñò è ëîãèêà.
- Òúé êàçà ãîñïîäàðÿò. Ãîñïîäàðÿò ðå÷å: âîäè íè äî Ïîðòàòà. È äîáðèÿò Ñìåàãîë ïîñëóøà. Ãîñïîäàðÿò êàçà, ìúäúð ãîñïîäàð.
- Êàçàõ ãî - ïîòâúðäè Ôðîäî. Ëèöåòî ìó áå áåçæèçíåíî è èçïèòî, íî ðåøèòåëíî. Ìàêàð è ìðúñåí, èçìúðøàâÿë è ãðîõíàë îò óìîðà, òîé âå÷å íå ñå êðèåøå è î÷èòå ìó ñå ïðîÿñíèõà. - Êàçàõ ãî, çàùîòî âúçíàìåðÿâàì äà âëÿçà â Ìîðäîð è íå çíàì äðóãè ïúòèùà. Ñëåäîâàòåëíî ùå òðúãíà ïî òîçè ïúò. Íå êàíÿ íèêîãî ñúñ ñåáå ñè.
- Íå, íå, ãîñïîäàðþ! - îò÷àÿíî èçõëåí÷è Àì-ãúë è ïðåãúðíà íîçåòå ìó. - Íÿìà ñìèñúë ïî òîçè ïúò! Íÿìà ñìèñúë! Íå íîñè Áåçöåííîòî ïðè Îíçè! Àêî ãî âçåìå, Òîé ùå èçÿäå âñè÷êè íè, öÿë ñâÿò ùå èçÿäå. Ïàçè ãî, ìèëè ãîñïîäàðþ, è áúäè äîáúð ñúñ Ñìåàãîë. Íå äàâàé Òîé äà ãî âçåìå. Èëè ñå ìàõíè, èäè íà õóáàâè ìåñòà è ãî âúðíè íà ìàëêèÿ Ñìåàãîë. Äà, äà, ãîñïîäàðþ, âúðíè ãî, à? Ñìåàãîë ùå ãî îïàçè, ùå ñòîðè êóï äîáðèíè, îñîáåíî íà ìèëèòå õîáèòè. Âúðâåòå ñè ó äîìà, õîáèòè. Íå õîäåòå ïðè Ïîðòàòà!
- Çàïîâÿäàõà ìè äà èäà â ñòðàíàòà Ìîðäîð, çíà÷è ùå èäà - êàçà Ôðîäî. - Ùîì èìà ñàìî åäèí ïúò, ùå òðúãíà ïî íåãî. Äà ñòàâà, êàêâîòî ùå ñòàâà.
Ñàì ïðåìúë÷à. Ñòèãàøå ìó èçðàæåíèåòî íà Ôðîäî; çíàåøå, ÷å äóìèòå ñà áåçïîëåçíè. È â êðàÿ íà êðàèùàòà îùå îòêàêòî áå çàïî÷íàëà òàÿ èñòîðèÿ, òîé íå áå èìàë íèêàêâà íàäåæäà, íî êàòî æèçíåðàäîñòåí õîáèò íå ñå íóæäàåøå îò íàäåæäà, äîêàòî ìîæåøå äà îòëàãà ÷àñà íà îò÷àÿíèåòî. Ñåãà áÿõà äîñòèãíàëè ïå÷àëíèÿ êðàé, íî òîé íåîòñòúïíî áå ñëåäâàë ãîñïîäàðÿ ñè ïðåç öåëèÿ ïúò; ãëàâíî çàòîâà áå äîøúë, íÿìàøå äà îòñòúïè è ñåãà. Ãîñïîäàðÿò ìó íÿìàøå äà òðúãíå ñàì êúì Ìîðäîð. Ñàì ùåøå äà êðà÷è äî íåãî... è ïîíå ùÿõà äà ñå îòúðâàò îò Àì-ãúë.
Çàñåãà îáà÷å Àì-ãúë íÿìàøå íàìåðåíèå äà ãè îñòàâè íà ìèðà. Òîé êîëåíè÷è â íîçåòå íà Ôðîäî, çàêúðøè ðúöå è óìîëèòåëíî çàêâè÷à:
- Íå ïî òîçè ïúò, ãîñïîäàðþ! Èìà äðóã ïúò. Î, äà, íàèñòèíà èìà. Äðóã ïúò, ïî-ìðà÷åí, ïî-òàåí, ïî-òðóäíî ñå íàìèðà. Íî Ñìåàãîë ãî çíàå. Íåêà òè ãî ïîêàæå Ñìåàãîë!
- Äðóã ïúò! - ïîâòîðè Ôðîäî ñúñ ñúìíåíèå è ñâåäå êúì Àì-ãúë èçïèòàòåëåí ïîãëåä.
- Äà! Äà, èñññòèíà! Èìàøå äðóã ïúò. Ñìåàãîë ãî îòêðè. Äà âúðâèì äà âèäèì èìà ëè ãî îùå!
- Äîñåãà íå ñè ñïîìåíàâàë çà íåãî.
- Íå. Ãîñïîäàðÿò íå ïèòà. Ãîñïîäàðÿò íå êàçà êàêâî ñìÿòà äà ïðàâè. Íå îáÿñíÿâà íà ãîðêèÿ Ñìåàãîë. Êàçâà: Ñìåàãîë, îòâåäè ìå äî Ïîðòàòà - è ïîñëå äîâèæäàíå! Ñìåàãîë ìîæå äà èçáÿãà è äà ñå äúðæè äîáðå. Íî ñåãà òîé êàçâà: âúçíàìåðÿâàì äà âëÿçà â Ìîðäîð ïî òîçè ïúò. È Ñìåàãîë ìíîãî ñå ïëàøè. Íå èñêà äà çàãóáè ìèëèÿ ãîñïîäàð. Îáåùàë å, ãîñïîäàðÿò ãî íàêàðà äà îáåùàå, ÷å ùå ñïàñè Áåçöåííîòî. Íî ãîñïîäàðÿò ùå ãî îòíåñå íà Îíçè, ïðàâî íà ×åðíàòà ðúêà, àêî òðúãíå ïî òîçè ïúò. Çíà÷è Ñìåàãîë òðÿáâà äà ãè ñïàñè è ñå ñåùà, ÷å íÿêîãà, ìíîãî îòäàâíà, èìàøå äðóã ïúò. Ìèë ãîñïîäàð. Ñìåàãîë ìíîãî äîáúð, âèíàãè ïîìàãà.
Ñàì ñå íàâúñè. Àêî ìîæåøå, áè ïðîäóï÷èë Àì-ãúë ñ ïîãëåä. Ñúìíåíèå èçïúëâàøå ìèñëèòå ìó. Î÷åâèäíî Àì-ãúë áå íàèñòèíà îò÷àÿí è æàäóâàøå äà ïîìîãíå íà Ôðîäî. Íî êàòî ñè ïðèïîìíè ïîäñëóøàíèÿ ñïîð, Ñàì òðóäíî ìîæåøå äà ïîâÿðâà, ÷å îòäàâíà ïîãóáåíèÿò Ñìåàãîë å íàääåëÿë - âúâ âñåêè ñëó÷àé ïîñëåäíàòà äóìà îò ñïîðà áå íà äðóãèÿ ãëàñ. Ïðåäïîëîæè, ÷å äâåòå ïîëîâèíêè, Ñìåàãîë è Àì-ãúë (èëè Êðàäëüî è Ñìðàäëüî, êàêòî ãè íàðè÷àøå íàóì) ñà ñêëþ÷èëè ïðèìèðèå è âðåìåíåí ñúþç: íèêîé îò òÿõ íå èñêàøå Âðàãúò äà ãðàáíå Ïðúñòåíà, è äâàìàòà æåëàåõà äà ñïàñÿò Ôðîäî îò ïëåí è äà ãî äúðæàò ïîä îêî êîëêîòî ñå ìîæå ïî-äúëãî - ïîíå äîêàòî Ñìðàäëüî èìàøå íàäåæäà äà ñå äîêîïà äî „Áåçöåííîòî" ñè. Ñàì ñå ñúìíÿâàøå äàëè íàèñòèíà èìà äðóã ïúò êúì Ìîðäîð.
„È äîáðå, ÷å íèêîÿ ïîëîâèíêà íà ñòàðèÿ íåãîäíèê íå çíàå êàêâî âúçíàìåðÿâà ãîñïîäàðÿò - ïîìèñëè òîé. - Àêî çíàåøå, ÷å ãîñïîäèí Ôðîäî ñå ìú÷è äà óíèùîæè Áåçöåííîòî ìó âåäíúæ çàâèíàãè, îáçàëàãàì ñå, ÷å ñêîðî ùÿõìå äà ñè èìàìå íåïðèÿòíîñòè. Êàêòî è äà å, ñòàðèÿò Ñìðàäëüî òîëêîâà ñå áîè îò Âðàãà - à èìà èëè å èìàë íÿêàêâà çàäà÷à îò íåòî, - ÷å áè ïðåäïî÷åë äà íè ïðåäàäå, îòêîëêîòî äà ãî õâàíàò, êàêòî íè ïîìàãà, èëè ïúê äà ñòîïèì Áåçöåííîòî ìó. Ïîíå àç òàêà ñè ìèñëÿ. È ñå íàäÿâàì ãîñïîäàðÿò äà ïðåìèñëè âíèìàòåëíî. Òîé å ïî-ìúäúð îò ìíîçèíà, àëà å è ìåêîñúðäå÷åí, òàêúâ ñè å. Íå å ïî ñèëèòå íà åäèí Ìàéòàïåð äà ïîçíàå êàêâî ùå ïðàâè ñåãà."
Ôðîäî íå îòãîâîðè íà Àì-ãúë âåäíàãà. Äîêàòî ñúìíåíèÿòà ïðåëèòàõà ïðåç òðîìàâèÿ, íî ïðîíèöàòåëåí óì íà Ñàì, òîé ñå âçèðàøå êúì òúìíèÿ çúáåð íà Ñèðèò Ãîðãîð. Ïàäèíàòà, â êîÿòî ñå áÿõà óêðèëè, ïðîðÿçâàøå ñêëîíà íà åäèí íèñúê õúëì, ìàëêî íàä äúëãàòà è òÿñíà äîëèíà, êîÿòî ãè äåëåøå îò âúíøíèòå óñòîè íà ïëàíèíèòå. Ñðåä äîëèíàòà ñå èçäèãàõà ÷åðíèòå îñíîâè íà çàïàäíàòà ñòðàæåâà êóëà. Â óòðèííèòå ëú÷è ÿñíî ñå âèæäàõà áëåäèòå ïðàøíè ïúòèùà, êîèòî ñå ñúáèðàõà ïðåä Ïîðòàòà íà Ìîðäîð - åäèíèÿò ëúêàòóøåøå íà ñåâåð, äðóãèÿò ñå ãóáåøå íà èçòîê ñðåä ìúãëèòå, ïîëåïíàëè â ïîäíîæèåòî íà Åðåä Ëèòóè, òðåòèÿò èäâàøå ïðàâî êúì òÿõ. Êðàé êóëàòà òîé ðÿçêî çàâèâàøå, íàâëèçàøå â òÿñíî äåôèëå è ìèíàâàøå ìàëêî ïîä ïàäèíàòà, êúäåòî áå çàñòàíàë Ôðîäî. Îò äÿñíàòà ìó ñòðàíà, íà çàïàä, ïúòÿò îòíîâî çàâèâàøå, çàîáèêàëÿéêè ïëàíèíñêèòå ñêëîíîâå, è ñå îòäàëå÷àâàøå íà þã êúì ãúñòèòå ñåíêè, îáâèëè èçöÿëî çàïàäíèòå ñêëîíîâå íà Åôåë Äóàò; îòâúä õîðèçîíòà òîé ïðîäúëæàâàøå èç òåñíèòå çåìè ìåæäó ïëàíèíèòå è Âåëèêàòà ðåêà.
Ïîñòåïåííî Ôðîäî çàáåëÿçà, ÷å öÿëàòà ðàâíèíà ñå ðàçäâèæâà. Êàòî ÷å îãðîìíè àðìèè ïîòåãëèõà íà ïîõîä, ìàêàð ïî÷òè èçöÿëî äà ãè çàêðèâàõà èçïàðåíèÿòà è ïóøåöèòå, ïðîâëà÷åíè îòêúì îòâúäíèòå áëàòà è ïóñòèíè. Òóê-òàì çúðíà äà ïðîáëÿñâàò êîïèÿ è øëåìîâå, ïðåç ðàâíèíèòå êðàé ïúòèùàòà ïðåïóñêàõà êîííè îòðÿäè. Ïðèïîìíè, ñè âèäåíèåòî îò äàëå÷íèÿ, Àìîí Õåí - òîëêîâà ìàëêî äíè áÿõà ìèíàëè îòòîãàâà, à ìó ñå ñòðóâàõà äúëãè ãîäèíè. Ñåòíå ðàçáðà, ÷å íàïðàçíî å ïîòðåïíàëà çà ìèã íàäåæäà â äóøàòà ìó. Òðúáèòå íå ñâèðåõà ïðåäèçâèêàòåëíî, à ïðèâåòñòâåíî. Íå ãîíäîðñêèòå ìúæå ñå áÿõà íàäèãíàëè êàòî îòìúñòèòåëíè ïðèçðàöè îò îòäàâíà çàáðàâåíè, ñëàâíè ãðîáíèöè äà àòàêóâàò Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë. Îò äðóãà ðàñà áÿõà òåçè ìúæå, äîøëè îò íåîáÿòíèòå Èçòî÷íè çåìè, ñáðàíè ïî çîâà íà ñâîÿ Ïîâåëèòåë, àðìèèòå èì áÿõà ñïðåëè ïðåç íîùòà íà áèâàê ïðåä íåãîâàòà Ïîðòà è ñåãà ìàðøèðóâàõà íàâúòðå äà ñå âëåÿò â ðàñòÿùàòà ìó ìîù. Ôðîäî áúðçî ïðèäúðïà íà ãëàâàòà ñè èçòúíÿëàòà ñèâà êà÷óëêà è îòñòúïè íàçàä â äîë÷èíêàòà, ñÿêàø èçâåäíúæ áå îñúçíàë èçöÿëî êîëêî îïàñíî ñà çàñòàíàëè òóê ñðåä ðàçãàðÿùèÿ ñå äåí, òúé áëèçî äî ÷óäîâèùíàòà çàïëàõà. Ïîñëå ñå îáúðíà êúì Àì-ãúë.
- Ñìåàãîë - êàçà òîé, - ùå òè ñå äîâåðÿ îùå âåäíúæ. Íàèñòèíà èçãëåæäà, ÷å òðÿáâà äà ãî ñòîðÿ è ÷å ìè å ïèñàíî äà ïðèåìàì ïîìîù îò òåá òúêìî êîãàòî íàé-ìàëêî ÿ î÷àêâàì, à íà òåá òè å îòðåäåíî äà ïîìàãàø íà îíçè, êîãîòî äúëãî ïðåñëåäâà ñúñ çëè íàìåðåíèÿ. Äîñåãà ìè ñëóæè äîáðå è âÿðíî èçïúëíè êëåòâàòà ñè. Êàçâàì „âÿðíî" è íàèñòèíà ãî ìèñëÿ - äîáàâè òîé, êàòî ñòðåëíà Ñàì ñ ïîãëåä, - çàùîòî âå÷å íà äâà ïúòè áÿõìå â ðúöåòå òè è òè íå íè ñòîðè çëî. Íèòî ïúê ñå îïèòà äà ìè îòíåìåø îòíîâî, ùî äèðåøå íÿêîãà. Äàíî òðåòèÿò ïúò ñå îêàæå íàé-äîáúð! Íî òå ïðåäóïðåæäàâàì, Ñìåàãîë, äåáíå òå çàïëàõà.
- Äà, äà, ãîñïîäàðþ! - âúçêëèêíà Àì-ãúë. - Ñòðàõîòíà çàïëàõà! Êîñòèòå ìó ñå òðåñàò íà Ñìåàãîë, êàòî ñè ïîìèñëè, íî òîé íå áÿãà. Òðÿáâà äà ïîìàãà íà ìèëèÿ ãîñïîäàð.
- Íå ìèñëåõ çà îïàñíîñòòà, êîÿòî ñïîäåëÿìå âñè÷êè - êàçà Ôðîäî. - Ãîâîðÿ çà îïàñíîñòòà, êîÿòî äåáíå ñàìî òåá. Òè ñå çàêëå â îíîâà, êîåòî íàðè÷àø Áåçöåííî. Ïîìíè òîâà! Òî ùå òå ïðèâúðçâà êúì îáåòà, àëà ùå òúðñè íà÷èí äà ãî èçîïà÷è çà òâîÿ ïîãèáåë. Âå÷å òå òëàñêà íàòàì. Ïðåäè ìàëêî ìè ñå ðàçêðè, áåçóìåöî. Âúðíè ãî íà Ñìåàãîë, êàçà òè. Íèêîãà íå ïîâòàðÿé òîâà! Íå ïîçâîëÿâàé íà òàçè ìèñúë äà çðåå â ãëàâàòà òè! Íèêîãà íå ùå ãî ïîëó÷èø. Íî ìå÷òàòà çà íåãî ìîæå ïðåäàòåëñêè äà òå èçâåäå êúì ãèáåëåí êðàé. Íèêîãà íå ùå ãî ïîëó÷èø. Èçïàäíà ëè â íóæäà, Ñìåàãîë, ùå íàäÿíà Áåçöåííîòî, à Áåçöåííîòî íÿêîãà å âëàñòâóâàëî íàä òåá. Àêî å íà ðúêàòà ìè è àç òè çàïîâÿäàì, òè ùå ñå ïîä÷èíèø, äîðè àêî òðÿáâà äà ñêî÷èø â íÿêîÿ áåçäíà èëè äà ñå õâúðëèø â îãúíÿ. È òàêàâà ùå å ìîÿòà çàïîâåä. Òúé ÷å, ïàçè ñå, Ñìåàãîë!
Ñàì ïîãëåäíà ãîñïîäàðÿ ñè îäîáðèòåëíî, íî è èçíåíàäàíî - ïîäîáåí òîí è èçðàæåíèå íå áå ñðåùàë äîñåãà. Âèíàãè áå ñìÿòàë, ÷å äîáðèíàòà íà ñêúïèÿ ãîñïîäèí Ôðîäî å òîëêîâà íåîáÿòíà, òà òðÿáâà äà âêëþ÷âà è íåìàëúê äÿë çàñëåïëåíèå. Ðàçáèðà ñå, òâúðäî âÿðâàøå è â íåñúâìåñòèìàòà èäåÿ, ÷å ãîñïîäèí Ôðîäî å íàé-óìíèÿò íà ñâåòà (ñ èçêëþ÷åíèå ìîæå áè íà ñòàðèÿ ãîñïîäèí Áèëáî è Ãàíäàëô). Íàâÿðíî Àì-ãúë ïî ñâîé íà÷èí - è ìíîãî ïî-îáÿñíèìî, òúé êàòî îòñêîðî ãî ïîçíàâàøå - áå íàïðàâèë ïîäîáíà ãðåøêà, ïðèåìàéêè äîáðèíàòà çà çàñëåïëåíèå. Âúâ âñåêè ñëó÷àé ÷óòîòî ãî õâúðëè â ñìóò è óæàñ. Òîé ñå ñãúð÷è íà çåìÿòà è íå áå â ñúñòîÿíèå äà èçðå÷å ÿñíî íèùî îñâåí ìèë ãîñïîäàð.
Ôðîäî òúðïåëèâî èç÷àêà, ïîñëå çàãîâîðè íå òúé ñòðîãî.
- Õàéäå ñåãà, Àì-ãúë èëè Ñìåàãîë, àêî ïðåäïî÷èòàø, ðàçêàæè ìè çà äðóãèÿ ïúò è àêî ìîæåø, ïîêàæè ìè äîñòàòú÷íî ÿñíî êàêâà íàäåæäà êðèå òîé, òà äà ñå îòêëîíÿ îò ïðàâèÿ ïúò. Áúðçàì.
Íî Àì-ãúë áå â îêàÿíî ñúñòîÿíèå, ñúñèïàí îò çàïëàõàòà íà Ôðîäî. Íå áå ëåñíî äà èçâëåêàò îò íåãî ÿñåí ðàçêàç ñðåä ìúíêàíåòî, ïèñúöèòå è ÷åñòèòå ïðåêúñâàíèÿ, êîãàòî ïúëçåøå ïî çåìÿòà è ìîëåøå äâàìàòà äà áúäàò ìèëîñòèâè êúì „ãîðêèÿ ìàëúê Ñìåàãîë". Ñëåä âðåìå òîé ñå óñïîêîè è Ôðîäî èçâëå÷å äóìà ïî äóìà îáÿñíåíèåòî, ÷å àêî íÿêîé ñòðàííèê òðúãíå ïî ïúòÿ íà çàïàä îò Åôåë Äóàò, ñëåä âðåìå ùå ñòèãíå äî åäèí êðúñòîïúò ñðåä ïðúñòåí îò ìðà÷íè äúðâåòà. Íàäÿñíî ïúòÿò ñëèçàë êúì Îñãèëèàò è ìîñòîâåòå íà Àíäóèí; ñðåäíèÿò ïúò ïðîäúëæàâà íà þã.
- Íàòàì, íàòàì, íàòàì - áúáðåøå Àì-ãúë. - Íèêîãà íå ñòå ìèíàâàëè ïî òîçè ïúò, íî êàçâàò, ÷å ïðîäúëæàâàë ñòî ëåâãè, äîäåòî âèäèø Âåëèêàòà âîäà, êîÿòî íèêîãà íå óòèõâà. Ìíîãî ðèáè èìà òàì è ãîëåìè ïòèöè ÿäàò ðèáà, ñëàäêè ïòè÷êè, íî íèå íèêîãà íå ñìå õîäèëè íàòàì, óâè, íå! Íå íè ñå å ñëó÷âàëî. À îùå ïî-íàòàòúê, êàçâàò, èìàëî äðóãè çåìè, íî òàì Æúëòîòî ëèöå ãðååëî ìíîãî ãîðåùî, ðÿäêî ñå ìÿðêàëè îáëàöè è áðîäåëè ñâèðåïè õîðà ñ ÷åðíè ëèöà. Íå èñêàìå äà âèäèì îíèÿ çåìè.
- Äîáðå - ñúãëàñè ñå Ôðîäî. - Íî íå ñå îòêëîíÿâàé îò ïúòÿ. Êàêâî ùå êàæåø çà òðåòîòî ðàçêëîíåíèå? - Î, äà, î, äà, èìà òðåòè ïúò - ïîòâúðäè Àì-ãúë. - Òîâà å ïúòÿò íàëÿâî. Òîé âåäíàãà ïî÷âà äà ñå êàòåðè íàãîðå, íàãîðå, ëúêàòóøè è ñå êàòåðè êúì âèñîêèòå ñåíêè. Êàòî çàâèå çàä ÷åðíàòà ñêàëà, ùå ÿ âèäèòå, èçâåäíúæ ùå ÿ âèäèòå ãîðå è ùå ïîèñêàòå äà ñå ñêðèåòå.
- Ùå ÿ âèäèì ëè? Êàêâî ùå âèäèì?
- Ñòàðàòà êðåïîñò, ìíîãî ñòàðà, ìíîãî ñòðàøíà ñåãà. Íÿêîãà îòäàâíà, êîãàòî Àì-ãúë áåøå ìëàä, ÷åñòî ñëóøàõìå ïðèêàçêè îò Þãà. Î, äà, ÷åñòî ðàçêàçâàõìå ìíîãî. Ìíîãî ïðèêàçêè âå÷åð, íàñÿäàëè èç âúðáàëàêà ïî áðåãîâåòå íà Âåëèêàòà ðåêà, êîãàòî è òÿ áå ìëàäà, àì-ãúë, àì-ãúë.
Òîé ñå ðàçõúëöà è âçå äà áúáðè íåùî íåðàçáðàíî. Õîáèòèòå òúðïåëèâî èç÷àêàõà.
- Ïðèêàçêè îò Þãà - ïðîäúëæè Àì-ãúë - çà âèñîêèòå ìúæå ñ áëåñòÿùè î÷è, çà êúùèòå èì êàòî êàìåííè õúëìîâå, çà ñðåáúðíàòà êîðîíà è Áÿëîòî äúðâî íà òåõíèÿ êðàë. ×óäåñíè ïðèêàçêè. Òå èçãðàäèëè ïðåâèñîêè êóëè, åäíàòà îò òÿõ áèëà ñðåáðèñòîáÿëà è â íåÿ èìàëî êàìúê êàòî Ëóíàòà, à íàîêîëî ñå èçäèãàëè îãðîìíè áåëè ñòåíè. Î, äà, ìíîãî ïðèêàçêè èìàøå çà Ëóííàòà êóëà.
- Òîâà òðÿáâà äà å Ìèíàñ Èòèë, èçãðàäåíà îò Èñèëäóð, ñèíà íà Åëåíäèë - êàçà Ôðîäî. - Ñàìèÿò Èñèëäóð îòñÿêúë ïðúñòà íà Âðàãà.
- Äà, Òîé èìà ñàìî ÷åòèðè íà ×åðíàòà ðúêà, àëà è òå ñòèãàò - ïîòðúïíà Àì-ãúë.- È ìðàçè ãðàäà íà Èñèëäóð.
- Êàêâî ëè íå ìðàçè òîé? - îòâúðíà Ôðîäî. - Íî êàêâî îáùî èìàìå íèå ñ Ëóííàòà êóëà?
- Å, ãîñïîäàðþ, òàì áåøå òÿ è îùå ñè å òàì - âèñîêà êóëà ñ áåëè êúùè è ñòåíè; íî íå å äîáðà ñåãà, íå å õóáàâà. Îòäàâíà ÿ çàâëàäÿ Òîé. Ñåãà å ìíîãî ñòðàøíî ìÿñòî. Ïúòíèöèòå èçòðúïâàò, ùîì ÿ âèäÿò, è ïúëçÿò äà ñå ñêðèÿò íàäàëå÷, îòáÿãâàò ñÿíêàòà é. Íî ãîñïîäàðÿò ùå òðÿáâà äà ìèíå ïî òîçè ïúò. Òîâà å åäèíñòâåíèÿò äðóã ïúò. Òàì ïëàíèíèòå ñà ïî-íèñêè è ñòàðîòî øîñå ñå êàòåðè íàãîðå, íàãîðå, äîêàòî ñòèãíå äî ìðà÷åí ïðîõîä íà âúðõà, ïîñëå îòíîâî ñëèçà êúì Ãîðãîðîò.
Ãëàñúò ìó ñå ñíèøè äî øåïîò è òîé çàòðåïåðà.
- Íî êàê ùå íè ïîìîãíå òîâà? - çàïèòà Ñàì. - Âðàãúò ñèãóðíî çíàå âñè÷êî çà ïëàíèíèòå ñè è îíçè ïúò ùå å ïîä ñòðîã íàäçîð, êàêòî è òóêàøíèÿò. Êóëàòà íå å ïóñòà, íàëè?
- Î, íå, íå å ïóñòà! - çàøåïíà Àì-ãúë. - Ïóñòà èçãëåæäà, íî Íå å, î, íå! Íàé-ñòðàõîâèòè òâàðè æèâåÿò òàì. Îðêè, äà, âå÷íî îðêè, íî è ïî-ëîøè, ìíîãî ïî-ëîøè òâàðè æèâåÿò òàì. Ïúòÿò ñå èçêà÷âà äîñàìè ñÿíêàòà íà ñòåíèòå è ìèíàâà ïðåç ïîðòàòà. Íèùî íå ìîæå äà ìðúäíå ïî íåãî, áåç äà óçíàÿò. Îíèÿ òâàðè îòâúòðå çíàÿò - Áåçìúëâíèòå ñòðàæè.
- Çíà÷è òîâà íè ñúâåòâàø - êàçà Ñàì, - äà íàïðàâèì íîâ äúëúã ïðåõîä íà þã, çà äà ñå îçîâåì íà ñúùèÿ õàë, à ìîæå áè è ïî-ëîø, àêî èçîáùî ñòèãíåì äîòàì.
- Íå, íå å òúé - îòâúðíà Àì-ãúë. - Õîáèòèòå òðÿáâà äà âèäÿò, äà ñå ïîìú÷àò äà ðàçáåðàò. Òîé íå î÷àêâà íàïàäåíèå îòòàì. Îêîòî ìó å êðúãëî, íî êúì íÿêîè ìåñòà ñå âçèðà ïî-÷åñòî, îòêîëêîòî êúì äðóãè. Òîé íå ìîæå äà âèæäà âñè÷êî íàâåäíúæ, îùå íå ìîæå. Ðàçáèðàòå ëè, Òîé ïîêîðè âñè÷êè çåìè çàïàäíî îò Ñåí÷åñòèòå ïëàíèíè ÷àê äî Ðåêàòà è ñåãà âëàäåå ìîñòîâåòå. Ìèñëè, ÷å íèêîé íå ìîæå äà ñòèãíå äî Ëóííàòà êóëà áåç äúëãè ñðàæåíèÿ íà ìîñòîâåòå èëè áåç ìíîæåñòâî êîðàáè, êîèòî íå ìîãàò äà ñå ñêðèÿò îò ïîãëåäà ìó.
- Èçãëåæäà, äîñòà çíàåø êàêâî ïðàâè è ìèñëè Òîé - ïîäìåòíà Ñàì. - Ðàçãîâàðÿëè ëè ñòå íàïîñëåäúê? Èëè ñàìî ñè øóøóêàë ñ îðêèòå?
- Íå å ìèë òîÿ õîáèò, íå å ðàçóìåí - çàÿâè Àì-ãúë, ãíåâíî èçãëåäà Ñàì è ñå îáúðíà êúì Ôðîäî. - Äà, ðàçáèðà ñå, Ñìåàãîë ðàçãîâàðÿ ñ îðêèòå, ïðåäè äà ñðåùíå ãîñïîäàðÿ, ïúê è ñ äðóãè ñðåùíàòè; íàäàëå÷ ñå ëóòà òîé. È ìíîçèíà êàçâàò îíîâà, êîåòî ïîâòàðÿ ñåãà. Òóê, íà Ñåâåð å ãîëÿìàòà çàïëàõà çà Íåãî è çà íàñ. Íÿêîé áëèçúê äåí Òîé ùå èçëåçå ïðåç ×åðíàòà ïîðòà. Ñàìî ïî òîçè ïúò ìîãàò äà ìèíàâàò àðìèè. Íî îò çàïàä íå ñå áîè, òàì ñà Áåçìúëâíèòå ñòðàæè.
- Òî÷íî òúé! - îáàäè ñå Ñàì, çà äà íå ïàäíå ïî ãðúá, - Çíà÷è ìîæåì äà ñå èçêà÷èì, äà ïî÷óêàìå íà ïîðòàòà è äà ïîïèòàìå òîâà ëè å ïðàâèÿò ïúò çà Ìîðäîð? Èëè ñà ïðåêàëåíî áåçìúëâíè, çà äà îòãîâîðÿò? Ãëóïîñòè. Ïî-äîáðå äà ãî íàïðàâèì òóê è äà ñè ñïåñòèì äúëãèÿ ïúò.
- Íå ñå øåãóâàé ñ òîâà - èçñúñêà Àì-ãúë. - Íå å ñìåøíî. Î, íå! Íå å çàáàâíî. Èçîáùî íÿìà ñìèñúë äà ñå ìú÷èòå äà âëåçåòå â Ìîðäîð. Íî ùîì ãîñïîäàðÿò êàçâà: òðÿáâà äà îòèäà è ùå îòèäà, çíà÷è òðÿáâà äà èçáåðå íÿêîé ïúò. Íî íå áèâà äà õîäè â ñòðàøíèÿ ãðàä, î, íå, ðàçáèðà ñå. Òàì ùå ïîìîãíå Ñìåàãîë, ìèëèÿò Ñìåàãîë, ìàêàð ÷å íèêîé íå ìó êàçâà çàùî å âñè÷êî òîâà. Ñìåàãîë ïàê ùå ïîìàãà. Òîé ãî îòêðè. Çíàå ãî.
- Êàêâî ñè îòêðèë? - çàïèòà Ôðîäî.
Àì-ãúë ïðèêëåêíà è ãëàñúò ìó ïàê ñå ñíèøè äî øåïîò.
- Åäíà ïúòå÷êà, âîäåùà êúì ïëàíèíèòå; ïîñëå ñòúëáà, òÿñíà ñòúëáà. Î, äà, ìíîãî äúëãà è òÿñíà. È îùå ìíîãî ñòúëáè. À ïîñëå... - ãëàñúò ìó ñúâñåì çàòèõíà - òóíåë, ìðà÷åí òóíåë; è íàêðàÿ ìàëêà êëèñóðà è ïúòåêà âèñîêî íàä ãëàâíèÿ âõîä. Ïî òîçè ïúò ñå èçìúêíà Ñìåàãîë îò ìðàêà. Íî òîâà áå ïðåäè ãîäèíè. Ïúòåêàòà ìîæå äà å èç÷åçíàëà äîñåãà, íî ìîæå è äà íå å, ìîæå è äà íå å.
- Íå ìè ñå íðàâè òàÿ ðàáîòà - ïîäõâúðëè Ñàì. - Ïðåêàëåíî ëåñíî çâó÷è, ïîíå íà äóìè. Àêî ïúòåêàòà îùå å òàì, çíà÷è å ïîä íàäçîð. Ïàçåõà ëè ÿ, Àì-ãúë?
Ïðè òåçè äóìè çàáåëÿçà, èëè ìó ñå ñòîðè, ÷å çàáåëÿçâà, çåëåíè èñêðèöè â î÷èòå íà Àì-ãúë. Âìåñòî îòãîâîð èçìúíêà íåùî.
- Íå ÿ ëè ïàçÿò? - ñòðîãî çàïèòà Ôðîäî. - È íàèñòèíà ëè èçáÿãà îò ìðàêà, Ñìåàãîë? Íå ñà ëè òè ïîçâîëèëè äà ïîòåãëèø ñ íÿêàêâà çàäà÷à? Òàêà ïîíå ìèñëåøå Àðàãîðí, êîéòî òå íàìåðè ïðåäè íÿêîëêî ãîäèíè êðàé Ìúðòâèòå áëàòà.
- Ëúæà! - èçñúñêà Àì-ãúë è â î÷èòå ìó òðåïíàõà çëîáíè ïëàìú÷åòà, ùîì ÷ó èìåòî íà Àðàãîðí. - Òîé ìå îêëåâåòè, äà, äà. Ñàì-ñàìè÷úê èçáÿãàõ, êëåòíèê àç. Âÿðíî, çàðú÷àõà ìè äà äèðÿ Áåçöåííîòî è àç äèðèõ, ìíîãî äèðèõ, åñòåñòâåíî. Íî íå çàðàäè Îíçè, ×åðíèÿ. Áåçöåííîòî áåøå íàøå, ìîå áåøå, êàçâàì âè. Èçáÿãàõ.
Ôðîäî èçïèòà ñòðàííà óâåðåíîñò, ÷å ïîíå ïî òîçè âúïðîñ Àì-ãúë íå å ÷àê òîëêîâà äàëå÷å îò èñòèíàòà, êîëêîòî ìîæåøå äà ñå ïîäîçèðà, ÷å íÿêàê å îòêðèë èçõîä îò Ìîðäîð èëè íàé-ìàëêîòî âÿðâà, ÷å å óñïÿë äà ñå èçìúêíå ñ õèòðîñò. Áå çàáåëÿçàë, ÷å Àì-ãúë êàçâà „àç", à â ðåäêèòå ñëó÷àè, êîãàòî ñå ïîÿâÿâàøå, òàçè äóìè÷êà ñÿêàø ïîäñêàçâàøå, ÷å çà ìèã ñà èçïëóâàëè íÿêàêâè îñòàíêè îò ïðåæíàòà ÷åñòíîñò è èñêðåíîñò. Íî äîðè è äà âÿðâàøå íà Àì-ãúë ïî òîçè âúïðîñ, Ôðîäî íå çàáðàâÿøå çà õèòðèíèòå íà Âðàãà. „Áÿãñòâîòî" ìîæåøå äà ñå îêàæå ðàçðåøåíî èëè îðãàíèçèðàíî è äîáðå èçâåñòíî íà ×åðíàòà êóëà. Òàêà èëè èíà÷å, Àì-ãúë ÿâíî ïîòóëâàøå äîñòà ïîäðîáíîñòè.
- Ïàê òå ïèòàì - ïîâòîðè òîé, - íå ñå ëè ïàçè òîÿ òàåí ïúò? 
Íî îòêàêòî ÷ó èìåòî íà Àðàãîðí, Àì-ãúë ñå öóïåøå. Èçãëåæäàøå îñêúðáåí êàòî ëúæåö, êîãîòî ïîäîçèðàò òúêìî êîãàòî å êàçàë èñòèíàòà èëè ÷àñò îò íåÿ. Íå îòãîâîðè íèùî.
- Íå ãî ëè ïàçÿò?- íàñòîÿ Ôðîäî.
- Äà, äà ìîæå áè. Íÿìà ñèãóðíè ìåñòà â òàÿ ñòðàíà - íàìóñåíî îòâúðíà Àì-ãúë. - Íÿìà ñèãóðíè ìåñòà. Íî ãîñïîäàðÿò òðÿáâà äà îïèòà èëè äà ñè âúðâè ó äîìà. Íÿìà äðóã ïúò.
Ïîâå÷å íå óñïÿõà äà èçêîï÷àò. Òîé íå èñêàøå èëè íå ìîæåøå äà êàæå èìåòî íà îïàñíîòî ìÿñòî è âèñîêèÿ ïðîõîä.
Òî ñå íàðè÷àøå Ñèðèò Óíãîë è ìúëâàòà íàøåïâàøå çà ñòðàõîâèòàòà ìó ñëàâà. Àðàãîðí íàâÿðíî áè ìîãúë äà èì êàæå òîâà èìå è êàêâî îçíà÷àâà òî. Ãàíäàëô áè ãè ïðåäóïðåäèë. Íî òå áÿõà ñàìè, Àðàãîðí áå äàëå÷å, à Ãàíäàëô ñòîåøå ñðåä ðóèíèòå íà Èñåíãàðä è ãóáåøå áåçöåííî âðåìå, çà äà ñå áîðè ñ ïðåäàòåëÿ Ñàðóìàí. Àëà äîðè êîãàòî èçðè÷àøå ïîñëåäíèòå ñè ñëîâà êúì Ñàðóìàí è ïàëàíòèðúò ñå ñãðîìîëÿñà âúðõó ñòúïàëàòà íà Îðòàíê, ìèñëèòå ìó ëåòÿõà ïðåç äúëãèòå ëåâãè êúì Ôðîäî è Ñàìîçíàé, äèðåõà ãè ñ íàäåæäà è ñúñòðàäàíèå.
Ìîæå áè Ôðîäî ãî óñåùàøå, áåç ñàì äà çíàå, êàêòî è íà Àìîí Õåí, ìàêàð äà âÿðâàøå, ÷å Ãàíäàëô å èç÷åçíàë çàâèíàãè â ñåíêèòå íà äàëå÷íàòà Ìîðèÿ. Äúëãî ñåäÿ íà çåìÿòà áåçìúëâåí, ñ ïðèâåäåíà ãëàâà, ìú÷åéêè ñå äà ñè ïðèïîìíè âñè÷êî, êîåòî ìó áå êàçâàë Ãàíäàëô. Íî íå ñè ñïîìíÿøå ñúâåò çà ïîäîáåí èçáîð. Íàèñòèíà áÿõà èçãóáèëè âîäà÷à ñè Ãàíäàëô ïðåêàëåíî ðàíî, îùå äàëå÷ îò Ìðà÷íèòå çåìè. Êàê äà âëÿçàò íàêðàÿ â òÿõ - Ãàíäàëô íå áå êàçàë. Ìîæå áè íå çíàåøå. Íÿêîãà áå äðúçíàë äà âëåçå â ñåâåðíàòà êðåïîñò íà Âðàãà, Äîë Ãóëäóð. Íî áå ëè ïúòóâàë èçîáùî êúì Ìîðäîð, êúì Îãíåíàòà ïëàíèíà è Áàðàä-äóð, îòêàêòî îòíîâî ñå âúçäèãíà Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë? Ôðîäî íå âÿðâàøå. È åòî ãî òóê - äðåáåí ïîëóðúñò îò Ãðàôñòâîòî, ïðîñòè÷úê õîáèò îò ñïîêîåí ñåëñêè êðàé è òúêìî îò íåãî î÷àêâàõà äà îòêðèå ïúò íàòàì, êúäåòî âåëèêèòå íå ìîæåõà èëè íå ñìååõà äà îòèäàò. Çëà ó÷àñò. Íî òîé ñàì ÿ áå ïðèåë â ñîáñòâåíèÿ ñè õîë ïðåç äàëå÷íàòà ïðîëåò íà îòìèíàëà ãîäèíà, òîëêîâà äàëå÷íà, ÷å ïðèëè÷àøå íà ãëàâà îò ðàçêàç çà ìëàäîñòòà íà ñâåòà, êîãàòî îùå öúôòåëè Ñðåáúðíèòå è Çëàòíè äúðâåòà. Òåæúê èçáîð ãî ÷àêàøå. Êîé ïúò äà èçáåðå? È êàêúâ ñìèñúë äà èçáèðà, àêî è äâàòà ïúòÿ âîäåõà êúì óæàñè è ñìúðò?
Äåíÿò áàâíî ñå âëà÷åøå. Äúëáîêà òèøèíà èçïúëâàøå ñèâàòà äîë÷èíêà, êúäåòî ëåæàõà òúé áëèçî äî ãðàíèöèòå íà ñòðàõîâèòèòå çåìè - ñÿêàø ìîæåõà äà äîêîñíàò òàÿ òèøèíà êàòî ïëúòåí âîàë, êîéòî ãè îòêúñâàøå îò îêîëíèÿ ñâÿò. Íàä òÿõ ñòðåìèòåëíè ñòðóéêè äèì ïðîðÿçâàõà áëåäèÿ íåáåñåí êóïîë, íî òîé èçãëåæäàøå âèñîê è äàëå÷åí, êàòî ÷å ãî âèæäàõà ïðåç îãðîìíè âúçäóøíè äúëáèíè, íàòåãíàëè îò çëîêîáíà ìèñúë.
Äîðè è îðåë, óâèñíàë ïîä ñëúíöåòî, íå áè çàáåëÿçàë õîáèòèòå, ñåäíàëè òóê ïîä òîâàðà íà ñúäáàòà, áåçìúëâíè, íåïîäâèæíè, îìîòàíè â òúíêèòå ñèâè ïëàùîâå. Ñèãóðíî áè ñïðÿë çà ìèã äà îãëåäà Àì-ãúë - ïðîñíàòà íà çåìÿòà äðåáíà ôèãóðêà; ìîæå áè òóê ñå òúðêàëÿøå ìúðøàâèÿò ñêåëåò íà íÿêîå ÷îâåøêî äåòå ñ ïîëåïíàëè ïî íåãî ïàðöàëèâè äðåõè, ñ áåëè è òúíêè ïî÷òè êàòî êîñò äúëãè ðúöå è íîçå, åäâà ëè ìîæåøå äà ñå èçêúëâå ïðèëè÷íà ìðúâêà îò íåãî.
Ôðîäî áå îáîðèë ãëàâà íà êîëåíåòå ñè, à Ñàì ñå áå èçïúíàë ïî ãðúá è ñ ðúöå ïîä ãëàâàòà ãëåäàøå èçïîä êà÷óëêàòà â ïóñòîòî íåáå. Ïîíå çà äúëãî áå ïðàçíî. Ñåòíå ìó ñå ñòîðè, ÷å âèæäà íåùî ÷åðíî, ïîäîáíî íà ïòèöà äà êðúæè èç ïîëåçðåíèåòî ìó, äà ñå ðåå è îòíîâî äà êðúæè. Ïîñëåäâàõà ãî îùå äâå, ñåòíå ÷åòèðè. Íà âèä áÿõà äðåáíè, àëà íåùî ìó ïîäñêàçà, ÷å ñà ÷óäîâèùíè, ñ ãðàìàäåí ðàçìàõ íà êðèëàòà è ëåòÿò íà îãðîìíà âèñî÷èíà. Òîé ïðèòèñíà î÷èòå ñè ñ äëàí è ñå ñãóøè ïðèâåäåí íàïðåä. Îáçåìàøå ãî ñúùèÿò ïðåäóïðåæäàâàù ñòðàõ, êàêúâòî áå èçïèòàë ïðåä ×åðíèòå êîííèöè, áåçïîìîùíèÿò óæàñ, êîéòî áå äîëåòÿë ñ âîÿ ñðåä âÿòúðà è ñúñ ñÿíêàòà íàä ëóíàòà, ìàêàð ÷å ñåãà íå áå òúé ñìàçâàù è íåóäúðæèì - çàïëàõàòà áå ïî-äàëå÷íà. Íî ñè îñòàâàøå çàïëàõà. Ôðîäî ñúùî ÿ óñåòè. Ìèñëèòå ìó ñåêíàõà. Òîé ñå ðàçäâèæè, ïîòðúïíà, íî íå ïîãëåäíà íàãîðå. Àì-ãúë ñå ñâè êàòî ïðåìàçàí ïàÿê. Êðèëàòèòå ôèãóðè çàâèõà è áúðçî çàñëèçàõà, óñòðåìåíè êúì Ìîðäîð.
Ñàì äúëáîêî âúçäúõíà.
- Êîííèöèòå îòíîâî ñà èçëåçëè â íåáåòî - äðåçãàâî ïðîøåïíà òîé. - Âèäÿõ ãè. Ìèñëèòå ëè, ÷å ìîãàò äà íè çúðíàò? Áÿõà ìíîãî âèñîêî. Àêî ñà ïðåäèøíèòå ×åðíè êîííèöè, çíà÷è äåíåì íå âèæäàò äîáðå, íàëè?
- Íå, ìîæå áè íå - îòâúðíà Ôðîäî. - Íî æðåáöèòå èì âèæäàõà. À òèÿ êðèëàòè òâàðè, êîèòî ÿçäÿò, íàâÿðíî âèæäàò ïî-äîáðå îò âñÿêî äðóãî ñúùåñòâî. Òå ñà êàòî ãðàìàäíè ëåøîÿäè. Òúðñÿò íåùî - áîÿ ñå, ÷å Âðàãúò å íàùðåê.
×óâñòâîòî íà óæàñ îòìèíà, íî ïëúòíàòà òèøèíà ñå ðàçêúñà. Îò èçâåñòíî âðåìå áÿõà îòêúñíàòè îò ñâåòà, êàòî ÷å ñòîÿõà íà íåâèäèìî îñòðîâ÷å, ñåãà îòíîâî áÿõà ðàçêðèòè, çàïëàõàòà ñå çàâðúùàøå. Íî Ôðîäî îùå íå ñå ðåøàâàøå äà çàãîâîðè ñ Àì-ãúë, äà íàïðàâè èçáîðà ñè. Î÷èòå ìó áÿõà çàòâîðåíè, ñÿêàø ñúíóâàøå èëè ñå âçèðàøå íàâúòðå, êúì ñúðöåòî è ïàìåòòà ñè. Íàé-ñåòíå òîé ñå ðàçìúðäà, ñòàíà è êàòî ÷å ñå êàíåøå äà çàãîâîðè è äà ðåøè. Íî âìåñòî òîâà âúçêëèêíà:
- Ñëóøàéòå! Êàêâî å òîâà?
Íîâ ñòðàõ ãè îáçå. Äî÷óõà ïåñíè è äðåçãàâè êðÿñúöè. Îòíà÷àëî òå èçãëåæäàõà äàëå÷íè, íî áàâíî ñå ïðèáëèæèõà - èäâàõà êúì òÿõ. Â ìèñëèòå èì èçáóõíà èäåÿòà, ÷å ×åðíèòå êðèëå ñà ãè ïðîñëåäèëè è ñà ïðàòèëè âúîðúæåíè âîéíèöè äà ãè õâàíàò - íèêàêâà áúðçèíà íå èçãëåæäàøå ïðåêîìåðíà çà òèÿ êðèëàòè ñëóãè íà Ñàóðîí. Êëåêíàõà è ñå îñëóøàõà. Ãëàñîâåòå è äðúíêàíåòî íà îðúæèÿ è áðîíè ñå ðàçäàâàõà ñúâñåì áëèçî. Ôðîäî è Ñàì èçìúêíàõà ìàëêèòå ñè ìå÷îâå îò íîæíèöèòå. Áÿãñòâîòî áå íåâúçìîæíî.
Àì-ãúë áàâíî ñå íàäèãíà è çàïúëçÿ êàòî íàñåêîìî êúì ðúáà íà äîë÷èíêàòà. Áåçêðàéíî ïðåäïàçëèâî ñå íàäèãíà èí÷ ïî èí÷, äîêàòî íàìåðè ìÿñòî äà íàäíèêíå ìåæäó äâà íàùúðáåíè êàìúêà. Äúëãî ëåæà òàì ïðèòèõíàë è íåïîäâèæåí. Ïîñòåïåííî ãëàñîâåòå îòíîâî âçåõà äà ñå îòäàëå÷àâàò è íàêðàÿ áàâíî çàãëúõíàõà. Îò äàëå÷íèòå ñòåíè íà Ìîðàíîí èçñâèðè ðîã. Ñåòíå Àì-ãúë òèõè÷êî ñå çàâúðòÿ è ñå ïëúçíà êúì äúíîòî íà ïàäèíàòà.
- Îùå õîðà âëèçàò â Ìîðäîð - ïðîøåïíà òîé. - ×åðíè ëèöà. Íå ñìå âèæäàëè äîñåãà òàêèâà õîðà, íå, íå ãè å âèæäàë Ñìåàãîë. Òå ñà ñâèðåïè. Èìàò ÷åðíè î÷è, äúëãè ÷åðíè êîñè è çëàòíè ïðúñòåíè íà óøèòå, äà, êóïèùà ïðåêðàñíî çëàòî. Íÿêîè èìàò ÷åðâåíà áîÿ ïî áóçèòå è ÷åðâåíè ïëàùîâå, ÷åðâåíè ñà çíàìåíàòà è âúðõîâåòå íà êîïèÿòà èì; èìàò êðúãëè, æúëòî÷åðíè ùèòîâå ñ ãîëåìè øèïîâå. Íå ñà ìèëè; ìíîãî æåñòîêè è çëè õîðà èçãëåæäàò. Ëîøè ïî÷òè êàòî îðêèòå, íî ìíîãî ïî-ãîëåìè. Ñìåàãîë ìèñëè, ÷å èäâàò îò Þãà, îòâúä êðàÿ íà Âåëèêàòà ðåêà - ïî îíçè ïúò âúðâÿõà. Ìèíàõà ïðåç ×åðíàòà ïîðòà, íî ìîæåøå è äðóãè äà äîéäàò. Âñå èäâàò è èäâàò êúì Ìîðäîð. Íÿêîé äåí âñè÷êè íàðîäè ùå ñå ñúáåðàò âúòðå.
- Èìàøå ëè çåìåñëîíè? - çàïèòà Ñàì, çàáðàâèë çà ñòðàõà â æàæäàòà çà íîâèíè îò äèâíè ìåñòà.
- Íå, íÿìàøå çåìåñëîíè. Êàêâî å òîâà çåìåñëîí? - çàèíòåðåñóâà ñå Àì-ãúë.
Ñàì ñå èçïðàâè ñ ðúöå çàä ãúðáà (êàêòî âèíàãè, êîãàòî „êàçâàøå ïîåçèÿ") è çàïî÷íà:

Ñèâ êàòî ìèøîê,
êàòî äîì âèñîê,
ñ íîñ êàòî çìèÿòà,
àç òðåñà çåìÿòà,
äúíåðè ïðå÷óïâàì,
ùîì ñ íîçå ïîòóïâàì.
Âñå íà þã æèâåÿ
è ñ óøè ñè âåÿ,
èìàì ðîã â óñòàòà,
íå ñè çíàì ëåòàòà.
Âå÷íî õîäÿ, áÿãàì,
íèêîãà íå ëÿãàì,
äàæå â ñìúðòåí ÷àñ.
Çåìåñëîí ñúì àç,
íàé-îãðîìåí çâÿð,
ìîùåí, åäúð, ñòàð.
Âèäèø ëè ìå, çíàé,
ïîìíèø ìå äîêðàé.
Àêî ÷óåø ñàìî,
ìèñëèø, ÷å òå ìàìÿò.
Íî ïîìíè ïîíå,
÷å íå ëúæà, íå!

- Òîâà - äîáàâè Ñàì, ñëåä êàòî ñâúðøè ñòèõîòâîðåíèåòî - å åäíî ñòèõ÷å îò Ãðàôñòâîòî. Ìîæå äà å áåçñìèñëèöà, ìîæå è äà íå å. Íî äà çíàåø, ÷å è íèå ñè èìàìå ñòàðè ïðèêàçêè è âåñòè îò Þãà. Â äðåâíè âðåìåíà ñåãèç-òîãèç ñå ñëó÷âàëî õîáèòèòå äà ïîòåãëÿò íàäàëå÷. Íå ÷å ìíîçèíà ñà ñå âúðíàëè, íèòî ÷å ñà èì âÿðâàëè íà ïðèêàçêèòå - íîâèíè îò Áðåå, äåòî ñå âèêà, à íå ñèãóðíî êàòî âåñòè îò Ãðàôñòâîòî. Íî ñúì ÷óâàë ðàçêàçè çà ãðàìàäíèòå íàðîäè îò äàëå÷íèòå Ñëúí÷åâè çåìè. Ïðîêëåòíèöè ãè íàðè÷àò íàøèòå ïðèêàçêè; ðàçïðàâÿò, ÷å â ñðàæåíèÿòà ÿçäåëè çåìåñëîíè. Íàòîâàðâàëè âúðõó çåìåñëîíèòå êúùè, êóëè è ïðî÷èå, à ïúê çåìåñëîíèòå ñå çàìåðâàëè ñúñ ñêàëè è äúðâåòà. Çàòîâà, êàòî ìè ðå÷å: „Õîðà îò þãà, öåëèòå â ïóðïóð è çëàòî", àç çàïèòàõ: „Èìàøå ëè çåìåñëîíè?" Àêî èìàøå, ùÿõ äà ïîãëåäíà, ïúê äà ñòàâà êàêâîòî ùå. Íî íå âÿðâàì íÿêîãà äà âèäÿ çåìåñëîí - âúçäúõíà òîé. - Ìîæå èçîáùî äà íÿìà òàêúâ çâÿð.
- Íå, íÿìàøå çåìåñëîíè - ïîâòîðè Àì-ãúë. - Ñìåàãîë íå å ÷óâàë çà òÿõ. Íå èñêà äà ãè âèäè. Íå èñêà äà ãè èìà. Ñìåàãîë èñêà äà ñå ìàõíå îòòóê è äà ñå ñêðèå â íÿêîå ñèãóðíî êúò÷å. Ñìåàãîë èñêà ãîñïîäàðÿò äà ñè âúðâè. Ìèëèÿò ãîñïîäàð íÿìà ëè äà äîéäå ñúñ Ñìåàãîë?
Ôðîäî ñå èçïðàâè. Áåøå ñå ðàçñìÿë ñðåä òðåâîãèòå, êîãàòî Ñàì èçòúðñè ñòàðîòî ñòèõ÷å çà Çåìåñëîíà, ñÿêàø ñè ñåäÿõà êðàé îãíèùåòî, è òîçè ñìÿõ áå ïðîïúäèë êîëåáàíèÿòà.
- Åõ, àêî èìàõìå õèëÿäà çåìåñëîíà íà÷åëî ñ Ãàíäàëô íà áÿë çåìåñëîí - âúçäúõíà òîé. - Ìîæå áè òîãàâà ùÿõìå äà íàõëóåì â òàÿ çëîâåùè çåìè. Íî ãè íÿìàìå, îñòàâàò íè ñàìî ìîðíèòå íîçå, è òîëêîç. Å, äîáðå, Ñìåàãîë, äàíî òðåòèÿò çàâîé äà å çà äîáðî. Ùå äîéäà ñ òåá.
- Äîáúð ãîñïîäàð, ìúäúð ãîñïîäàð, ìèë ãîñïîäàð! - âúçòîðæåíî âèêíà Àì-ãúë è ïðåãúðíà êîëåíåòå íà Ôðîäî. - Äîáúð ãîñïîäàð! Ùîì å òúé ïî÷èâàéòå ñåãà, ìèëè õîáèòè, â ñÿíêàòà íà êàìúíèòå ïëúòíî ïîä êàìúíèòå! Ïî÷èâàéòå, ëåæåòå êðîòêî, äîäåòî ñå ìàõíå Æúëòîòî ëèöå. Òîãàâà ùå ìîæåì áúðçî äà âúðâèì. Òðÿáâà äà ñìå òèõè è áúðçè êàòî ñåíêè!


Ãëàâà 4

ÏÎÄÏÐÀÂÊÈ È ÇÀÅØÊÀ ßÕÍÈß

Ïðåç ìàëêîòî îñòàâàùè äíåâíè ÷àñîâå òðèìàòà ïî÷èâàõà, êàòî ñå ìåñòåõà äà ñå óêðèÿò îò ïúëçÿùîòî ñëúíöå, äîêàòî íàêðàÿ ñÿíêàòà íà çàïàäíèÿ ðúá ñå èçòî÷è è èçïúëíè ñ ìðàê ïàäèíàòà. Õàïíàõà ïî çàëúê è åäâà îòïèõà îò ìàíåðêèòå. Àì-ãúë íå ÿäå, íî ñ ðàäîñò ïðèå ãëúòêà âîäà.
- Ñêîðî ùå èìàìå ïîâå÷å - îáëèçà ñå òîé. - Õóáàâà âîäà òå÷å íà ïîòîöè êúì Âåëèêàòà ðåêà, ÷óäåñíà âîäà èç çåìèòå, êúäåòî îòèâàìå. Ñìåàãîë ìîæå è õðàíà äà ñè íàìåðè òàì. Ìíîãî å ãëàäåí, äà, àì-ãúë.
Òîé ïðèòèñíà ñ øèðîêè ïëîñêè äëàíè õëúòíàëèÿ ñè êîðåì è â î÷èòå ìó ïðèïëàìíàõà çåëåíè ñâåòëèíêè.
Çäðà÷úò ñå áå ñãúñòèë, êîãàòî íàé-ñåòíå ïðîïúëçÿõà ïðåç çàïàäíèÿ ðúá íà ïàäèíàòà è ñå èçãóáèõà êàòî ïðèçðàöè èç íåðàâíèòå çåìè êðàé ïúòÿ. Äî ïúëíîëóíèå îñòàâàõà ñàìî òðè äíè, àëà ëóíàòà âúçõîæäàøå íàä ïëàíèíèòå åäâà êúì ïîëóíîù è íîùòà çàïî÷âàøå ñ ïúëåí ìðàê. Ñàìîòíà ÷åðâåíà ñâåòëèíêà ïëàìòåøå âèñîêî â Çúáåðíàòà êóëà, íî íèùî äðóãî íå íàïîìíÿøå çà íåìèãâàùàòà ñòðàæà íà Ìàðàíîí. Îùå äúëãè ìèëè ÷åðâåíîòî îêî ñÿêàø ãè ãëåäàøå êàê áÿãàò è ñå ïðåïúâàò èç ãîëèòå êàìåíèñòè ïîëåòà. Íå ñìååõà äà ñëÿçàò íà ïúòÿ è ñå ïðèäúðæàõà âäÿñíî îò íåãî, êàòî ãî ñëåäâàõà îòáëèçî, äîêîëêîòî ìîæåõà. Íàé-ñåòíå, êîãàòî íàáëèæè êðàÿò íà íîùòà è ãè íàëåãíà óìîðà, çàùîòî ñàìî âåäíúæ áÿõà ñïðåëè çà êðàòêà ïî÷èâêà, îêîòî ñå ïðåâúðíà â îãíåíà òî÷èöà è èç÷åçíà - áÿõà çàâèëè êðàé ìðà÷íèÿ ñåâåðåí ñêëîí íà ïðåäïëàíèíèòå è ñå óïúòâàõà íà þã.
Ñúñ ñòðàííî îëåêíàëè ñúðöà, òå îòíîâî ñè ïî÷èíàõà, íî íå çà äúëãî. Ñïîðåä Àì-ãúë íå áúðçàõà äîñòàòú÷íî. Ïî íåãîâà ñìåòêà îò Ìîðàíîí äî êðúñòîïúòÿ íàä Îñãèëèàò èìàøå ïî÷òè òðèäåñåò ëåâãè è òîé ñå íàäÿâàøå äà ïðåîäîëåÿò òîâà ðàçñòîÿíèå çà ÷åòèðè ïðåõîäà. Çàòîâà ñêîðî ñå íàñèëèõà äà ñòàíàò è ïàê çàáúðçàõà íàïðåä, äîêàòî çîðàòà áàâíî ñå ðàçëÿ èç íåîáÿòíàòà ñèâà ïóñòîø. Áÿõà èçìèíàëè ïî÷òè îñåì ëåâãè è õîáèòèòå íå áÿõà â ñúñòîÿíèå äà ïðîäúëæàò, äîðè è äà èìàõà ñìåëîñò.
Ãðåéíàëàòà çîðà ðàçêðè âå÷å íå òîëêîâà ãîëè è îïóñòîøåíè çåìè. Ïëàíèíèòå âñå îùå ñå èçäèãàõà çàïëàøèòåëíî îòëÿâî, íî ïî-íàáëèçî ñå âèæäàøå êàê þæíèÿò ïúò êðèââà íà çàïàä îò ÷åðíèòå êîðåíè íà õúëìîâåòå. Îòâúä íåãî èìàøå ñêëîíîâå, îáðàñëè ñ ìðà÷íè äúðâåòà êàòî ÷åðíè îáëàöè, à íàîêîëî ñå ïðîñòèðàøå íåðàâíà ñòåï, îáðàñëà ñ ïèðåí, çàíîâåö, äðÿí è äðóãè, íåïîçíàòè õðàñòè. Òóê-òàì ñòúð÷àõà ãðóïè÷êè âèñîêè áîðîâå. Âúïðåêè óìîðàòà õîáèòèòå ñå ïîîêîïèòèõà - ñâåæèÿò, àðîìàòåí âúçäóõ èì íàïîìíÿøå çà äàëå÷íèòå âúçâèøåíèÿ èç Ñåâåðíàòà îêîëèÿ. Êîëêî õóáàâî áå äà ñè îòäúõíàò, äà áðîäÿò èç çåìè, ïîïàäíàëè åäâà ïðåäè íÿêîëêî ãîäèíè ïîä âëàñòòà íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë è âñå îùå îïàçåíè äîíÿêúäå îò òëåí è óïàäúê. Íî íå çàáðàâÿõà íèòî çàïëàõàòà, íèòî ×åðíàòà ïîðòà, êîÿòî è ñåãà áå òâúðäå áëèçî, ìàêàð è ñêðèòà çàä ìúãëèâèòå âúçâèøåíèÿ. Òúðñåõà ñêðèâàëèùå, êúäåòî äà ñå ïðèñëîíÿò äàëå÷ îò çëè ïîãëåäè äî êðàÿ íà äåíÿ.
Äåíÿò îòìèíà íåñïîêîéíî. Ëåæàõà â ïèðåíîâèÿ ãúñòàëàê è áðîÿõà áàâíèòå ÷àñîâå, áåç äà âèäÿò ïðîìÿíà; îùå áÿõà â ñÿíêàòà íà Åôåë Äóàò è ñëúíöåòî òúíåøå â ìúãëè. Ïîíÿêîãà Ôðîäî çàñïèâàøå äúëáîê, ñïîêîåí ñúí - ìîæå áè âÿðâàøå íà Àì-ãúë èëè áå ïðåêàëåíî èçíóðåí, çà äà ñå òðåâîæè, íî Ñàì óñïÿâàøå ñàìî äà ïîäðåìíå äîðè êîãàòî Àì-ãúë íåñúìíåíî çàñïèâàøå è ñ ïúõòåíå ñå ìÿòàøå, óíåñåí â ïîòàéíèòå ñè ñúíèùà. Íàâÿðíî è ãëàäúò ïðîãîíâàøå ñúíÿ ìó - áå çàêîïíÿë çà õóáàâà äîìàøíà ãîçáà, „íåùè÷êî òîïëî, íàïðàâî îò òåíäæåðàòà".
Ùîì íàñòúïâàùàòà íîù îáãúðíà ìåñòíîñòòà â áåçôîðìåíà ñèâîòà, òå îòíîâî ïîåõà íàïðåä. Ñëåä ìàëêî Àì-ãúë ãè èçâåäå íà þæíèÿ ïúò - ìàêàð äà ïîåìàõà ðèñê, òàêà êðà÷åõà ïî-áúðçî. Íàïðÿãàõà ñëóõ äà ÷óÿò íå òðîïàò ëè êîïèòà èëè íîçå îòïðåä, íå ãè ëè äîãîíâàò îòçàä, àëà íîùòà îòìèíàâàøå, áåç äà ñðåùíàò íèòî åçäà÷, íèòî ïåøåõîäåö.
Ïúòÿò áå èçãðàäåí â îòäàâíà çàáðàâåíè âðåìåíà, à íàñêîðî ãî áÿõà ðåìîíòèðàëè íà òðèäåñåòèíà ìèëè ïðåäè Ìîðàíîí, íà þã ïóùèíàöèòå îòíîâî ãî îáãðúùàõà. Ñðú÷íîñòòà íà Äðåâíèòå îùå ñè ëè÷åøå ïî âÿðíàòà, ïðàâà ïîñîêà è ïîñòîÿííîòî íèâî - òóê-òàì ïúòÿò ïðîðÿçâàøå õúëìîâå èëè ïðåñêà÷àøå ïîòîöè ïî èçÿùíè øèðîêè äúãè îò äúëãîâå÷íà êàìåííà çèäàðèÿ, àëà íàêðàÿ èç÷åçíàõà è ïîñëåäíèòå ñëåäè îò ãðàäåæ, ñàìî òóê-òàì îò êðàéïúòíèòå õðàñòè íàäíè÷àøå ïðå÷óïåíà êîëîíà èëè ñðåä áóðåíè è ìúõ ñòúð÷åøå ñòàðà ïëî÷à. Ïèðåí, ïàïðàò è äúðâåòà ñà ñïóñêàõà íàäîëó è íàäâèñâàõà îò íàñèïèòå, ïîíÿêîãà çàêðèâàõà öÿëîòî øîñå. Ñêîðî òî ñå ïðåâúðíà â çàïóñòÿë ñåëñêè êîëîâîç, íî è ñåãà íå ëúêàòóøåøå - ïðîäúëæàâàøå óâåðåíèÿ ñè áÿã è ãè âîäåøå ïî íàé-áúðçèÿ ïúò.
Òàêà íàâëÿçîõà â ñåâåðíèòå äÿëîâå íà òàÿ ñòðàíà, íàðè÷àíà íÿêîãà îò õîðàòà Èòèëèåí, ÷óäåñåí êðàé ñ ãîðèñòè âúçâèøåíèÿ è áúðçîñòðóéíè ïîòîöè. Ïúëíîëóííàòà çâåçäíà íîù áå ïðåêðàñíà è íà õîáèòèòå èì ñå ñòîðè, ÷å ñ âñÿêà íîâà êðà÷êà âúçäóõúò ñòàâà âñå ïî àðîìàòåí; àêî ñå ñúäåøå ïî ïúõòåíåòî è ìúðìîðåíåòî íà Àì-ãúë, òîé ñúùî ãî çàáåëÿçâàøå è íå áå î÷àðîâàí. Ñ ïúðâèòå óòðèííè ëú÷è ïúòíèöèòå ñïðÿõà îòíîâî. Áÿõà ñòèãíàëè äî êðàÿ íà äúëáîê, ïî÷òè îòâåñåí ðàçðåç, ïî êîéòî ïúòÿò ïðåñè÷àøå åäèí êàìåíèñò õðåáåò. Èçïúëçÿõà ïî çàïàäíèÿ ñêëîí è ñå îãëåäàõà.
Â íåáåòî ñå ðàçëèâàøå çîðà, ïëàíèíèòå ñå áÿõà îòäàëå÷èëè è îòñòúïâàõà íà èçòîê â øèðîêà äúãà, ÷åçíåùà îòâúä õîðèçîíòà. Íà çàïàä âèäÿõà ïîëåãàòè ñêëîíîâå äà ñå ñïóñêàò êúì íåÿñíà äàëå÷íà îìàðà. Íàîêîëî ñå ïðîñòèðàõà èãëîëèñòíè ãîðè÷êè - åëà, êåäúð, êèïàðèñ è äðóãè, íåïîçíàòè â Ãðàôñòâîòî âèäîâå, - ðàçäåëåíè îò øèðîêè ïîëÿíè; íàâðåä èçáóÿâàõà àðîìàòíè òðåâè è øóáðàöè. Îòêàêòî íàïóñíàõà Ëîìèäîë, äúëãîòî ïúòóâàíå ãè áå îòâåëî äàëå÷ íà þã îò ðîäíèÿ êðàé, àëà åäâà â òàçè çàêúòàíà îáëàñò õîáèòèòå óñåòèõà ïðîìÿíàòà íà êëèìàòà. Íàîêîëî Ïðîëåòòà âå÷å ñå çàõâàùàøå çà ðàáîòà - ïàïðàòîâè ëèñòè ïðîáèâàõà ìúõ è çåìÿ, ëèñòâåíèöèòå ïðîòÿãàõà çåëåíè ïðúñòè, äðåáíè öâåò÷åòà ãðåéâàõà ñðåä òðåâàòà, ïòèöèòå ïååõà. Ìàêàð è çàïóñòÿëà äíåñ, Èòèëèåí, ãðàäèíàòà íà Ãîíäîð, çàïàçâàøå ÷àðà ñè êàòî ðàç÷îðëåíà äðèàäà.
Íà þã è íà çàïàä áÿõà òîïëèòå äîëèíè íà Àíäóèí, çàêðèòè íà èçòîê îò Åôåë Äóàò, íî äàëå÷íè îò ïëàíèíñêàòà ñÿíêà, îòêúì ñåâåð ãè ïàçåøå Åìèí Ìóèë, íà þã áÿõà îòêðèòè çà òîïëèÿ äúõ íà âëàæíèòå âåòðîâå îò äàëå÷íîòî Ìîðå. Áåçáðîé çàíåìàðåíè âåêîâíè äúðâåòà ðàñòÿõà òóê, ïîñàäåíè â äðåâíè âðåìåíà, à äíåñ îáêðúæåíè îò ðàçìèðíî è áåçãðèæíî ïîòîìñòâî; èìàøå ãîðè÷êè è ãúñòàëàöè îò òàìàðèñê è ìèðèçëèâè òåðïåíòèíîâè äðúâ÷åòà, îò ìàñëèíè è ëàâðè; èìàøå ñìðèêà è ìèòðà; ìàùåðêàòà ðàñòåøå íà õðàñòè èëè ïðîïúëçÿâàøå íà äúëãè æèëàâè ñòúáëà äà îáâèå ñ äåáåë êèëèì ñêðèòèòå êàìúíè; âñåâúçìîæíè ÷àéíè áèëêè ðàçòâàðÿõà ñèíè, ÷åðâåíè èëè áëåäîçåëåíè öâåò÷åòà; ïîêúëâàõà ðèãàí, ìàãäàíîç è îùå ìíîãî òðåâè, íåçíàéíè ïî ôîðìà è àðîìàò çà ãðàäèíàðñêîòî èçêóñòâî íà Ñàì. Ïîòàéíè÷å è òëúñòèãà èçïúñòðÿõà âå÷å ïåùåðèòå è ñêàëíèòå ñòåíè. Â ëåùàöèòå ñå ñúáóæäàõà ìèíçóõàðè è àíåìîíè; áåçáðîéíè àñôîäåëè è êðåìîâå êèìàõà ñ ïîëóîòâîðåíè öâåòîâå ñðåä òðåâàòà - äúëáîêàòà çåëåíà òðåâà êðàé åçåðàòà, êúäåòî ïîëèòíàëè ïîòîöè ñïèðàõà çà îòäèõ â ïðîõëàäàíòå äîë÷èíêè, ïðåäè äà ñå çàïúòÿò êúì Àíäóèí.
Òðèìàòà ñòðàííèöè îáúðíàõà ãðúá íà ïúòÿ è ñå ñïóñíàõà ïî õúëìà. Ñëàäúê àðîìàò ãè îáãúðíà, äîêàòî ñè ïðîáèâàõà ïúò ïðåç õðàñòè è òðåâè. Àì-ãúë ñå ðàçêàøëÿ è ìó ïðèçëÿ, àëà õîáèòèòå äèøàõà äúëáîêî è èçâåäíúæ Ñàì ñå ðàçñìÿ - íå îò âåñåëèå, à îò îáëåê÷åíèå. Ñëÿçîõà ïîêðàé åäíî ïîòî÷å, êîåòî áúðçî òè÷àøå íàïðåä. Ñêîðî òî ãè äîâåäå äî áèñòðî åçåðöå â ìàëêà äîë÷èíêà - îáãðàæäàõà ãî ðàçáèòè îñòàíêè îò äðåâåí êàìåíåí áàñåéí, ÷èéòî èçâàÿí ðúá ñåãà ïî÷òè ñå ãóáåøå ïîä ìúõ è ðîçîâè õðàñòàëàöè; ïåðóíèêè èçïðàâÿõà íàîêîëî ñòðîéíè ðåäèöè îò ìå÷îâå, ëèñòà íà âîäíè ëèëèè ïëàâàõà ïî òúìíàòà, ëåêî òðúïíåùà ïîâúðõíîñò, àëà âîäàòà áå äúëáîêà è õëàäíà; îò äðóãèÿ êðàé òÿ ïðåëèâàøå ïëàâíî ïî êàìåíåí ÷ó÷óð.
Òóê ñå èçìèõà è ïèõà äî íàñèòà îò ðó÷åÿ. Ïîñëå ïîäèðèõà ïîòàéíî ìÿñòî çà îòìîðà, ìàêàð äà ñè îñòàâàõà ïðåêðàñíè, òèÿ çåìè áÿõà âðàæåñêà òåðèòîðèÿ. Íå áÿõà ñå îòäàëå÷èëè ìíîãî îò ïúòÿ, íî äîðè íà òîëêîâà ìàëêî ïðîñòðàíñòâî áÿõà âèäåëè áåëåçè îò äðåâíèòå âîéíè è ïî-íîâè ðàíè, íàíåñåíè îò îðêèòå è äðóãèòå ñêâåðíè ñëóãè íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë - íåçàðîâåíà ÿìà, ïúëíà ñ áîêëóê è ìðúñîòèÿ; áåçïðè÷èííî îòñå÷åíè äúðâåòà, îñòàâåíè äà ãíèÿò ñ èçäÿëàíè ïî êîðàòà çëîâåùè ðóíè è îìðàçíèÿ çíàê íà Îêîòî.
Çàáðàâèë çà ìîìåíò ñòðàõà îò Ìîðäîð, Ñàì ñå ïðîâèðàøå îòòàòúê âîäîñêîêà íà åçåðîòî, îïèòâàøå è äóøåøå íåïîçíàòèòå òðåâè è äúðâåòà, íî âíåçàïíî âåçäåñúùàòà çàïëàõà ìó íàïîìíè çà ñåáå ñè. Ïðåïúâàéêè ñå, ïîïàäíà íà îáãîðåí êðúã è ñðåä íåãî îòêðè êóï îâúãëåíè, íàòðîøåíè êîñòè è ÷åðåïè. Áúðçî ðàñòÿùè èçòðàâíè÷åòà, øèïêè è ïîâåòè âå÷å ðàçäèïëÿõà âîàë íàä òîâà ìÿñòî íà êëàíå è çëîâåùî ïèðøåñòâî, àëà òî íå áå òîëêîâà ñòàðî. Ñàì áúðçî èçòè÷à ïðè ñïúòíèöèòå ñè, íî íå êàçà íèùî - ïðåäïî÷èòàøå êîñòèòå äà ëåæàò â ïîêîé, îòêîëêîòî Àì-ãúë äà ãè îïèïâà è ðîâè÷êà.
- Äàéòå äà ïîòúðñèì êúäå ùå ëåãíåì - êàçà òîé. - Ñàìî íå íàäîëó. Äà ñå èçêà÷èì, àêî ïèòàòå ìåí.
Ìàëêî íàä åçåðîòî îòêðèõà äåáåëà êàôÿâà ïîñòèëêà îò ëàíñêà ïàïðàò. Çàä íåÿ òúìíååõà ëèñòàòà íà ëàâðîâ ãúñòàëàê, êîèòî ñå êàòåðåøå ïî ñòðúìíèíà, óâåí÷àíà ñúñ ñòàðè êåäðè. Ðåøèõà òóê äà ïî÷èíàò, äîêàòî òðàå äåíÿò, êîéòî âå÷å îáåùàâàøå äà áúäå ÿñåí è òîïúë. ×óäåñåí äåí çà ðàçõîäêà ñðåä ãîðè÷êèòå è ïîëÿíèòå íà Èòèëèåí, íî ìàêàð ÷å îðêèòå èçáÿãâàõà ñëúíöåòî, òóê èìàøå áåçáðîé ìåñòà, êúäåòî äà çàëåãíàò â çàñàäà è äà íàáëþäàâàò, à è äðóãè çëè î÷è ñå âçèðàõà íàñàì - Ñàóðîí èìàøå ìíîãî ñëóãè. Âúâ âñåêè ñëó÷àé, Àì-ãúë íå èñêàøå äà ñå ðàçõîæäà ïîä Æúëòîòî ëèöå. Òî ñêîðî ùåøå äà íàäíèêíå íàä ìðà÷íèòå õðåáåòè íà Åôåë Äóàò è òîé áåçñèëíî ùåøå äà ïîäèðè óáåæèùå îò ñâåòëèêà è òîïëèíàòà.
Äîêàòî êðà÷åõà, Ñàì ñåðèîçíî ñè ìèñëåøå çà ïðåõðàíàòà. Ñåãà, ñëåä êàòî áÿõà èçîñòàâèëè îò÷àÿíèåòî ïðåä íåïðåâçåìàåìàòà Ïîðòà, òîé íå áå ñêëîíåí êàòî ãîñïîäàðÿ ñè äà ïðåíåáðåãâà îöåëÿâàíåòî ïîäèð êðàÿ íà ìèñèÿòà, à è ìó ñå ñòðóâàøå ïî-áëàãîðàçóìíî äà çàïàçÿò åëôè÷åñêèÿ ïúòåí õëÿá çà ÷åðíè äíè. Ïåò-øåñò äíè áÿõà èçìèíàëè, îòêàêòî ïðåñìåòíà, ÷å èì îñòàâàò çàïàñè åäâà çà òðè ñåäìèöè.
„Êàêòî å òðúãíàëî, êúñìåò ùå èìàìå, àêî ñòèãíåì äî Îãúíÿ çà òîâà âðåìå! - ïîìèñëè òîé. - À ìîæå è äà íè ñå ïðèèñêà äà ñå âúðíåì. Ìîæå!"
Âïðî÷åì ñëåä äúëãèÿ íîùåí ïîõîä, ñëåä êàòî ñå èçêúïà è óòîëè æàæäàòà ñè, ãëàäúò ãî ìú÷åøå ïî-ñèëíî îò îáèêíîâåíî. Ìå÷òàåøå ñàìî çà âå÷åðÿ èëè çàêóñêà êðàé îãíèùåòî â ñòàðàòà êóõíè÷êà íà óëèöà Òîðáàëàíñêà. Õðóìíà ìó íåùî è òîé ñå îáúðíà êúì Àì-ãúë. Îíçè òúêìî áå ðåøèë äà ïîáðîäè ñàìè÷úê è ëàçåøå íà ÷åòèðè êðàêà èç ïàïðàòèòå.
- Õåé! Àì-ãúë! - îáàäè ñà Ñàì. - Êúäå îòèâàø? Íà ëîâ ëè? Ñëóøàé, ñòàð÷å, çíàì, ÷å ñè âðåø íîñà íàâñÿêúäå. Òè íå îáè÷àø íàøàòà õðàíà, àç ñúùî íå áèõ ñå îïëàêàë îò ìàëêî ðàçíîîáðàçèå. Íàëè íîâèÿò òè äåâèç å: âå÷íî ãîòîâ äà ïîìàãà. Ìîæåø ëè äà íàìåðèø íåùî ïðèëè÷íî çà åäèí ãëàäåí õîáèò?
- Äà, ìîæå áè äà - îòâúðíà Àì-ãúë. - Ñìåàãîë âèíàãè ïîìàãà, àêî ãî ïîìîëÿò... àêî ïîìîëÿò ëþáåçíî.
- Ïðàâèëíî! - ñúãëàñè ñå Ñàì. - Àç ãî ìîëÿ. Àêî íå ìó ñòèãà òîëêîâà ëþáåçíîñò - óìîëÿâàì ãî.
Àì-ãúë èç÷åçíà çà äúëãî. Ñëåä íÿêîëêî çàëúêà ëåìáàñ, Ôðîäî ïîòúíà â êÿôÿâàòà ïàïðàò è çàñïà. Ñàì ñå çàãëåäà êúì íåãî. Ðàííàòà çîðà åäâà ïðîïúëçÿâàøå ïîä äúðâåòàòà, íî òîé îò÷åòëèâî âèæäàøå ëèöåòî íà ãîñïîäàðÿ ñè è îòïóñíàòèòå íà çåìÿòà ðúöå. Òîâà âíåçàïíî ìó ïðèïîìíè êàê Ôðîäî ëåæåøå óíåñåí â äîìà íà Åëðîíä ñëåä ñìúðòîíîñíàòà ðàíà. Äîêàòî áäåøå òîãàâà, Ñàì áå çàáåëÿçàë, ÷å ïîíÿêîãà îòâúòðå ñÿêàø ïðîñâåòâà ñìúòíî ñèÿíèå, àëà ñåãà ñâåòëèíàòà áå ìíîãî ïî-ñèëíà è ÿñíà. Ïîêîé îáâèâàøå ëèöåòî íà Ôðîäî, áåëåçèòå íà ñòðàõîâå è ãðèæè áÿõà ãî íàïóñíàëè, íî òîé èçãëåæäàøå ñòàð, ñòàð è êðàñèâ, êàòî ÷å âàÿòåëñêèÿò ðåçåö íà ãîäèíèòå ðàçêðèâàøå ñ áåçáðîé èçÿùíè ëèíèè ñêðèòîòî äîñåãà, ìàêàð äà íå ïðîìåíÿøå õàðàêòåðíèòå ÷åðòè íà ëèöåòî. Íå ÷å Ñàì Ìàéòàïåð ãî ïîìèñëè ïî òîçè íà÷èí. Òîé òðúñíà ãëàâà, ñÿêàø äèðåøå äóìè è ïðîìúëâè:
- Îáè÷àì ãî. Òàêúâ ñè å òîé è ïîíÿêîãà ñúùíîñòòà ìó ïðîñâåòâà îòâúòðå. Êàêúâòî è äà å, îáè÷àì ãî.
Àì-ãúë òèõè÷êî ñå çàâúðíà è íàäíèêíà íàä ðàìîòî íà Ñàì. Âãëåäà ñå âúâ Ôðîäî, çàòâîðè î÷è è áåçìúëâíî ïðîïúëçÿ íàñòðàíè. Ñëåä ìàëêî Ñàì ñå ïðèáëèæè è ãî çàâàðè äà äúâ÷å íåùî è äà ñè ìúðìîðè. Íà çåìÿòà êðàé íåãî ëåæàõà äâå çàé÷åòà è òîé ëàêîìî ñå êîêîðåøå êúì òÿõ.
- Ñìåàãîë âèíàãè ïîìàãà - êàçà òîé. - Äîíåñå çàéöè, ñëàäêè çàéöè. Íî ãîñïîäàðÿò å çàñïàë, ñèãóðíî è íà Ñàì ìó ñå ñïè. Âå÷å íå èñêà çàéöè, íàëè? Ñìåàãîë ñå ìú÷è äà ïîìàãà, íî íå ìîæå çàâ÷àñ äà õâàíå íåùî.
Ñàì îáà÷å ñúâñåì íå âúçðàçÿâàøå ïðîòèâ çàéöèòå è ñå èçêàçà â òîÿ äóõ. Ïîíå ùî ñå îòíàñÿ äî çàåøêà ãîçáà. Ðàçáèðà ñå, âñè÷êè õîáèòè óìåÿò äà ãîòâÿò, òúé êàòî ïî÷âàò äà èçó÷àâàò èçêóñòâîòî ìíîãî ïðåäè äà ñå îãðàìîòÿò (ìíîçèíà èçîáùî íå ñå îãðàìîòÿâàò), íî Ñàì áåøå äîáúð ãîòâà÷ äîðè ïî õîáèòîâà ïðåöåíêà è êîë÷åì ìó ñå óäàäåøå èç ñòðàíñòâèÿòà, áúðçàøå äà ñãîòâè íåùî íà ïîõîäíèÿ îãúí. Âñå îùå ìúêíåøå ñ íàäåæäà â ðàíèöàòà ÷àñò îò ïðèáîðèòå ñè: ìàëêî îãíèâî, äâå ïëèòêè òàâè÷êè, âëèçàùè åäíà â äðóãà; â òÿõ ïúê èìàøå äúðâåíà ëúæèöà, êúñà äâóðîãà âèëèöà è íÿêîëêî øèøà, à íà äúíîòî íà ðàíèöàòà ñå ñïîòàéâàõà äúðâåíè ïîõëóïàöè ñ ÷åçíåùî âå÷å ñúêðîâèùå - ñîë. Íî ìó òðÿáâàøå îãúí è îùå ìíîãî íåùà. Íàïðåãíàòî ñå çàìèñëè, äîêàòî âàäåøå íîæà, ïî÷èñòâàøå ãî è ñëåä êàòî ãî íàîñòðè, âçå äà äåðå çàéöèòå. Íå èñêàøå äà îñòàâè çàñïàëèÿ Ôðîäî ñàìè÷úê äîðè çà ìèíóòêà.
- À ñåãà, Àì-ãúë - êàçà òîé, - èìàì çà òåá íîâà çàäà÷à. Èäè äà íàïúëíèø òèÿ òàâè÷êè ñ âîäà è ãè äîíåñè!
- Ñìåàãîë ùå äîíåñå âîäà, äà - ñúãëàñè ñå Àì-ãúë. - Íî çà êàêâî ìó å íà õîáèòà òîëêîâà âîäà? Íàëè ñå íàïè, èçìè ñå. 
- Òðàé ñåãà - îòâúðíà Ñàì. - Ùîì íå ñå äîñåùàø, ñêîðî ùå ðàçáåðåø. È êîëêîòî ïî-áúðçî äîíåñåø âîäà, òîëêîâà ïî-áúðçî ùå óçíàåø. È äà íå ìè ñìà÷êàø òàâè÷êèòå, ÷å ùå òå íàêúëöàì íà êàéìà. 
Äîêàòî Àì-ãúë ñå áàâåøå, Ñàì îòñêî÷è ïàê äà ïîãëåäíå Ôðîäî. Òîé ïðîäúëæàâàøå äà ñïè ñïîêîéíî, íî ñåãà Ñàì ñå èçíåíàäà íàé-ìíîãî îò èçïèòèòå ìó ðúöå è ëèöå.
- Êîëêî å ìúðøàâ è èçòî÷åí - ïðîìúðìîðè òîé. - Íà õîáèò íå ïðèëè÷à. Àêî óñïåÿ äà ñãîòâÿ òèÿ çàéöè, ùå ãî ñúáóäÿ.
Ñàì ñòðóïà êóï÷èíêà îò íàé-ñóõàòà ïàïðàò, ïîñëå ñå èçêàòåðè íàãîðå è ñúáðà íàðú÷ äúðâà è ñú÷êè; åäèí ïðå÷óïåí êåäðîâ êëîí ìó îñèãóðè äîáúð çàïàñ îò ãîðèâî. Òîé ðàç÷èñòè òðåâàòà ïîä ñòðúìíîòî, äîñàìè ïàïðàòèòå, è íàñëàãà äúðâàòà òàì. Ñëîæè ïðàõàí, ñðú÷íî ùðàêíà ñ îãíèâîòî è ñêîðî ëóìíà ïëàìú÷å Òî ïî÷òè íå äèìåøå, íî ïðúñíà íàîêîëî áëàãîâîíåí àðîìàò. Òúêìî ñå áå ïðèâåë äà çàòóëè îãúíÿ è äà ãî ïîäõðàíè ñ íîâè äúðâà, êîãàòî Àì-ãúë ñå çàâúðíà, êàòî ñè áúáðåøå è âíèìàòåëíî íîñåøå òàâè÷êèòå.
Ñëîæè ãè äîëó è èçâåäíúæ âèäÿ êàêâî ïðàâè Ñàì. Ñÿêàø åäíîâðåìåííî èçïëàøåí è ðàçãíåâåí, òîé íàäàäå òúíè÷úê, ñúñêàù ïèñúê.
- Àõ! Ñññ... íå! Íå! Ãëóïàâè õîáèòè, áåçóìíè, äà, áåçóìíè! Íå áèâà äà ãî ïðàâÿò!
- Êàêâî äà íå ïðàâèì? - èçíåíàäàíî çàïèòà Ñàì.
- Ìðúñññíèòå ÷åðâåíè åçèöè - èçñúñêà Àì-ãúë. - Îãúí! Îãúí! Îïàñåí å, äà, îïàñåí. Èçãàðÿ, óáèâà. È ùå äîâåäå âðàãîâåòå, äà, ùå ãè äîâåäå.
- Åäâà ëè - îòâúðíà Ñàì. - Íå âèæäàì êàê ùå ãè äîâåäå îñâåí àêî ãî çàäóøèø ñúñ çåëåíè êëîíè. Íî äà ñòàâà êàêâîòî ùå. Âñå åäíî, ãîòîâ ñúì äà ðèñêóâàì. Ùå ñãîòâÿ çàéöèòå.
- Äà ãîòâè çàéöèòå! - îò÷àÿíî èçïèùÿ Àì-ãúë. - Äà ðàçâàëÿ õóáàâîòî ìåñî, äåòî Ñìåàãîë ãî çàïàçè çà òÿõ, ãîðêèÿò ãëàäåí Ñìåàãîë! Çà êàêâî? Çà êàêâî, ãëóïàâ õîáèò? Ìëàäè ñà, êðåõêè, ñëàäêè. ßæ ãè, ÿæ!
Òîé ñãðàá÷è ïî-áëèçêèÿ îò äâàòà âå÷å îäðàíè çàåêà, ïðîñíàòè êðàé îãúíÿ.
- Õàéäå, õàéäå! - ïîäõâúðëè Ñàì. - Âñåêè ñ íðàâèòå ñè. Òåá òå çàäàâÿ íàøèÿò õëÿá, à ïúê íà ìåí ìè ïðèñÿäà ñóðîâîòî çàåøêî. Ðàçáåðè, ùîì ìè äàâàø çàåê, çíà÷è å ìîé, ìîãà äà ãî ñãîòâÿ, àêî ìè õðóìíå. È íàèñòèíà ìè å õðóìíàëî. Íÿìà êàêâî äà ìå ãëåäàø. Áÿãàé äà õâàíåø äðóã è ãî ÿæ êàêòî ñè ùåø... ñàìî ñå ñêðèé íÿêúäå äà íå òå âèæäàì. Òàêà íÿìà äà ãëåäàø îãúíÿ, àç ïúê íÿìà äà ãëåäàì òåá è äâàìàòà ùå ñìå äîâîëíè. Ùå ñå ïîñòàðàÿ îãúíÿò äà íå ïóøè, àêî òîâà ìîæå äà òå óòåøè.
Ìúðìîðåéêè, Àì-ãúë ñå äðúïíà è ïðîïúëçÿ èç ïàïðàòèòå, Ñàì ñå çàå ñ òàâè÷êèòå.
- Çíàì êàêâî ìó òðÿáâà íà åäèí õîáèò îñâåí çàåøêîòî - ðå÷å ñè òîé. - Ìàëêî ïîäïðàâêè è êîðåíè, îñîáåíî êàðòîôè... çà õëÿá äà íå ãîâîðèì. Èçãëåæäà, ÷å ñ ïîäïðàâêèòå íÿìà äà ñìå çëå. Àì-ãúë! - òèõè÷êî ïîäâèêíà òîé. - Ïðèÿòåë â íóæäà ñå ïîçíàâà. Òðÿáâàò ìè ìàëêî ïîäïðàâêè.
Àì-ãúë ïîäàäå ãëàâà îò ïàïðàòèòå, íî âå÷å íå èçãëåæäàøå íèòî óñëóæëèâ, íèòî äðóæåëþáåí.
- Íÿêîëêî äàôèíîâè ëèñòà, ìàëêî ìàùåðêà è ïåëèí ùå ìè ñâúðøàò ðàáîòà... äîäåòî âîäàòà çàâðè - îáÿñíè Ñàì.
- Íå! - çàÿâè Àì-ãúë. - Ñìåàãîë íå å äîâîëåí. È íå îáè÷à ìèðèçëèâè ëèñòà. Ñìåàãîë íå ÿäå òðåâè è êîðåíè, íå, áåçöåííè, îñâåí àêî óìèðà îò ãëàä èëè å ìíîãî áîëåí, ãîðêèÿò Ñìåàãîë.
- Êàòî êèïíå âîäàòà, Ñìåàãîë ùå ãî ïúõíà ïðàâî âúâ âðÿëàòà âîäà, àêî íå ïðàâè êàêâîòî ìó çàðú÷àì - èçðúìæà Ñàì. - Ñàì ùå ìó íàòèêà ãëàâàòà âúòðå, äà, áåçöåííè. È àêî íå áåøå ðàííà ïðîëåò, ùÿõ äà ãî íàêàðàì äà òúðñè ðÿïà, ìîðêîâè è êàðòîôè. Îáçàëàãàì ñå, ÷å èç òèÿ çåìè ïîäèâÿâàò íàé-ðàçëè÷íè ÷óäåñíè çåëåí÷óöè. Êàêâî ëè íå áèõ äàë çà ïåò-øåñò êàðòîôà.
- Ñìåàãîë íÿìà äà èäå. Î, íå, áåçöåííè, íå òîÿ ïúò - èçñúñêà Àì-ãúë. - Ñòðàõ ãî å è ìíîãî ñå èçìîðè, à òîÿ õîáèò íå å ìèë, õè÷ íå å ìèë. Ñìåàãîë íÿìà äà ðîâè çà êîðåíè, ìîðêîâèùà è... òîòîôè. Êàêâè ñà òèÿ òîòîôè, áåçöåííè, à, êàêâè ñà òèÿ òîòîôè?
- Êàð-òî-ôè - ÿñíî èçðå÷å Ñàì. - Ëþáîâòà íà Ñòàðèêà è ÷óäíî õóáàâ ïúëíåæ çà ïðàçåí ñòîìàõ. Àìà íÿìà äà íàìåðèø, òúé ÷å íå òúðñè. Õàéäå, áúäè äîáúð, Ñìåàãîë, è äîíåñè ïîäïðàâêèòå, à àç ùå ñå îòíàñÿì ïî-äîáðå ñ òåá. Íåùî ïîâå÷å, àêî âåäíúæ çàâèíàãè ÿ ïîäêàðàø ïî íîâ ïúò, íÿêîé äåí ùå òè ñãîòâÿ êàðòîôè. Îáåùàâàì: ïúðæåíà ðèáà ñ êàðòîôè, ñåðâèðà Ñ. Ìàéòàïåð. Îò òîâà âå÷å íå ìîæåø äà ñå îòêàæåø.
- À, ìîæåì, ìîæåì. Äà ðàçâàëÿø õóáàâàòà ðèáà, äà ÿ ãîðèø. Äàé ìè ðèáà ñåãà è ñè çàäðúæ ìðúñññíèòå êàðòîôè!
- Î, òè ñè áåçíàäåæäåí - êàçà Ñàì. - Îòèâàé äà ñïèø!
Â êðàÿ íà êðàèùàòà ñå íàëîæè ñàì äà ïîòúðñè êàêâîòî ìó òðÿáâàøå, íî íå ñå îòäàëå÷è ìíîãî, çà äà íå èçãóáè îò ïîãëåä ìÿñòîòî, êúäåòî ëåæåøå çàñïàëèÿò ãîñïîäàð. Ñåòíå ñåäíà äà ïîäêëàæäà îãúíÿ è ñå óíåñå â ðàçìèñúë, äîêàòî âîäàòà êèïíà. Äåíÿò ñå ðàçãàðÿøå è ñòàíà ïî-òîïëî, ðîñíèòå êàïêè ÷åçíåõà îò òðåâè è ëèñòà. Ñêîðî íàðÿçàíîòî çàåøêî çàêúêðè â òàâè÷êèòå ñðåä ñíîï÷åòà ïîäïðàâêè. Ïî íÿêîå âðåìå Ñàì åäâà íå çàñïà. Îñòàâè ìåñîòî äà âðè îêîëî ÷àñ, êàòî ãî áîöêàøå ñåãèç-òîãèç ñ âèëèöàòà è îïèòâàøå ñîñà.
Êîãàòî ðåøè, ÷å âñè÷êî å ãîòîâî, òîé ìàõíà òàâè÷êàòà îò îãúíÿ è ïðîïúëçÿ êúì Ôðîäî. Íàäâåñè ñå íàä íåãî è òîé îòêðåõíà î÷è, ïîñëå ñå ñúáóäè îò óíåñà - ïàê áå ñúíóâàë íåùî íåæíî, ñïîêîéíî è ìèìîëåòíî.
- Çäðàñòè, Ñàì! - êàçà òîé. - Íå ïî÷èâàø ëè? Äà íå å ñòàíàëî íåùî? Êîå âðåìå å?
- Îêîëî äâà ÷àñà ìèíàõà, îòêàê ñå ïóêíà çîðàòà - îòâúðíà Ñàì, - è ïî ÷àñîâíèöèòå íà Ãðàôñòâîòî òðÿáâà äà å êúì îñåì è ïîëîâèíà. Íî íå å ñòàíàëî íèùî. Å, íå áèõ êàçàë, ÷å âñè÷êî íè å íàðåä - íÿìà çàïàñè, íÿìà ëóê, íÿìà êàðòîôè. Íàïðàâèõ âè ìàëêî ÿõíèÿ è ñóïè÷êà, ãîñïîäèí Ôðîäî. Äîáðå ùå âè äîéäå. Ùå òðÿáâà äà ÿäåòå îò êàí÷åòî èëè ïúê íàïðàâî îò òàâè÷êàòà, êàòî ïîèçñòèíå. Íå ñúì äîíåñúë íèòî ïàíèöè, íèòî íåùî äðóãî ïîäõîäÿùî. Ôðîäî ñå ïðîòåãíà.
- Òðÿáâàøå äà ïî÷èâàø, Ñàì. Îïàñíî å äà ñå ïàëè îãúí ïî òèÿ ìåñòà. Íî íàèñòèíà ñúì îãëàäíÿë. Ììì! Êîìàé ãî íàäóøâàì îòòóê. Êàêâî ñè ñãîòâèë?
- Ïîäàðúê îò Ñìåàãîë - îáÿñíè Ñàì, - ÷èôò ìëàäè çàé÷åòà, àìà ìè ñå ÷èíè, ÷å Àì-ãúë ñúæàëÿâà ñåãà. Îáà÷å íÿìàøå ñ êàêâî äà ãè ñãîòâÿ, ñàìî ñëîæèõ ìàëêî ïîäïðàâêè.
Ñàì è ãîñïîäàðÿò ìó ñåäíàõà äîñàìè ïàïðàòèòå è çàïî÷íàõà äà ÿäàò ÿõíèÿòà íàïðàâî îò òàâè÷êàòà, êàòî ñè óñëóæâàõà ñ åäèíñòâåíàòà ñòàðà âèëèöà è ëúæèöàòà. Ùåäðî ñè îòïóñíàõà è ïî ïîëîâèí åëôè÷åñêà ïèòêà. Ñòîðè èì ñå ñúùèíñêî ïèðøåñòâî.
- Åõîîî! Àì-ãúë! - âèêíà Ñàì è òèõè÷êî ïîäñâèðíà. - Åëà! Îùå å âðåìå äà ðàçìèñëèø. Îñòàâèõìå òè ìàëêî, àêî èñêàø äà îïèòàø çàåøêà ÿõíèÿ.
Íèêàêúâ îòãîâîð.
- Äîáðå äå, ñèãóðíî å îòèøúë äà ñè íàìåðè íåùè÷êî. Ùå ñè ÿ äîÿäåì ñàìè - ðåøè Ñàì.
- È ïîñëå òðÿáâà äà ïîñïèø - êàçà Ôðîäî. 
- Ñàìî âèå ãëåäàéòå äà íå çàäðåìåòå, äîêàòî ñïÿ, ãîñïîäèí Ôðîäî. Íå ìó âÿðâàì íà îíÿ ïðèÿòåë. Ãîëÿìà ÷àñò îò Ñìðàäëüî - ëîøèÿ Àì-ãúë, íàëè ìå ðàçáèðàòå - ñå å çàïàçèëà â íåãî è ïîñòåïåííî ñè âúçâðúùà âëàñòòà. Ìîæå è äà ãðåøà, íî ìè ñå ÷èíè, ÷å òèÿ äíè ùå ñå îïèòà äà ìå ñòèñíå çà ãúðëîòî. Íå ñìå åäèíîäóøíè ïî íÿêîè âúïðîñè è òîé íå å äîâîëåí îò Ñàì, î, íå, áåçöåííè, õè÷ íå å äîâîëåí.
Äîÿäîõà ñè è Ñàì îòèäå äî ïîòîêà äà èçïëàêíå ñúäîâåòå. Êàòî ñå èçïðàâÿøå, òîé ñå îçúðíà êúì ñêëîíà. Â ñúùèÿ ìèã çúðíà êàê ñëúíöåòî èçãðÿâà íàä âå÷íî òåãíåùèòå íàä èçòîêà ìúãëè, èçïàðåíèÿ èëè ïóøåöè è ñïóñêà çëàòíè ëú÷è íàä îêîëíèòå äúðâåòà è ïîëÿíè. Ñåòíå çàáåëÿçà åäíà ÿñíî ðàçëè÷èìà â çîðàòà òúíêà ñïèðàëà îò ñèíêàâî÷åðåí äèì äà ñå íàäèãà îò ãúñòàëàêà ìàëêî ïî-ãîðå. Ñòðåñíàò, òîé îñúçíà, ÷å òîâà å ïóøåê îò ñîáñòâåíèÿ ìó ãîòâàðñêè îãúí, êîèòî áå çàáðàâèë äà èçãàñè.
- Ëîøà ðàáîòà! Íå ñúì ñè è ìèñëèë, ÷å ÷àê òîëêîâà ùå ëè÷è! - ïðîìúðìîðè òîé è ñå âòóðíà íàçàä.
Èçâåäíúæ ñïðÿ è ñå îñëóøà. Ïîäñâèðêâàíå ëè áå ÷óë, èëè íå? Äàëè ïúê íå áå ïåñåí íà íÿêàêâà ñòðàííà ïòèöà? Àêî áå ïîäñâèðêâàíå, íå èäâàøå îòêúì Ôðîäî. Åòî ÷å ïàê ñå ðàçäàäå, íî îò äðóãà ïîñîêà! Ñàì çàòè÷à ñ âñå ñèëè ïî íàãîðíèùåòî. Îòêðè, ÷å åäíà äîãîðÿëà äîêðàé ãëàâíÿ å ïîäïàëèëà ïàïðàòèòå îêîëî îãúíÿ, îò ïëàìúöèòå òëååøå è òðåâàòà. Òîé áúðçî ñòúïêà êàêâîòî áå îñòàíàëî îò îãúíÿ, ðàçïðúñíà ïåïåëòà è çàòèñíà ãëàâíèòå ñ ÷èìîâå. Ïîñëå ïðîïúëçÿ êúì Ôðîäî.
- ×óõòå ëè íåùî äà ïîäñâèðêâà, à ñëåä òîâà è îòãîâîð? - çàïèòà òîé. - Ïðåäè íÿêîëêî ìèíóòè. Äàíî äà å áèëî ïòèöà, íî íå ìè ñå âÿðâà - ïîâå÷å çâó÷åøå êàòî èìèòàöèÿ íà ïòè÷è çîâ. Áîÿ ñå, ÷å ìîåòî îãúí÷å å âäèãíàëî ïóøåê. Öÿë æèâîò íÿìà äà ñè ïðîñòÿ, àêî ñúì äîêàðàë íåïðèÿòíîñòè. Êîé çíàå, ìîæå è äà íå ìè îñòàíå âðåìå!
- Øøò! - ïðîøåïíà Ôðîäî. - Ñòîðè ìè ñå, ÷å ÷óõ ãëàñîâå.
Äâàìàòà õîáèòè ñòåãíàõà ðàíèöèòå ñè, ïîäãîòâèõà ãè çà áÿãñòâî è ïðîïúëçÿõà íàâúòðå èç ïàïðàòèòå. Ñâèõà ñå òàì è ñå îñëóøàõà.
Âå÷å íÿìàøå ñúìíåíèå - ÷óâàõà ãëàñîâå. Òå áÿõà òèõè è ïðåäïàçëèâè, àëà ñå ðàçäàâàõà âñå ïî-íàáëèçî. È âíåçàïíî íÿêîé çàãîâîðè äîñàìè óêðèòèåòî èì.
- Åòî! Îòòóê ñå å âäèãàë ïóøåêúò! Ñèãóðíî å íÿêúäå íàáëèçî. Â ïàïðàòèòå íàâÿðíî. Ùå ãî ñïèïàìå êàòî çàåê â êàïàí. Òîãàâà ùå ðàçáåðåì ùî çà ñúçäàíèå å.
- Àõà, è êàêâî çíàå! - îòâúðíà âòîðè ãëàñ.
Íåçàáàâíî ÷åòèðèìà ìúæå çàêðà÷èõà øèðîêî èç ïàïðàòèòå â ðàçíè ïîñîêè. Âèæäàéêè, ÷å íå ìîãàò íèòî äà áÿãàò, íèòî äà ñå óêðèâàò, Ôðîäî è Ñàì ðèïíàõà íà êðàêà, îïðÿõà ãðúá î ãðúá è èçòåãëèõà ìàëêèòå ñè ìå÷îâå.
Îíîâà, êîåòî âèäÿõà, ãè ñìàÿ, íî îùå ïî-ñìàÿíè áÿõà ïðåñëåäâà÷èòå èì. Íàîêîëî ñòîÿõà ÷åòèðèìà âèñîêè ìúæå. Äâàìà îò òÿõ ñòèñêàõà äúëãè êîïèÿ ñ áëåñòÿùè øèðîêè îñòðèåòà. Äðóãèòå äâàìà íîñåõà ãðàìàäíè ëúêîâå, äúëãè ïî÷òè åäèí ÷îâåøêè ðúñò, è ãîëåìè êîë÷àíè ñ äúëãè çåëåíîïåðè ñòðåëè. Âñè÷êè èìàõà ìå÷îâå íà ïîÿñà è áÿõà îáëå÷åíè â ðàçíè îòòåíúöè íà çåëåíî è êàôÿâî, ñÿêàø çà äà ñå ïðîìúêâàò ïî-íåçàáåëÿçàíè èç ãîðñêèòå ïîëÿíè íà Èòèëèåí. Ðúöåòå èì ñå ãóáåõà â çåëåíè ðúêàâèöè, çåëåíè êà÷óëêè è ìàñêè ïðèêðèâàõà ëèöàòà èì, îñòàâÿéêè îòêðèòè ñàìî ÿñíèòå, ïðîíèöàòåëíè î÷è. Ôðîäî âåäíàãà ñè ïîìèñëè çà Áîðîìèð, çàùîòî òèÿ ìúæå íàïîìíÿõà çà íåãî - è ïî ðúñò, è ïî ïîâåäåíèå, è ïî ñëîâàòà ñè.
- Åäíî òúðñåõìå, äðóãî íàìèðàìå - ðå÷å åäèíèÿò. - Íî êàêâî íàìåðèõìå âñúùíîñò?
- Íå ñà îðêè - êàçà âòîðèÿò è îòïóñíà äðúæêàòà íà ìå÷à, êîÿòî áå ñãðàá÷èë, êàòî âèäÿ Æèëîòî äà ëúùè â äåñíèöàòà íà Ôðîäî.
- Åëôè? - êîëåáëèâî ïîäõâúðëè òðåòèÿò.
- Î, íå! Íå ñà åëôè - êàçà íàé-âèñîêèÿò, êîéòî èçãëåæäàøå âîäà÷ íà îñòàíàëèòå. - Ïî íàøå âðåìå åëôèòå íå áðîäÿò èç Èòèëèåí. Ïúê è êàçâàò, ÷å åëôèòå áèëè ïðèêàçíî êðàñèâè.
- À íèå íå ñìå, òàêà ëè äà ðàçáèðàì? - îáàäè ñå Ñàì. - Ñúðäå÷íî áëàãîäàðèì. Êàòî ñâúðøèòå îáñúæäàíåòî, ìîæå áè ùå íè êàæåòå âèå êîè ñòå è çàùî íå ìîæåòå äà îñòàâèòå äâàìàòà ìîðíè ïúòíèöè äà ñè ïî÷èâàò.
Âèñîêèÿò çåëåí ìúæ ñå óñìèõíà õëàäíî.
- Àç ñúì Ôàðàìèð, ãîíäîðñêè âîåíà÷àëíèê. À èç òèÿ çåìè íÿìà ïúòíèöè - ñàìî ñëóãè íà ×åðíàòà èëè Áÿëàòà êóëà áðîäÿò òóê. 
- Íèå ïúê íå ñìå íèòî îò åäíèòå, íèòî îò äðóãèòå - îòâúðíà Ôðîäî. - Ïúòíèöè ñìå, êàêâîòî è äà òâúðäè âîåíà÷àëíèêúò Ôàðàìèð.
- Òîãàâà ïîáúðçàéòå äà ñúîáùèòå êîè ñòå è íàêúäå ñòå òðúãíàëè - êàçà Ôàðàìèð. - Ðàáîòà íè ÷àêà, à íå å íèòî âðåìå, íèòî ìÿñòî òóê çà çàãàäêè è ïðåãîâîðè. Õàéäå! Êúäå å òðåòèÿò îò âàøàòà ãðóïà?
- Òðåòèÿò ëè?
- Äà, îíçè ïîòàåí òèï, êîãîòî çàâàðèõìå äà òúðøóâà èç åçåðîòî. Ãðîçíîâàò èçãëåæäàøå. Ñèãóðíî áåøå îðêñêè ñúãëåäâà÷ èëè íÿêàêâà äðóãà îò îíèÿ òâàðè. Íî å õèòúð êàòî ëèñèöà, óñïÿ äà íè ñå èçïëúçíå.
- Íå çíàì êúäå å - êàçà Ôðîäî. - Òîé íè å ñàìî ñëó÷àéíî ñðåùíàò ñïúòíèê è íå ïîåìàì îòãîâîðíîñò çà íåãî. Ïîùàäåòå ãî, àêî ãî ñðåùíåòå. Äîâåäåòå ãî èëè ãî èçïðàòåòå ïðè íàñ. Òîé å ñàìî îêàÿíî ñêèòàùî ñúçäàíèå, íî çàñåãà å ïîä ìîÿ çàêðèëà. Êîëêîòî äî íàñ, òî íèå ñìå õîáèòè îò Ãðàôñòâîòî äàëå÷å íà ñåçåðîçàïàä, îòâúä ìíîãî ðåêè. Êàçâàì ñå Ôðîäî, ñèí íà Äðîãî, à ñ ìåí ïúòóâà Ñàìîçíàé, ñèí íà Áúðçîõàì, äîñòîåí õîáèò íà ñëóæáà ïðè ìåíå. Ïðèñòèãíàõìå ïî äúëãè ïúòèùà - îò Ëîìèäîë èëè Èìëàäðèñ, êàêòî ãî íàðè÷àò íÿêîè. 
Ïðè òåçè äóìè Ôàðàìèð òðåïíà è çàñëóøà âíèìàòåëíî. 
- Èìàõìå ñåäìèíà ñïúòíèöè - åäèíèÿ çàãóáèõìå â Ìîðèÿ äðóãèòå îñòàâèõìå íà Ïàðò Ãàëåí íàä Ðàóðîñ: äâàìà áÿõà îò íàøèÿ ðîä, îñâåí òÿõ èìàøå äæóäæå, åëôè è äâàìà ÷îâåöè. Òå áÿõà Àðàãîðí è Áîðîìèð, êîéòî êàçâàøå, ÷å èäâà îò þæíèÿ ãðàä Ìèíàñ Òèðèò.
- Áîðîìèð! - âúçêëèêíàõà è ÷åòèðèìàòà.
- Áîðîìèð, ñèí íà Âëàäåòåëÿ Äåíåòîð? - çàïèòà Ôàðàìèð è ëèöåòî ìó ñòàíà óäèâèòåëíî ñóðîâî. - Ñ íåãî ëè äîéäîõòå? Òîâà íàèñòèíà å âàæíà âåñò, ñòèãà äà å âÿðíî. Çíàéòå, ìàëêè ñòðàííèöè, ÷å Áîðîìèð, ñèí íà Äåíåòîð, áå Ãëàâåí íàäçèðàòåë íà Áÿëàòà êóëà è íàø Âúðõîâåí âîåíà÷àëíèê; íåèçìåðèìî íè ëèïñâà ñåãà. Êîè ñòå è êàêâî îáùî ñòå èìàëè ñ íåãî? Íå ñå áàâåòå, Ñëúíöåòî ïðåâàëÿ ïëàäíå.
- Èçâåñòíè ëè ñà òè çàãàäú÷íèòå ñëîâà, êîèòî äîíåñå Áîðîìèð â Ëîìèäîë? - îòâúðíà Ôðîäî.

Âúâ Èìëàäðèñ èäåòå
çà ìå÷, ùî áå ñòðîøåí.

- Òèÿ ñëîâà ñà èçâåñòíè íàèñòèíà - êàçà ñìàÿíèÿò Ôàðàìèð. - Òîâà, ÷å ãè çíàåø, äîíÿêúäå äîêàçâà ïðàâîòàòà òè.
- Àðàãîðí, êîãîòî ñïîìåíàõ, å íîñèòåë íà Ìå÷à, ùî áå ñòðîøåí. À íèå ñìå ïîëóðúñòîâåòå, çà êîèòî ñå ãîâîðè â ñòèõà.
- Âèæäàì ãî - çàìèñëåíî ïðîìúëâè Ôàðàìèð. - Èëè ïîíå âèæäàì, ÷å ìîæå äà å òàêà. À ùî å Çëèíàòà íà Èñèëäóð?
- Òîâà å òàéíà - îòãîâîðè Ôðîäî. - Åäâà ëè íÿêîãà ùå ñå ðàçêðèå.
- Òðÿáâà äà óçíàåì ïîâå÷å çà òîâà - êàçà Ôàðàìèð - è äà ðàçáåðåì êàêâî âè íîñè òúé äàëå÷ íà èçòîê, ïîä ñÿíêàòà íà îíåçè... - Òîé ïîñî÷è ñ ïðúñò, áåç äà èçðå÷å èìå. - Íî íå ñåãà. Ðàáîòà íè ÷àêà. Äåáíå âè îïàñíîñò è êàêâèòî âðåìåíà ñà íàñòàíàëè, íÿìàøå äà ñòèãíåòå íàäàëå÷ äî ïîëÿ è ïúòèùà. Ïðåäè äà îòìèíå äåíÿò, èç òîçè êðàé ùå èìà ëþòè áèòêè. Ñåòíå - ñìúðò èëè áúðçî áÿãñòâî êúì Àíäóèí. Çà âàøå è çà ìîå äîáðî ùå îñòàâÿ äâàìèíà äà âè ïàçÿò. Ìúäðèòå õîðà íå âÿðâàò íà ñëó÷àéíè ñðåùè èç òèÿ çåìè. Àêî ñå çàâúðíà, ïàê ùå ïîãîâîðèì.
- Ñáîãîì! - êàçà Ôðîäî è íèñêî ñå ïîêëîíè. - Ìèñëè êàêâîòî ñè èñêàø, íî àç ñúì ïðèÿòåë ñ âñè÷êè âðàãîâå íà Åäèíñòâåíèÿ Âðàã. Áèõìå ïîæåëàëè äà âè ïðèäðóæèì, àêî èìàøå íàäåæäà äâà ïîëóðúñòà äà ïîìîãíàò íà äîñòîéíè è ñèëíè ìúæå êàòî âàñ è àêî íÿìàõ äðóãà çàäà÷à. Äàíî âå÷íà Ñâåòëèíà ñèÿå íàä ìå÷îâåòå âè!
- Êàêâèòî è äà ñà õîáèòèòå, ïîíå ñà ëþáåçåí íàðîä - êàçà Ôàðàìèð. - Ñáîãîì!
Õîáèòèòå îòíîâî ñåäíàõà, áåç äà ñïîäåëÿò ìèñëèòå è ÷óâñòâàòà ñè. Äâàìà ìúæå îñòàíàõà äà ãè ïàçÿò íåîòëú÷íî â êðàé÷åöà íà øàðåíàòà ñÿíêà ïîä ìðà÷íèòå ëàâðîâè äúðâåòà. Äåíÿò ñå çàòîïëÿøå, îò âðåìå íà âðåìå òå ñâàëÿõà ìàñêèòå äà ñå ðàçõëàäÿò è Ôðîäî âèäÿ, ÷å ñà êðàñèâè, ñ áÿëà êîæà, òúìíà êîñà, ñèâè î÷è, ñ ïå÷àëíè è ãîðäè ëèöà. Ðàçãîâàðÿõà òèõè÷êî ïîìåæäó ñè, îòíà÷àëî íà Îáùèÿ åçèê ñ ìíîæåñòâî ñòàðîâðåìñêè äóìè, ïîñëå ïðåìèíàõà íà íÿêàêúâ ñâîé åçèê. Çà ñâîÿ èçíåíàäà, êàòî ñå âñëóøà, Ôðîäî îòêðè, ÷å ïðèêàçâàò íà åëôè÷åñêè èëè ïîíå òâúðäå áëèçúê äî íåãî åçèê; èçãëåäà ãè ñ âúçõèùåíèå, çàùîòî ðàçáðà, ÷å òðÿáâà äà ñà Þæíè Äóíåäàíöè, ïîòîìöè íà Çàäìîðñêèòå âëàäåòåëè.
Ñëåä ìàëêî ñå îïèòà äà ãè çàïðèêàçâà, íî òå îòãîâàðÿõà áàâíî è ïðåäïàçëèâî. Ïðåäñòàâèõà ñå ñ èìåíàòà Ìàáëóíã è Äàìðîä, ãîíäîðñêè âîéíèöè è ñòðàæè íà Èòèëèåí; íÿêîãà, ïðåäè ïàäàíåòî íà òàçè ìåñòíîñò ïîä ÷óæäî âëàäè÷åñòâî, ðîäèòåëèòå èì áÿõà æèâåëè òóê. Èçìåæäó ïîäîáíè ìúæå Âëàäåòåëÿò Äåíåòîð èçáèðàøå ñâîèòå ùóðìîâè îòðÿäè, êîèòî òàéíî ïðåêîñÿâàõà Àíäóèí (íå ïîæåëàõà äà êàæàò êàê è êúäå), çà äà íàïàäàò îðêèòå è îñòàíàëèòå âðàãîâå, ñêèòîñâàùè ìåæäó Åôåë Äóàò è Ðåêàòà.
- Äî èçòî÷íèÿ áðÿã íà Àíäóèí ñà öåëè äåñåò ëåâãè - êàçà Ìàáëóíã. - Ðÿäêî íàâëèçàìå òîëêîâà íàâúòðå. Íî òîçè ïúò èìàìå íîâà ìèñèÿ - äà óñòðîèì çàñàäà íà ïðèøúëöèòå îò Õàðàä. Ïðîêëåòè äà ñà!
- Äà, ïðîêëåòè äà ñà þæíÿöèòå! - äîáàâè Äàìðîä. - Êàçâàò, ÷å íÿêîãà èìàëî âðúçêè ìåæäó Ãîíäîð è Õàðàäñêèòå êðàëñòâà â Äàëå÷íèÿ Þã, àëà íèêîãà íå å èìàëî äðóæáà. Â îíèÿ äíè ãðàíèöèòå íè ìèíàâàëè äàëå÷å íà þã, îòâúä óñòèåòî íà Àíäóèí. Óìáàð, íàé-áëèçêîòî îò òåõíèòå âëàäåíèÿ, ïðèçíàâàëî âëàäè÷åñòâîòî íè. Íî òîâà îòäàâíà å ìèíàëî. Îò ìíîãî ïîêîëåíèÿ íå ñìå ÷óâàëè çà òÿõ è òå çà íàñ. Åäâà íàïîñëåäúê óçíàõìå, ÷å Âðàãúò ãè å ïîñåòèë è òå ñà ñå ïðèñúåäèíèëè èëè ïî-ñêîðî âúçâúðíàëè êúì íåãî - âèíàãè ñà áèëè ñêëîííè äà ïðèåìàò âîëÿòà ìó - êàêòî è ìíîãî äðóãè íàðîäè íà Èçòîêà. Íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å äíèòå íà Ãîíäîð ñà ïðåáðîåíè è âå÷å å ðåøåíà ñúäáàòà íà ñòåíèòå íà Ìèíàñ Òèðèò - òúé âåëèêà å íåãîâàòà ñèëà è çëîáà. 
- È âñå ïàê íå ùå ñòîèì ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå, äîäåòî Òîé ïðàâè êàêâîòî ñè ïîæåëàå - âúçðàçè Ìàáëóíã. - Òèÿ ïðîêëåòè þæíÿöè ìàðøèðóâàò ñåãà ïî äðåâíèòå ïúòèùà, çà äà ñå âëåÿò â ïúë÷èùàòà íà ×åðíàòà êóëà. Äà, çàäàâàò ñå, è òî ïî ïúòèùà, ñúòâîðåíè îò èçêóñíè ãîíäîðñêè ðúöå. Óçíàõìå, ÷å êðà÷àò âñå ïî-áåçãðèæíî, âÿðâàéêè, ÷å ìîãúùåñòâîòî íà íîâèÿ èì âëàñòåëèí å òúé áåçïðåäåëíî, òà ñàìàòà ñÿíêà íà íåãîâèòå õúëìîâå ùå ãè îïàçè. Èäâàìå äà èì äàäåì óðîê. Ïðåäè íÿêîëêî äíè íè ñúîáùèõà, ÷å òÿõíà âîéñêà ñå å óïúòèëà íà ñåâåð. Åäèí îò ïîëêîâåòå èì ïî íàøà ïðåöåíêà òðÿáâà äà ìèíå êúì ïëàäíå íåäàëå÷ îòòóê - ãîðå, ïî ïúòÿ ïðåç ðàçñå÷åíèÿ õúëì. Ïúòÿò ìîæå äà ìèíå ïî-íàòàòúê, íî íå è òå! Íÿìà äà óñïåÿò, äîäåòî Ôàðàìèð å íàø âîåíà÷àëíèê. Ñåãà òîé å íà÷åëî âúâ âñè÷êè ðèñêîâàíè ïîõîäè. Íî ñÿêàø ìàãèÿ ïàçè æèâîòà ìó èëè ñúäáàòà ìó å îòðåäèëà äðóã êðàé.
Ðàçãîâîðúò ñåêíà è íàñòàíà íàïðåãíàòî ìúë÷àíèå. Âñè÷êî íàîêîëî èçãëåæäàøå çàìðÿëî è èçïúëíåíî ñ î÷àêâàíå. Ñàì ïðèêëåêíà â êðàÿ íà ïàïðàòîâèÿ ãúñòàëàê è íàäíèêíà íàâúí. Ñ îñòðèÿ ñè õîáèòîâ ïîãëåä çàáåëÿçà, ÷å íàîêîëî èìà îùå ìíîãî ìúæå. Âèæäàøå ãè êàê ñå ïðîêðàäâàò ïî ñêëîíîâåòå, ñàìè èëè íà äúëãè êîëîíè, âèíàãè â ñÿíêàòà íà ãîðè÷êè è õðàñòàëàöè, èëè ïúëçÿò, ïî÷òè íåâèäèìè â çåëåíî-êàôÿâèòå ñè äðåõè, ïðåç òðåâè è ïàïðàòè. Âñè÷êè èìàõà ìàñêè, êà÷óëêè è ðúêàâèöè, âñè÷êè áÿõà âúîðúæåíè êàòî Ôàðàìèð è ñïúòíèöèòå ìó. Íå ñëåä äúëãî òå îòìèíàõà è èç÷åçíàõà. Ñëúíöåòî ïðîäúëæàâàøå äà ñå èçäèãà è âçå äà êëîíè íà þã. Ñåíêèòå ñå ñìàëÿâàõà.
„×óäÿ ñå êúäå ëè å îíçè ïðîêëåòíèê Àì-ãúë - ïîìèñëè ñè Ñàì, ïúëçåéêè îáðàòíî êúì ãúñòàòà ñÿíêà. - Èìà ãîëÿìà âåðîÿòíîñò äà ãî çàêîëÿò êàòî îðê èëè äà ñå èçïå÷å ïîä Æúëòîòî ëèöå. Íî ìè ñå ÷èíè, ÷å ùå íàìåðè íà÷èí äà ñå îïàçè."
Òîé ëåãíà êðàé Ôðîäî è çàäðÿìà.
Ñúáóäè ñå è ìó ñå ñòîðè, ÷å ÷óâà ðîãîâå. Ñåäíà. Áå ïëàäíå. Â ñÿíêàòà íà äúðâåòàòà ïàçà÷èòå íàïðåãíàòî ñå îñëóøâàõà. Èçâåäíúæ íåéäå ãîðå ïî ñêëîíà îòíîâî è ïî-ìîùíî èçñâèðèõà ðîãîâå - âå÷å íÿìàøå ñúìíåíèå. Ñàì êàòî ÷å äî÷ó ðåâ è äèâè êðÿñúöè, íî çâóêúò áå ñëàá, ñÿêàø äîëèòàøå îò íÿêàêâà äàëå÷íà ïåùåðà. Ìàëêî ïî-êúñíî øóìúò íà ñðàæåíèåòî èçáóõíà íàáëèçî, òî÷íî íàä ñêðèâàëèùåòî èì. ßñíî ñå ÷óâàøå ñêúðöàùèÿò çâúí íà ñòîìàíà î ñòîìàíà, äðúíêàíåòî íà ìå÷ âúðõó æåëåçåí øëåì, ãëóõèÿò óäàð íà îñòðèå ïî ùèò; ðàçäàâàõà ñå âèêîâå è ïèñúöè, à åäèí ÿñåí è çâó÷åí ãëàñ çîâåøå: Ãîíäîð! Ãîíäîð!
- Êàòî ãè ñëóøàì, âñå åäíî, ÷å ñòîòèíà êîâà÷è áëúñêàò åäíîâðåìåííî ñ ÷óêîâåòå - êàçà Ñàì íà Ôðîäî. - Ìåíå àêî ïèòàò, íÿìà íóæäà äà èäâàò ïî-íàáëèçî.
Íî øóìúò íàáëèæàâàøå.
- Òå èäâàò! - èçêðåùÿ Äàìðîä. - Ãëåäàéòå! ×àñò îò þæíÿöèòå ñà ñå èçòðúãíàëè îò çàñàäàòà è áÿãàò ïî ïúòÿ. Åòî ãè! Íàøèòå ãè ãîíÿò ñ Âîåíà÷àëíèêà íà÷åëî.
Ðàçïàëåíîòî ëþáîïèòñòâî òëàñíà Ñàì äà ñå ïðèñúåäèíè êúì ïàçà÷èòå. Èçêàòåðè ñå ìàëêî ïî-íàãîðå äî åäíî îò íàé-ãîëåìèòå ëàâðîâè äúðâåòà. Çà ìèã çúðíà ñìóãëè ìúæå â ÷åðâåíè îäåæäè äà áÿãàò íåäàëå÷ ïî íàäîëíèùåòî; óñòðåìåíè ïîäèð òÿõ, âîèíè â çåëåíî ãè ñúñè÷àõà íàñðåä áÿãñòâîòî. Âúçäóõúò ãúìæåøå îò ñòðåëè. È âíåçàïíî åäíî ÷îâåøêî òÿëî ñå ïðåìåòíà ïðåç ðúáà íà çàêðèâàùèÿ ãè ñêëîí, ñ òðÿñúê ïðåëåòÿ ïðåç òúíêèòå äðúâ÷åòà è åäâà íå ñå ñòîâàðè âúðõó çðèòåëèòå. Ñïðÿ â ïàïðàòèòå, åäâà íà íÿêîëêî ôóòà îò òÿõ - ëåæåøå ïî î÷è è ïîä çëàòíàòà îãúðëèöà íà øèÿòà ìó ñòúð÷àõà çåëåíîïåðè ñòðåëè. Àëåíèòå ìó îäåæäè áÿõà èçïîäðàíè, ðèçíèöàòà îò çàñòúïåíè áðîíçîâè ïëî÷êè áå ïîñå÷åíà è ðàçêúñàíà, êðúâ íàïîÿâàøå ÷åðíèòå ìó ïëèòêè ñúñ çëàòíè óêðàøåíèÿ. Ìóðãàâàòà ìó ðúêà îùå ñòèñêàøå äðúæêàòà íà ïðå÷óïåí ìå÷.
Ñàì çà ïðúâ ïúò âèæäàøå êàê õîðà ñå ñðàæàâàò ñðåùó õîðà è ãëåäêàòà íå ìó ñå ïîíðàâè. Ðàäâàøå ñå, ÷å íå âèæäà ëèöåòî íà ìúðòâèÿ. Çàïèòà ñå êàê ëè ñå êàçâà ÷îâåêúò è îòêúäå èäâà; íàèñòèíà ëè å çúë ïî äóøà è àêî íå - êàêâè ëè ëúæè è çàïëàõè ñà ãî òëàñíàëè ïî äúëãèÿ ïúò íàäàëå÷ îò ðîäíèÿ êðàé; íå áè ëè ïðåäïî÷åë âñúùíîñò äà ñè îñòàíå ìèðíî òàì - âñè÷êè òèÿ ìèñëè ñå ìÿðíàõà ïðåç óìà ìó è èç÷åçíàõà. Çàùîòî â ìèãà, êîãàòî Ìàáëóíã ïðèñòúïè êúì ïðîñíàòîòî òÿëî, íàáëèçî ñå ðàçäàäå íîâ øóì. Îòåêíàõà âîïëè è êðÿñúöè. Ñðåä òÿõ Ñàì äî÷ó ïðîíèçèòåëåí òðúáåí ðåâ. Ñåòíå äîëåòÿ ìîùåí òúòíåæ è óäàðè, ñÿêàø îãðîìåí òàðàí áèåøå ïî çåìÿòà.
- Ïàçåòå ñå! Ïàçåòå ñå! - âèêíà Äàìðîä íà ñïúòíèöèòå ñè. - Äàíî Âàëàð ãî îòêëîíè íàñòðàíà! Ìóìàê! Ìóìàê!
Çà ñâîå èçóìëåíèå, óæàñ è âå÷íà ðàäîñò Ñàì âèäÿ êàê åäíà ãðàìàäíà ôèãóðà ñ òðÿñúê ñå èçìúêíà îò äúðâåòàòà è ïðåïóñíà íàäîëó ïî ñêëîíà. Ñòîðè ìó ñå âèñîêà êàòî äîì, ìíîãî ïî-âèñîêà îò äîì - ñèâîêîæ ïîäâèæåí õúëì. Ìîæå áè ñòðàõúò è èçóìëåíèåòî ãî ïðàâåõà îùå ïî-ãîëÿì â î÷èòå íà õîáèòà, íî õàðàäñêèÿò ìóìàê íàèñòèíà áå ìîãúù çâÿð, ïîäîáíèòå íåìó îòäàâíà âå÷å íå áðîäÿò èç Ñðåäíàòà çåìÿ; ïîòîìöèòå ìó, äîæèâåëè äî ñåòíåøíèòå äíè, ñà ñàìî áëåä ñïîìåí çà íåãîâîòî ÷óäîâèùíî âåëè÷èå. Òîé ñå çàäàâàøå ïðàâî êúì çðèòåëèòå, ñåòíå â ïîñëåäíèÿ ìîìåíò êðèâíà íàñòðàíè è îòìèíà ñàìî íà íÿêîëêî ÿðäà. ðàçòúðñâàéêè çåìÿòà ïîä íîçåòå èì - ìîùíèòå ìó êðàêà áÿõà êàòî äúðâåòà, îãðîìíèòå óøè ñå ðàçïåðâàõà êàòî ïëàòíà, äúëãèÿò õîáîò ñå íàäèãàøå êàòî çìèÿ, ãîòîâà çà íàïàäåíèå, áÿñ ïëàìòåøå â ìàëêèòå ÷åðâåíè î÷è÷êè. Ùðúêíàëèòå íàãîðå ðîãîïîäîáíè çúáè áÿõà îáâèòè ñúñ çëàòíè ïðúñòåíè è çàöàïàíè ñ êðúâ. Íàîêîëî ìó ñå ðàçâÿâàõà áåçôîðìåíè ïàðöàëè îò àëåíî-çëàòíàòà ñáðóÿ. Âúðõó âèñîêèÿ ìó ãðúá ëåæàõà îñòàíêèòå îò íåùî ïîäîáíî íà ñúùèíñêà áîéíà êóëà, ñìà÷êàíà â ÿðîñòíèÿ ìó áÿã ïðåç ãîðàòà, ãîðå íà øèÿòà ìó âñå îùå âèñåøå îò÷àÿíî íÿêàêâà äðåáíà ôèãóðêà - òðóïúò íà ìîãúù âîèí, ñúùèíñêè âåëèêàí ñðåä ïðîêëåòíèöèòå.
Îãðîìíîòî æèâîòíî ïðåïóñêàøå ãðúìîâíî íàïðåä, ïðåãàçâàéêè â ñëåïèÿ ñè ãíÿâ åçåðà è ãîðè÷êè. Ñòðåëèòå íàïðàçíî îòñêà÷àõà è ñå òðîøàõà â òðîéíî äåáåëàòà êîæà íà õúëáîöèòå ìó. Îòïðåä õîðàòà ñå ðàçáÿãâàõà íà âñè÷êè ñòðàíè, íî òîé äîãîíè è ñìàçà ìíîçèíà. Ñêîðî ñå èçãóáè îò ïîãëåä, ïðîäúëæàâàéêè äà òðúáè è òúòíå ñ íîçå â äàëå÷èíàòà. Ñàì òàêà è íå óçíà êàêâî ñå å ñëó÷èëî ñ íåãî - äàëè å èçáÿãàë äà áðîäè çà èçâåñòíî âðåìå èç ïóùèíàêà, äîêàòî çàãèíå äàëå÷ îò ðîäíèÿ êðàé, äàëè å ïàäíàë â íÿêîÿ äúëáîêà ÿìà, èëè å áåñíÿë, äîêàòî íàõúëòà âúâ Âåëèêàòà ðåêà è ñå óäàâè òàì.
Ñàì äúëáîêî âúçäúõíà.
- Çåìåñëîí áåøå! - èçðå÷å òîé. - Çíà÷è èìà çåìåñëîíè è àç âèäÿõ åäèí îò òÿõ. Êàêúâ æèâîò! Àìà íèêîé ó äîìà íÿìà äà ìè ïîâÿðâà. Å, àêî ñìå ñâúðøèëè ñ òîâà, áèõ ñè ïîäðåìíàë.
- Ñïè, äîêàòî ìîæåø - îòâúðíà Ìàáëóíã. - Íî Âîåíà÷àëíèêúò ùå ñå âúðíå, àêî íå å ðàíåí, à äîéäå ëè, âåäíàãà ïîòåãëÿìå. Ïîòåðèòå ùå íè ïîäãîíÿò òóòàêñè, ùîì Âðàãúò ÷óå çà äåëàòà íè, à òîâà íÿìà äà ñå çàáàâè.
- Ùîì òðÿáâà äà ñè õîäèòå, ñòúïâàéòå ïî-òèõî! - êàçà Ñàì. - Íå ìè ðàçâàëÿéòå ñúíÿ. Öÿëà íîù ñúì âúðâÿë.
- Íå âÿðâàì âîåíà÷àëíèêúò äà òå îñòàâè òóê, ïî÷òåíè ìè Ñàìîçíàé - ðàçñìÿ ñå Ìàáëóíã. - Âïðî÷åì ùå âèäèø.


ÃËÀÂÀ 5

ÇÀÏÀÄÍÈßÒ ÏÐÎÇÎÐÅÖ

Ñàì èìàøå ÷óâñòâîòî, ÷å å äðåìíàë ñàìî íÿêîëêî ìèíóòè, êîãàòî ñå ñúáóäè è îòêðè, ÷å âå÷å å êúñíî ñëåäîáåä è Ôàðàìèð ñå å çàâúðíàë. Òîé áå äîâåë ñúñ ñåáå ñè ìíîãîáðîåí îòðÿä; âñúùíîñò íà ñêëîíà ñåãà ñå áÿõà ñúáðàëè âñè÷êè îöåëåëè îò íàáåãà - îêîëî äâåñòà-òðèñòà ìúæå. Òå ñåäÿõà â øèðîê ïîëóêðúã, íàñðåä êîéòî áå ñåäíàë Ôàðàìèð, à Ôðîäî ñòîåøå äî íåãî. Òîâà óäèâèòåëíî íàïîìíÿøå ñúä íàä âîåííîïëåííèê.
Ñàì èçïúëçÿ îò ïàïðàòèòå, àëà íèêîé íå ìó îáúðíà âíèìàíèå è òîé ñå íàñòàíè â êðàÿ íà ÷îâåøêàòà ðåäèöà, îòêúäåòî ìîæåøå äà âèæäà è äà ÷óâà êàêâî ñòàâà. Ãëåäàøå è ñëóøàøå íàïðåãíàòî, ãîòîâ äà ñå âòóðíå íà ïîìîù íà ãîñïîäàðÿ ñè, àêî ñå íàëîæè. Ôàðàìèð áå ñâàëèë ìàñêàòà - ëèöåòî ìó áåøå ñóðîâî è çàïîâåäíî, ïðîíèöàòåëíèÿò ïîãëåä èçäàâàøå îñòúð óì. Ñúìíåíèå èçïúëâàøå ñèâèòå î÷è, âòðåí÷åíè êúì Ôðîäî.
Ñêîðî Ñàì ðàçáðà, ÷å Âîåíà÷àëíèêúò íå å çàäîâîëåí îò íÿêîëêî òî÷êè â ðàçêàçà íà Ôðîäî: êàêâà ðîëÿ å òðÿáâàëî äà èãðàå â Îòðÿäà, ïîòåãëèë îò Ëîìèäîë; çàùî å íàïóñíàë Áîðîìèð è êúäå îòèâà. ßâíî òîé âèæäàøå, ÷å Ôðîäî êðèå îò íåãî íåùî èçâúíðåäíî âàæíî.
- Íî íàëè òúêìî ïðè èäâàíåòî íà ïîëóðúñòà ùå ñå íàäèãíå Çëîòî íà Èñèëäóð, ïîíå òàêà áè òðÿáâàëî äà ðàçáèðàìå äóìèòå - íàñòîÿ òîé. - Àêî òè ñè ñïîìåíàòèÿò ïîëóðúñò, íåñúìíåíî ñè äîíåñúë òîçè ïðåäìåò, êàêúâòî è äà å òîé, ïðåä Ñúâåòà, çà êîéòî ãîâîðèø, çíà÷è è Áîðîìèð ãî å âèäÿë. Îòðè÷àø ëè?
Ôðîäî íå îòãîâîðè.
- Òúé! - ïðîäúëæè Ôàðàìèð. - Ùîì å òàêà, èñêàì äà óçíàÿ ïîâå÷å çà íåãî; êàêâîòî çàñÿãà Áîðîìèð, çàñÿãà è ìåí. Êàêòî ðàçêàçâàò ñòàðèòå ëåãåíäè, Èñèëäóð áèë óáèò îò îðêñêà ñòðåëà. Íî îðêñêèòå ñòðåëè ñà áåçáðîé è Áîðîìèð Ãîíäîðñêè íå áè ñìåòíàë åäíà îò òÿõ çà ñúäáîâåí çíàê. Òè ëè íîñåøå òîçè ïðåäìåò? Ñêðèò å, êàçâàø, íî äàëè ñàì íå ñè ðåøèë äà ãî óêðèåø?
- Íå, íå å ìîå ðåøåíèåòî - îòâúðíà Ôðîäî. - Òîé íå ìè ïðèíàäëåæè, íå ïðèíàäëåæè íà íèêîé ñìúðòåí, áèë òîé âåëèê èëè íèùîæåí, àëà àêî íÿêîé áè èìàë ïðàâî äà ãî ïîèñêà, òîâà å Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí, çà êîãîòî ñïîìåíàõ, âîäà÷úò íà íàøèÿ Îòðÿä îò Ìîðèÿ äî Ðàóðîñ.
- Çàùî òîé, à íå Áîðîìèð, ïðèíö íà Ãðàäà, îñíîâàí îò ñèíîâåòå íà Åëåíäèë?
- Çàùîòî Àðàãîðí å ïðÿê ïîòîìúê ïî áàùèíà ëèíèÿ íà ñàìèÿ Èñèëäóð, ñèí íà Åëåíäèë. È ìå÷úò, êîéòî íîñè, å ïðèíàäëåæàë íà Èñèëäóð. Èçóìåí øåïîò ñå íàäèãíà íàä âåðèãèòå îò ìúæå. Íåêîëöèíà âèñîêî èçâèêàõà;
- Ìå÷úò íà Åëåíäèë! Ìå÷úò íà Åëåíäèë ñå âðúùà â Ìèíàñ Òèðèò! Âåëèêà âåñò!
Íî íèòî åäíà ÷åðòà íå òðåïíà ïî ëèöåòî íà Ôàðàìèð. 
- Ìîæå áè - êàçà òîé.- Àëà åäíà òúé ãîëÿìà ïðåòåíöèÿ ñå íóæäàå îò ïîòâúðæäåíèå è ùå èñêàìå ÿâíè äîêàçàòåëñòâà, ïðåäè Àðàãîðí äà äîéäå â Ìèíàñ Òèðèò. Ïðåäè øåñò äíè, êîãàòî ïîòåãëèõ, îùå íå áå äîøúë íèòî òîé, íèòî íÿêîé äðóã îò âàøèÿ Îòðÿä.
- Áîðîìèð ïðèåìàøå ïðåòåíöèèòå ìó - êàçà Ôðîäî. - Âñúùíîñò, àêî áåøå òóê, Áîðîìèð ùåøå äà îòãîâîðè íà âñè÷êèòå òè âúïðîñè. È ñëåä êàòî îùå ïðåäè ìíîãî äíè òîé áå ñòèãíàë Ðàóðîñ, à ïîñëå âúçíàìåðÿâàøå äà ïîòåãëè ïðàâî êúì âàøèÿ ãðàä, íàâÿðíî ùå óçíàåø îòãîâîðèòå âåäíàãà ñëåä çàâðúùàíåòî ñè. Òîé çíàåøå ìîÿòà ðîëÿ â Îòðÿäà, êàêòî è âñè÷êè îñòàíàëè, çàùîòî ñàì Åëðîíä îò Èìëàäðèñ ìè ÿ îòðåäè ïðåä öåëèÿ Ñúâåò. Ñ òàçè çàäà÷à èäâàì èç òèÿ çåìè, íî íÿìàì ïðàâî äà ÿ ðàçêðèâàì êîìóòî è äà áèëî èçâúí Îòðÿäà. Ïðè âñå òîâà íèêîé îò õîðàòà, òâúðäÿùè, ÷å ñå áîðÿò ñ Âðàãà, íå áè ñòîðèë äîáðî, àêî ìè ïîïðå÷è.
Êàêâîòî è äà èçïèòâàøå Ôðîäî, ãëàñúò ìó çâó÷åøå ãîðäî è Ñàì îäîáðèòåëíî êèìíà, íî Ôàðàìèð íå áå çàäîâîëåí. 
- Òúé! - èçðå÷å òîé. - Ïðåäëàãàø ìè äà ñè ãëåäàì ðàáîòàòà è äà ñå âúðíà ó äîìà, à òåá äà ïóñíà íà âîëÿ. Êàòî ñå âúðíå, Áîðîìèð ùå ðàçêàæå âñè÷êî. Êàòî ñå âúðíå, êàçâàø! Áÿõòå ëè ïðèÿòåëè ñ Áîðîìèð?
Â ïàìåòòà íà Ôðîäî ÿðêî èçïúêíà ñïîìåíúò çà íàïàäåíèåòî íà Áîðîìèð è òîé ñå ïîêîëåáà çà ìèã. Áäèòåëíèÿò ïîãëåä íà Ôàðàìèð ñòàíà îùå ïî-òâúðä.
- Áîðîìèð áå õðàáúð áîåö îò íàøèÿ Îòðÿä - áàâíî ïðîèçíåñå Ôðîäî. - Äà, ëè÷íî àç ìó áÿõ ïðèÿòåë.
Ôàðàìèð çëîâåùî ñå óñìèõíà.
- Çíà÷è áè òå íàñêúðáèëà âåñòòà, ÷å Áîðîìèð å ìúðòúâ?
- Íàèñòèíà áè ìå íàñêúðáèëà - îòâúðíà Ôðîäî. Ñåòíå çúðíà èçðàæåíèåòî â î÷èòå íà Ôàðàìèð è ãëàñúò ìó ñå çàïëåòå. - Ìúðòúâ? Äà íå áè äà èñêàø äà êàæåø, ÷å òîé íàèñòèíà å ìúðòúâ è òè ãî çíàåø? Ìú÷èø ñå äà ìå îïëåòåø, øåãóâàø ñå, íàëè? Ñèãóðíî èñêàø äà ìå ïðîâåðèø ñ ëúæîâíè âåñòè?
- Äîðè è îðê íå áèõ îïëåë ñ ëúæîâíè âåñòè - êàçà Ôàðàìèð.
- Äîáðå òîãàâà, êàê å çàãèíàë è îòêúäå ãî çíàåø? Íàëè êàçâàø, ÷å íèêîé îò Îòðÿäà íå å ïðèñòèãíàë â ãðàäà, ïðåäè äà ïîòåãëèòå. 
- Êîëêîòî äî òîâà êàê å çàãèíàë, íàäÿâàõ ñå äà óçíàÿ îò íåãîâèÿ ïðèÿòåë è ñïúòíèê.
- Íî òîé áå æèâ, çäðàâ è ìîãúù, êîãàòî ñå ðàçäåëèõìå. È äîêîëêîòî çíàì, îùå å æèâ. Ìàêàð, ðàçáèðà ñå, íå åäíà îïàñíîñò äà äåáíå èç ñâåòà.
- Âÿðíî, ìíîãî ñà - ïðîìúëâè Ôàðàìèð - è íå íà ïîñëåäíî ìÿñòî å ïðåäàòåëñòâîòî. Ïðåç öåëèÿ òîçè ðàçãîâîð Ñàì óñåùàøå êàê â äóøàòà ìó âñå ïî-ìîùíî ñå íàäèãàò íåòúðïåíèå è ãíÿâ. Ïîñëåäíèòå äóìè íå ìîæåøå äà ïîíåñå - èçñêî÷è íàñðåä êðúãà è áúðçî çàêðà÷è êúì ãîñïîäàðÿ ñè.
- Äà ìå ïðîùàâàòå, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà òîé, - àìà òóê âå÷å íàäõâúðëèõìå ìÿðêàòà. Òîé íÿìà ïðàâî äà âè ãîâîðè òàêà. Ñëåä âñè÷êè òèÿ èçïèòàíèÿ, äåòî ãè ïðåìèíàõòå è çà íåãîâî äîáðî, è çàðàäè âñè÷êè òèÿ ãîëåìè ÷îâåöè, ÷å è çàðàäè âñè÷êè îñòàíàëè. Âèæ êàêâî, Âîåíà÷àëíèê! - Òîé ðåøèòåëíî çàñòàíà ñðåùó Ôàðàìèð ñ ðúöå íà êðúñòà è ñå íàìðúùè, ñÿêàø ðàçãîâàðÿøå ñ ìëàä õîáèò, êîéòî îïèòâà äà ìó ïðîáóòà „âðåëè-íåêèïåëè" (ñïîðåä ñîáñòâåíèÿ ìó èçðàç) ïî ïîâîä ïîñåùåíèåòî ñè â óçðÿëà îâîùíà ãðàäèíà. Ìúæåòå íàîêîëî çàìúðìîðèõà, íî ïî ëèöàòà èì öúôíàõà óñìèâêè - íå áÿõà âèæäàëè äîñåãà òàêîâà íåùî: Âîåíà÷àëíèêúò èì äà ñåäè íà çåìÿòà, î÷è â î÷è ñ ðàçêðà÷åíèÿ, êèïíàë îò ãíÿâ õîáèò. - Âèæ êàêâî! Íàêúäå èñêàø äà èçêàðàø íåùàòà? Äàé äà ñå ðàçáåðåì, ïðåäè äà ñà íè íàëåòåëè âñè÷êèòå îðêè îò Ìîðäîð! Àêî ìèñëèø, ÷å ìîÿò ãîñïîäàð å óáèë îíçè Áîðîìèð è å èçáÿãàë, çíà÷è íÿìàø ìîçúê! Àìà õàéäå, êàæè ãî, ÷å äà ñâúðøâàìå. À ïîñëå íè èçâåñòè êàêâî ñìÿòàø äà ïðàâèø. Æàëêî ñàìî, ÷å íàðîä, äåòî ñå õâàëè, ÷å ñå áèå ñ Âðàãà, íå ìîæå äà îñòàâè äðóãèòå äà ñè ñâúðøàò ðàáîòàòà êàêòî òðÿáâà, áåç äà èì ñå ìåøà. Àêî Îíçè ìîæåøå äà òå âèäè ñåãà, ùåøå äà å ñòðàøíî äîâîëåí. Ùåøå äà ïîìèñëè, ÷å ñè å íàìåðèë íîâ ïðèÿòåë, òúé äà çíàåø.
- Êðîòêî! - èçðå÷å Ôàðàìèð, áåç äà ñå ãíåâè. - Íåäåé äà èçïðåâàðâàø ãîñïîäàðÿ ñè, êîéòî å ïî-ðàçñúäëèâ îò òåá. È áåç ÷óæäè ñúâåòè çíàì êàêâà îïàñíîñò íè äåáíå. Íî äîðè ñåãà ùå îòäåëÿ ìàëêî âðåìå, çà äà îòñúäÿ ñïðàâåäëèâî â òîâà òðóäíî äåëî. Àêî áÿõ ïðèáúðçàí êàòî òåá, îòäàâíà äà ñúì âè ñúñÿêúë. Çàùîòî èìàì çàïîâåä äà èçáèâàì âñè÷êè, êîèòî çàâàðÿ â òèÿ çåìè áåç ðàçðåøåíèå îò Ãîíäîð. Íî àç íå ïîãóáâàì áåçöåëíî íè ÷îâåê, íè çâÿð, à è êîãàòî ñå íàëàãà, âúðøà ãî íåîõîòíî. Íå îáè÷àì è äà ãîâîðÿ íàïðàçíî. Òúé ÷å ìîæåø äà ñå óñïîêîèø. Ñÿäàé äî ãîñïîäàðÿ ñè è ìúë÷è.
Èç÷åðâåíèÿò Ñàì ñå òðúøíà íà çåìÿòà. Ôàðàìèð îòíîâî ñå îáúðíà êúì Ôðîäî.
- Ïèòàø îòêúäå çíàì, ÷å ñèíúò íà Äåíåòîð å çàãèíàë. Íà ìíîãî êðèëå ëåòÿò ñìúðòíèòå âåñòè. Íîùòà ÷åñòî íîñè âåñò íà áëèæíèòå, êàçâà ïîãîâîðêàòà. Áîðîìèð å ìîé áðàò. - Ïî ëèöåòî ìó ïðîáÿãà ñêðúáíà ñÿíêà. - Ñïîìíÿø ëè ñè íåùî ïî-îñîáåíî îò ñíàðÿæåíèåòî íà Áîðîìèð?
Ôðîäî ïîìèñëè ìàëêî - áîåøå ñå îò íîâ êàïàí è ñå ïèòàøå íàêúäå ëè ùå èçáèå ðàçãîâîðúò â êðàÿ íà êðàèùàòà. Åäâà áå óñïÿë äà ñïàñè Ïðúñòåíà îò ãîðäåëèâàòà äåñíèöà íà Áîðîìèð, è íå çíàåøå êàêâà ó÷àñò ãî ÷àêà ñåãà ñðåä òîëêîâà âîéíñòâåíè è ñèëíè ìúæå. Àëà â äóøàòà ñè óñåùàøå, ÷å ìàêàð ïî âúíøíîñò ìíîãî äà ïðèëè÷à íà áðàò ñè, Ôàðàìèð å ïî-ñàìîîòâåðæåí, ïî-ñóðîâ è ìúäúð.
- Ñïîìíÿì ñè, ÷å Áîðîìèð íîñåøå ðîã - ïðîìúëâè òîé íàé-ñåòíå.
- Äîáðå ñè ñïîìíÿø è ñèãóðíî íàèñòèíà ñè ãî ñðåùàë - êàçà Ôàðàìèð. - Ùîì å òúé, íàâÿðíî ìîæåø äà ñè ãî ïðåäñòàâèø - îãðîìåí ðîã îò äèâ èçòî÷åí áèê, îáêîâàí ñúñ ñðåáðî è èçïèñàí ñ äðåâíè áóêâè. Îò ìíîãî ïîêîëåíèÿ íàé-ãîëåìèÿò ñèí â íàøèÿ ðîä íîñè òîçè ðîã; êàçâàò, ÷å àêî çàñâèðè â òåæúê ÷àñ êúäåòî è äà áèëî â ïðåäåëèòå íà äðåâíîòî Ãîíäîðñêî êðàëñòâî, ãëàñúò ìó íå ùå çàãëúõíå áåçîòâåòåí. Ïåò äíè ïðåäè äà ïîòåãëÿ íà òîçè ïîõîä, çíà÷è ïðåäè åäèíàäåñåò äíè, ïðèáëèçèòåëíî ïî òîâà âðåìå íà äåíÿ, ÷óõ çîâà íà îíçè ðîã - òîé ñÿêàø äîëèòàøå îòêúì ñåâåð, íî áå íåÿñåí, êàòî ÷å îòåêâàøå ñàìî â ìèñëèòå ìè. Äâàìàòà ñ áàùà ìè ãî ñìåòíàõìå çà çëà ïîëè÷áà, çàùîòî íÿìàõìå âåñòè çà Áîðîìèð, îòêàêòî çàìèíà, è íèêîé îò ñòðàæèòå ïî ãðàíèöèòå íå ãî áå âèæäàë äà ìèíàâà. À íà òðåòàòà íîù ìå ñïîõîäè íîâî è îùå ïî-ñòðàííî çíàìåíèå. Ïî ìðúêíàëî ñåäÿõ êðàé âîäèòå íà Àíäóèí ñðåä çäðà÷à ïîä áëåäàòà ìëàäà ëóíà è ãëåäàõ âå÷íèÿ áÿã íà òå÷åíèåòî, ïå÷àëíî íàøåïâàõà òðúñòèêèòå. Òúé áäèì íèå áåç îòäèõ ñðåùó áðåãîâåòå íà Îñãèëèàò, êîéòî âðàãîâåòå ñà îâëàäåëè îò÷àñòè è íàõëóâàò îòòàì äà îïóñòîøàâàò çåìèòå íè. Íî ïðåç îíàçè íîù öåëèÿò ñâÿò ñïåøå â ñðåäíîùíèÿ ÷àñ. Ñåòíå âèäÿõ, èëè ìè ñå ñòîðè, ÷å âèæäàì, êàê ïî âîäàòà ïëàâà ñðåä ñèâî ñèÿíèå ÷óäíîâàòà ìàëêà ëîäêà ñ âèñîê íîñ, áåç ãðåáåö è êúðì÷èÿ. Áëàãîãîâååí ñòðàõ ìå îáçå, çàùîòî ÿ îáãðúùàøå áëåä ñâåòëèê. Íî àç ñå èçïðàâèõ, çàêðà÷èõ êúì áðåãà è íàãàçèõ â òå÷åíèåòî, çàùîòî íåùî ìå âëå÷åøå íàòàì. Òîãàâà ëîäêàòà âúçâè êúì ìåí, ïîñïðÿ ñå è áàâíî ïðîïëàâà äîñàìè ðúöåòå ìè, àëà íå äðúçíàõ äà ÿ äîêîñíà. Áîðäîâåòå é çàòúâàõà äúëáîêî, ñÿêàø áå òåæêî íàòîâàðåíà, è êîãàòî ìèíà ïðåä ïîãëåäà ìè, çúðíàõ, ÷å ïî÷òè äîãîðå ÿ çàïúëâà áèñòðà âîäà, îò êîÿòî äîëèòàøå ñèÿíèåòî; îáãúðíàò â òàÿ âîäà ëåæåøå çàñïàë âîèí. Ïðå÷óïåí ìå÷ òåãíåøå íà êîëåíåòå ìó. Ìíîãî ðàíè ñúçðÿõ ïî ñíàãàòà ìó. Òîâà áå Áîðîìèð, ìîÿò áðàò - ìúðòúâ. Ïîçíàõ ñíàðÿæåíèåòî, ìå÷à, ëþáèìîòî ìó ëèöå. Åäíî ñàìî íå âèäÿõ - ðîãà ìó. Åäíî ñàìî íå áÿõ âèæäàë - ïðåêðàñíèÿ ïîÿñ íà êðúñòà ìó, èçòúêàí ñÿêàø îò çëàòíè ëèñòà. „Áîðîìèð! - ïðîâèêíàõ ñå. - Ãäå å ðîãúò òè? Çàãäå ñè ñå óïúòèë? Î, Áîðîìèð!" Àëà òîé îòìèíà. Ëîäêàòà ñå çàâúðíà â òå÷åíèåòî è áëåùóêàéêè, ïîòúíà â íîùòà. Íà ñúí ïðèëè÷àøå, àëà íå áå ñúí, çàùîòî íå ñå ñúáóäèõ. Âå÷å íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å å çàãèíàë è ñå å ñïóñíàë ïî Ðåêàòà êúì Ìîðåòî.
- Óâè! - âúçäúõíà Ôðîäî. - Òîâà íàèñòèíà å áèë Áîðîìèð, òàêúâ, êàêúâòî ãî çíàåõ. Çëàòíèÿò ïîÿñ ìó áå ïîäàðåí â Ëîòëîðèåí îò Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë. Òÿ ñàìà íè îáëå÷å â ñèâèòå åëôè÷åñêè îäåæäè, êîèòî âèæäàø. Îò ñúùàòà èçðàáîòêà å è òàçè áðîøêà.
Òîé äîêîñíà ñðåáðèñòîçåëåíèÿ ëèñò, êîéòî çàêîï÷àâàøå ïëàùà íà øèÿòà ìó, Ôàðàìèð ñå âãëåäà îòáëèçî.
- Ïðåêðàñíà å - êàçà òîé. Äà, ñúùàòà èçðàáîòêà. Çíà÷è ñòå ìèíàëè ïðåç çåìèòå íà Ëîðèåí? Ëàóðåëèíäîðåíàí ñà ãè íàðè÷àëè â äðåâíè âðåìåíà, àëà îòäàâíà âå÷å ëåæàò íåéäå èçâúí ÷îâåøêîòî ïîçíàíèå - òèõè÷êî äîáàâè òîé è ñ íîâî èçóìëåíèå â î÷èòå îãëåäà Ôðîäî. -Ñåãà çàïî÷âàì äà ðàçáèðàì ìíîãî îò ñòðàííîñòèòå òè. Íÿìà ëè äà ìè êàæåø íåùî ïîâå÷å? Ãîð÷èâà å ìèñúëòà, ÷å Áîðîìèð å çàãèíàë íà ïðàãà íà ðîäíèÿ êðàé.
- Êàçàõ âñè÷êî è ïîâå÷å íå ìîãà äà äîáàâÿ - îòâúðíà Ôðîäî. - Ìàêàð ÷å ðàçêàçúò òè ìå èçïúëâà ñúñ çëè ïðåä÷óâñòâèÿ. Ìèñëÿ, ÷å ñè çúðíàë ñàìî âèäåíèå, íÿêàêâà ñÿíêà íà ìèíàëî èëè áúäíî çëîùàñòèå. Îñâåí àêî íàèñòèíà å áèëî ëúæîâíà õèòðèíà íà Âðàãà. Âèæäàë ñúì ëèöàòà íà ïðåêðàñíè äðåâíè áîéöè, ïîòúíàëè â ñúí äúëáîêî ïîä âîäèòå íà Ìúðòâèòå áëàòà, èëè ïîíå òàêà ãè ïîêàçâàøå çëîêîáíîòî ìó èçêóñòâî.
- Î, íå, íå áå òúé - êàçà Ôàðàìèð. - Òà íàëè íåãîâèòå äåëà èçïúëâàò äóøàòà ñ íåíàâèñò, à â ìîÿòà èìàøå ñàìî ñêðúá è æàëîñò.
- È âñå ïàê, êàê áè ìîãëî äà ñå ñëó÷è íàÿâå íåùî ïîäîáíî? - çàïèòà Ôðîäî. - Íèêîé íå ìîæå äà ïðåíåñå ëîäêà îò Òîë Áðàíäèð ïðåç êàìåíèñòèòå õúëìîâå, à Áîðîìèð âúçíàìåðÿâàøå äà ïîòåãëè êúì äîìà ïðåç Åíòîìèë è ïîëÿòà íà Ðîõàí. Ïúê è êàê áè ïðåñÿêëà ëîäêàòà îãðîìíèòå ïåíåñòè âîäîïàäè, òà áèëà òÿ è ïúëíà ñ âîäà, áåç äà ïîòúíå â êèïíàëèòå åçåðà?
- Íå çíàì - ïðîìúëâè Ôàðàìèð. - Íî îòêúäå å òàçè ëîäêà?
- Îò Ëîðèåí. Ñ òðè òàêèâà ëîäêè ñå ñïóñíàõìå ïî Àíäóèí äî Âîäîïàäà. Òå ñúùî ñà åëôè÷åñêà èçðàáîòêà.
- Ìèíàë ñè ïðåç Íåçíàéíàòà ñòðàíà - êàçà Ôàðàìèð, - àëà, èçãëåæäà, íå ðàçáèðàø íåéíàòà ìîù. Ñðåùíå ëè ñå ñ Ãîñïîäàðêàòà íà ìàãèÿòà, æèâååùà â Çëàòíàòà ãîðà, ÷îâåê ìîæå äà î÷àêâà ñòðàííè ñúáèòèÿ. Îïàñíî å çà ïðîñòîñìúðòíèòå äà ïðåêðà÷âàò îòâúä ñâåòà íà íàøåòî Ñëúíöå è îòêàêòî ñâÿò ñâåòóâà, ìàëöèíà ñà ñå çàâúðíàëè îòòàì íåïðîìåíåíè, òàêà ðàçêàçâàò ïðåäàíèÿòà. Áîðîìèð, î, Áîðîìèð! - ïðîâèêíà ñå òîé. - Êàêâî òè å êàçàëà òÿ, Âëàäåòåëêàòà, ùî íå óìèðà? Êàêâî å âèäÿëà? Êàêâî å òðåïíàëî â ñúðöåòî òè òîãàâà? Çàùî ëè ñè ìèíàë ïðåç Ëàóðåëèíäîðåíàí, âìåñòî äà ïðåïóñíåø â óòðîòî êúì äîìà ïî ñâîé ïúò, ñ æðåáöèòå íà Ðîõàí?
Ñåòíå òîé îòíîâî ñå îáúðíà êúì Ôðîäî è ïàê çàãîâîðè ñúñ ñïîêîåí ãëàñ:
- Äîñåùàì ñå, ÷å ìîæåø äà îòãîâîðèø íåùè÷êî íà òèÿ âúïðîñè, Ôðîäî, ñèí íà Äðîãî. Íî íå òóê è íå ñåãà ìîæå áè. À çà äà íå óïîðñòâóâàø â óáåæäåíèåòî, ÷å òè ðàçêàçâàì âèäåíèå, ÷óé ùî ùå òè ðåêà. Ðîãúò íà Áîðîìèð íàé-ñåòíå ñå çàâúðíà - íàÿâå, à íå íàñúí. Çàâúðíà ñå, àëà ðàçöåïåí, êàòî îò ñåêèðà èëè ìå÷. Ïàð÷åòàòà äîñòèãíàõà áðåãà ïîîòäåëíî: åäíîòî áå íàìåðåíî íà ñåâåð, ñðåä òðúñòèêèòå ïîä óñòèåòî íà Åíòîìèë, êúäåòî ñå ñïîòàéâàõà ãîíäîðñêè ñúãëåäâà÷è; åäèí áîåö, èçïðàòåí ñúñ çàäà÷à ïî ðåêàòà, îòêðè âòîðîòî äà ñå íîñè ïî òå÷åíèåòî. Ñòðàííè ñëó÷àéíîñòè, àëà, êàêòî êàçâàò, çëîäåéñòâîòî ñå ðàçêðèâà ðàíî èëè êúñíî. È ñåãà ðîãúò íà ïúðâîðîäíèÿ ñèí ëåæè, ñúñå÷åí íà äâå, â ñêóòà íà Äåíåòîð, êîéòî ñåäè íà âèñîêèÿ ñè òðîí è ÷àêà âåñòè. Íèùî ëè íå ìîæåø äà ìè êàæåø çà òîâà, êàê å áèë ðàçöåïåí?
- Íå, íå çíàåõ çà òîâà - êàçà Ôðîäî. - Íî äåíÿò, êîãàòî ñè ÷óë íåãîâèÿ çîâ, àêî ïðåñìÿòàø ïðàâèëíî, å áèë è äåíÿò íà ðàçäÿëàòà, â êîéòî äâàìàòà ñúñ ñëóãàòà ìè íàïóñíàõìå Îòðÿäà. À ñåãà ðàçêàçúò òè ìå èçïúëâà ñ óïëàõà. Àêî òîãàâà Áîðîìèð å áèë âðúõëåòÿí îò áåäà è å ïîãóáåí îò âðàæåñêè ìå÷, òðÿáâà äà ñå áîÿ, ÷å è îñòàíàëèòå ìè ñïúòíèöè ñà çàãèíàëè. À òå ìè áÿõà ðîäíèíè è ïðèÿòåëè. Íÿìà ëè äà îòõâúðëèø ñúìíåíèÿòà è äà ìå ïóñíåø? Íàòåæàë ñúì îò óìîðà, ñêðúá è ñòðàõ. Íî ïðåäè è àç äà ïàäíà ïîä ìå÷à, èìàì ùî äà ñòîðÿ èëè ïîíå äà ñå îïèòàì. Îùå ïî-íàëîæèòåëíî å äà áúðçàì, àêî îò öÿëàòà çàäðóãà ñìå îñòàíàëè ñàìî íèå, äâàìàòà ïîëóðúñòîâå. Âúðíè ñå, Ôàðàìèð, Õðàáðè Âîåíà÷àëíèêî íà Ãîíäîð, è çàùèòàâàé ãðàäà ñè, äîäåòî èìàø ñèëè, à ìåíå ïóñíè íàêúäåòî ìå âîäè ñúäáàòà.
- Íå íàìèðàì óòåõà â ðàçãîâîðà íè - êàçà Ôàðàìèð, - àëà òè íàâÿðíî èçâëè÷àø îò íåãî ïîâå÷å ñòðàõîòèè, îòêîëêîòî å ðåäíî. Êîé å ïðåìåíèë Áîðîìèð êàòî çà ïîãðåáåíèå, àêî íå ãî å ñïîõîäèë íàðîäúò íà Ëîðèåí? Åäâà ëè ùå ñà îðêèòå èëè ñëóãèòå íà Áåçèìåííèÿ. Ñòðóâà ìè ñå, ÷å âñå ùå å îñòàíàë æèâ íÿêîé îò Îòðÿäà âè. Íî êàêâîòî è äà ñå å ñëó÷èëî èç Ñåâåðíèÿ ïðåäåë, âå÷å íå ñå ñúìíÿâàì â òåáå, Ôðîäî. Àêî äíèòå íà èçïèòàíèÿ ñà ìè äàëè ïîíå ìàëêî ïðîíèöàòåëíîñò çà ÷îâåøêèòå ñëîâà è ëèöà, çíà÷è ìîãà äà ñå äîãàæäàì è çà ïîëóðúñòîâåòå! Ìàêàð ÷å, òóê òîé ñå óñìèõíà, èìà íåùî ñòðàííî â òåáå, Ôðîäî, ïðèëèêà ñ åëôèòå ìîæå áè. Íî â äóìèòå, ùî ñïîäåëèõìå, ñå êðèå ìíîãî ïîâå÷å, îòêîëêîòî ìèñëåõ â íà÷àëîòî. Ñåãà áè ñëåäâàëî äà òå îòâåäà â Ìèíàñ Òèðèò äà îòãîâàðÿø ïðåä Äåíåòîð è ñå ïîëàãà äà ïëàòÿ ñ ãëàâàòà ñè, àêî ñåãàøíèÿò ìè èçáîð ñå îêàæå ãèáåëåí çà ìîÿ ãðàä. Òúé ÷å íå ùå ðåøà ïðèáúðçàíî ùî äà ñòîðÿ. Àëà òðÿáâà íåçàáàâíî äà ñå ìàõàìå îòòóê.
Òîé ñêî÷è íà íîçå è äàäå íàðåæäàíèÿ. Ñòðóïàíèòå íàîêîëî ìúæå ìèãîì ñå ðàçäåëèõà íà ãðóïè÷êè è ñå ïðúñíàõà íàñàì-íàòàì, ÷åçíåéêè áúðçî â ñåíêèòå íà ñêàëè è äúðâåòà. Ñêîðî îñòàíàõà ñàìî Ìàáëóíã è Äàìðîä.
- À ñåãà âèå, Ôðîäî è Ñàìîçíàé, ùå äîéäåòå ñ ìåí è ñòðàæàòà ìè - êàçà Ôàðàìèð. - Íå ìîæåòå äà ïðîäúëæèòå íà þã ïîêðàé ïúòÿ, àêî òàêàâà å áèëà öåëòà âè. Òîé ùå å îïàñåí çà íÿêîëêî äíè, à ñëåä äíåøíèÿ íàáåã ùå ãî íàãëåæäàò îùå ïî-áäèòåëíî. Ïúê è ìèñëÿ, ÷å ïîíå äíåñ íå ùå ñòèãíåòå äàëå÷å - èçìîðåíè ñòå. Íèå ñúùî. Ñåãà îòèâàìå êúì åäíî íàøå ñêðèâàëèùå, äîòàì íÿìà è äåñåò ìèëè. Çàñåãà îðêèòå è ñúãëåäâà÷èòå íà Âðàãà íå ñà ãî îòêðèëè, à è äà ãî îòêðèÿò, çà äúëãî ìîæåì äà ãî óäúðæèì ïðîòèâ öÿëà àðìèÿ. Òàì ìîæåì çàåäíî äà ïîëåãíåì è îòïî÷èíåì. Íà çàðàíòà ùå ðåøà êàêâî äà ñòîðÿ, òà äà å íàé-äîáðå è çà ìåíå, è çà âàñ.
Íà Ôðîäî íå ìó îñòàâàøå íèùî äðóãî, îñâåí äà ñå ñúãëàñè ñ òàçè ìîëáà èëè çàïîâåä. Âúâ âñåêè ñëó÷àé çà ìîìåíòà òîâà èçãëåæäàøå íàé-ðàçóìíî, òúé êàòî íàáåãúò íà ãîíäîðöèòå ïðàâåøå ïúòåøåñòâèåòî èç Èòèëèåí ïî-îïàñíî îò êîãàòî è äà áèëî.
Ïîòåãëèõà íåçàáàâíî - Ìàáëóíã è Äàìðîä âúðâÿõà ìàëêî ïî-íàïðåä, Ôàðàìèð, Ôðîäî è Ñàì êðà÷åõà ïîäèð òÿõ. Êàòî ìèíàõà ïîêðàé îòñàìíèÿ áðÿã íà ïîòîêà, êúäåòî ñå áÿõà êúïàëè õîáèòèòå, òå ïðåãàçèõà ïîòîêà, èçêàòåðèõà ñå ïî äúëãèÿ ñêëîí è íàâëÿçîõà â çåëåíèòå ñåíêè íà ãîðèñòàòà ìåñòíîñò, êîÿòî ïëàâíî ñëèçàøå íà çàïàä. Êðà÷åõà áúðçî - äîêîëêîòî ìîæåõà äà èçäúðæàò õîáèòèòå - è ðàçãîâàðÿõà ñúñ ñïîäàâåí øåïîò.
- Ïðåêúñíàõ áåñåäàòà - êàçà Ôàðàìèð - íå ñàìî çàùîòî âðåìåòî íå ÷àêà, êàêòî ìè íàïîìíè óâàæàåìèÿò Ñàìîçíàé, íî è çàùîòî âçåõìå äà íàáëèæàâàìå âúïðîñè, êîèòî å ïî-äîáðå äà íå ñå îáñúæäàò îòêðèòî ïðåä ìíîãîáðîéíè ñëóøàòåëè. Òîâà áå ïðè÷èíàòà äà ïðåäïî÷åòà òåìàòà çà áðàò ìè è äà ïðåñêî÷à Çëîòî íà Èñèëäóð. Òè íå áå îòêðîâåí äîêðàé, Ôðîäî.
- Íå ñúì èçðåêúë ëúæà, à îò èñòèíàòà êàçàõ êàêâîòî ìîæåõ - îòâúðíà Ôðîäî.
- Íå òå óïðåêâàì - êàçà Ôàðàìèð. - Èçïàäíàë â çàòðóäíåíèå, òè, ñòðóâà ìè ñå, ãîâîðè èçêóñíî è ìúäðî. Íî àç óçíàõ èëè ñå äîñåòèõ îò ñëîâàòà òè çà ìíîãî ïîâå÷å, îòêîëêîòî áå èçðå÷åíî. Íå ñòå ñå îáè÷àëè ñ Áîðîìèð, èëè ïîíå íå ñòå ñå ðàçäåëèëè êàòî ïðèÿòåëè. È òè, à ïðåäïîëàãàì è äðàãèÿò Ñàìîçíàé, ñòå ïîíåñëè íÿêàêâà íåïðàâäà. Êîëêîòî äî ìåí, àç ãî îáè÷àõ îò âñå ñúðöå è ñ ðàäîñò áèõ îòìúñòèë çà ãèáåëòà ìó, àëà ãî ïîçíàâàõ äîáðå. Çëîòî íà Èñèëäóð... áèõ äðúçíàë äà ïðåäïîëîæà, ÷å òúêìî Çëîòî íà Èñèëäóð å ëåæàëî ïîìåæäó âè è å ñòàíàëî ïîâîä çà ðàçäîðè âúâ âàøèÿ Îòðÿä. ßâíî ñòàâà äóìà çà íÿêàêâî áåçöåííî íàñëåäñòâî, à àêî âÿðâàìå íà ìúäðîñòòà îò äðåâíèòå ëåãåíäè, ïîäîáíè íåùà íå íîñÿò ìèð ìåæäó ñúþçíèöè. Å, áëèçî ëè ñúì äî èñòèíàòà?
- Áëèçî - îòâúðíà Ôðîäî, - íî íå ñúâñåì. Â Îòðÿäà íÿìàøå ðàçäîðè, ìàêàð äà èìàøå ñúìíåíèå - ñúìíåíèå êîé ïúò äà ïîåìåì îòâúä Åìèí Ìóèë. Àëà êàêòî è äà å, ìúäðîñòòà îò äðåâíèòå ëåãåíäè íè ó÷è êîëêî îïàñíè ñà ïðèáúðçàíèòå ñëîâà îòíîñíî... îòíîñíî íàñëåäñòâàòà.
- À, çíà÷è å êàêòî ñè ìèñëåõ: èìàë ñè íåïðèÿòíîñòè ñàìî ñ Áîðîìèð. Òîé å èñêàë äà îòíåñå îíçè ïðåäìåò â Ìèíàñ Òèðèò. Óâè! Íåñïðàâåäëèâàòà ñúäáà å çàïå÷àòàëà óñòíèòå íà îíçè, êîéòî ãî å âèäÿë ïîñëåäåí, è íå ìè äàâà äà óçíàÿ îò òåá îíîâà, ùî êîïíåÿ äà íàó÷à: êàêâî å èçïúëâàëî ñúðöåòî è ìèñëèòå ìó â ñåòíèòå ÷àñîâå. Íå çíàåì äàëè å ñãðåøèë, èëè íå, àëà â åäíî ñúì óâåðåí: çàãèíàë å äîñòîéíî, â èìåòî íà íåùî äîáðî. Ëèöåòî ìó áå ïðåêðàñíî êàòî íèêîãà äîñåãà. Íî ÷óé, Ôðîäî, îòíà÷àëî òå ïðèòèñêàõ íàñòîÿòåëíî çà Çëîòî íà Èñèëäóð. Ïðîñòè ìè! Íåðàçóìíî áå â ïîäîáåí ÷àñ è íà òàêîâà ìÿñòî. Íÿìàõ âðåìå çà ðàçìèñúë. Èçëÿçîõìå îò òåæêà áèòêà è â óìà ìè òåãíåõà ïðåäîñòàòú÷íî ãðèæè. Íî êîëêîòî ïîâå÷å ðàçãîâàðÿõìå, òîëêîâà ïîâå÷å ñå äîáëèæàâàõ äî èñòèíàòà è çàòîâà íàðî÷íî ñå îòêëîíÿâàõ. Òðÿáâà äà çíàåø, ÷å Âëàäåòåëèòå íà ãðàäà ñà çàïàçèëè ìíîãî îò äðåâíèòå çíàíèÿ, áåç äà ãè ðàçêðèâàò ïðåä ñâåòà. Íàøèÿò ðîä íå å ïðÿêî ñâúðçàí ñ Åëåíäèë, ìàêàð â æèëèòå íè äà òå÷å íóìåíîðñêà êðúâ. Áðîèì ðîäîñëîâèåòî ñè îò Ìàðäèë, âåðíèÿ íàìåñòíèê, êîéòî óïðàâëÿâàë îò èìåòî íà êðàëÿ, êîãàòî òîé ïîòåãëèë íà áîé. Îíçè êðàë - Åàðíóð, ïîñëåäåí îò ðîäà íà Àíàðèîí è áåç íàñëåäíèöè - âå÷å íå ñå çàâúðíàë. È ìàêàð òîâà äà å áèëî ïðåäè ìíîãî ÷îâåøêè ïîêîëåíèÿ, îò îíçè äåí íàñåòíå íàìåñòíèöèòå óïðàâëÿâàò ãðàäà. Ñïîìíÿì ñè êàê êàòî ìîì÷åòà äâàìàòà ñ Áîðîìèð èçó÷àâàõìå ïðåäàíèÿòà çà íàøèòå ïðàäåäè è èñòîðèÿòà íà ãðàäà. Òîé âå÷íî ñå ÿäîñâàøå, ÷å áàùà ìó íå å êðàë. „Êîëêî âåêà ñà íóæíè, çà äà ïðåâúðíàò íàìåñòíèêà â êðàë, àêî êðàëÿò íå ñå çàâðúùà?" - ïèòàøå òîé. „Ìîæå áè ñàìî íÿêîëêî ãîäèíè íà äðóãè, íå òúé öàðñòâåíè ìåñòà - îòâðúùàøå áàùà íè. - Â Ãîíäîð íå ùå ñòèãíàò è äåñåò õèëÿäè ãîäèíè." Óâè! Áåäíèÿò Áîðîìèð. Òîâà íå òè ëè ïîäñêàçâà íåùè÷êî çà íåãî?
- Ïîäñêàçâà ìè - îòâúðíà Ôðîäî. - È âúïðåêè òîâà òîé âèíàãè ñå îòíàñÿøå ñ ïî÷èò êúì Àðàãîðí.
- Íå ñå ñúìíÿâàì. Àêî å áèë óáåäåí â ïðàâàòà íà Àðàãîðí, êàêòî êàçâàø, òîé áè ãî ïî÷èòàë áåçêðàéíî. Íî òîâà å áèëî ïðåäè êðèòè÷íèÿ ìîìåíò. Îùå íå ñà áèëè äîñòèãíàëè Ìèíàñ Òèðèò, íèòî ïúê ñà áèëè ñúïåðíèöè â áîéíàòà ñëàâà. Íî àç ñå îòêëîíÿâàì. Íèå, îò ðîäà íà Äåíåòîð, ïî äðåâíà òðàäèöèÿ èçó÷àâàìå ãîëÿìà ÷àñò îò íÿêîãàøíèòå çíàíèÿ è äîðè íåùî ïîâå÷å, â ñúêðîâèùíèöèòå íè ñå ñúõðàíÿâàò áåçáðîé êíèãè è ïèñìåíà âúðõó ñúñóõðåíè ïåðãàìåíòè, âúðõó êàìúê, âúðõó ñðåáúðíè è çëàòíè ëèñòà, íàäïèñè íà ðàçíè åçèöè è ñ ðàçíè áóêâè. Íÿêîè îò òÿõ ñà íåðàçãàäàåìè; êîëêîòî äî îñòàíàëèòå - ìàëöèíà èçîáùî ãè ðàçãðúùàò. Àç ìîãà äà ïîðàç÷åòà íåùè÷êî, çàùîòî ñúì èçó÷àâàë ïðåìúäðîñòèòå. Ñèâèÿ ñòðàííèê íè äîíåñå òèÿ ëåòîïèñè. Çà ïðúâ ïúò ãî âèäÿõ, êîãàòî áÿõ äåòå, à ñåòíå òîé íàìèíà îùå äâà-òðè ïúòè.
- Ñèâèÿ ñòðàííèê? - îáàäè ñå Ôðîäî. - Èìàøå ëè èìå? 
- Íàðè÷àõìå ãî ïî åëôè÷åñêè Ìèòðàíäèð è òîé áå äîâîëåí - îòâúðíà Ôàðàìèð. - Ìíîãî ñà èìåíàòà ìè â ðàçíè ñòðàíè - êàçâàøå òîé. - Ìèòðàíäèð ñðåä åëôèòå, Òàðêóí çà äæóäæåòàòà; Îëîðèí áÿõ íà ìëàäèíè â çàáðàâåíèÿ Çàïàä, íà Þã -- Èíêàíóñ, íà Ñåâåð - Ãàíäàëô; íà Èçòîê íå õîäÿ.
- Ãàíäàëô! - âúçêëèêíà Ôðîäî. - Òàêà ñè è ìèñëåõ. Ãàíäàëô Ñèâèÿ, íàé-ñêúï èçìåæäó âñè÷êè ñúâåòíèöè. Âîäà÷ íà íàøèÿ Îòðÿä. Çàãóáèõìå ãî â Ìîðèÿ.
- Çàãóáèëè ñòå Ìèòðàíäèð! - ïðîìúëâè Ôàðàìèð. - Âèæäà ñå, ÷å çëà ñúäáà å ïðåñëåäâàëà çàäðóãàòà âè. Íå å çà âÿðâàíå, ÷å òúé ìúäúð âúëøåáíèê êàòî íåãî è òúé ìîãúù - íå åäíî ÷óäî å ñòîðèë ñðåä íàñ - ìîæå äà çàãèíå è òîëêîç ìíîãî çíàíèÿ äà ñå èçãóáÿò îò ñâåòà. Ñèãóðåí ëè ñè, äà íå áè ïðîñòî äà âè å íàïóñíàë, ïîòåãëÿéêè íàêúäåòî æåëàå?
- Óâè, äà! - êàçà Ôðîäî. - Âèäÿõ êàê ðóõíà â áåçäíàòà.
- Âèæäàì, ÷å òóê ñå êðèå íÿêàêâà ñëàâíà è ñòðàõîâèòà èñòîðèÿ - êàçà Ôàðàìèð. - Ìîæå áè ùå ìè ÿ ðàçêàæåø äîâå÷åðà. Ñåãà ñå äîãàæäàì, ÷å òîçè Ìèòðàíäèð å áèë íåùî ïîâå÷å îò õðàíèòåë íà ïðåìúäðîñòè - äâèæåùà ñèëà çà âåëèêèòå äåëà íà íàøåòî âðåìå. Àêî áå ñðåä íàñ äà íè ïðîñâåòè â çàãàäú÷íèòå ñëîâà îò ñúíÿ, ùåøå äà íè ãè èçÿñíè, áåç äà ïðàùàìå âåñòîíîñåö. Àëà ìîæå áè íÿìàøå äà ñêëîíè, òúé ÷å íàâÿðíî ñúäáàòà å òëàñíàëà Áîðîìèð ïî äúëãèÿ ïúò. Ìèòðàíäèð íèêîãà íå íè ãîâîðåøå çà áúäíîòî, íèòî ïúê ðàçêðèâàøå öåëèòå ñè. Íå çíàì êàê ïîëó÷è îò Äåíåòîð ðàçðåøåíèå äà íàäíèêíå â òàéíèòå íà íàøàòà ñúêðîâèùíèöà è ïîêðàé íåãî óçíàõ íåùè÷êî, êîãàòî áå ñêëîíåí äà ìå ó÷è (à òîâà áå ðÿäêî). Òîé âå÷íî äèðåøå è íè ðàçïèòâàøå íàé-âå÷å çà Âåëèêàòà áèòêà ñðåä ðàâíèíàòà Äàãîðëàä â ïîêðàéíèíèòå íà Ãîíäîð, êîãàòî áèë íèçâåðãíàò Îíçè, ÷èåòî èìå íå èçðè÷àìå. Æàäíî ñå âñëóøâàøå â ïðåäàíèÿòà çà Èñèëäóð, ìàêàð ÷å ìàëêî ìîæåõìå äà êàæåì çà íåãî; òàêà è íå çíàåì ñúñ ñèãóðíîñò êàêúâ å áèë êðàÿò ìó. - Ãëàñúò íà Ôàðàìèð ñå ñíèøè äî øåïîò. - Íî ïîíå åäíî óçíàõ, èëè ïî-ñêîðî ñå äîñåòèõ, è îòòîãàâà íàñåòíå óêðèõ òàéíàòà â ñúðöåòî ñè: ÷å Èñèëäóð å âçåë íåùî îò äåñíèöàòà íà Áåçèìåííèÿ, ïðåäè äà ñè çàìèíå îò Ãîíäîð è âå÷å íèêîãà äà íå ñå ÿâè ñðåä ñìúðòíèòå. Òóê, ìèñëÿ, áå îòãîâîðúò íà âúïðîñèòå íà Ìèòðàíäèð. Àëà ïî îíîâà âðåìå èçãëåæäàøå, ÷å âúïðîñúò çàñÿãà ñàìî òúðñà÷èòå íà äðåâíè ïîçíàíèÿ. Äàæå êîãàòî îáñúæäàõìå çàãàäú÷íèòå ñëîâà îò ñúíÿ, íå ïîìèñëèõ, ÷å Çëîòî íà Èñèëäóð å èìåííî òîçè ïðåäìåò. Çàùîòî ñïîðåä åäèíñòâåíàòà ëåãåíäà, êîÿòî çíàåì, Èñèëäóð áèë èçäåáíàò îò çàñàäà è ïðîíèçàí îò îðêñêè ñòðåëè, à Ìèòðàíäèð íå ìè å êàçàë íåùî ïîâå÷å. Îùå íå ìîãà äà ñå äîñåòÿ êàêúâ å áèë â äåéñòâèòåëíîñò òîçè Ïðåäìåò, àëà òðÿáâà äà å íåùî, íàäàðåíî ñ äðåâíà ìîù è çàïëàõà. Çëîêîáíî îðúæèå íàâÿðíî ñúòâîðåíî îò Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë. Àêî å ìîæåëî äà äîíåñå íàäìîùèå â ñðàæåíèÿòà, ãîòîâ ñúì äà ïîâÿðâàì, ÷å Áîðîìèð - ãîðä è áåçñòðàøåí, íåðÿäêî ïðèáúðçàí, âå÷íî êîïíååù çà ïîáåäàòà íà Ìèíàñ Òèðèò (à ñëåäîâàòåëíî è çà ñîáñòâåíàòà ñè ñëàâà) - ìîæå äà å èçïàäíàë â èçêóøåíèå ïðåä æåëàíèåòî çà òîçè ïðåäìåò. Óâè, çàùî ëè òðúãíà íà òàçè ìèñèÿ! Ìåí òðÿáâàøå äà èçáåðàò áàùà ìè è ñòàðåéøèíèòå, íî òîé ñàì ñå ïðåäëîæè êàòî ïúðâîðîäåí è íàé-þíà÷åí (ïðàâ áå â òîâà) è íå ïîçâîëè äà ãî çàäúðæàò. Íî òè íå ñå áîé âå÷å! Íå áèõ âçåë òîçè ïðåäìåò äîðè äà ñå òúðêàëÿøå êðàé ïúòÿ. Äîðè äà çàãèâàøå Ìèíàñ Òèðèò è àç åäèíñòâåí äà ìîæåõ äà ãî ñïàñÿ, çàìàõâàéêè ñ îðúæèåòî íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë çà áëàãîòî íà ãðàäà è çà ñâîÿ ïðîñëàâà. Íå, íå ìå áëàçíè òàêúâ òðèóìô, Ôðîäî, ñèíå íà Äðîãî.
- È Ñúâåòúò íå ñå ïîáëàçíè - îòâúðíà Ôðîäî. - Íèòî ïúê àç. Íå áè òðÿáâàëî äà èìàì íèùî îáùî ñ ïîäîáíè äåëà.
- Êîëêîòî äî ìåí - êàçà Ôàðàìèð, - áèõ èñêàë äà âèäÿ êàê Áÿëîòî äúðâî îòíîâî ðàçöúôâà ñðåä êðàëñêèÿ äâîð, êàê ñå çàâðúùà Ñðåáúðíàòà êîðîíà è ìèð ñå âúçöàðÿâà â Ìèíàñ Òèðèò, âúçâúðíàë ñè äðåâíîòî èìå Ìèíàñ Àíîð, îáëÿí îò ñâåòëèíà, âèñîê è ïðåêðàñåí êàòî êðàëèöà íàä êðàëèöèòå - íå ãîñïîäàðêà íà áåçáðîéíè ðîáè, íå, íå äîðè áëàãà âëàäåòåëêà íà äîáðîâîëíè ðîáè. Âîéíàòà òðÿáâà äà ïðîäúëæè, äîêàòî áðàíèì æèâîòà ñè îò ðóøèòåëÿ, ãîòîâ äà ïîãúëíå âñè÷êî íà ñâåòà, íî àç íå îáè÷àì ëúñêàâèÿ ìå÷ çàðàäè òóé, ÷å å îñòúð, íèòî ñòðåëàòà çàðàäè áúðçèÿ ïîëåò èëè áîåöà çàðàäè ñëàâàòà. Îáè÷àì ñàìî îíóé, ùî áðàíÿò - ãðàäà íà Íóìåíîðñêèòå ìúæå; è èñêàì âñè÷êè äà ãî îáè÷àò çàðàäè ïàìåòòà, êðàñîòàòà, äðåâíàòà èñòîðèÿ è äíåøíàòà ìúäðîñò. Íå äà ñå áîÿò, à äà ñå ïðåêëàíÿò ñ òðåïåò êàòî ïðåä äîñòîåí è ìúäúð ñòàðåö. Çàòóé íå ñå áîé îò ìåí! Íå íàñòîÿâàì äà ìè êàæåø äðóãî. Íå òå ïèòàì äîðè äàëè ñúì áëèçî äî èñòèíàòà. Íî àêî ìè ñå äîâåðèø, ìîæå áè ùå óñïåÿ äà òè äàì ñúâåò â òðóäíàòà ìèñèÿ, êàêâàòî è äà å òÿ... äà, è äîðè äà òè ïîìîãíà.
Ôðîäî íå îòãîâîðè. Åäâà óäúðæàøå êîïíåæà äà ïîäèðè ïîìîù è ñúâåò, äà ðàçêàæå íà òîçè ñåðèîçåí ìëàä ìúæ, ÷èéòî ñëîâà èçãëåæäàõà òúé ìúäðè è ïðåêðàñíè, âñè÷êî, ùî èçïúëâàøå ìèñëèòå ìó. Íî íåùî ãî óäúðæà. Â ñúðöåòî ìó òåãíåõà ñòðàõ è ñêðúá - àêî, êàêòî èçãëåæäàøå, åäèíñòâåíî äâàìàòà ñúñ Ñàì áÿõà îöåëåëè îò Äåâåòòå ïúòíèöè, çíà÷è òîé è ñàìî òîé îïàçâàøå òàéíàòà íà ìèñèÿòà. Ïî-äîáðå äà ïðåêàëè ñ íåäîâåðèåòî, îòêîëêîòî äà èçðå÷å ïðèáúðçàíè ñëîâà. À è ñïîìåíúò çà Áîðîìèð, çà ÷óäîâèùíàòà ïðîìÿíà, êúì êîÿòî ãî áå òëàñíàëî èçêóøåíèåòî íà Ïðúñòåíà, èçïëóâàøå ÿðêî â ïàìåòòà ìó, êîë÷åì ïîãëåäíåøå Ôàðàìèð è ÷óåøå ãëàñà ìó - íå ñè ïðèëè÷àõà äâàìàòà è âñå ïàê èìàõà òîëêîâà îáùè ÷åðòè.
Èçâåñòíî âðåìå âúðâÿõà ìúë÷àëèâî êàòî ñèâîçåëåíè ñåíêè ïîä âåêîâíèòå äúðâåòà è èçïîä íîçåòå èì íå äîëèòàøå íèòî çâóê; áåçáðîé ïòèöè ïååõà íàä òÿõ è ñëúíöåòî ïðîáëÿñâàøå ïî ëúñêàâàòà ñòðÿõà îò òúìíè ëèñòà âúâ âå÷íîçåëåíèòå ãîðè íà Èòèëèåí.
Ìàêàð äà íå âçå ó÷àñòèå â ðàçãîâîðà, Ñàì ÷ó âñè÷êî; è ñúùåâðåìåííî îñòðèÿò ìó õîáèòîâ ñëóõ äîëàâÿøå òèõèòå ãîðñêè çâóöè íàîêîëî. Áå çàáåëÿçàë åäíî - ÷å â öåëèÿ ðàçãîâîð íèòî âåäíúæ íå èçïëóâà èìåòî íà Àì-ãúë. Ðàäâàøå ñå, ìàêàð äà ïðåä÷óâñòâóâàøå, ÷å ùå å ïðåêàëåíà íàäåæäàòà âå÷å íèêîãà äà íå ãî ÷óå. Ñêîðî îòêðè îùå íåùî - àêî è äà âúðâÿõà ñàìè, íàáëèçî èìàøå îùå ìíîãî õîðà; íå ñàìî Äàìðîä è Ìàáëóíã èçíèêâàõà è ÷åçíåõà â ñåíêèòå íàïðåä, îò äâåòå èì ñòðàíè èìàøå è äðóãè, âñè÷êè óñòðåìåíè ïî òàéíèòå ñè ïúòåêè êúì íÿêîå óðå÷åíî ìÿñòî.
Âåäíúæ ñå îçúðíà íåíàäåéíî íàçàä, ñÿêàø òðúïêè ïî êîæàòà ìó ïîäñêàçàõà, ÷å ãî íàáëþäàâàò - è ìó ñå ñòîðè, ÷å çúðíà çà ìèã äðåáíà ÷åðíà ôèãóðêà äà ñå ñêðèâà çàä åäèí äúíåð. Îòâîðè óñòà äà êàæå íåùî è ïàê ÿ çàòâîðè. „Íå ñúì ñèãóðåí - ðå÷å ñè. - È çàùî äà íàïîìíÿì çà äúðòèÿ íåãîäíèê, ùîì ñà ðåøèëè äà ãî çàáðàâÿò? Äå äà ìîæåõ è àç!"
Ïðîäúëæèõà âñå íàïðåä, äîêàòî ãîðè÷êèòå âçåõà äà îðåäÿâàò è íàäîëíèùåòî ñòàíà ïî-ñòðúìíî. Ñåòíå çàâèõà íàäÿñíî è ñêîðî ñòèãíàõà äî åäíà ðåêè÷êà ñðåä òÿñíî äåôèëå - òîâà áå ñúùèÿò ïîòîê, êîéòî äàëå÷å ãîðå èçòè÷àøå îò êðúãëîòî åçåðî, à ñåãà, ïúëíîâîäåí è áúðçîñòðóåí, ïîäñêà÷àøå ïî êàìúíàêà â äúëáîêîòî ñè êîðèòî, çàñåí÷åíî îò çåëåíè äúáîâå è òúìíè ÷åìøèðè. Êàòî ñå îãëåäàõà íà çàïàä, âèäÿõà äîëó ñðåä ñâåòëà ìàðàíÿ íèçèíè è ïðîñòîðíè ëèâàäè, à â äàëå÷èíàòà áëåñòÿõà ïîä çàëÿçâàùîòî ñëúíöå øèðîêèòå âîäè íà Àíäóèí.
- Óâè, òóê òðÿáâà äà ïîñòúïÿ íåó÷òèâî - êàçà Ôàðàìèð. - Íàäÿâàì ñå äà ïðîñòèòå íà îíçè, êîéòî äîñåãà ñàì íàðóøàâàøå çàïîâåäèòå ñè â èìåòî íà ãîñòîïðèåìñòâîòî è íèòî âè ñúñå÷å, íèòî âè âúðçà. Íî èìàìå íàðåæäàíå íè åäèí ÷óæäåíåö, òà áèë òîé è îò ðîõàíöèòå, ùî ñå áèÿò çàåäíî ñ íàñ, äà íå âèäè ïúòåêàòà, ïî êîÿòî ùå ìèíåì ñåãà. Òðÿáâà äà âè âúðæà î÷èòå.
- Êàêòî èñêàø - îòâúðíà Ôðîäî. - Ïðè íóæäà äîðè è åëôèòå ïîñòúïâàò òàêà; ñ âúðçàíè î÷è ïðåêîñèõìå ãðàíèöèòå íà ïðåêðàñíàòà Ëîòëîðèåí. Äæóäæåòî Ãèìëè ñå äîêà÷è îò òîâà, íî õîáèòèòå ãî ïðèåõà áåçðîïîòíî.
- Ìÿñòîòî, êúäåòî âè âîäÿ, íå å ÷àê òîëêîâà ïðåêðàñíî - êàçà Ôàðàìèð. - Íî ñå ðàäâàì, ÷å ïðèåìàòå äîáðîâîëíî, à íå íàñèëà.
Òîé ïîäâèêíà òèõè÷êî è èçíèêâàéêè îò äúðâåòàòà, Ìàáëóíã è Äàìðîä òóòàêñè ñå âúðíàõà êúì íåãî.
- Âúðæåòå î÷èòå íà òåçè ãîñòè - íàðåäè Ôàðàìèð. - Íåêà äà å ñèãóðíî, íî áåç äà èì ïðè÷èíÿâà áîëêà. Íå èì âðúçâàéòå ðúöåòå. Òå ùå äàäàò äóìà äà íå íàäçúðíàò. Áèõ èì ñå äîâåðèë ñàìè äà ñè çàòâîðÿò î÷èòå, àëà êëåïà÷èòå ïðåìèãâàò, ùîì íîçåòå ñå ïðåïúíàò. Âîäåòå ãè âíèìàòåëíî, äà íå ñòúïÿò íàêðèâî.
Äâàìàòà ñòðàæè ïðèâúðçàõà î÷èòå íà õîáèòèòå ñúñ çåëåíè øàëîâå è ïðèäúðïàõà êà÷óëêèòå èì ïî÷òè äî óñòàòà; ïîñëå áúðçî ãè õâàíàõà çà ðúöå è ïîåõà íàïðåä. Çà òàçè ïîñëåäíà ìèëÿ îò ïúòÿ Ôðîäî è Ñàì íå ðàçáðàõà ïî÷òè íèùî, ìîæåõà ñàìî äà ñå äîñåòÿò ñëåïåøêàòà. Ñëåä ìàëêî óñåòèõà, ÷å ñëèçàò ïî ñòðúìíà ïúòåêà; ñêîðî òÿ ñå ñòåñíè äîòîëêîâà, ÷å òðÿáâàøå äà êðà÷àò â êîëîíà ïî åäèí, à ðàìåíåòå èì ñå òðèåõà è îò äâåòå ñòðàíè â êàìåííè ñòåíè; ïàçà÷èòå ãè íàïðàâëÿâàõà èçîòçàä, ïîëîæèëè òåæêè äåñíèöè íà ïëåùèòå èì. Ñåãèç-òîãèç ñòèãàõà äî íåðàâíè ìåñòà, òîãàâà ìúæåòå ãè ïîâäèãàõà çà ìàëêî, ñåòíå îòíîâî ãè ïóñêàõà íà çåìÿòà. Ïðåç öÿëîòî âðåìå øóìúò íà çàáúðçàíèòå âîäè îñòàâàøå îòäÿñíî è çâó÷åøå âñå ïî-ñèëíî è ïî-íàáëèçî. Íàé-ïîñëå ñïðÿõà. Ìàáëóíã è Äàìðîä âèõðåíî ãè çàâúðòÿõà íÿêîëêî ïúòè è òå èçãóáèõà âñÿêàêâî ÷óâñòâî çà îðèåíòàöèÿ. Èçêà÷èõà ñå ìàëêî ïî-íàãîðå; ñòîðè èì ñå, ÷å çàõëàäíÿ è øóìúò íà ïîòîêà îòñëàáíà. Ïîñëå çäðàâè ðúöå ãè âäèãíàõà è ãè ïîíåñîõà íàäîëó ïî äúëãè ñòúïàëà, ïîêðàé íÿêàêúâ çàâîé. Èçâåäíúæ ïàê ÷óõà âîäàòà, ñåãà òÿ ãðúìêî ñå ïëèñêàøå è áó÷åøå. Ñÿêàø ãè áå îáêðúæèëà îò âñè÷êè ñòðàíè è òå óñåòèõà êàê ñå ñèïå íà êàïêè ïî ðúöåòå è áóçèòå èì. Íàêðàÿ îòíîâî ãè îñòàâèõà íà êðàêà. Ïîñòîÿõà ìàëêî òàêà, èçïúëíåíè ñ ëåêà áîÿçúí, ñ ïðåâúðçàíè î÷è, áåç äà çíàÿò êúäå ñà; íèêîé íå ïðîãîâîðè.
Ïîñëå ñúâñåì áëèçî çàä òÿõ ñå ðàçäàäå ãëàñúò íà Ôàðàìèð:
- Íåêà âèäÿò!
Øàëîâåòå ñå äðúïíàõà îò î÷èòå èì, êà÷óëêèòå ïàäíàõà íàçàä, õîáèòèòå ïðåìèãàõà è àõíàõà îò èçóìëåíèå.
Ñòîÿõà íà âëàæåí ïîä îò èçëúñêàí êàìúê, ïðåä ïðàãà íà ãðóáî èçñå÷åíà ñêàëíà àðêà, à çàä òÿõ çååøå ìðà÷åí îòâîð. Íî îòïðåä âèñåøå åôèðíà âîäíà çàâåñà - òîëêîâà áëèçî, ÷å Ôðîäî ìîæåøå äà ÿ äîêîñíå ñ ïðîòåãíàòà ðúêà. Òÿ áå îáúðíàòà íà çàïàä. Îòòàòúê ïîëåãàòèòå ëú÷è íà çàëÿçâàùîòî ñëúíöå ïàäàõà âúðõó íåÿ è ÷åðâåíàòà ñâåòëèíà ñå ïðå÷óïâàøå â áåçáðîé èñêðèöè ñ íåïðåñòàííî ïðîìåíÿù ñå öâÿò. Ñÿêàø ñòîÿõà ïðåä ïðîçîðåöà íà íÿêàêâà åëôè÷åñêà êóëà, ïðèêðèò ñúñ çàâåñà, èçïëåòåíà îò çëàòî è ñðåáðî, ðóáèíè, ñàïôèðè è àìåòèñòè, ïëàìíàëè îò õëàäåí îãúí.
- Ïîíå â åäíî íè ïðîâúðâÿ, ïðèñòèãàìå òúêìî íàâðåìå, çà äà âè âúçíàãðàäèì çà òúðïåíèåòî - êàçà Ôàðàìèð. - Òîâà å Ïðîçîðåöúò íà çàëåçà, Õåíåò Àíóí - íàé-ïðåêðàñíèÿò îò âñè÷êè âîäîïàäè íà áóéíîñòðóéíàòà Èòèëèåí. Ìàëöèíà ÷óæäåíöè ñà ãî âèæäàëè íÿêîãà. Çà æàëîñò òóê íÿìà êðàëñêè ïàëàòè, êîèòî äà ìó ïîäõîæäàò ïî âåëèêîëåïèå. Âëåçòå è âèæòå!
Îùå ïðåäè äà äîâúðøè, ñëúíöåòî çàëåçå è ïëàìúöèòå ñðåä âîäèòå ïîìðúêíàõà. Îáúðíàõà ñå è ìèíàõà ïîä íèñêàòà, çàïëàøèòåëíà àðêà. Ìèãîì ñå îçîâàõà â ïðîñòîðíà, ãðóáî èçñå÷åíà çàëà ñ íåðàâåí ñâîä. Íÿêîëêî ôàêëè õâúðëÿõà äðåçãàâà ñâåòëèíà ïî ëúñêàâèòå ñòåíè. Òóê âå÷å ñå áÿõà ñúáðàëè ìíîçèíà ìúæå. Îñòàíàëèòå ïðîäúëæàâàõà äà ïðèñòèãàò ïî äâàìà-òðèìà ïðåç òÿñíà è òúìíà âðàòè÷êà â åäèíèÿ êðàé. Êîãàòî î÷èòå èì ïðèâèêíàõà ñ ïîëóìðàêà, õîáèòèòå âèäÿõà, ÷å ïåùåðàòà å ìíîãî ïî-øèðîêà, îòêîëêîòî áÿõà ïðåäïîëàãàëè, è å çàïúëíåíà ñ îáèëíè çàïàñè îò îðúæèå è õðàíà.
- Å, òîâà å íàøåòî óáåæèùå - êàçà Ôàðàìèð, - Íå å êîé çíàå êîëêî óäîáíî, íî òóê ìîæåòå ñïîêîéíî äà ïðåíîùóâàòå. Ïîíå å ñóõî è ìàêàð äà íÿìà îãúí, õðàíà ñå íàìèðà â èçîáèëèå. Íÿêîãà âîäàòà ìèíàâàëà ïðåç òàçè ïåùåðà è èçòè÷àëà ïðåç àðêàòà, àëà äðåâíèòå êàìåíîäåëöè îòêëîíèëè òå÷åíèåòî ãîðå èç êëèñóðàòà è íàñî÷èëè ïîòîêà îò íàäâèñíàëèòå ñêàëè êúì äâîéíî ïî-âèñîê âîäîïàä. Ñåòíå çàçèäàëè âñè÷êè ïðîõîäè êúì òàÿ ïåùåðà, òà äà íå ïðîíèêâà íè âîäà, íè íåùî äðóãî... âñè÷êè îñâåí åäèí. Ñåãà ñà îñòàíàëè ñàìî äâà èçõîäà - îíçè êîðèäîð, ïî êîéòî âè ïðåâåäîõìå ñúñ çàâúðçàíè î÷è, èëè Âîäíàòà çàâåñà, ïðåç êîÿòî ñå ñòèãà äî äúëáîêà ñêàëíà ÷àøà, èçïúëíåíà ñ êàìåííè íîæîâå. Ïî÷èâàéòå ñåãà, äîêàòî ïðèãîòâèì âå÷åðÿòà.
Îòâåäîõà õîáèòèòå â åäèí úãúë è èì ïðåäëîæèõà, àêî æåëàÿò, äà ïîëåãíàò íà íèñúê îäúð. Ìåæäóâðåìåííî äîìàêèíèòå ñå ðàçøåòàõà èç ïåùåðàòà òèõî è áúðçî, íî áåç ñóåòåíå. Âäèãíàõà îáëåãíàòèòå êðàé ñòåíèòå ëåêè ìàñè, ïîäïðÿõà ãè íà äúðâåíè ìàãàðåòà è íàñëàãàõà ïðèáîðèòå. Ïîâå÷åòî îò òÿõ áÿõà ïðîñòè÷êè è áåç îðíàìåíòè, àëà èçðàáîòåíè ìàéñòîðñêè è ñ ÷óâñòâî çà êðàñîòà: ãëàäêè è ÷èñòè êðúãëè áëþäà, ïàíèöè è ÷èíèè îò ãëåäæîñàíà êàôÿâà ãëèíà è ïîëèðàíî ÷åìøèðîâî äúðâî, Òóê-òàì ñå ìÿðêàøå ÷àøà èëè ïîäíîñ îò èçëúñêàí áðîíç; íà íàé-âúòðåøíàòà ìàñà, ïðåä ñòîëà íà Âîåíà÷àëíèêà, ñëîæèõà áîêàë îò ÷èñòî ñðåáðî.
Ôàðàìèð ñå ðàçõîæäàøå ìåæäó õîðàòà ñè è òèõè÷êî ðàçïèòâàøå âñåêè íîâîäîøúë. Íÿêîè ñå âðúùàõà ñëåä ïðåñëåäâàíåòî íà þæíÿöèòå; äðóãè, îñòàâåíè êàòî ñúãëåäâà÷è êðàé ïúòÿ, ïðèñòèãíàõà ïîñëåäíè. Èçÿñíè ñå ñúäáàòà íà âñè÷êè þæíÿöè, ñàìî çà ãðàìàäíèÿ ìóìàê íèêîé íèùî íå ìîæåøå äà êàæå. Íå ñå çàáåëÿçâàøå äâèæåíèå íà íåïðèÿòåëÿ; íèòî åäèí îðêñêè øïèîíèí íå ñå ìÿðêàøå íàîêîëî.
- Íèùî ëè íå âèäÿ, íèùî ëè íå ÷ó, Àíáîðí? - çàïèòà Ôàðàìèð ïîñëåäíèÿ îò õîðàòà ñè.
- Àìè... íèùî, ãîñïîäàðþ - îòâúðíà áîåöúò. - Ïîíå îðêè íå âèäÿõ. Íî ìè ñå ñòîðè, ÷å çúðíàõ íåùî ÷óäíîâàòî. Âå÷å áå íàñòàíàë ãúñòèÿò çäðà÷, ñðåä êîéòî î÷èòå âèæäàò âñè÷êî ïî-ãîëÿìî, îòêîëêîòî òðÿáâà. Òà ìîæå è äà å áèëî îáèêíîâåíà êàòåðèöà. (Òóê Ñàì íàîñòðè óøè.) Íî è òúé äà å, çíà÷è ÷åðíà êàòåðèöà, à îïàøêà íå âèäÿõ. Äîñóù êàòî ñÿíêà ñå ïëúçíà ïî çåìÿòà è ùîì íàáëèæèõ, õëúòíà çàä åäèí äúíåð è ñå èçêàòåðè íàãîðå òúé áúðçî, êàêòî ñàìî êàòåðèöèòå óìåÿò. Òè ñè íè íàðåäèë äà íå èçáèâàìå áåçöåëíî äèâèòå çâåðîâå, à ïúê òî íå èçãëåæäàøå íåòî äðóãî, òúé ÷å íå ïóñíàõ ñòðåëà. Áåçäðóãî áå ïðåêàëåíî òúìíî çà ñòðåëáà è ñúùåñòâîòî ñå èçãóáè çà ìèã â çäðà÷à ñðåä ëèñòàòà, Ïîñòîÿõ ìàëêî, çàùîòî ìè ñå âèäÿ ÷óäíî, ñåòíå ïîáúðçàõ íàñàì, Ïðè÷ó ìè ñå, ÷å îíàÿ òâàð çàñúñêà ïî ìåí îò âèñîêîòî, ùîì îáúðíàõ ãðúá. Ìîæå äà å áèëî ãîëÿìà êàòåðèöà. Â ñÿíêàòà íà Áåçèìåííèÿ íàâÿðíî íÿêîè çâåðîâå îò Ìðàêîëåñ ñà âçåëè äà ñêèòîñâàò è ïî íàøèòå ãîðè. Ðàçïðàâÿò, ÷å òàì èìàëî ÷åðíè êàòåðèöè.
- Íàâÿðíî - ñúãëàñè ñå Ôàðàìèð. - Íî àêî å âÿðíî, òóé ùå å çëà ïîëè÷áà. Íå ùåì áåãúëöè îò Ìðàêîëåñ â Èòèëèåí.
Íà Ñàì ìó ñå ñòîðè, ÷å ïðè ïîñëåäíèòå äóìè òîé ñòðåëíà ñ ïîãëåä õîáèòèòå. Ïðåìúë÷à è çà èçâåñòíî âðåìå äâàìàòà ñ Ôðîäî ëåæàõà ïî ãðúá, çàãëåäàíè â ñâåòëèíàòà íà ôàêëèòå, à ìúæåòå ïîäòè÷âàõà íàñàì-íàòàì è ðàçãîâàðÿõà øåïíåøêîì. Ñåòíå äðÿìêàòà íåíàäåéíî íàëåãíà Ôðîäî.
Ñàì ñå áîðåøå ñúñ ñåáå ñè, ëþøêàøå ñå òó êúì åäíà ìèñúë, òó êúì äðóãà. „Ìîæå äà å äîáúð ÷îâåê - ïîìèñëè òîé, - à ìîæå è äà íå å. Ìåäåí åçèê ÷åñòî êðèå ÷åðíî ñúðöå. - Òîé ñå ïðîçèíà. - Öÿëà ñåäìèöà ìîãà äà ñïÿ è õè÷ íÿìà äà ìè å çëå. Ïúê è êàêâà ïîëçà äà ñòîÿ áóäåí, êàòî ñúì ñàì ñðåä òîëêîâà ìíîãî îò Ãîëåìèòå õîðà? Íèêàêâà, Ñàì Ìàéòàïåð, íî, òàêà èëè èíà÷å, ùå òðÿáâà äà áîäúðñòâóâàø." È òîé óñïÿ íÿêàê äà ñå ïðåáîðè ñúñ ñúíÿ. Ñâåòëèíàòà ïðåä âõîäà íà ïåùåðàòà ïîìðúêíà, ñèâàòà çàâåñà íà âîäîïàäà ñå çàëè÷è è èç÷åçíà â ïðèèæäàùèòå ñåíêè. À ïåñåíòà íà âîäàòà ïðîäúëæàâàøå, áåç äà ïðîìåíÿ ìåëîäèÿòà ñè, ñóòðèí, âå÷åð, íîùåì. Òÿ ìúëâåøå è íàøåïâàøå çà ñúí. Ñàì ïðèòèñíà î÷è ñ êîêàë÷åòàòà íà þìðóöèòå ñè.
Çàïàëèõà íîâè ôàêëè. Îòïóøèõà áú÷âà âèíî. Èçáèõà äúíàòà íà áóðåòà ñ ïðîâèçèè. Íåêîëöèíà ìúæå íîñåõà âîäà îò âîäîïàäà. Äðóãè ïëàêíåõà ðúöåòå ñè â ëåãåíè. Äîíåñîõà íà Ôàðàìèð øèðîêà ìåäíà êóïà è áÿë ïåøêèð äà ñå èçìèå.
- Ñúáóäåòå ãîñòèòå è èì äàéòå âîäà - êàçà òîé. - Âðåìå å çà âå÷åðÿ.
Ôðîäî ñåäíà, ïðîçèíà ñå è ñå ïðîòåãíà. Ñàì, íåïðèâèêíàë äà ãî îáñëóæâàò, èçãëåäà ñ ëåêà èçíåíàäà âèñîêèÿ ìúæ, êîéòî ñå ïðèâåäå äà ìó ïîäíåñå ëåãåí ñ âîäà.
- Àêî îáè÷àòå, îñòàâåòå ãî íà çåìÿòà, áëàãîäàðíè ãîñïîäèíå! - êàçà òîé. - Ïî-óäîáíî ùå å è çà âàñ, è çà ìåí.
Ñåòíå òîé ñìàÿ è ðàçâåñåëè áîéöèòå, êàòî òîïíà ãëàâà â õëàäíàòà âîäà è ñè íàïëèñêà âðàòà è óøèòå.
- Òàêúâ ëè å îáè÷àÿò âúâ âàøàòà ñòðàíà, äà ñè ìèåòå ãëàâèòå ïðåäè âå÷åðÿ? - çàïèòà ìúæúò, êîéòî îáñëóæâàøå õîáèòèòå.
- Íå, ïðåäè çàêóñêà ãî ïðàâèì- îòâúðíà Ñàì. - Íî çà íåäîñïàëèÿ ìàëêî õëàäíà âîäà ïî âðàòà å êàòî äúæäà çà ñïàðóæåíà ìàðóëÿ. Ãîòîâî! Ñåãà ùå ìîãà äà èçäúðæà áóäåí ïîíå äîêàòî ïîõàïíà ìàëêî.
Îòâåäîõà ãè äà ñåäíàò äî Ôàðàìèð - çà ñòîëîâå èì ñëóæåõà áú÷îíêè, ïîêðèòè ñ êîæè è äîñòà ïî-âèñîêè îò ïåéêèòå íà õîðàòà, çà äà ñå ÷óâñòâóâàò óäîáíî. Ïðåäè äà çàïî÷íàò âå÷åðÿòà, Ôàðàìèð è âñè÷êèòå ìó áîéöè ñå îáúðíàõà çà ìèã è áåçìúëâíî ïîãëåäíàõà íà çàïàä. Ôàðàìèð íàïðàâè çíàê íà Ôðîäî è Ñàì äà ñòîðÿò ñúùîòî.
- Âèíàãè ïðàâèì òàêà - êàçà òîé, êîãàòî ñåäíàõà, - ãëåäàìå êúì Íóìåíîð, êîéòî å ñúùåñòâóâàë, êúì îòâúäíèÿ Åëôîäîì, êîéòî ñúùåñòâóâà, è êúì îíîâà, ùî å îòòàòúê Åëôîäîì è âèíàãè ùå ñúùåñòâóâà. Âèå íÿìàòå ëè ïîäîáåí îáè÷àé, êîãàòî ñÿäàòå íà òðàïåçà?
- Íå - îòâúðíà Ôðîäî è ñå ïî÷óâñòâóâà óäèâèòåëíî ïðîñòîâàò è íåâúçïèòàí. - Íî àêî ñìå ãîñòè, ïîêëàíÿìå ñå íà ñòîïàíèíà, à ñëåä òðàïåçàòà ñòàâàìå è ìó áëàãîäàðèì.
- È íèå ïðàâèì òàêà - êàçà Ôàðàìèð.
Ñëåä òîëêîâà äúëãî ñêèòàíå è ëàãåðóâàíå, ñëåä òîëêîâà äíè èç áåçëþäíèòå ïóùèíàöè, âå÷åðÿòà áå èñòèíñêî ïèðøåñòâî çà õîáèòèòå - òå ïèåõà ïðîõëàäíî è àðîìàòíî áëåäîçëàòèñòî âèíî, ñ èçìèòè ðúöå è ÷èñòè íîæîâå è ÷èíèè ÿäÿõà õëÿá è ìàñëî, ñîëåíî ìåñî, ñóøåíè ïëîäîâå è ÷óäåñíî ÷åðâåíî ñèðåíå. È äâàìàòà íå îòêàçâàõà êàêâîòî èì ñå ïîäíàñÿøå çà âòîðè, ÷å è çà òðåòè ïúò. Âèíîòî çàèãðà èç âåíèòå íà ìîðíèòå èì ðúöå è íîçå, èçïúëíè ãè ñ ðàäîñò è íà äóøèòå èì îëåêíà êàêòî íèêîãà äîñåãà, îòêàê áÿõà íàïóñíàëè Ëîðèåí.
Êîãàòî âñè÷êî ñâúðøè, Ôàðàìèð ãè îòâåäå êúì åäíà íèøà â äúíîòî íà ïåùåðàòà, îò÷àñòè çàêðèòà ñúñ çàâåñè, äîíåñîõà èì ñòîë è äâå òàáóðåòêè. Â åäíà âäëúáíàòèíà íà ñêàëàòà ñâåòåøå ãëèíåíà ëàìïè÷êà.
- Ìîæå ñêîðî äà âè ñå äîñïè - êàçà òîé, - îñîáåíî íà äîáðèÿ Ñàìîçíàé, êîéòî íå ìèãíà ïðåäè âå÷åðÿ: íå çíàì îò ìåí ëè ñå îïàñÿâàøå, èëè ñå áîåøå äà íå íàùúðáè îñòðèåòî íà áëàãîðîäíèÿ ñè ãëàä. Íî íå å õóáàâî äà ñå ñïè âåäíàãà ñëåä òðàïåçàòà, îñîáåíî ïîäèð äúëãè ïîñòè. Õàéäå äà ñè ïîáúáðèì. Ñèãóðíî èìà êàêâî äà ðàçïðàâèòå çà ïúòåøåñòâèåòî ñè îò Ëîìèäîë äîòóê. À è âèå íàâÿðíî ùå èñêàòå äà óçíàåòå òóé-îíóé çà íàñ è çà çåìèòå, â êîèòî ñòå ïîïàäíàëè. Ðàçêàæåòå ìè çà ìîÿ áðàò Áîðîìèð, çà ñòàðèÿ Ìèòðàíäèð è çà ïðåêðàñíèÿ íàðîä íà Ëîòëîðèåí.
Äðÿìêàòà íà Ôðîäî ñå áå ðàçñåÿëà è òîé îõîòíî áè ñè ïîáúáðèë. Íî ìàêàð äà ñå áå îòïóñíàë ñëåä õðàíàòà è âèíîòî, âñå ïàê íå áå èçãóáèë äîêðàé ïðåäïàçëèâîñòòà ñè. Ñàì ñèÿåøå îò áëàãîäóøèå è ñè òàíàíèêàøå, àëà êîãàòî Ôðîäî çàãîâîðè, òîé îòíà÷àëî ñå çàäîâîëè ñ ðîëÿòà íà ñëóøàòåë è ñàìî îò âðåìå íà âðåìå äðúçâàøå äà ñå íàìåñè ñ îäîáðèòåëíî âúçêëèöàíèå.
Ôðîäî ðàçêàçà ìíîãî èñòîðèè, àëà âñå îòêëîíÿâàøå ðàçãîâîðà îò çàäà÷àòà íà Îòðÿäà è îò Ïðúñòåíà è ïîïðåñèëâàøå õðàáðèòå äåëà íà Áîðîìèð èç òåõíèòå ïðåìåæäèÿ ñ âúëöèòå îò ïóùèíàêà, ñðåä ñíåãîâåòå ïîä Êàðàäàñ è â ìèíèòå íà Ìîðèÿ, êúäåòî ïîòúíà Ãàíäàëô. Ôàðàìèð ñå òðîãíà íàé-äúëáîêî îò áèòêàòà íà ìîñòà.
- Çà Áîðîìèð òðÿáâà äà å áèëî ìú÷èòåëíî äà áÿãà îò îðêèòå - êàçà òîé, - à äîðè è îò îíàÿ çëîêîáíà òâàð, êîÿòî íàðè÷àø Áàëðîã... ìàêàð äà å îòñòúïèë ïîñëåäåí.
- Òîé îñòàíà ïîñëåäåí - ïîòâúðäè Ôðîäî, - Íî Àðàãîðí áå ïðèíóäåí äà íè âîäè. Òîé åäèíñòâåí ïîçíàâàøå ïúòÿ ñëåä ãèáåëòà íà Ãàíäàëô. Àëà àêî íå áå ãðèæàòà çà íàñ, ïî-ñëàáèòå, íå âÿðâàì, ÷å áèõà ïîáÿãíàëè - è òîé, è Áîðîìèð.
- È ìîæå áè ùåøå äà å ïî-äîáðå Áîðîìèð äà çàãèíå òàì ñ Ìèòðàíäèð - ïðîìúëâè Ôàðàìèð, - âìåñòî äà ïðîäúëæè êúì ó÷àñòòà, êîÿòî ãî å ÷àêàëà íàä âîäîïàäà Ðàóðîñ.
- Ìîæå áè. À ñåãà ìè ðàçêàæè çà ñúäáèíèòå íà âàøèÿ íàðîä - êàçà Ôðîäî, îòêëîíÿâàéêè îòíîâî ðàçãîâîðà. - Áèõ èñêàë äà óçíàÿ ïîâå÷å çà Ìèíàñ Èòèë, çà Îñãèëèàò è çà ìíîãîñòðàäàëíèÿ Ìèíàñ Òèðèò. Êàêâà íàäåæäà êðåïè ãðàäà âè â äúëãàòà âîéíà?
- Êàêâà íàäåæäà íè êðåïè? - ïîâòîðè Ôàðàìèð. - Îòäàâíà ñìå èçãóáèëè âñÿêàêâà íàäåæäà. Àêî ìå÷úò íà Åëåíäèë íàèñòèíà ñå çàâúðíå, ìîæå è äà ÿ âúçðîäè, àëà íå âÿðâàì òîâà äà ñòîðè íåùî äðóãî, îñâåí äà îòëîæè ÷åðíèÿ äåí, àêî íå ñå ÿâè è äðóãà, íå÷àêàíà ïîìîù îò åëôèòå èëè õîðàòà. Íèå ñìå ïîãèâàù íàðîä, åñåíåí ëåñ áåç íàäåæäà çà ïðîëåò. Íÿêîãà Íóìåíîðöèòå ñå çàñåëèëè íàäëúæ è øèð ïî áðåãîâåòå è êðàéìîðñêèòå îáëàñòè íà Âåëèêèòå çåìè, íî ïîâå÷åòî îò òÿõ ñå îòäàëè íà çëî è áåçóìèå. Ìíîçèíà ñå ñúáëàçíèëè îò Ìðàêà è ÷åðíèòå èçêóñòâà, äðóãè äðåìåëè ñðåä áåçäåëèå è îõîëñòâî, à òðåòè âîþâàëè ïîìåæäó ñè, äîêàòî èçãóáèëè ñåòíè ñèëè è ïàäíàëè ïîä èãîòî íà äèâèòå ëþäå. Íå ñå ïîìíè ÷åðíîêíèæèåòî íÿêîãà äà å áèëî ïðàêòèêóâàíî â Ãîíäîð èëè äà å èçðè÷àíî ñ ïî÷èò ïðîçâèùåòî íà Áåçèìåííèÿ; äðåâíàòà ìúäðîñò è êðàñîòà, äîíåñåíà îò Çàïàäà, ñå ñúõðàíèëà çà äúëãî ñðåä êðàëñòâîòî íà ñèíîâåòå íà Åëåíäèë Ïðåêðàñíè, ñëåäèòå é ñå ïàçÿò è äî äíåñ. Íî âúïðåêè òîâà Ãîíäîð ñàì ñå òëàñíàë êúì óïàäúê - ïîñòåïåííî èçïàäàë â ñòàð÷åñêî ñëàáîóìèå, âÿðâàéêè, ÷å äðÿìêà å íàëåãíàëà ïðîêóäåíèÿ, íî íå è óíèùîæåí Âðàã. Ñìúðòòà áèëà âåçäåñúùà, çàùîòî, ìàêàð èìåííî çàðàäè òîÿ ñè ñòðåìåæ äà áèëè èçãóáèëè ñâîåòî äðåâíî êðàëñòâî, Íóìåíîðöèòå ïðîäúëæàâàëè äà êîïíåÿò çà âå÷åí è íåèçìåíåí æèâîò. Êðàëåòå èçäèãàëè ãðîáíèöè, ïî-âåëèêîëåïíè îò äîìîâåòå íà æèâèòå, è âúçëþáèëè äðåâíèòå èìåíà â ðîäîñëîâíèòå ïåðãàìåíòè ïîâå÷å îò èìåíàòà íà ñèíîâåòå ñè. Áåçäåòíè âëàäåòåëè ñåäåëè â ñòàðèòå çàìúöè è ðàçñúæäàâàëè çà õåðàëäèêà, ñúñóõðåíè ìúæå çàìåñâàëè ÷óäîäåéíè åëèêñèðè â òàéíè ïîêîè èëè ðàçïèòâàëè çâåçäèòå îò âèñîêèòå õëàäíè êóëè. À ïîñëåäíèÿò êðàë îò ðîäà Àíàðèîí íÿìàë íàñëåäíèê. Íî íàìåñòíèöèòå áèëè ïî-ìúäðè è ïî-÷åñòèòè. Ïî-ìúäðè, çàùîòî ñáèðàëè ñèëàòà íà íàøèÿ íàðîä ñðåä êðåïêèòå êðàéìîðñêè æèòåëè è æèëàâèòå ïëàíèíöè îò Åðåä Íèìðàèñ. Ñêëþ÷èëè ïðèìèðèå ñ ãîðäåëèâèòå íàðîäè îò Ñåâåðà, êîèòî ÷åñòî íè íàïàäàëè - ëþòè è õðàáðè ìúæå, àëà è íàøè äàëå÷íè ðîäíèíè, çà ðàçëèêà îò äèâèòå èçòî÷íè ïëåìåíà íà æåñòîêèòå Õàðàäðèìè. È òúé ñå ñëó÷èëî, ÷å â äíèòå íà Ñèðèîí, Äâàíàäåñåòèÿ Íàìåñòíèê (à áàùà ìè å äâàäåñåò è øåñòèÿò), òå íè ñå ïðèòåêëè íà ïîìîù è ñðåä íåîáÿòíàòà øèð íà Ïàìåòíèòå ïîëÿ óíèùîæèëè âðàãîâåòå, ùî áèëè çàâëàäåëè ñåâåðíèòå íè ïðîâèíöèè. Íàðè÷àìå ãè Ðîõèðèìè, ãîñïîäàðè íà êîíåòå, è îòòîãàâà ñìå èì îòñòúïèëè ñòåïèòå íà Êàëåíàðäîí, íàðè÷àíè îòïîñëå Ðîõàí; îòêðàé âðåìå îíèÿ îáëàñòè áèëè ðÿäêî çàñåëåíè. Òå ñòàíàëè íàøè ñúþçíèöè è âèíàãè ñà íè áèëè âåðíè, ïîìàãàëè íè â òåæúê ÷àñ è îõðàíÿâàëè ñåâåðíèòå íè ãðàíèöè è Ðîõàíñêèÿ ïðîëîì. Èçó÷èëè êàêâîòî èì õàðåñàëî îò íàøèòå ïðåìúäðîñòè è îáè÷àè, à êîãàòî ñå íàëîæè, âëàäåòåëèòå èì ãîâîðÿò íàøèÿ åçèê; àëà íàé-÷åñòî ñå ïðèäúðæàò êúì ïðåäàíèÿòà è íðàâèòå íà ñâîèòå ïðàäåäè, à ïîìåæäó ñè ðàçãîâàðÿò íà ñâîÿ Ñåâåðíÿøêè åçèê. Îáè÷àìå ãè - âèñîêèòå ìúæå è êðàñèâèòå æåíè, ïîðàâíî íàäàðåíè ñ õðàáðîñò, çëàòîêîñè, ñâåòëîîêè è ñèëíè; òå íè íàïîìíÿò çà ìëàäîñòòà ÷îâåøêà â Ñòàðèòå âðåìåíà. Âñúùíîñò íàøèòå ìúäðåöè êàçâàò, ÷å îùå îò äðåâíîñòòà ñà ñðîäíè ñ íàñ, çàùîòî ïðîèçõîæäàò îò ñúùèòå Òðè ÷îâåøêè ðîäà, â êîèòî ñå êîðåíè íàðîäúò íà Íóìåíîðöèòå; ìîæå è äà íå ñà ïîòîìöè íà Õàäîð Çëàòîêîñè, Ïðèÿòåëÿ íà åëôèòå, àëà â æèëèòå èì òå÷å êðúâòà íà îíèÿ íåãîâè ñèíîâå è áëèçêè, êîèòî íå ñå îòçîâàëè íà ïîâèêà ìó äà çàìèíàò êúì Çàïàäà, îòâúä Ìîðåòî. Ñïîðåä íàøèòå çíàíèÿ ÷îâåöèòå ñå äåëÿò íà òðè: Âúðõîâíè èëè Çàïàäíè õîðà, òîâà ñà Íóìåíîðöèòå; Ñðåäíè íàðîäè, Õîðà íà çàëåçà - Ðîõèðèìèòå è áëèçêèòå äî òÿõ ïëåìåíà, êîèòî îùå æèâåÿò èç äàëå÷íèÿ Ñåâåð; è Äèâèòå, Õîðàòà íà ìðàêà. Àëà êàêòî Ðîõèðèìèòå äîíÿêúäå ñà çàïðèëè÷àëè íà íàñ, íàïðåäíàëè ñà â èçêóñòâàòà è áëàãîðîäñòâîòî, òàêà è íèå ñìå çàïðèëè÷àëè íà òÿõ è åäâà ëè ìîæåì âå÷å äà ïðåòåíäèðàìå çà òèòëàòà Âúðõîâíè. Ñòàíàëè ñìå Ñðåäíè, Õîðà íà çàëåçà, íî ïîìíèì, ÷å èìà è äðóãî. Äíåñ, ñúùî êàòî Ðîõèðèìèòå, îáè÷àìå õðàáðîñò è áðàí, ñÿêàø ñà öåííè ñàìè ïî ñåáå ñè, ñÿêàø ñà è çàáàâà, è öåë; è ìàêàð îùå äà ñìÿòàìå, ÷å áîåöúò òðÿáâà äà âëàäåå è äðóãè èçêóñòâà è ïîçíàíèÿ, îñâåí äà âúðòè îðúæèå è äà ïîñè÷à âðàãà, âñå ïàê ïî÷èòàìå âîèíà íàä òâîðöèòå íà âñè÷êè îñòàíàëè ïðîôåñèè. Òúé ãî íàëàãà äíåøíîòî âðåìå. Òàêúâ áåøå è áðàò ìè Áîðîìèð - äîáëåñòåí ìúæ, è çàòîâà ãî ñìÿòàõà çà íàé-äîñòîåí â Ãîíäîð. È íàèñòèíà áåøå èçâúíðåäíî õðàáúð - îò ìíîãî ãîäèíè íèòî åäèí ïðåñòîëîíàñëåäíèê â Ìèíàñ Òèðèò íå å áèë òúé êðåïúê â òåæúê òðóä, òúé ñòðåìãëàâ â ñðàæåíèå, íå ñå ïîìíè è íèêîé äà å òðúáèë ïî-ìîãúùî ñ Âåëèêèÿ ðîã.
Ôàðàìèð âúçäúõíà è ïîìúë÷à.
- Íå ñïîìåíàõòå â ðàçêàçà ñè çà åëôèòå, ñúð - èçâåäíúæ ñúáðà êóðàæà äà ñå îáàäè, Ñàì. Áå çàáåëÿçàë, ÷å Ôàðàìèð ñÿêàø èçïèòâà ïî÷èò êúì åëôèòå è òîâà áå ñïå÷åëèëî óâàæåíèåòî íà Ñàì è áå çàãëàäèëî ïîäîçðåíèÿòà ìó ìíîãî ïîâå÷å, îòêîëêîòî ëþáåçíîñòòà, âèíîòî è õðàíàòà.
- Ïðàâ ñè, äðàãè ìè Ñàìîçíàé - îòâúðíà Ôàðàìèð, - çàùîòî íå ñúì èçêóñåí â íàóêàòà çà åëôèòå. Íî òóê çàñÿãàø äðóãîòî, ïî êîåòî ñìå ñå ïðîìåíèëè â ñâîÿ çàëåç îò Íóìåíîð êúì Ñðåäíàòà çåìÿ. Êàêòî ìîæå áè çíàåø, ñëåä êàòî Ìèòðàíäèð å áèë âàø ñïúòíèê è ñòå ðàçãîâàðÿëè ñ Åëðîíä, Åäàèíèòå, ïðàäåäèòå íà Íóìåíîðöèòå, ñà ñå ñðàæàâàëè â ïúðâèòå áèòêè ðàìî äî ðàìî ñ åëôèòå è çà íàãðàäà ïîëó÷èëè â äàð ñðåäìîðñêîòî öàðñòâî, îòêúäåòî ñå âèæäàë Åëôîäîì. Íî â Ñðåäíàòà çåìÿ ïðåç äíèòå íà ìðàêà ëóêàâîòî èçêóñòâî íà Âðàãà ðàçäåëèëî õîðà è åëôè, à áàâíèòå ïðîìåíè íà âðåìåòî òëàñêàëè äâàòà íàðîäà âñå ïî-íàòàòúê ïî ïúòèùàòà íà ðàçëúêàòà. Äíåñ õîðàòà ñå áîÿò îò åëôèòå è íå èì âÿðâàò, ìàêàð äà íå çíàÿò ïî÷òè íèùî çà òÿõ. À íèå, â Ãîíäîð, ñòàâàìå êàòî äðóãèòå, êàòî Ðîõàíöèòå; äîðè òå, âðàãîâåòå íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë, îòáÿãâàò åëôèòå è ñ óæàñ íàøåïâàò çà Çëàòíàòà ãîðà. Àëà ñðåä íàñ îùå ñà îöåëåëè ìàëöèíà, êîèòî ïîääúðæàò âðúçêè ñ åëôèòå êîãàòî ìîãàò, à îò âðåìå íà âðåìå íÿêîè òàéíî ñå ïðîìúêâàò êúì Ëîðèåí, íî ðÿäêî ñå çàâðúùàò. Íå ñúì îò òÿõ. Ñìÿòàò çà ãèáåëíî â íàøå âðåìå ïðîñòîñìúðòíèòå äîáðîâîëíî äà ïîñåùàâàò Äðåâíèÿ íàðîä. È âñå ïàê âè çàâèæäàì, ÷å ñòå ãîâîðèëè ñ Áÿëàòà Âëàäåòåëêà.
- Âëàäåòåëêàòà íà Ëîðèåí! Ãàëàäðèåë! - âúçêëèêíà Ñàì; - Òðÿáâà äà ÿ âèäèòå, íàèñòèíà òðÿáâà, ñúð. Àç ñúì îáèêíîâåí õîáèò è ó äîìà ñå çàíèìàâàì ñ ãðàäèíàðñòâî, ñúð, íàëè ðàçáèðàòå, íå ìå áèâà ìíîãî çà ïîåçèÿ... äà ÿ ïèøà äå - ìîæå, çíàåòå, äà ñú÷èíÿ ñåãèç-òîãèç íÿêîå âåñåëî ñòèõ÷å, íî íå è èñòèíñêà ïîåçèÿ - òà íå ìè å ïî ñèëèòå äà âè êàæà êàêâî óñåùàì. Òî òðÿáâà äà ñå ïåå. Çà òàÿ ðàáîòà òúðñåòå ÷îâåê êàòî Áúðçîõîä, Àðàãîðí òîåñò, èëè êàòî ñòàðèÿ ãîñïîäèí Áèëáî. Åõ, àêî ìîæåõ äà ñú÷èíÿ ïåñåí çà íåÿ. Ïðåêðàñíà å, ñúð! ×óäíî õóáàâà! Ïîíÿêîãà å êàòî îãðîìíî ðàçöúôòÿëî äúðâî, äðóã ïúò - äðåáíà è êðåõêà êàòî áÿë íàðöèñ. Òâúðäà êàòî äèàìàíò, ìåêà êàòî ëóíåí áëÿñúê. Òîïëà êàòî ñëúí÷åâ ëú÷, õëàäíà êàòî ñêðåæ ïîä çâåçäèòå. Ãîðäåëèâà è äàëå÷íà êàòî ñíåæíà ïëàíèíà, âåñåëà êàòî âñÿêî äåâîé÷å, êîåòî ñúì ñðåùàë íàïðîëåò ñ ìàðãàðèòêè â êîñèòå. Íî àç ñàìî áúáðÿ êóï áåçñìèñëèöè è ñúì äàëå÷, äàëå÷ ïîä èñòèíàòà.
- Çíà÷è íàèñòèíà òðÿáâà äà å êðàñèâà - êàçà Ôàðàìèð. - Ãèáåëíî ïðåêðàñíà.
- Å, çà ãèáåëíîòî íå çíàì - îòâúðíà Ñàì. - ×èíè ìè ñå, ÷å âñåêè äîâåæäà ãèáåëòà ñè â Ëîðèåí è ÿ íàìèðà òàì, çàùîòî ñàì ÿ å äîíåñúë. Íî ìîæå áè èìàòå ïðàâî äà ÿ íàðå÷åòå ãèáåëíà - â íåÿ èìà âúòðåøíà ñèëà. Îò ñáëúñúêà ñ íåÿ ÷îâåê ìîæå äà ñå ïðúñíå íà ïàð÷åòà êàòî êîðàá, íàëåòÿë íà ñêàëà, èëè äà ñå óäàâè êàòî õîáèò â ðåêà. Íî íèòî ñêàëàòà å âèíîâíà, íèòî ðåêàòà. À Áîðî... - Òîé ìëúêíà è ñå èç÷åðâè.
- Äà? À Áîðîìèð èñêàøå äà êàæåø, íàëè? - íàñòîÿ Ôàðàìèð. - Íàêúäå êëîíåøå? Òîé å íîñåë ãèáåëòà â ñåáå ñè? 
- Äà, ñúð, äà ìå ïðîùàâàòå, êîëêîòî è ÷óäåñåí ÷îâåê äà áå áðàò âè, àêî ïèòàòå ìåí. Íî íèå ãî íàäóøâàõìå îò ñàìîòî íà÷àëî. Àç çíà÷è íàáëþäàâàõ Áîðîìèð è ñå âñëóøâàõ â ïðèêàçêèòå ìó ïðåç öåëèÿ ïúò, îòêàêòî íàïóñíàõìå Ëîìèäîë - ãðèæåõ ñå çà ãîñïîäàðÿ ñè, ñèãóðíî ðàçáèðàòå, áåç äà çàìèñëÿì çëî íà Áîðîìèð - è ñïîðåä ìåí òîé åäâà â Ëîðèåí îñúçíà ÿñíî îíîâà, çà êîåòî ñå äîñåùàõ îòïðåäè: êàêâî èñêà. Îùå â ïúðâèÿ ìèã, â êîéòî ãî âèäÿ, òîé âúçæåëà Ïðúñòåíà íà Âðàãà!
- Ñàì! - âèêíà Ôðîäî ïîðàçåí. Çà èçâåñòíî âðåìå ñå áå óíåñúë äúëáîêî â ìèñëèòå ñè è èçâåäíúæ ñå îòêúñíà îò òÿõ, íî áåøå òâúðäå êúñíî.
- Áîæè÷êî! - Ñàì ïðåáëåäíÿ, ñåòíå ïëàìíà êàòî áîæóð. - Ïàê ñãàçèõ ëóêà. Ùîì ñè îòâîðèø ãîëÿìàòà óñòà, âå÷íî çàáúðêâàø íÿêàêâà êàøà, ÷åñòè÷êî ìè êàçâàøå Ñòàðèêà è ñ ïðàâî. Ëåëå ìàëå, ëåëå ìàëå! Âèæòå êàêâî, ñúð! - Òîé ñå îáúðíà è çàñòàíà ïðåä Ôàðàìèð ñ öÿëàòà ñìåëîñò, êîÿòî óñïÿ äà ñúáåðå. - Íå îáðúùàéòå âúâ âðåäà íà ãîñïîäàðÿ òîâà, ÷å ñëóãàòà ìó å ÷èñòî è ïðîñòî ãëóïàê. Ïðåç öÿëîòî âðåìå ãîâîðèõòå ìíîãî êðàñèâî è ìå çàáàëàìîñâàõòå ñ ïðèêàçêè çà åëôè è ïðî÷èå. Íî êðàñèâ å îíçè, êîéòî ïîñòúïâà êðàñèâî, êàçâàò ïî íàøèÿ êðàé. Ñåãà å ìîìåíòúò äà ñå ïîêàæåòå êàòî ÷îâåê.
- Òàêà èçãëåæäà - áàâíî è ìíîãî òèõî èçðå÷å Ôàðàìèð ñúñ ñòðàííà óñìèâêà íà óñòà. - Çíà÷è òîâà áèë îòãîâîðúò íà âñè÷êè çàãàäêè! Åäèíñòâåíèÿò ïðúñòåí, çà êîéòî ñå ìèñëåøå, ÷å å èç÷åçíàë çàâèíàãè îò ëèöåòî íà ñâåòà. È Áîðîìèð å îïèòàë äà ãî îòíåìå íàñèëà? À âèå ñòå ñå èçïëúçíàëè? È ñòå áÿãàëè ïî öåëèÿ ïúò... êúì ìåí! È åòî, ÷å ñòå â ðúöåòå ìè òóê, ñðåä ïóùèíàêà - äâàìèíà ïîëóðúñòîâå, îòðÿä áîéöè ïîä ìîÿ êîìàíäà è Ïðúñòåíúò íà Ïðúñòåíèòå. ×óäåñåí äàð íà ñúäáàòà! Ìîìåíòúò äà ñå ïîêàæå êàòî ÷îâåê Ôàðàìèð, ãîíäîðñêè Âîåíà÷àëíèê! Õà!
Òîé ñå âúçïðàâè ñóðîâ è îãðîìåí íà ðúñò, ñèâèòå ìó î÷è çàáëåñòÿõà.
Ôðîäî è Ñàì ðèïíàõà îò òàáóðåòêèòå è åäèí î äðóã îïðÿõà ãúðáîâåòå íà ñòåíàòà, òúðñåéêè ïèïíåøêîì äðúæêèòå íà ìå÷îâåòå ñè. Íàñòàíà òèøèíà. Âñè÷êè ìúæå â ïåùåðàòà ïðåêðàòèõà ðàçãîâîðèòå è ñìàÿíî ñå îáúðíàõà êúì òÿõ. Íî Ôàðàìèð ñå îòïóñíà íà ñòîëà è òèõè÷êî ñå ðàçñìÿ, ñåòíå èçâåäíúæ îòíîâî ñòàíà ñåðèîçåí.
- Óâè, áåäíèÿò Áîðîìèð! Ïðåêàëåíî òåæúê å áèë èçáîðúò - ïðîìúëâè òîé. - Î, êàê ïîäêëàæäàòå ñêðúáòà ìè, âèå, äâàìà ñòðàííè ñêèòàëöè îò äàëå÷åí êðàé, ïîíåñëè ãèáåëòà ÷îâåøêà! Íî, èçãëåæäà, ïðåöåíÿâàòå õîðàòà ïî-çëå, îòêîëêîòî àç ïîëóðúñòîâåòå. Íèå, ãîíäîðöèòå, ñìå ïðàâäîëþáöè. Ðÿäêî ñà õâàëèì, à ñòîðèì ëè ãî, óñòîÿâàìå íà äóìàòà èëè çàãèâàìå. Äîðè äà ñå òúðêàëÿøå êðàé ïúòÿ, íå áèõ ãî âçåë, êàçàõ àç. Äàæå äà áÿõ òàêúâ, ÷å äà ïîæåëàÿ òîçè ïðåäìåò è ìàêàð äà íå áÿõ óâåðåí êàêúâ å, êîãàòî ãîâîðåõ, ïàê áèõ ñìåòíàë ñëîâàòà ñè çà îáåò è áèõ ñå ñìÿòàë çà îáâúðçàí îò òÿõ. Àëà àç íå ñúì òàêúâ. Èëè ïúê ñúì äîñòàòú÷íî ìúäúð, çà äà çíàì, ÷å îò íÿêîè çàïëàõè ÷îâåê òðÿáâà äà áÿãà. Ñåäåòå ñè ìèðíî! À òè ñå óñïîêîé, Ñàìîçíàé. Àêî òè ñå ñòðóâà, ÷å ñè ñãðåøèë, ñìÿòàé, ÷å òúé å áèëî ïèñàíî. Ñúðöåòî òè å íå ñàìî âÿðíî, íî è ïðîíèöàòåëíî, òî å ñúçðÿëî ïî-ÿñíî îò ïîãëåäà! Çàùîòî êîëêîòî è ñòðàííî äà èçãëåæäà, ìîæåõòå ñïîêîéíî äà ìè ïðèçíàåòå èñòèíàòà. Ìîæå áè òàêà äîðè ùå ïîìîãíåø íà ëþáèìèÿ ñè ãîñïîäàð. Àêî å ïî ñèëèòå ìè, âñè÷êî ùå å çà äîáðî. Çàòóé, óòåøè ñå. Íî âå÷å íèêîãà íå íàçîâàâàé ãëàñíî òîçè ïðåäìåò. Åäèí ïúò å ïðåäîñòàòú÷åí.
Õîáèòèòå ñå âúðíàõà è êðîòêî ñåäíàõà íà ñòîë÷åòàòà ñè. Ìúæåòå ïàê ñå óëèñàõà ñ ïèòèå è ðàçãîâîðè, óñåùàéêè, ÷å êîìàíäèðúò èì íåùî ñå å ïîøåãóâàë ñ äðåáíèòå ãîñòè è âñè÷êî å ñâúðøèëî.
- Å, Ôðîäî, íàé-ïîñëå ñå ðàçáèðàìå - êàçà Ôàðàìèð. - Àêî ñè ïîåë òîçè òîâàð íåîõîòíî, ïî ÷óæäà ìîëáà, òîãàâà çàñëóæàâàø öÿëîòî ìè ñú÷óâñòâèå è óâàæåíèå. È òè ñå ÷óäÿ - äà ãî ïàçèø ñêúòàí, áåç äà ãî èçïîëçóâàø. Çà ìåí ñòå íîâ íàðîä, äàæå ñúùèíñêè íîâ ñâÿò. Äî åäèí ëè ñòå òàêèâà? Èç âàøèÿ êðàé ñèãóðíî âñè÷êî å ìèðíî è òèõî, à ãðàäèíàðèòå òðÿáâà äà ñà íà ïî÷èò.
- Íå ÷å íè âúðâè ïî ìåä è ìàñëî - îòâúðíà Ôðîäî, - íî ãðàäèíàðèòå íåñúìíåíî ñà íà ïî÷èò.
- Àëà íàâÿðíî è ñðåä ãðàäèíèòå ÷îâåê ñå èçìîðÿâà, êàêòî âñè÷êî ïîä ñëúíöåòî íà òîçè ñâÿò. À âèå ñòå äàëå÷ îò äîìà è ãðîõíàëè îò ïúò. Ñòèãà çà òàÿ âå÷åð. Ñïåòå è äâàìàòà... ñïåòå â ìèð, àêî ìîæåòå. Íå áîéòå ñå! Íå èñêàì äà ãî âèæäàì, äà ãî ïèïàì èëè äà çíàì ïîâå÷å, îòêîëêîòî íàó÷èõ /òî è áåçäðóãî ìè ñòèãà/, òà äà íå áè ãèáåëòà äà ìå èçäåáíå è äà èçäúðæà èçïèòàíèåòî ïî-çëå îò Ôðîäî, ñèí íà Äðîãî. Áÿãàéòå äà ïî÷èâàòå... ñàìî ïúðâî ìè êàæåòå, àêî èñêàòå, íàêúäå ñìÿòàòå äà âúðâèòå è êàêâî âúçíàìåðÿâàòå. Àç òðÿáâà äà áäÿ, äà ÷àêàì è äà ìèñëÿ. Âðåìåòî ìèíàâà. Ïðèçîðè âñåêè ùå òðÿáâà äà ïîáúðçà ïî îòðåäåíèÿ ìó ïúò.
Ñëåä ïúðâèÿ ïðèñòúï íà ñòðàõ Ôðîäî ñå áå ðàçòðåïåðàë. Ñåãà êàòî îáëàê ãî îáãðúùàøå íåïîíîñèìà óìîðà. Âå÷å íå ìîæåøå äà êðèå è äà ñå áîðè.
- Ñìÿòàõ äà òúðñÿ ïúò êúì Ìîðäîð - áåçñèëíî èçðå÷å òîé. - Îòèâàõ êúì Ãîðãîðîò. Òðÿáâà äà îòêðèÿ Îãíåíàòà ïëàíèíà è äà õâúðëÿ ïðåäìåòà â Ñúäáîâíèÿ ïðîöåï. Òúé êàçà Ãàíäàëô. Íå âÿðâàì íÿêîãà äà ñòèãíà äîòàì.
Ôàðàìèð çà äúëãî ñå âçðÿ â íåãî ñ ìðà÷íî óäèâëåíèå. Ïîñëå èçâåäíúæ ãî ïîäõâàíà â ìèãà, êîãàòî ñå îëþëÿ, è êàòî ãî ïîâäèãíà íåæíî, îòíåñå ãî êúì ëåãëîòî, ïîëîæè ãî òàì è ãî ïîêðè ñ òîïëà çàâèâêà. Õîáèòúò ìèãîì ïîòúíà â äúëáîê ñúí.
Îòñòðàíè áå ïðèãîòâåíî âòîðî ëåãëî çà ñëóãàòà ìó. Ñàì ñå ïîêîëåáà, ïîñëå ñå ïîêëîíè äîçåìè è ïðîìúëâè:
- Ëåêà íîù, Âîåíà÷àëíèêî, âëàäåòåëþ ìîé. Íå èçïóñíàõòå ìîìåíòà, ñúð.
- Òúé ëè? - çàïèòà Ôàðàìèð.
- Äà, ñúð, è ñå ïîêàçàõòå êàòî ÷îâåê - îò íàé-äîñòîéíèòå.
- Óñòàò ñëóãà ñè, äðàãè Ñàìîçíàé - óñìèõíà ñå Ôàðàìèð. - Íî íå âúçõâàëàòà íà äîñòîéíèÿ å íàä âñÿêà íàãðàäà. Ñàìî ÷å òóê íÿìàøå íèùî çà âúçõâàëà. Íå èçïèòâàõ íèòî ñúáëàçúí, íèòî æåëàíèå äà ïîñòúïÿ äðóãîÿ÷å.
- Àìè äîáðå, ñúð - êèìíà Ñàì. - Êàçâàòå, ÷å èìàëî íåùî åëôè÷åñêî â ìîÿ ãîñïîäàð; òúé ñè å, íå ùå è äóìà. Îáà÷å ìîãà åäíî äà êàæà: è âúâ âàñ èìà íåùî, ñúð, êîåòî ìè íàïîìíÿ çà... çà,.. å, çà Ãàíäàëô, çà âúëøåáíèöèòå.
- Ìîæå áè - êàçà Ôàðàìèð. - Ìîæå áè ñúçèðàø îòäàëå÷ ëèêà íà Íóìåíîð. Ëåêà íîù!


ÃËÀÂÀ 6

ÇÀÁÐÀÍÅÍÈßÒ ÂÈÐ

Ôðîäî ñå ñúáóäè è îòêðè, ÷å Ôàðàìèð ñå å ïðèâåë íàä íåãî. Çà ñåêóíäà ãî îáçå ïðåæíèÿò ñòðàõ, òîé ñå íàäèãíà è ñå ñãóøè íàñòðàíè.
- Íÿìà îò êàêâî äà ñå áîèø - êàçà Ôàðàìèð.
- Ñúìíà ëè ñå âå÷å? - çàïèòà Ôðîäî è ñå ïðîçèíà.
- Îùå íå, àëà íîùòà ïðèâúðøâà è ïúëíàòà ëóíà çàëÿçâà. Ùå äîéäåø ëè äà ÿ âèäèø? Èñêàì è äà ñå äîïèòàì äî òåá ïî åäèí âúïðîñ. Èçâèíÿâàé, ÷å òå áóäÿ, íî ùå äîéäåø ëè?
- Èäâàì - êàçà Ôðîäî, ñòàíà è ïîòðåïåðà, íàïóñêàéêè òîïëèíàòà íà îäåÿëîòî è êîæèòå. Áåç îãúí ïåùåðàòà èçãëåæäàøå ñòóäåíà. Ñðåä íîùíèÿ ïîêîé ãðúìêî îòåêâàøå áó÷åíåòî íà âîäàòà. Òîé ñå íàìåòíà ñ ïëàùà è ïîñëåäâà Ôàðàìèð.
Âíåçàïíî ñúáóäåí îò íÿêàêúâ áäèòåëåí èíñòèíêò, Ñàì ïúðâî çúðíà ïðàçíîòî ëåãëî íà ãîñïîäàðÿ ñè è ðèïíà íà êðàêà. Ïîñëå âèäÿ äâå òúìíè ôèãóðè - Ôðîäî è íÿêàêúâ ÷îâåê - äà ñå î÷åðòàâàò ïðåä àðêàòà, èçïúëíåíà ñåãà ñ íåÿñíà áÿëà ñâåòëèíà. Èçòè÷à ïîäèð òÿõ ïîêðàé ðåäèöèòå ìúæå, çàñïàëè íà äþøåöè äî ñòåíàòà. Îòìèíàâàéêè îòäóøíèêà íà ïåùåðàòà, âèäÿ, ÷å ñåãà Çàâåñàòà ñå å ïðåâúðíàëà â áëÿñêàâ âîàë îò ñúðìà, êîïðèíà è ïåðëè, ñðåä êîéòî ñå òîïÿò âèñóëêè îò ëóííà ñâåòëèíà. Íî íå ñïðÿ, çà äà ñå ïîëþáóâà, à çàâè è ïîñëåäâà ãîñïîäàðÿ ñè ïðåç òÿñíàòà âðàòè÷êà â ñêàëíàòà ñòåíà.
Îòíà÷àëî âúðâÿõà ïî ìðà÷åí êîðèäîð, ñåòíå ñå èçêàòåðèõà ïî ìíîæåñòâî âëàæíè ñòúïàëà è òúé èçëÿçîõà íà òÿñíà ðàâíà ïëîùàäêà, èçñå÷åíà â êàìúêà è îñâåòåíà îò êúñ÷å áëåäî íåáå, êîåòî ïðîñâåòâàøå âèñîêî ãîðå ïðåç èçõîäà íà äúëáîêà øàõòà. Îòòóê çàïî÷âàõà äâå ñòúëáè - åäíàòà, èçãëåæäà, âîäåøå íàãîðå, êúì âèñîêèÿ áðÿã íà ïîòîêà; äðóãàòà çàâèâàøå íàëÿâî. Òðúãíàõà ïî íåÿ. Òÿ ñå âèåøå êàòî ñòúëáèùå íà êðåïîñòíà êóëà.
Íàêðàÿ èçëÿçîõà îò êàìåííèÿ ìðàê è ñå îãëåäàõà. Ñòîÿõà íà âèñîêà ïëîñêà ñêàëà áåç îãðàäà èëè ïàðàïåò. Îòäÿñíî, íà èçòîê, ïîòîêúò ñå ëååøå ñ ïëÿñúê ïî ìíîæåñòâî òåðàñè, âòóðâàøå ñå ñòðúìíî íàäîëó, èçïúëâàøå ãëàäêî èçäúëáàíèÿ êàíàë ñ ìðà÷íè è áóéíè ïåíåñòè âîäè è ïî÷òè ïîä íîçåòå èì ïîëèòàøå ñðåä âèõðè è âúëíè îòâúä çåéíàëèÿ îòëÿâî ðúá. Åäèí ìúæ ñòîåøå áåçìúëâíî êðàé âîäàòà, çàãëåäàí íàäîëó.
Ôðîäî îáúðíà ïîãëåä êúì èçÿùíèòå âîäíè ñòðóè, êîèòî ñå èçâèâàõà âúâ âúçäóõà è èç÷åçâàõà. Ïîñëå âäèãíà î÷è è çàðåÿ âçîð â äàëå÷èíàòà. Ñâåòúò áåøå òèõ è ïðîõëàäåí, ñÿêàø çîðàòà íàáëèæàâàøå. Äàëå÷å íà çàïàä çàëÿçâàøå êðúãëàòà áÿëà ëóíà. Äîëó, â ïðîñòîðíàòà äîëèíà, èñêðÿõà áëåäè ìúãëè - øèðîê ïðîëèâ îò ñðåáðèñòè èçïàðåíèÿ, ïîä êîèòî ñå âëà÷åõà õëàäíèòå íîùíè òàëàçè íà Àíäóèí. Îòâúä òåãíåøå ÷åðåí ìðàê, à ñðåä íåãî òóê-òàì ïðîáëÿñâàõà ñòóäåíè, îñòðè, äàëå÷íè è áåëè êàòî ïðèçðà÷íè çúáè âúðõîâåòå íà Åðåä Íèìðàèñ, Áåëèòå ïëàíèíè íà Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî, óâåí÷àíè ñ âå÷íè ñíåãîâå.
Ôðîäî ïîñòîÿ íà âèñîêàòà ñêàëà è ãî ïðîíèçàõà òðúïêè, êàòî ñå çàïèòà äàëè íåéäå òàì, ñðåä íîùíèòå ïðîñòîðè, áðîäÿò ñòàðèòå ìó ïðèÿòåëè, äàëè ñïÿò, èëè ëåæàò ìúðòâè ïîä ìúãëèâ ñàâàí. Çàùî ëè ãî áÿõà èçâåëè òóê îò çàáðàâàòà íà ñúíÿ? Ñàì æàäóâàøå çà îòãîâîð íà ñúùèÿ âúïðîñ è íå ìîæà äà ñå óäúðæè äà íå ïðîøåïíå ñàìî çà ãîñïîäàðÿ ñè, êàêòî ìèñëåøå:
- Äóìà äà íå ñòàâà, ÷óäåñíà ãëåäêà, ãîñïîäèí Ôðîäî, àìà ñìðàçÿâà ñúðöåòî, äà íå ãîâîðèì çà êîñòèòå! Êàêâî ëè ñòàâà òóê? 
Ôàðàìèð ãî äî÷ó è îòãîâîðè:
- Ëóíàòà çàëÿçâà íàä Ãîíäîð. Êðàñèâèÿò Èòèë ñå çàäàâà îò Ñðåäíàòà çåìÿ äà ïîãëåäíå ñòàðèÿ áåëîâëàñ Ìèíäîëóèí. Ñòðóâà ñè äà ïîòðåïåðèø ìàëêî çà òîâà. Íî íå ñúì âè äîâåë çàðàäè ãëåäêàòà - ìàêàð ÷å òåá, Ñàìîçíàé, íèêîé íå òå å êàíèë è ñåãà ñàìî èçòúðïÿâàø íàêàçàíèåòî çà ñâîÿòà áäèòåëíîñò. Ãëúòêà âèíî ùå òå îïðàâè. Õàéäå, ïîãëåäíåòå ñåãà!
Òîé ñå èçêà÷è íà ìðà÷íèÿ ðúá êðàé áåçìúëâíèÿ ïàçà÷. Ôðîäî ãî ïîñëåäâà, à Ñàì îñòàíà íàçàä. È áåç òîâà íå ñå ÷óâñòâóâàøå ñèãóðåí íà âèñîêàòà âëàæíà ïëîùàäêà. Ôàðàìèð è Ôðîäî íàäíèêíàõà íàäîëó. Äàëå÷å ïîä ñåáå ñè çúðíàõà áåëèòå ñòðóè äà ñå ëåÿò â êèïíàëàòà ÷àøà, ñåòíå äà ñå âèõðÿò ìðà÷íî èç äúëáîê îâàëåí áàñåéí, äîêàòî îòíîâî íàìåðÿò èçõîä ïðåç òåñåí ïðîöåï è îòìèíàò ñðåä ïðúñêè è áúëáóêàíå êúì ïî-ñïîêîéíè è ïîëåãàòè ñêëîíîâå. Ëóííèòå ëú÷è îùå ïàäàõà êîñî â ïîäíîæèåòî íà âîäîïàäà è ñèÿåõà ïî âúëíè÷êèòå èç áàñåéíà. Íåíàäåéíî Ôðîäî çàáåëÿçà íà îòñàìíèÿ áðÿã íÿêàêâî äðåáíî ÷åðíî ñúçäàíèå, íî äîêàòî ãî ãëåäàøå, òî ñå ãìóðíà è èç÷åçíà ïðàâî ïîä ïÿíàòà è ìåõóðèòå íà ìîùíàòà ñòðóÿ, öåïåéêè ñ ëåêîòà ÷åðíèòå âîäè êàòî ñòðåëà èëè ïàäíàë íà ðúá êàìúê.
- Ñåãà êàêâî ùå ãî íàðå÷åø, Àíáîðí? - îáúðíà ñå Ôàðàìèð êúì ÷îâåêà äî ñåáå ñè. - Êàòåðèöà èëè ïòè÷å-ðèáàð÷å? Èìà ëè ÷åðíè ðèáàð÷åòà â íîùíèòå âèðîâå íà Ìðàêîëåñ?
- Ìîæå äà å âñè÷êî, ñàìî íå ïòèöà - îòâúðíà Àíáîðí. - Èìà ÷åòèðè êðàêà è ñå ãìóðêà êàòî ÷îâåê; êàêòî ãî ãëåäàì, ìàéñòîðñêè ïëóâà. Êàêâî ñè å íàóìèëî? Íå òúðñè ëè ïúò íàãîðå, çàä Çàâåñàòà êúì íàøåòî ñêðèâàëèùå? Èçãëåæäà, ÷å íàé-ñåòíå ñà íè îòêðèëè. Íîñÿ ñè ëúêà, à ïî äâàòà áðÿãà ñúì ïðàòèë è äðóãè ñòðåëöè, êîèòî íå ìè îòñòúïâàò ïî òî÷íîñò. ×àêàìå ñàìî òâîÿòà çàïîâåä, çà äà ïóñíåì ñòðåëèòå, Âîåíà÷àëíèêî.
- Äà ñòðåëÿìå ëè? - áúðçî ñå îáúðíà Ôàðàìèð êúì Ôðîäî.
Ôðîäî ñå ïîêîëåáà, ïðåäè äà îòãîâîðè. Ñåòíå èçðå÷å:
- Íå! Íå! Ìîëÿ âè äà íå ãî ïðàâèòå.
Àêî ñå áå îñìåëèë, Ñàì ùåøå äà îòâúðíå ïî-áúðçî è ïî-âèñîêî: „Äà." Íå âèæäàøå, íî ïî äóìèòå èì îòëè÷íî ñå äîñåùàøå êúì êîãî ãëåäàò.
- Çíà÷è çíàåø êàêâà å òàçè òâàð? - ðå÷å Ôàðàìèð. - Õàéäå, ñëåä êàòî ÿ âèäÿ, êàæè, çàùî äà ÿ ùàäèì? Ïðåç öåëèÿ íè äíåøåí ðàçãîâîð íå ñïîìåíà íèòî äóìà çà òîçè îêàÿí ñïúòíèê. Çàñåãà ãî îñòàâèõ íà ìèðà. Ìîæå äà èç÷àêà, äîêàòî ãî õâàíàò, çà äà çàñòàíå ïðåä ìåí. Èçïðàòèõ íàé-äîáðèòå ñè ëîâöè äà ãî äåáíàò, íî òîé èì ñå èçïëúçíà è âå÷å íå ñå ïîêàçà, åäèíñòâåí Àíáîðí ãî çúðíà ñíîùè. Äîñåãà ñàìî ëîâåøå çàéöè èç âúçâèøåíèÿòà, àëà åòî, ÷å èçâúðøè è ïî-òåæêî íàðóøåíèå - äðúçíà äà äîéäå â Õåíåò Àíóí è ùå çàïëàòè ñ æèâîòà ñè. ×óäÿ ñå íà òîâà ñúçäàíèå: òîëêîâà å ïîòàéíî è ëóêàâî, à èäâà äà ñè èãðàå âúâ âèðà ïîä ñàìèÿ íè ïðîçîðåö. Íèìà å ðåøèë, ÷å öÿëà íîù ñïèì áåç ñòðàæà? Çàùî ãî ïðàâè?
- Ìèñëÿ, ÷å èìà äâà îòãîâîðà - êàçà Ôðîäî. - Ïúðâî, ìàëêî çíàå çà õîðàòà è ìàêàð äà å ëóêàâ, ñêðèâàëèùåòî âè å òîëêîâà çàêúòàíî, ÷å òîé íàâÿðíî íå ïîäîçèðà çà ñïîòàåíèòå õîðà. Îñâåí òîâà ìèñëÿ, ÷å íàñàì ãî âëå÷å íåóäúðæèìà ñòðàñò, ïî-ñèëíà îò ïðåäïàçëèâîñòòà.
- Âëå÷å ãî íàñàì, êàçâàø - òèõî ïîâòîðè Ôàðàìèð. - Çíà÷è ëè òîâà, ÷å çíàå çà òîâàðà òè?
- ×åñòíî êàçàíî, äà. Òîé ñàì ãî å íîñèë äúëãè ãîäèíè.
- Òîé äà ãî å íîñèë? - Îò ñìàéâàíå Ôàðàìèð ðÿçêî ñè ïîå äúõ. - Çàä âñåêè çàâîé íà òàÿ èñòîðèÿ íèêíàò íîâè è íîâè çàãàäêè. Îíîâà ëè òúðñè?
- Ìîæå áè. Òî å áåçöåííî çà íåãî. Íî íå òîâà èìàõ ïðåäâèä.
- Êàêâî òúðñè òîãàâà òàÿ òâàð?
- Ðèáà - êàçà Ôðîäî. - Âèæ!
Âçðÿõà ñå íàäîëó êúì ìðà÷íèÿ âèð. Â äðóãèÿ êðàé íà áàñåéíà, äîñàìè ãúñòàòà ñÿíêà íà ñêàëèòå, èçíèêíà ìàëêà ÷åðíà ãëàâà. Çà ìèã ëúñíà íåùî ñðåáðèñòî è ñå çàâèõðèõà ñèòíè âúëíè÷êè. Òå ñå èçòåãëÿõà íàñòðàíè, ñåòíå åäíà æàáîïîäîáíà ôèãóðà ñ óäèâèòåëíà ñðú÷íîñò èçñêî÷è îò âîäàòà è ñå èçêàòåðè íà áðåãà. Âåäíàãà ñëåä òîâà ñåäíà è âçå äà äúâ÷å íåùî äðåáíî è ñðåáðèñòî, êîåòî ïðîáëÿñâàøå ïðè âñÿêî ïîìðúäâàíå - ñåòíèòå ëóííè ëú÷è ñå ïëúçãàõà îòòàòúê êàìåííàòà ñòåíà è îãðÿâàõà êðàÿ íà åçåðîòî.
Ôàðàìèð òèõè÷êî ñå ðàçñìÿ.
- Ðèáà! Òîçè ãëàä å ïî-áåçîáèäåí. À ìîæå áè íå - ðèáà îò âèðà íà Õåíåò Àíóí ìîæå äà ìó ñòðóâà âñè÷êî, êîåòî ïðèòåæàâà.
- Ñåãà ñúì ãî õâàíàë íà âðúõ÷åòî íà ñòðåëàòà - îáàäè ñå Àíáîðí. - Äàëè äà íå ñòðåëÿì, Âîåíà÷àëíèêî? Íàøèÿò çàêîí îòðåæäà ñìúðò çà íåêàíåíèòå ïðèøúëöè òóê.
- ×àêàé, Àíáîðí - âúçðàçè Ôàðàìèð. - Âúïðîñúò å ïî-ñëîæåí, îòêîëêîòî èçãëåæäà. Êàêâî èìàø äà êàæåø ñåãà, Ôðîäî? Çàùî äà ãî ïîùàäèì?
- Òîâà ñúçäàíèå å îêàÿíî è ãëàäíî - êàçà Ôðîäî, - òî íå ñúçíàâà çàïëàõàòà. È Ãàíäàëô, ïî âàøåìó Ìèòðàíäèð, áè òå ïîìîëèë äà íå ãî ïîãóáâàø çàðàäè òîâà è ïî äðóãè ïðè÷èíè. Òîé çàáðàíè íà åëôèòå äà ãî ñòîðÿò. Íå ñúì íàÿñíî çàùî, à çà äîãàäêèòå ñè íå ìîãà îòêðèòî äà ãîâîðÿ òóê. Íî òàÿ òâàð å ñâúðçàíà íÿêàê ñè ñ ìîÿòà çàäà÷à. Ïðåäè äà íè îòêðèåòå è ïëåíèòå, òÿ áå ìîé âîäà÷. 
- Òâîé âîäà÷! - âúçêëèêíà Ôàðàìèð. - Èñòîðèÿòà ñòàâà âñå ïî-ñòðàííà. Ìíîãî áèõ ñòîðèë çà òåáå, Ôðîäî, íî òîâà íå ìîãà äà îáåùàÿ - äà ïóñíà òîÿ ëóêàâ ñêèòíèê äà áðîäè âîëíî îòòóê íàêúäåòî ìó âèäÿò î÷èòå, òà ñåòíå àêî ìó õðóìíå, äà òå äîãîíè èëè äà ïàäíå â ïëåí íà îðêèòå è ïîä çàïëàõà îò ìú÷åíèÿ äà ðàçïðàâè êàêâîòî çíàå. Òðÿáâà äà áúäå ïîãóáåí èëè çàëîâåí. È ùå ãî ïîãóáèì, àêî íå ãî õâàíåì íà÷àñà. Íî êîé äðóã, îñâåí áúðçîïåðàòà ñòðåëà, ìîæå äà õâàíå òîâà õëúçãàâî, ìíîãîëèêî èç÷àäèå?
- Ïóñíåòå ìå äà ñëÿçà òèõè÷êî ïðè íåãî - ïðåäëîæè Ôðîäî. - Ìîæåòå äà îïúíåòå ëúêîâåòå è àêî íå óñïåÿ, ïîíå äà ìå çàñòðåëÿòå. Íÿìà äà áÿãàì.
- Âúðâè òîãàâà è íå ñå áàâè! - êàçà Ôàðàìèð. - Àêî ñå îòúðâå æèâ, ùå òè áúäå âåðåí âîäà÷ äî êðàÿ íà íåñðåòíèòå ñè äíè. Àíáîðí, îòâåäè Ôðîäî íàäîëó äî áðåãà è ñòúïâàéòå áåçøóìíî. Îíîâà òàì èìà íîñ è óøè. Äàé ìè ëúêà ñè.
Àíáîðí èçðúìæà è ïîâåäå õîáèòà íàäîëó ïî âèòàòà ñòúëáà êúì ïëîùàäêàòà, ñåòíå ñå èçêà÷èõà ïî äðóãàòà ñòúëáà, äîêàòî íàêðàÿ ñòèãíàõà äî òåñåí îòâîð, ïðèêðèò îò ãúñò õðàñòàëàê. Êàòî ñå ïðîìúêíà áåçøóìíî ïðåç íåãî, Ôðîäî ñå îçîâà íà þæíèÿ ñêëîí âèñîêî íàä åçåðîòî. Áå òúìíî è íåÿñíèÿò áëåä âîäîïàä îòðàçÿâàøå ñàìî îñòàíêèòå îò ëóííà ñâåòëèíà ïî çàïàäíèÿ íåáîñêëîí. Íå óñïÿ äà çàáåëåæè Àì-ãúë. Íàïðàâè íÿêîëêî êðà÷êè íàäîëó è Àíáîðí òèõè÷êî ñå ïðîìúêíà çàä íåãî.
- Ïðîäúëæàâàé! - ïðîøåïíà òîé â óõîòî íà Ôðîäî. - Âíèìàâàé îòäÿñíî. Àêî ïàäíåø âúâ âèðà, ñàìî îíçè ïðèÿòåë ñ ðèáàòà ìîæå äà òè ïîìîãíå. È íå çàáðàâÿé, ÷å ìàêàð äà íå ãè âèæäàø, ñòðåëöèòå ñà íàáëèçî.
Êàòî îïèïâàøå è ñå ïîäïèðàøå íà ðúöå, äîñóù êàòî Àì-ãúë, Ôðîäî ïðîïúëçÿ íàïðåä. Ïîâå÷åòî ñêàëè áÿõà ðàâíè è ãëàäêè, íî õëúçãàâè. Ñïðÿ äà ñå îñëóøà. Îòíà÷àëî íå ÷ó íèêàêúâ äðóã çâóê îñâåí íåñïèðíî äîëèòàùèÿ èçîòçàä ðåâ íà âîäîïàäà. Ñåòíå âíåçàïíî äîëîâè íåäàëå÷ îòïðåä ñúñêàù øåïîò.
- Ðèáêà, ñññëàäêà ðèáêà. Áÿëîòî ëèöå èç÷åçíà, áåçöåííè, íàé-ñåòíå, äà. Ñåãà ìîæåì áåçãðèæíî äà ÿäåì ðèáà. Íå, íå å áåçãðèæíî, áåçöåííè. Áåçöåííîòî ñå èçãóáè, äà, èçãóáè ñå. Ìðúñíè õîáèòè, ãàäíè õîáèòè. Èç÷åçíàõà è íè èçîñòàâèõà, àì-ãúë; è Áåçöåííîòî èç÷åçíà. Ãîðêèÿò Ñìåàãîë îñòàíà ñàì-ñàìè÷úê. Íÿìà ãî Áåçöåííîòî. Ãàäíè õîðà, òå ùå ãî âçåìàò, ùå ìè îòêðàäíàò Áåçöåííîòî. Êðàäöè. Ìðàçèì ãè. Ðèáêà, ñññëàäêà ðèáêà. Äàâà íè ñèëè. Íîñè íè áëÿñúê â î÷èòå, çàÿêâà ïðúñòèòå, äà. Äà ãè óäóøèì, áåçöåííè. Âñè÷êè äà óäóøèì, äà, ñàìî äà èìàìå êúñìåò. Ñññëàäêà ðèáêà. Ñññëàäêà ðèáêà!
È òîé ïðîäúëæè âñå òàêà, íåñïèðíî êàòî âîäîïàäà, ñàìî ñåãèç-òîãèç íåÿñíî ëèãàâî ãúëãîëåíå ïðåêúñâàøå äóìèòå. Ñëóøàéêè, Ôðîäî ïîòðúïíà îò æàëîñò è îòâðàùåíèå. Èñêàøå ìó ñå âñè÷êî äà ñâúðøè è âå÷å íèêîãà äà íå ÷óå òîÿ ãëàñ. Àíáîðí íå áå ìíîãî íàçàä. Ìîæåøå äà ïðîïúëçè îáðàòíî è äà ãî ïîìîëè çà ñòðåëáà. Íàâÿðíî ëîâöèòå ùÿõà äà ñå ïðîìúêíàò íàáëèçî, äîêàòî íåïîäîçèðàùèÿò Àì-ãúë ñå òúï÷åøå ñ ðèáà. Åäèí-åäèíñòâåí òî÷åí èçñòðåë, è Ôðîäî ùåøå äà ñå îòúðâå çàâèíàãè îò ïðåçðåíèÿ ìó ãëàñ. Íî íå, ñåãà Àì-ãúë èìàøå ïðàâà íàä íåãî. Ñëóãàòà èìà ïðàâà íàä ãîñïîäàðÿ, ùîì ìó å ñëóæèë, òà ìàêàð è îò ñòðàõ. Àêî íå áå Àì-ãúë, ùÿõà äà ñå óäàâÿò â Ìúðòâèòå áëàòà. À è íåùî ïîäñêàçâàøå íà Ôðîäî ñúâñåì ÿñíî, ÷å Ãàíäàëô íå áè ãî ïîæåëàë.
- Ñìåàãîë! - òèõî ïîâèêà òîé.
- Ðèáêà, ñññëàäêà ðèáêà - èçðå÷å ãëàñúò.
- Ñìåàãîë! - ïîâòîðè òîé ìàëêî ïî-âèñîêî. Ãëàñúò ìëúêíà. - Ñìåàãîë! Ãîñïîäàðÿò äîéäå äà òå òúðñè. Ãîñïîäàðÿò å òóê. Åëà, Ñìåàãîë!
Íèêàêúâ îòãîâîð, ñàìî íåÿñíî ñúñêàíå, ñÿêàø Àì-ãúë ñè ïîå äúõ.
- Åëà, Ñìåàãîë! - íàñòîÿ Ôðîäî. - Äåáíå íè îïàñíîñò. Õîðàòà ùå òå óáèÿò, àêî òå çàâàðÿò òóê. Èäâàé áúðçî, àêî èñêàø äà èçáÿãàø îò ñìúðòòà. Åëà ïðè ãîñïîäàðÿ!
- Íå! - îáàäè ñå ãëàñúò. - Íå å ìèë ãîñïîäàðÿò. Îñòàâÿ ãîðêèÿ Ñìåàãîë è õîäè ñ íîâè ïðèÿòåëè. Ãîñïîäàðÿò ìîæå äà ïî÷àêà. Ñìåàãîë íå å ñâúðøèë.
- Íÿìà âðåìå. Âçåìè ðèáàòà ñ òåá. Åëà!
- Íå! Òðÿáâà äà äîâúðøè ðèáàòà.
- Ñìåàãîë! - îò÷àÿíî ðå÷å Ôðîäî. - Áåçöåííîòî ùå ñå ðàçãíåâè. Ùå âçåìà áåçöåííîòî è ùå êàæà: íàêàðàé ãî äà ãëúòíå êîñòè è äà ñå çàäàâè. Âå÷å íèêîãà äà íå êóñíå ðèáà. Åëà, Áåçöåííîòî ÷àêà!
Ðàçäàäå ñå îñòðî ñúñêàíå. Ñëåä ìàëêî Àì-ãúë èçïúëçÿ îò ìðàêà íà ÷åòèðè êðàêà êàòî ñãúë÷àíî âèíîâíî êó÷å. Îò óñòàòà ìó âèñåøå íåäîÿäåíà ðèáà, äðóãà ñòèñêàøå â ðúêà. Ïðèáëèæè ñå äî Ôðîäî ïî÷òè ëèöå ñðåùó ëèöå è ãî ïîäóøè. Áëåäèòå ìó î÷è ëúùÿõà. Ñåòíå èçâàäè ðèáàòà îò óñòàòà ñè è ñå èçïðàâè.
- Ìèë ãîñïîäàð! - ïðîøåïíà òîé. - Ìèë õîáèò, âðúùà ñå çà ãîðêèÿ Ñìåàãîë. Äîáðèÿò Ñìåàãîë èäâà. Ñåãà äà âúðâèì, áúðçî äà âúðâèì, äà. Ïðåç äúðâåòàòà, äîêàòî ñà ïîìðúêíàëè Ëèöàòà. Äà, õàéäå äà âúðâèì!
- Äà, ñêîðî ùå âúðâèì - êàçà Ôðîäî. - Íî íå âåäíàãà. Ùå äîéäà ñ òåá, êàêòî îáåùàõ. È ïàê îáåùàâàì. Íî íå ñåãà. Îùå íå ñè â áåçîïàñíîñò. Àç ùå òå ñïàñÿ, íî òðÿáâà äà ìè âÿðâàø.
- Òðÿáâà äà âÿðâàìå íà ãîñïîäàðÿ? - íåäîâåð÷èâî ñå îáàäè Àì-ãúë. - Çàùî? Çàùî äà íå òðúãíåì âåäíàãà? Êúäå å äðóãèÿò, íà÷óìåðåíèÿò ãðóá õîáèò? Êúäå å òîé?
- Òàì, ãîðå - ïîñî÷è Ôðîäî êúì âîäîïàäà. - Íå òðúãâàì áåç íåãî. Òðÿáâà äà ñå âúðíåì.
Ñúðöåòî ìó íàòåæà. Òîâà áå ïðåêàëåíî áëèçêî äî ïðåäàòåëñòâî.
Íå ñå áîåøå, ÷å Ôàðàìèð ùå ðàçðåøè äà óáèÿò Àì-ãúë, íî íàâÿðíî ùÿõà äà ãî ïëåíÿò è âúðæàò, à çà áåäíàòà, âåðîëîìíà òâàð ïîñòúïêàòà íà Ôðîäî íåñúìíåíî ùåøå äà èçãëåæäà ïðåäàòåëñêà. Åäâà ëè íÿêîãà áè óñïÿë äà ãî íàêàðà äà ðàçáåðå è ïîâÿðâà, ÷å Ôðîäî å ñïàñèë æèâîòà ìó ïî åäèíñòâåíèÿ âúçìîæåí íà÷èí. Êàêâî äðóãî ìîæåøå äà ñòîðè? Äà áúäå âåðåí è íà äâåòå ñòðàíè, äîêàòî èìà íà÷èí.
- Åëà! - êàçà òîé. - Èíàê Áåçöåííîòî ñòðàøíî ùå ñå ðàçãíåâè. Ñåãà ñå âðúùàìå íàãîðå ïî òå÷åíèåòî. Âúðâè, âúðâè, òè ùå ñè íàïðåä!
Äóøåéêè ïîäîçðèòåëíî, Àì-ãúë ïðîïúëçÿ ìàëêî íàïðåä, ïëúòíî ïîêðàé ñêàëíèÿ ðúá. Íåíàäåéíî ñïðÿ è íàäèãíà ãëàâà.
- Èìà íåùî òàì! Íå å õîáèò. - Èçâåäíúæ ñå îáúðíà. Â èçïúêíàëèòå ìó î÷è èñêðÿõà çåëåíè ïëàìú÷åòà. - Ãîñññïîäàð, ãîñññïîäàð! - èçñúñêà òîé. - Çúë! Äâóëè÷åí! Ëúæëèâ!
Èçõðà÷è ñå è ïðîòåãíà äúëãè ðúöå ñ êðèâè áåëè ïðúñòè. Â òîçè ìèã îãðîìíàòà ÷åðíà ôèãóðà íà Àíáîðí ñå èçâèñè èçîòçàä è ñå ñòîâàðè âúðõó ìó. Øèðîêà ñèëíà ðúêà ãî ñòèñíà çà âðàòà è ãî ïðèêîâà êúì çåìÿòà. Êàêòî áåøå ìîêúð è ëèãàâ, òîé ñâåòêàâè÷íî ñå èçâúðòÿ è âçå äà ñå ãúð÷è êàòî çìèîðêà, äà õàïå è äðàñêà êàòî êîòêà. Íî îùå äâàìà ìúæå èçñêî÷èõà îò ñåíêèòå.
- Íå ìúðäàé! - êàçà åäèíèÿò. - Èíàê ùå òå íàáó÷èì ñ èãëè êàòî òàðàëåæ. Íå ìúðäàé!
Àì-ãúë ñå îòïóñíà è âçå äà õëåí÷è è ðèäàå. Âúðçàõà ãî áåç îñîáåíà íåæíîñò.
- Ïî-ëåêî, ïî-ëåêî! - îáàäè ñå Ôðîäî. - Òîé íÿìà ñèëà äà ñå áîðè ñ âàñ. Àêî ìîæå, íå ãî óäðÿéòå. Òîé ùå êðîòóâà. Ñìåàãîë! Òå íÿìà äà òå áèÿò. Àç ùå äîéäà ñ òåá è íèùî íÿìà äà òè ñå ñëó÷è. Ñàìî ïðåç òðóïà ìè. Âÿðâàé íà ãîñïîäàðÿ!
Àì-ãúë ñå çàâúðòÿ è ãî çàïëþ. Ìúæåòå ãî âäèãíàõà, ìåòíàõà êà÷óëêà íàä î÷èòå ìó è ãî ïîíåñîõà.
Ôðîäî çàêðà÷è ñëåä òÿõ è ñå ÷óâñòâóâàøå êàòî ïîñëåäåí íåãîäíèê. Ìèíàõà ïðåç îòâîðà çàä õðàñòèòå è ïî ñòúïàëà è òóíåëè ñå âúðíàõà â ïåùåðàòà. Òóê áÿõà çàïàëåíè äâå-òðè ôàêëè. Áîéöèòå ñå íàäèãàõà. Ñàì ñúùî áå äîøúë è õâúðëè ñòðàíåí ïîãëåä êúì îòïóñíàòèÿ âúðçîï, êîéòî íîñåõà ìúæåòå.
- Õâàíàõòå ëè ãî? - çàïèòà òîé Ôðîäî.
- Äà. Âñúùíîñò íå, íå ãî õâàíàõ. Áîÿ ñå, ÷å îòíà÷àëî äîéäå ïðè ìåí, çàùîòî ìè âÿðâàøå. Íå èñêàõ äà ãî âðúçâàò òàêà. Äàíî âñè÷êî äà å íàðåä, íî öÿëàòà èñòîðèÿ ìå îòâðàùàâà.
- È ìåí - êèìíà Ñàì. - Íèùî íå ìîæå äà å íàðåä òàì, êúäåòî ñå ïîÿâè òàÿ îòðåïêà.
Åäèí áîåö ñå ïðèáëèæè, êèìíà íà õîáèòèòå è ãè îòâåäå êúì íèøàòà â äúíîòî íà ïåùåðàòà. Ôàðàìèð ñåäåøå òàì íà ñòîëà ñè è ëàìïàòà îòíîâî ãîðåøå âúâ âäëúáíàòèíàòà íàä ãëàâàòà ìó. Òîé èì íàïðàâè çíàê äà ñåäíàò íà òàáóðåòêèòå äî íåãî.
- Äîíåñåòå âèíî çà ãîñòèòå - íàðåäè òîé. - È ìè äîâåäåòå ïëåííèêà.
Äîíåñîõà âèíî, ïîñëå Àíáîðí äîìúêíà Àì-ãúë. Òîé ñìúêíà êà÷óëêàòà îò ãëàâàòà ìó, èçïðàâè ãî íà êðàêà è çàñòàíà îòçàä äà ãî ïîäêðåïÿ. Àì-ãúë ïðåìèãà, óêðèâàéêè çëîáàòà â î÷èòå ñè çàä òåæêèòå áëåäè êëåïêè. Èçãëåæäàøå íåâåðîÿòíî îêàÿíà òâàð - öåëèÿò ïðîãèçíàë è âìèðèñàí íà ðèáà (îùå ñòèñêàøå ïëÿ÷êàòà â ðúêà); ðåäêèòå êè÷óðè êîñà âèñÿõà êàòî ïðîãíèëè áóðåíè ïî êîñòåëèâîòî ìó ÷åëî, îò íîñà ìó òå÷àõà ñîïîëè.
- Ðàçâúðæåòå íè! Ðàçâúðæåòå íè! - ðå÷å òîé. - Îò âúæåòî íè, áîëè, äà, òúé å, áîëè íè, à ïúê íèùî íå ñìå ñòîðèëè.
- Íèùî ëè? - çàïèòà Ôàðàìèð, âïèë ïðîíèöàòåëåí ïîãëåä â æàëêîòî ñúçäàíèå, àëà ïî áåçñòðàñòíîòî ìó ëèöå íå ñå ìÿðíà íèòî ãíÿâ, íèòî æàëîñò èëè óäèâëåíèå. - Íèùî ëè? Íèêîãà ëè íå ñè ñòîðèë íèùî, ñ êîåòî äà çàñëóæèø âðúçâàíå, ÷å è ïî-òåæêî íàêàçàíèå? Àëà çà ùàñòèå íå òîâà òðÿáâà äà ïðåöåíÿâàì. Òàçè íîù îáà÷å òè ïðèñòúïè òàì, êúäåòî òå ÷àêà ñìúðò. Ñêúïî ñå çàïëàùà ðèáàòà îò òîçè âèð.
Àì-ãúë èçòúðâà ðèáàòà.
- Íå ùåì ðèáà - çàÿâè òîé.
- Öåíàòà íå å çà ðèáàòà - êàçà Ôàðàìèð. - Ñòèãà ñàìî äà äîéäåø òóê è äà ïîãëåäíåø âèðà, çà äà çàñëóæèø ñìúðòíà êàçúí. Äîñåãà òå ùàäèõ ïî ìîëáà íà Ôðîäî, êîéòî êàçâà, ÷å ïîíå îò íåãî ñè çàñëóæèë èçâåñòíà áëàãîäàðíîñò. Íî òðÿáâà äà óäîâëåòâîðèø è ìåí. Êàê ñå êàçâàø? Îòêúäå èäâàø? È íàêúäå ñè ñå çàïúòèë? Ïî êàêâà ðàáîòà?
- Èçãóáåíè ñìå - êàçà Àì-ãúë. - Íÿìà èìå, íÿìà ðàáîòà, íÿìà Áåçöåííî, íèùî íÿìà. Ñàìî ïðàçíè. Ñàìî ãëàäíè, äà, ãëàäíè ñìå. Íÿêîëêî ñèòíè ðèáêè, ìðúñíè êîñòåëèâè ñèòíè ðèáêè çà åäíî êëåòî ñúçäàíèå, à òå êàçâàò ñìúðò. Òîëêîâà ñà ìúäðè, òúé ñïðàâåäëèâè, òúé áåçìåðíî ñïðàâåäëèâè.
- Íå ìíîãî ìúäðè - îòâúðíà Ôàðàìèð. - Íî ñïðàâåäëèâè - äà, ìîæå áè, äîêîëêîòî ïîçâîëÿâà ñêðîìíàòà íè ìúäðîñò. Ðàçâúðæè ãî, Ôðîäî!
Ôàðàìèð èçâàäè îò ïîÿñà ñè ìàëêî äæîáíî íîæ÷å è ãî ïîäàäå íà Ôðîäî. Ïîãðåøíî ðàçáðàë æåñòà, Àì-ãúë èçïèùÿ è ñå çàõëóïè ïî î÷è.
- Å, õàéäå, Ñìåàãîë! - ðå÷å Ôðîäî. - Òðÿáâà äà ìè âÿðâàø. Íå áèõ òå èçîñòàâèë. Îòãîâàðÿé èñêðåíî, àêî ìîæåø. Ñàìî äîáðî ìîæåø äà î÷àêâàø îò òîâà, ïî-çëå íÿìà äà ñòàíå.
Òîé ïðåðÿçà âúæåòàòà íà êèòêèòå è ãëåçåíèòå íà Àì-ãúë è ãî èçïðàâè íà êðàêà.
- Åëà íàñàì! - çàïîâÿäà Ôàðàìèð. - Ïîãëåäíè ìå! Çíàåø ëè êàê ñå íàðè÷à òîâà ìÿñòî? Áèë ëè ñè òóê ïðåäè?
Àì-ãúë áàâíî íàäèãíà ïîãëåä è íåîõîòíî ñå âçðÿ â î÷èòå íà Ôàðàìèð. Â çåíèöèòå ìó èçãàñíà âñÿêàêâà ñâåòëèíà è çà ìèã òå íàäíèêíàõà áëåäè è ïóñòè â ÿñíèòå, íåòðåïâàùè î÷è íà ìúæà îò Ãîíäîð. Íàñòàíà ïëúòíà òèøèíà. Ñåòíå Àì-ãúë êëþìíà ãëàâà è âçå äà ñå ñâèâà íàäîëó, äîêàòî ðàçòðåïåðàí êëåêíà íà ïîäà.
- Íå çíàåì è íå ùåì äà çíàåì - çàõëåí÷è òîé. - Íèêîãà, íå ñìå èäâàëè òóê, íÿìà âå÷å äà ñå âðúùàìå.
- Â óìà òè èìà çàêëþ÷åíè âðàòè è çàëîñòåíè ïðîçîðöè, à çàä òÿõ äðåìÿò ìðà÷íè ñòàè - êàçà Ôàðàìèð. - Íî äîòóê ïðåöåíÿâàì, ÷å ñè êàçàë èñòèíàòà. Äîáðå ñòîðè. Ñ êàêâà êëåòâà ùå ñå çàêúëíåø íèêîãà äà íå ñå âðúùàø è íèêîãà äà íå íàñî÷âàø íàñàì êîÿòî è äà áèëî æèâà òâàð ñ äóìà èëè çíàê?
- Ãîñïîäàðÿò çíàå! - îòâúðíà Àì-ãúë è ñêîñè ïîãëåä êúì Ôðîäî. - Äà, òîé çíàå. Ùå îáåùàåì íà ãîñïîäàðÿ, àêî íè ñïàñè. Ùå îáåùàåì íà Îíîâà, äà. - Òîé ïðîïúëçÿ êúì íîçåòå íà Ôðîäî è èçõëåí÷è: - Ñïàñè íè, ìèëè ãîñïîäàðþ! Ñìåàãîë îáåùàâà íà Áåçöåííîòî, âÿðíî îáåùàâà. Íèêîãà äà íå ñå âðúùà, íèêîãà äà íå ãîâîðè, íå, íèêîãà! Íå, áåçöåííè, íå!
- Äîâîëåí ëè ñè? - çàïèòà Ôàðàìèð.
- Äà - êàçà Ôðîäî. - Âúâ âñåêè ñëó÷àé òðÿáâà èëè äà ïðèåìåø òîâà îáåùàíèå, èëè äà èçïúëíèø çàêîíà ñè. Äðóãî íÿìà äà ïîñòèãíåø. Íî àç îáåùàõ, ÷å àêî äîéäå ïðè ìåí, íÿìà äà ìó ñòîðÿò çëî. È íå ùå ïîçâîëÿ äà ìå òëàñíàò êúì âåðîëîìñòâî.
Ôàðàìèð äúëãî ñåäÿ çàìèñëåí.
- Ìíîãî äîáðå - êàçà òîé íàêðàÿ. - Ïðåäàâàì òå íà òâîÿ ãîñïîäàð, Ôðîäî, ñèí íà Äðîãî. Òîé äà êàæå, ùî ùå ñòîðè ñ òåá!
- Íî ãîñïîäàðþ Ôàðàìèð - îòâúðíà Ôðîäî ñ ïîêëîí, - òè îùå íå ñè ñúîáùèë âîëÿòà ñè ñïðÿìî âúïðîñíèÿ Ôðîäî, à äîêàòî íå ÿ çíàå, òîé íå ìîæå äà ïëàíóâà áúäåùåòî íèòî çà ñåáå ñè, íèòî çà ñâîèòå ñïúòíèöè. Áåøå îòëîæèë ïðåöåíêàòà ñè äî óòðîòî, àëà òî âå÷å íàáëèæàâà.
- Ùîì å òúé, ùå îáÿâÿ ïðèñúäàòà - êàçà Ôàðàìèð. - Ùî ñå îòíàñÿ äî òåá, Ôðîäî, äîêîëêîòî çàâèñè îò ìåí, áåç äà çàñÿãàì âúðõîâíàòà âëàñò, îáÿâÿâàì òå çà ñâîáîäåí â Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî äî íàé-äàëå÷íàòà îò äðåâíèòå ìó ãðàíèöè; çà òåá è çà âñåêè, êîéòî òå ïðèäðóæàâà, ùå å çàáðàíåíî ñàìî äà èäâàòå íåêàíåíè íà òîâà ìÿñòî. Ïðèñúäàòà å â ñèëà çà ãîäèíà è åäèí äåí, ñåòíå ùå ñå ïðåêúñíå, îñâåí àêî ïðåäè êðàÿ äîéäåø â Ìèíàñ Òèðèò è ñå ïðåäñòàâèø ïðåä Âëàäåòåëÿ-íàìåñòíèê íà ãðàäà. Òîãàâà ùå ãî ïîìîëÿ äà ïîòâúðäè ðåøåíèåòî ìè äà ãî íàïðàâè äîæèâîòíî. Ìåæäóâðåìåííî âñåêè, êîãîòî âçåìåø ïîä çàêðèëà, ùå áúäå îõðàíÿâàí îò ìîÿ ìå÷ è ùèòà íà Ãîíäîð. Å, ñòèãà ëè òè îòãîâîðúò?
- Ñòèãà ìè - îòâúðíà Ôðîäî è íèñêî ñå ïîêëîíè. - Àç ïúê ñúì íà òâîèòå óñëóãè, àêî ìå ñìåòíåø çà äîñòîåí, äà ñëóæà íà òúé áëàãîðîäåí è ïî÷èòàí ìúæ.
- Ñìÿòàì òå çà ïîâå÷å îò äîñòîåí - êàçà Ôàðàìèð. - À ñåãà âçèìàø ëè òîâà ñúçäàíèå, òîçè Ñìåàãîë, ïîä ñâîÿ çàêðèëà?
- Âçèìàì Ñìåàãîë ïîä çàêðèëà - ïîòâúðäè Ôðîäî. Ñàì øóìíî âúçäúõíà - íå îò ëþáåçíîñòèòå, êîèòî ãîðåùî îäîáðÿâàøå, êàêòî è âñåêè äðóã õîáèò. Âñúùíîñò â Ãðàôñòâîòî ïîäîáåí âúïðîñ áè ñå ðåøèë ñ äàëå÷ ïîâå÷å ñëîâà è ïîêëîíè.
- Òîãàâà òè êàçâàì - îáúðíà ñå Ôàðàìèð êúì Àì-ãúë, - ÷å íàä òåá òåãíå ñìúðòíà ïðèñúäà, íî äîêàòî âúðâèø ñ Ôðîäî, ìîæåø äà áúäåø ñïîêîåí çà ó÷àñòòà ñè. Àëà íàìåðè ëè òå êîéòî è äà áèëî ãîíäîðñêè áîåö äà ñêèòàø áåç íåãî, ïðèñúäàòà ùå ñå èçïúëíè. È äàíî ñìúðòòà òå íàìåðè áúðçî, â Ãîíäîð èëè äðóãàäå àêî íå ìó ñëóæèø âÿðíî. Ñåãà îòãîâàðÿé: íàêúäå ùå òðúãíåø? Òîé êàçâà, ÷å ñè ìó áèë âîäà÷. Íàêúäå ãî âîäåøå? Àì-ãúë íå îòãîâîðè.
- Íå ùå òúðïÿ òàéíè - êàçà Ôàðàìèð. - Îòãîâàðÿé, èíàê ùå ïðîìåíÿ ðåøåíèåòî ñè!
Àì-ãúë ïðîäúëæàâàøå äà ìúë÷è.
- Ùå îòãîâîðÿ âìåñòî íåãî - êàçà Ôðîäî. - Òîé ìå îòâåäå äî ×åðíàòà ïîðòà, êàêòî ãî ïîìîëèõ, íî îòòàì íå ìîæå äà ñå ìèíå.
- Íÿìà îòâîðåíè âðàòè êúì Áåçèìåííàòà ñòðàíà - êàçà Ôàðàìèð.
- Êàòî âèäÿõìå òîâà, çàâèõìå è äîéäîõìå íàñàì ïî Þæíèÿ ïúò - ïðîäúëæè Ôðîäî. - Òîé êàçâàøå, ÷å òóê, áëèçî äî Ìèíàñ Èòèë èìà èëè ìîæå äà èìà ïúòåêà.
- Ìèíàñ Ìîðãóë - ïîïðàâè ãî Ôàðàìèð.
- Íå çíàì òî÷íî - êàçà Ôðîäî, - íî ìèñëÿ, ÷å ïúòåêàòà ñå èçêà÷âà êúì ïëàíèíèòå îò ñåâåðíèÿ êðàé íà äîëèíàòà, êúäåòî å äðåâíèÿò ãðàä. Ãîðå ñòèãà äî åäèí âèñîê ïðîõîä è ïîñëå ñëèçà êúì... êúì îíîâà, êîåòî å îòâúä.
- Çíàåø ëè èìåòî íà òîçè âèñîê ïðîõîä? - çàïèòà Ôàðàìèð.
- Íå - êàçà Ôðîäî.
- Íàðè÷àò ãî Ñèðèò Óíãîë. Àì-ãúë ðÿçêî èçñúñêà è âçå äà ñè ìúðìîðè íåùî.
- Íàëè òàêà ñå êàçâà? - îòâúðíà Ôàðàìèð êúì íåòî. 
- Íå! - îòâúðíà Àì-ãúë, ñåòíå èçïèùÿ, ñÿêàø íåùî ãî áîäíà. - Äà, äà, ÷óâàëè ñìå èìåòî åäíî âðåìå. Íî êàêâî íè èíòåðåñóâà èìåòî? Ãîñïîäàðÿò êàçâà, ÷å òðÿáâà äà âëåçå. Çíà÷è òðÿáâà äà îïèòàìå íÿêîé ïúò. Íÿìà äðóã ïúò çà îïèòâàíå, íå.
- Íÿìà ëè? - ðå÷å Ôàðàìèð. - Îòêúäå çíàåø? È êîé å ïðîó÷èë âñè÷êè ãðàíèöè íà ìðà÷íîòî öàðñòâî? - Äúëãî è çàìèñëåíî ñå âãëåæäà òîé â Àì-ãúë. Íàêðàÿ îòíîâî çàãîâîðè: - Îòâåäè òîâà ñúçäàíèå, Àíáîðí. Áúäè ëþáåçåí, íî ãî äðúæ ïîä îêî. À òè, Ñìåàãîë, íå îïèòâàé äà ñêî÷èø âúâ âîäîïàäà. Òàì ñêàëèòå èìàò òàêèâà çúáè, ÷å ùå òå ïîãóáÿò áåç âðåìå. Îñòàâè íè ñåãà ñàìè è ñå âçåìè ðèáàòà.
Àíáîðí èçëåçå è ñâèòèÿò Àì-ãúë èçòè÷à ïîäèð íåãî. Çàâåñàòà ïàäíà íàä âõîäà íà íèøàòà.
- Ôðîäî, ìèñëÿ, ÷å ïîñòúïâàø òâúðäå íåðàçóìíî - êàçà Ôàðàìèð. - Ñïîðåä ìåí íå áè òðÿáâàëî äà ïúòóâàø ñ òîâà ñúùåñòâî. Äóøàòà ìó å ÷åðíà.
- Íå, íå äîêðàé - âúçðàçè Ôðîäî.
- Ìîæå áè íå íàïúëíî - ñúãëàñè ñå Ôàðàìèð, - íî çëîáàòà ãî ãðèçå êàòî ÿçâà è çëîòî â íåãî ðàñòå. Íÿìà äà òå èçâåäå íà äîáðî. Àêî èñêàø äà ñå ðàçäåëèø ñ íåãî, ùå ìó äàì ïðîïóñê è âîäà÷ äî êîÿòî ãîíäîðñêà ãðàíèöà ïîæåëàå.
- Òîé íÿìà äà ïðèåìå - êàçà Ôðîäî. - Ùå ìå ñëåäâà, êàêòî îòäàâíà ãî ïðàâè. À àç íåâåäíúæ ñúì îáåùàâàë, ÷å ùå ãî âçåìà ïîä ñâîÿ çàêðèëà è ùå îòèäà íàêúäåòî ìå ïîâåäå. Íàëè íå èñêàø äà áúäà áåç÷åñòåí?
- Íå - îòâúðíà Ôàðàìèð. - Íî ñúðöåòî ìè ïîäñêàçâà äðóãî. Ïî-ìàëêî çëî ìè èçãëåæäà äà ïîñúâåòâàì äðóãèãî äà íàðóøè äóìàòà ñè, îòêîëêîòî ñàì äà ãî ñòîðÿ, îñîáåíî êàòî âèæäàì êàê ïðèÿòåëÿò ñå å îáâúðçàë áåçóìíî ñúñ ñîáñòâåíàòà ñè ãèáåë. Àëà íå... ùîì èñêà äà äîéäå ñ òåá, íàëàãà ñå äà ãî òúðïèø. Íå âÿðâàì îáà÷å, ÷å òðÿáâà äà ìèíåø ïðåç Ñèðèò Óíãîë, çà êîéòî ñúçäàíèåòî òè êàçà ìíîãî ïî-ìàëêî, îòêîëêîòî çíàå. Äîòîëêîâà ïîíå óñïÿõ äà ðàç÷åòà ìèñëèòå ìó. Íå õîäè êúì Ñèðèò Óíãîë!
- Êúäå äà èäà òîãàâà? - çàïèòà Ôðîäî. - Äà ñå âúðíà ïðè ×åðíàòà ïîðòà è äà ñå ïðåäàì íà ñòðàæàòà? Êàêâî çíàåø çà òîâà ìÿñòî, òà èìåòî òîëêîâà äà òå ïëàøè?
- Íèùî îïðåäåëåíî - êàçà Ôàðàìèð. - Íèå, ãîíäîðöèòå, íàïîñëåäúê äîðè íå ìèíàâàìå èçòî÷íî îò Ïúòÿ è íèêîé îò ïî-ìëàäèòå íå ãî å ïðàâèë, íèòî ïúê íÿêîé å ñòúïâàë èç Ïëàíèíèòå íà Ñÿíêàòà. Çà òÿõ ñìå ÷óâàëè ñàìî äðåâíè ïðåäàíèÿ è ñëóõîâå îò ïðåæíè äíè. Àëà íÿêàêúâ ìðà÷åí óæàñ ñå êðèå èç ïðîõîäèòå íàä Ìèíàñ Ìîðãóë. Ïðîçâó÷è ëè èìåòî íà Ñèðèò Óíãîë, ñòàðèòå õîðà è ìúäðåöèòå ïðåáëåäíÿâàò è çàìëúêâàò. Ìíîãî, ìíîãî îòäàâíà çëîòî îáãúðíà Ìèíàñ Ìîðãóë è òàÿ êðåïîñò áå çà íàñ óæàñ è çàïëàõà îùå êîãàòî ïðîêóäåíèÿò Âðàã æèâååøå íàäàëå÷, à Èòèëèåí ïî÷òè èçöÿëî áå â íàøà âëàñò. Êàêòî çíàåø, íÿêîãà Ìèíàñ Èòèë áå âåëè÷àâ è ïðåêðàñåí óêðåïåí ãðàä, áëèçíàê íà íàøàòà ñòîëèöà. Íî òîé áå ïðåâçåò îò çëîäåè, êîèòî ñëóæèëè íà Âðàãà ïðåç ïúðâîòî ìó öàðóâàíå, à ñëåä íåãîâîòî ïàäåíèå ñå ñêèòàëè áåç äîì è ãîñïîäàð. Êàçâàò, ÷å âëàäåòåëèòå èì áèëè íóìåíîðöè, îáõâàíàòè îò íàé-÷åðíî çëî. Âðàãúò èì áèë äàë âñåâëàñòíè ïðúñòåíè è òàêà ãè ïîãúëíàë - òå ñå ïðåâúðíàëè â æèâè ìúðòúâöè, ñòðàõîâèòè è çëè. Ñëåä èç÷åçâàíåòî ìó òå ïðåâçåëè Ìèíàñ Èòèë, íàñòàíèëè ñå òàì è èçïúëíèëè ñ òëåí ãðàäà è îêîëíàòà äîëèíà - âñè÷êî èçãëåæäà çàïóñòÿëî, àëà íå å òúé, áåçôîðìåí ñòðàõ öàðóâàë ñðåä ðàçðóøåíèòå ñòåíè. Äåâåò âëàäåòåëè èìàëî òàì è ñèëàòà èì ñå âúçâúðíàëà ñëåä èäâàíåòî íà òåõíèÿ ãîñïîäàð, êîìóòî ïîìàãàëè ñêðèøîì è ãîòâåëè íîâîòî ìó âúçöàðÿâàíå. À ñåòíå Äåâåòòå êîííèöè èçëÿçîõà îò ïîðòèòå íà óæàñà è íèå íå ìîæàõìå äà óñòîèì. Íå ñå ïðèáëèæàâàé êúì êðåïîñòòà èì. Ùå òå ñúãëåäàò. Îíîâà ìÿñòî å ïúëíî ñ íåäðåìåùà çëîáà è íåìèãàùè î÷è. Íå òðúãâàé íàòàì!
- Íî íàêúäå ùå ìå óïúòèø? - îòíîâî çàïèòà Ôðîäî. - Ñàì êàçâàø, ÷å íå ìîæåø äà ìå îòâåäåø äî ïëàíèíèòå, êàìî ëè îòâúä òÿõ. À àç ñúì äàë ïðåä Ñúâåòà ñâåùåí îáåò äà îòêðèÿ ïúò èëè äà çàãèíà â íà÷èíàíèåòî. Àêî îáúðíà ãðúá è ñå îòðåêà ïðåäè ãîð÷èâèÿ êðàé, òî êúäå ùå ñå äÿíà ñðåä åëôè è õîðà? Áè ëè ìå âçåë â Ãîíäîð ñ òîçè Ïðåäìåò, êîéòî ïîäëóäè îò ñòðàñò áðàò òè? Êàêâà ëè çëà ìàãèÿ ùå õâúðëè òîé íàä Ìèíàñ Òèðèò? Íÿìà ëè ðàíî èëè êúñíî âòîðè Ìèíàñ Ìîðãóë äà ñå óõèëè ñðåùó ïúðâèÿ ïðåç ìúðòâè, ïîêðèòè ñ òëåí çåìè?
- Íå áèõ ãî ïîæåëàë - êàçà Ôàðàìèð.
- Òîãàâà ùî áè æåëàë äà ñòîðÿ?
- Íå çíàì. Ñàìî íå áèõ èñêàë äà òðúãíåø êúì ñìúðò è ìú÷åíèÿ. È íå ìèñëÿ, ÷å Ìèòðàíäèð áè èçáðàë òîçè ïúò.
- Àëà ñëåä êàòî òîé èç÷åçíà, òðÿáâà äà êðà÷à ïî ïúòåêèòå, êîèòî íàìèðàì. À íÿìà âðåìå çà äúëãî òúðñåíå - êàçà Ôðîäî.
- Òåæêà ó÷àñò, áåçíàäåæäíà çàäà÷à - ïðîìúëâè Ôàðàìèð. - Íî ïîíå ïîìíè, ÷å ñúì òå ïðåäóïðåäèë: ïàçè ñå îò òîçè âîäà÷, Ñìåàãîë. Òîé âå÷å å îïåòíèë ðúöåòå ñè ñ êðúâ. Ïðî÷åòîõ ãî â ìèñëèòå ìó. - Òîé âúçäúõíà. - Å, çíà÷è òîâà íè áèëî ïèñàíî, Ôðîäî, ñèíå íà Äðîãî - ñðåùà è ðàçäÿëà. Íå ñå íóæäàåø îò óòåøèòåëíè ñëîâà - íå ñå íàäÿâàì âå÷å äà òå ñðåùíà ïîä ñëúíöåòî. Íî êúäåòî è äà îòèäåø, ìîÿòà áëàãîñëîâèÿ ùå å ñ òåá è ñ íàðîäà òè. Ïî÷èíè ñè, äîêàòî òè ïðèãîòâèì çàêóñêàòà. Ñ óäîâîëñòâèå áèõ óçíàë êàê ìèçåðíèêúò Ñìåàãîë å ïîïàäíàë â ïëåí íà Ïðåäìåòà, çà êîéòî ãîâîðèì, è êàê ãî å èçãóáèë, íî ñåãà íÿìà äà òå áåçïîêîÿ. Àêî âúïðåêè íàäåæäàòà ñå çàâúðíåø â çåìèòå íà æèâèòå è ñåäíåì íà ïðèïåê ïîä íÿêîÿ ñòåíà äà ñè ïðèïîìíèì ìèíàëîòî è äà ñå ïîñìååì íà ñòàðèòå íåñãîäè, òîãàâà ùå ìè ðàçïðàâèø. À äîãîãàâà èëè äî íÿêîé äðóã ìèã, íåäîñòúïåí äîðè è çà âñåâèæäàùèòå êàìúíè íà Íóìåíîð - ñáîãîì!
Òîé ñòàíà, íèñêî ñå ïîêëîíè íà Ôðîäî è êàòî äðúïíà çàâåñàòà, ìèíà â ïåùåðàòà.


Ãëàâà 7

ÊÚÌ ÊÐÚÑÒÎÏÚÒß

Ôðîäî è Ñàì ñå âúðíàõà êúì íàðîâåòå ñè è ïîëåæàõà ìúë÷àëèâî, äîêàòî áîéöèòå ñå ðàçäâèæâàõà è çàïî÷âàõà åæåäíåâíàòà ñè ðàáîòà. Ñëåä ìàëêî èì äîíåñîõà âîäà è ãè îòâåäîõà äî ìàñàòà, ñëîæåíà çà òðèìà. Ôàðàìèð çàêóñè ñ òÿõ. Îò ìèãà íà ñðàæåíèåòî íå áåøå ìèãâàë, àëà íå èçãëåæäàøå óìîðåí.
Êàòî ïðèâúðøèõà, òðèìàòà ñòàíàõà îò ìàñàòà. 
- Äàíî íå âè ìú÷è ãëàä èç ïúòÿ - êàçà, Ôàðàìèð. - Çàïàñèòå âè ñà ìàëêè, íî çàðú÷àõ äà ñëîæàò â ðàíèöèòå âè ïî íåùè÷êî, ïîäõîäÿùî çà ïúòíèöè. Äîêàòî êðà÷èòå èç Èòèëèåí, íå ùå âè ëèïñâà âîäà, àëà íå ïèéòå îò íèòî åäèí ïîòîê, èçâèðàù îò Èìëàä Ìîðãóë, äîëèíàòà íà æèâèòå ìúðòúâöè. Îùå íåùî òðÿáâà äà âè êàæà. Âñè÷êèòå ìè ñòðàæè è ñúãëåäâà÷è ñå çàâúðíàõà, íÿêîè äîðè ñà ñå ïðîìúêíàëè ÷àê äîòàì, îòêúäåòî ñå âèæäà Ìîðàíîí. È âñè÷êè ñúîáùàâàò íåùî ñòðàííî. Öÿëàòà îáëàñò å îïóñòÿëà. Íèêîé íå ñå ìÿðêà ïî ïúòÿ, íèêúäå íå ñå ÷óâà êîíñêè òðîïîò, ïåñåí íà ðîã èëè çâúí íà òåòèâà. Íàïðåãíàòî ìúë÷àíèå òåãíå íàä Áåçèìåííàòà ñòðàíà. Íå çíàì ùî âåùàå òîâà. Íî âðåìåòî ñòðåìèòåëíî íàáëèæàâà êúì íÿêàêúâ âåëè÷àâ çàâúðøåê. Áóðÿòà ñå çàäàâà. Áúðçàéòå, äîêàòî îùå ìîæåòå? Äà âúðâèì, àêî ñòå ãîòîâè. Ñëúíöåòî ñêîðî ùå èçãðåå íàä ñåíêèòå.
Äîíåñîõà ðàíèöèòå íà õîáèòèòå (ìàëêî ïî-òåæè÷êè, îòêîëêîòî áÿõà ïðåäè) è äâå çäðàâè òîÿæêè îò ïîëèðàíî äúðâî ñ æåëåçíè øèïîâå è êðàñèâî èçðÿçàíè äðúæêè, ïðåç êîèòî áÿõà ïðåêàðàíè ïëèòêè îò êîæåíè ðåìú÷åòà.
- Íÿìàì ñ êàêâî äà âè äàðÿ íà ðàçäÿëà - êàçà Ôàðàìèð, - íî âçåìåòå òåçè òîÿæêè. Òå ìîãàò äà ïîñëóæàò íà îíèÿ, ùî áðîäÿò è ñå êàòåðÿò èç ïóùèíàöèòå. Ñ òàêèâà ñè ñëóæàò õîðàòà îò Áåëèòå ïëàíèíè, ñàìî ÷å òðÿáâàøå äà ãè ïîäðåæåì ñïîðåä ðúñòà âè è íàíîâî äà ñëîæèì øèïîâåòå. Èçðÿçàíè ñà îò ëþáèìîòî íà ãîíäîðñêèòå äúðâîäåëöè ïðåêðàñíî äúðâî ëåáåòðîí è íàðîäúò êàçâà, ÷å èìàëè ÷óäîäåéíàòà ñèëà äà íàìèðàò âåðíèÿ ïúò. Äàíî íå ñå èçãóáè äîêðàé òàÿ ñèëà ñðåä Ñÿíêàòà, êúì êîÿòî ñòå ñå çàïúòèëè!
Õîáèòèòå ñå ïîêëîíèõà äîçåìè.
- Ïðåëþáåçíè ñòîïàíèíî - îòâúðíà Ôðîäî, - Åëðîíä Ïîëóåëô ìè áå êàçàë, ÷å ùå îòêðèÿ ïî ïúòÿ ñè òàéíî è íåî÷àêâàíî ïðèÿòåëñòâî. Íàèñòèíà íå ñúì ñå íàäÿâàë íà äðóæáàòà, êîÿòî ïðîÿâè êúì ìåí. Ñðåùàòà ñ íåÿ ïðåâðúùà èçïèòàíèÿòà âúâ âåëèêà äîáðèíà.
Âå÷å òðÿáâàøå äà ñå ãîòâÿò çà òðúãâàíå. Äîâåäîõà Àì-ãúë îò íÿêàêâî ïîòàéíî êúò÷å èëè ïåùåðêà - ñåãà òîé èçãëåæäàøå ïî-äîâîëåí, îòêîëêîòî ïðåäè, ìàêàð ÷å âñå ñå óâúðòàøå îêîëî Ôðîäî è îòáÿãâàøå ïîãëåäà íà Ôàðàìèð.
- Òðÿáâà äà âúðæåì î÷èòå íà òâîÿ âîäà÷ - êàçà Ôàðàìèð, - íî àêî èñêàòå, ùå îñâîáîäÿ òåá è âåðíèÿ Ñàìîçíàé îò òîâà çàäúëæåíèå.
Êîãàòî äîéäîõà äà ìó âúðæàò î÷èòå, Àì-ãúë ñå ñãúð÷è è çàïèùÿ, âêîï÷åí â íîçåòå íà Ôðîäî.
- Âúðæåòå î÷èòå è íà òðèìà íè - êàçà Ôðîäî. - Íåêà àç äà ñúì ïðúâ, ìîæå áè òîãàâà ùå âèäè, ÷å íå íè ìèñëèòå çëîòî.
Òàêà è ãè èçâåäîõà îò ïåùåðàòà íà Õåíåò Àíóí. Ñëåä êàòî ìèíàõà ïî êîðèäîðèòå è ñòúïàëàòà, óñåòèõà íàîêîëî õëàäíèÿ ïîëúõ íà ñâåæ è àðîìàòåí óòðèíåí âúçäóõ. Âñå îùå ñ âúðçàíè î÷è ïðîäúëæèõà ìàëêî íàãîðå, ñåòíå ñå ñïóñíàõà ïî ïîëåãàò ñêëîí. Íàé-ïîñëå ãëàñúò íà Ôàðàìèð íàðåäè äà èì ìàõíàò êà÷óëêèòå.
Îòíîâî ñòîÿõà ïîä ãîðñêèòå êëîíàöè. Îòêúì âîäîïàäà íå äîëèòàøå íèòî çâóê, çàùîòî ñåãà äúëãèÿò þæåí ñêëîí ãè äåëåøå îò êëèñóðàòà, èç êîÿòî òå÷åøå ïîòîêúò. Íà çàïàä ïðåç äúðâåòàòà ïðîçèðàøå ñâåòëèíà, ñÿêàø òàì ñâåòúò âíåçàïíî ñâúðøâàøå ñ ðúá, îòâúä êîéòî èìà ñàìî íåáå.
- Îòòóê ïúòèùàòà íè ñå ðàçäåëÿò - êàçà Ôàðàìèð. - Àêî ïðèåìåòå ñúâåòà ìè, çàñåãà íå çàâèâàéòå íà èçòîê. Ïðîäúëæàâàéòå âñå íàïðåä, òàêà îùå ìíîãî ìèëè ùå îñòàíåòå ïîä çàêðèëàòà íà ãîðàòà. Íà çàïàä ìåñòíîñòòà ñå ñïóñêà êúì øèðîêè ðàâíèíè, íà ìåñòà ñêëîíîâåòå ñà îòâåñíè, äðóãàäå õúëìèñòè è ïîëåãàòè. Ïðèäúðæàéòå ñå êúì òîçè ðúá è êúì ïîêðàéíèíèòå íà ãîðàòà. Ìèñëÿ, ÷å â íà÷àëîòî íà ïúòÿ ìîæåòå äà âúðâèòå è ïî ñâåòëî. Îáëàñòòà ñå å óíåñëà â èçìàìíî ñïîêîéñòâèå è çàñåãà çëîòî ñå å îòòåãëèëî. Íà äîáúð ÷àñ, áúðçàéòå, äîêàòî îùå ìîæåòå.
Òîé ñå ïðèâåäå è ïî îáè÷àé íà ñâîÿ íàðîä ïðåãúðíà õîáèòèòå, êàòî ïîëîæè äëàíè íà ðàìåíåòå èì è ãè öåëóíà ïî ÷åëàòà. Ñåòíå ïðîìúëâè:
- Âúðâåòå è íåêà âè ñúïðîâîæäà áëàãîñëîâèÿòà íà âñè÷êè äîáðè õîðà.
Òå îòíîâî ñå ïîêëîíèõà äî çåìÿòà. Ôàðàìèð ñå îáúðíà è áåç äà ïîãëåæäà íàçàä, çàêðà÷è êúì äâàìàòà ñòðàæè, êîèòî ñòîÿõà ìàëêî íàñòðàíà. Õîáèòèòå ñå ñìàÿõà, âèæäàéêè êîëêî áúðçî ñå äâèæàò ñåãà ìúæåòå â çåëåíè äðåõè - ñàìî çà ìèã òå èç÷åçíàõà îò ïîãëåä. Òàì, êúäåòî áå ñòîÿë Ôàðàìèð, ñå ïðîñòèðàøå ïóñòà è ïå÷àëíà ãîðà, êàòî ÷å áå îòìèíàë íÿêàêúâ õóáàâ ñúí.
Ôðîäî âúçäúõíà è ñå îáúðíà íà þã. Ñÿêàø çà äà ïîä÷åðòàå ïðåíåáðåæåíèåòî ñè êúì ïîäîáíè ëþáåçíîñòè, Àì-ãúë ÷îâúðêàøå çåìÿòà êðàé åäíî äúðâî. „Ïàê ëè óñïÿ äà îãëàäíåå? - ïîìèñëè Ñàì. - Å, ïî÷íà ñå òÿ îòíîâî!"
- Îòèäîõà ëè ñè íàé-ñåòíå? - çàïèòà Àì-ãúë - Ìðúñññíè ïðîêëåòè õîðà! Ñìåàãîë îùå ãî áîëè øèÿòà, äà, áîëè ãî. Õàéäå äà âúðâèì!
- Äà, õàéäå äà âúðâèì - êàçà Ôðîäî. - Íî àêî ìîæåø ñàìî äà îäóìâàø îíèÿ, ùî ïðîÿâèõà ìèëîñò êúì òåá, ïî-äîáðå ñè ìúë÷è! 
- Ìèë ãîñïîäàð! - êàçà Àì-ãúë. - Ñìåàãîë ñàìî ñå ïîøåãóâà. Âèíàãè ïðîùàâà òîé, äà, äà, ïðîùàâà äàæå äðåáíèòå ëúæè íà ìèëèÿ ãîñïîäàð. Î, äà, ìèë ãîñïîäàð, ìèë Ñìåàãîë!
Ôðîäî è Ñàì íå îòãîâîðèõà. Íàðàìèõà ðàíèöèòå, ñòèñíàõà òîÿæêèòå è ïîåõà íàïðåä èç ãîðèòå íà Èòèëèåí.
Ïðåç òîçè äåí íà äâà ïúòè ñïèðàõà äà ïîõàïíàò îò õðàíàòà, ñ êîÿòî ãè áå ñíàáäèë Ôàðàìèð - ñóøåíèòå ïëîäîâå è ñîëåíîòî ìåñî ùÿõà äà èì ñòèãíàò çà äúëãî, õëÿá èìàõà êîëêîòî äà, ãî ñâúðøàò, ïðåäè äà ñå ðàçâàëè. Àì-ãúë íå ÿäå íèùî.
Ñëúíöåòî èçãðÿ, îòìèíà íàä ãëàâèòå èì, áåç äà ãî âèäÿò, è âçå äà çàëÿçâà. Îòêúì çàïàä ïðåç äúðâåòàòà ñå ïðîöåäè çëàòèñòà ñâåòëèíà, à ïúòíèöèòå âñå òàêà êðà÷åõà èç õëàäíàòà çåëåíà ñÿíêà è íàîêîëî öàðóâàøå ìúë÷àíèå. Êàòî ÷å âñè÷êè ïòèöè áÿõà îòëåòåëè èëè èçãóáèëè ãëàñà ñè.
Çäðà÷úò ðàíî îáãúðíà áåçìúëâíàòà ãîðà è ïðåäè äà íàñòúïè íîùòà, òå ñïðÿõà èçòîùåíè - îòêàêòî ïîòåãëèõà îò Õåíåò Àíóí, áÿõà èçâúðâåëè íàä ñåäåì ëåâãè. Ôðîäî ñå ïðîñíà íà äåáåëàòà øóìà ïîä åäíî ñòàðî äúðâî è ïðîñïà öÿëàòà íîù. Ëåãíàë äî íåãî, Ñàì áå ïî-íåñïîêîåí - ÷åñòî ñå áóäåøå, àëà íÿìàøå è ïîìåí îò Àì-ãúë, êîéòî áå èçêðúøêàë íåçàáàâíî, ùîì ñïðÿõà äà ïî÷èíàò. Äàëè áå ñïàë ñàì â íÿêîÿ áëèçêà ÿìà, èëè áå áðîäèë íåñïîêîéíî äà äåáíå ïëÿ÷êà èç íîùòà, òàêà è íå ðàçáðàõà, àëà îùå â ðàííè çîðè ñå âúðíà è ðàçáóäè ñïúòíèöèòå ñè.
- Òðÿáâà äà ñòàâàò, äà, òðÿáâà! - êàçà òîé. - Îùå äúëúã ïúò ãè ÷àêà, íà þã è íà èçòîê. Õîáèòèòå òðÿáâà äà áúðçàò!
Òîçè äåí îòìèíà ïî÷òè êàòî ïðåäíèÿ, ñàìî òèøèíàòà èçãëåæäàøå ïî-ïëúòíà; âúçäóõúò íàòåæà è ïîä äúðâåòàòà âçå äà ñòàâà çàäóøíî. Ñÿêàø íàçðÿâàøå ãðúìîòåâè÷íà áóðÿ. Àì-ãúë ÷åñòî ñïèðàøå, äóøåøå âúçäóõà, ïîñëå ñè ìúðìîðåøå íåùî ïîä íîñà è ãè ïîäêàíâàøå äà ïîáúðçàò.
Êúì êðàÿ íà òðåòèÿ ïðåõîä òîçè äåí, êîãàòî íàáëèæè âå÷åðòà, ãîðàòà ïðîñâåòëÿ, äúðâåòàòà ñòàíàõà ïî-âèñîêè è ïî-ðåäêè. Îãðîìíè çåëåíè äúáîâå ñ äúíåðè ïî íÿêîëêî ÷îâåøêè îáõâàòà ñå èçäèãàõà ìðà÷íè è âåëè÷àâè ïî ïðîñòîðíèòå ïîëÿíè, à òóê-òàì ñðåä òÿõ ñå ìÿðêàõà ïðåñòàðåëè ÿñåíè è ãèãàíòñêè äúáîâå ñ òîêó-ùî íàáîëè çåëåíîêàôÿâè ïúïêè. Êðàé òÿõ ñå ïðîñòèðàõà øèðîêè ìîðàâè ñ ãúñòà çåëåíà òðåâà, èçïúñòðåíà ñ æúëòóð÷åòà è áåëè è ñèíè àíåìîíè, âå÷å ñêëîïèëè öâåò÷åòàòà ñè çà ñúí; èìàøå ïîëÿíè, ãúñòî îñåÿíè ñ ëèñòàòà íà ãîðñêèÿ çþìáþë - ëúñêàâèòå êàìáàíêè âå÷å ïðîáèâàõà ïî÷âàòà. Íå ñå âèæäàøå æèâà òâàð, íèòî çâÿð, íèòî ïòèöà, íî íà îòêðèòîòî Àì-ãúë ñå ïëàøåøå è ñåãà òðèìàòà êðà÷åõà ïðåäïàçëèâî, êàòî ïðèòè÷âàõà îò åäíà äúëãà ñÿíêà êúì ñëåäâàùàòà.
Äåíÿò áúðçî ãàñíåøå, êîãàòî ñòèãíàõà äî êðàÿ íà ãîðàòà. Òóê ñåäíàõà ïîä åäèí ñòàð, ÷âîðåñò äúá, ðàçïåðèë ñãúð÷åíè êàòî çìèè êîðåíè íàä ñòðúìåí, ðîíëèâ áðÿã. Íàïðåä ëåæåøå äúëáîêà ñåí÷åñòà äîëèíà. Îò äðóãàòà ñòðàíà â íàâúñåíàòà âå÷åð îòíîâî ñå ñãúñòÿâàõà ñèâîñèíêàâè ãîðè è ïðîäúëæàâàõà íà þã. Íàäÿñíî, ïîä îãíåíèòå ïðúñêè íà çàïàäíèÿ íåáîñêëîí, ïëàìòÿõà ïëàíèíèòå íà äàëå÷íèÿ Ãîíäîð. Íàëÿâî òåãíåøå ìðàê - òàì ñå èçâèñÿâàõà ñòåíèòå íà Ìîðäîð; îò òîçè ìðàê èçïúëçÿâàøå äúëãàòà äîëèíà è âñå ïî-øèðîêà è ïî-øèðîêà ñå ñïóñêàøå ñòðúìíî êúì Àíäóèí. Ïî äúíîòî é òè÷àøå áóåí ïîòîê - Ôðîäî äî÷óâàøå â òèøèíàòà êàìåíèñòèÿ ìó ãëàñ; ïî îòñðåùíèÿ áðÿã êàòî áëåäà ïàíäåëêà ñå âèåøå ïúò è ñëèçàøå â ìðàçîâèòèòå ñè ìúãëè, íåäîêîñíàòè îò áëÿñúêà íà çàëåçà. È òàì, â äàëå÷èíàòà, Ôðîäî ñÿêàø ñúçðÿ äà ïëóâàò êàòî íàä ñåí÷åñòî ìîðå ñìúòíèòå âèñîêè ïîêðèâè è ðàçáèòèòå êóëè íà çàáðàâåíè è ìðà÷íè äðåâíè êðåïîñòè.
- Çíàåø ëè êúäå ñìå? - îáúðíà ñå òîé êúì Àì-ãúë.
- Äà, ãîñïîäàðþ. Îïàñíè ìåñòà. Òîÿ ïúò èäâà îò Ëóííàòà êóëà, ãîñïîäàðþ, è ñëèçà êúì ðàçðóøåíèÿ ãðàä êðàé áðåãà íà Ðåêàòà. Ðàçðóøåíèÿò ãðàä, äà, ìíîãî ãíóñíî ìÿñòî, ïúëíî ñ âðàãîâå. Íå òðÿáâàøå, äà ñëóøàìå ñúâåòà íà õîðàòà. Õîáèòèòå ñå îòêëîíèõà äàëå÷ íàñòðàíè. Òðÿáâà äà âúðâèì íà èçòîê ñåãà, õåé íàòàì - ðàçìàõà òîé ìúðøàâà ðúêà êúì òúìíååùèòå ïëàíèíè. - È íå ìîæåì äà òðúãíåì ïî òîçè ïúò. Î, íå! Æåñòîêè õîðà èäâàò ïî íåãî îòêúì Êóëàòà!
Ôðîäî ñâåäå ïîãëåä êúì ïúòÿ. Ïîíå çàñåãà ïî íåãî íå ñå äâèæåøå íèêîé. Èçãëåæäàøå áåçëþäåí è èçîñòàâåí â ñâîÿ áÿã êúì çàïóñòåëèòå ðóèíè ñðåä ìúãëàòà. Íî èç âúçäóõà ñå íîñåøå çëîâåùà òðúïêà, ñÿêàø ìîæåøå íàèñòèíà íåâèäèìè çà îêîòî ñúçäàíèÿ äà øåòàò íàãîðå-íàäîëó. Çàãëåäàí êúì äàëå÷íèòå êóëè, êîèòî âå÷å ñå ãóáåõà â íîùòà, Ôðîäî ïîòðåïåðè è ïåñåíòà íà âîäèòå ìó ñå ñòîðè ñòóäåíà è æåñòîêà - òîâà áå ãëàñúò íà Ìîðãóëäóèí, ñêâåðíèÿ ïîòîê, èçâèðàù îò Äîëèíàòà íà ïðèçðàöèòå.
- Êàêâî ùå ïðàâèì? - çàïèòà òîé. - Äúëúã è òåæúê ïúò èçìèíàõìå. Äàëè äà íå ñå âúðíåì â ãîðàòà äà ïîäèðèì ïîòàéíî êúò÷å çà îòìîðà?
- Íÿìà ñìèñúë äà ñå êðèÿò â òúìíîòî - îòâúðíà Àì-ãúë. - Ñåãà õîáèòèòå òðÿáâà äà ñå êðèÿò äåíåì, äà, äåíåì.
- ß ñòèãà! - îáàäè ñå Ñàì. - Òðÿáâà äà ñè ïî÷èíåì ìàëêî, ïúê àêî ñå íàëàãà, ùå ñòàíåì è ïîñðåä íîù. Òàêà ùå íè îñòàíàò äúëãè ÷àñîâå äî óòðîòî - ïðåäîñòàòú÷íî, çà äà íè ïîâåäåø íà äúëúã ïðåõîä, ñòèãà äà çíàåø ïúòÿ.
Àì-ãúë íåîõîòíî êèìíà, âúðíà ñå êúì äúðâåòàòà è çàêðà÷è íà èçòîê èç îðåäåëèòå ïîêðàéíèíè íà ãîðàòà. Íå èñêàøå äà ñïè íà çåìÿòà òúé áëèçî äî çëîâåùèÿ ïúò, çàòîâà ñëåä êðàòúê ñïîð ñå èçêàòåðèõà â ÷àòàëà íà åäèí ãîëÿì çåëåí äúá, ÷èèòî äåáåëè êëîíè ïðåäëàãàõà óäîáíî è ñèãóðíî ñêðèâàëèùå. Íàñòàíà íîù è ïîä ñâîäà íà äúðâîòî ñúâñåì ñå ñòúìíè. Ôðîäî è Ñàì ïîõàïíàõà õëÿá è ñóøåíè ïëîäîâå è óòîëèõà æàæäàòà ñè ñ ãëúòêà âîäà, à Àì-ãúë ñå ñãóøè è âåäíàãà çàñïà. Õîáèòèòå íå ìèãíàõà.
Òðÿáâà äà áå ìàëêî ñëåä ïîëóíîù, êîãàòî Àì-ãúë ñå ñúáóäè - äâàìàòà âíåçàïíî îòêðèõà, ÷å áëåäèòå ìó íåìèãàùè î÷è ëúùÿò íàñðåùà. Òîé ñå îñëóøà è ïîäóøè íàîêîëî - êàêòî áÿõà çàáåëÿçàëè, òîâà èçãëåæäàøå îáè÷àéíèÿ ìó ìåòîä äà îïðåäåëÿ ÷àñà íîùåì. 
- Ïî÷èíàõìå ëè ñè? Èçêàðàõìå ëè ïî åäèí õóáàâ ñúí? - çàïèòà òîé. - Õàéäå äà âúðâèì!
- Íèòî åäíîòî, íèòî äðóãîòî - èçìúðìîðè Ñàì. - Íî ùîì ñè ðåêúë, äà âúðâèì.
Àì-ãúë íåçàáàâíî ñå èçòúðñè îò êëîíà, ïðèçåìè ñå íà ÷åòèðè êðàêà è õîáèòèòå ãî ïîñëåäâàõà, ìàêàð è ïî-áàâíî.
Ùîì ñëÿçîõà, îòíîâî ïîåõà íà ïúò. Çàñòàíàë íà÷åëî, Àì-ãúë ãè âîäåøå íà èçòîê ïî ìðà÷íîòî íàãîðíèùå. Íå âèæäàõà ïî÷òè íèùî, íîùòà áå òîëêîâà ãúñòà, ÷å åäâà çàáåëÿçâàõà äúðâåñíèòå äúíåðè, ïðåäè äà ñå áëúñíàò â òÿõ. Òåðåíúò ñòàíà ïî-íåðàâåí è ïúòíèöèòå êðà÷åõà ñ ìúêà, íî òîâà êàòî ÷å èçîáùî íå ñìóùàâàøå Àì-ãúë. Òîé ãè âîäåøå ïðåç ãîðè÷êè è êúïèíàöè; òó ïîêðàé ðúáà íà äúëáîêà êëèñóðà èëè ìðà÷íà ÿìà, òó êúì äúíîòî íà ÷åðíà, îáðàñëà ñ õðàñòè äîë÷èíêà è íàãîðå ïî îòñðåùíèÿ áðÿã, àëà ùîì ñëåçåõà íàäîëó, îòòàòúê âèíàãè ãè ÷àêàøå îùå ïî-äúëúã è ñòðúìåí ñêëîí. Èçêà÷âàõà ñå óïîðèòî. Íà ïúðâàòà ïî÷èâêà ñå îçúðíàõà è ñìúòíî ðàçëè÷èõà ãîðàòà, êîÿòî áÿõà íàïóñíàëè, äà ñå ðàçñòèëà êàòî íåîáÿòíà ñÿíêà, êàòî îùå ïî-ìðà÷íà íîù ïîä çäðà÷íîòî íåáå. Îòêúì Èçòîêà ñÿêàø ñå èçâèñÿâàøå íÿêàêâà îãðîìíà ÷åðíèëêà, ïîãëúùàùà áëåäèòå çàáóëåíè çâåçäè. Ïî-êúñíî çàëÿçâàùàòà ëóíà ñå èçòðúãíà îò íàëåòåëèòå îáëàöè, íî ÿ îáâèâàøå êðúã îò áîëíàâî æúëòåíèêàâ ñâåòëèê. Íàé-ïîñëå Àì-ãúë ñå îáúðíà êúì õîáèòèòå. 
- Äåíÿò íàáëèæàâà - êàçà òîé. - Õîáèòèòå òðÿáâà äà áúðçàò. Îïàñíî å äà ñå ñòîè íà îòêðèòî èç òèÿ ìåñòà. Áúðçàéòå!
Òîé óñêîðè êðà÷êà è äâàìàòà ìîðíî ãî ïîñëåäâàõà. Ñëåä ìàëêî ñå çàêàòåðèõà ïî åäèí âèñîê õðåáåò. Ïî÷òè íàâñÿêúäå ãî ïîêðèâàõà ãúñòàëàöè îò ïðåùèï, áîðîâèíêè è íèñêè æèëàâè òðúíè, ñàìî òóê-òàì ñå îòâàðÿõà áåëåçè îò íåîòäàâíàøíè ïîæàðè. Êúì âúðõà ïðåùèïîâèòå õðàñòè ñå ñðåùàõà âñå ïî-÷åñòî, áÿõà ïðåñòàðåëè è âèñîêè, îòäîëó ñóõîâàòè è äëúãíåñòè, íî ïî-ãîðå ãúñòè è âå÷å ïîêðèòè ñ æúëòè ëèñòà, êîèòî ëúùÿõà â ñóìðàêà è ïðúñêàõà ëåê ñëàäîñòåí àðîìàò. Òîëêîâà âèñîêè áÿõà òðúíëèâèòå õðàñòàëàöè, ÷å õîáèòèòå ìîæåõà äà êðà÷àò èçïðàâåíè ïîä òÿõ ïî äúëãè çàêúòàíè ïúòåêè, çàñòëàíè ñ äåáåë áîäëèâ êèëèì.
Îò äðóãàòà ñòðàíà íà òîçè øèðîê õúëì ïúòíèöèòå ñïðÿõà è ïðîïúëçÿõà äà ñå ñêðèÿò ïîä òóôà ïðåïëåòåíè òðúíêè. Ïî êðèâèòå, ñâåäåíè äî çåìÿòà êëîíè ñå áÿõà èçêàòåðèëè áåçðåäíî ñòàðè øèïêîâè õðàñòè. Äúëáîêî íàâúòðå èìàøå ïðàçíî ìåñòåíöå ñúñ ñâîä îò ñóõè êëîíè è êúïèíè, íàä êîèòî ñå ñòåëåõà ïúðâèòå ïðîëåòíè ëèñòà è ïúïêè. Ïðîñíàõà ñå òàì, òîëêîâà óìîðåíè, ÷å è íå ïîìèñëèõà çà õðàíà; íàäíè÷àõà ïðåç ïðîëóêèòå íà óáåæèùåòî ñè è ÷àêàõà áàâíî äà ñå ðàçãîðè íîâèÿò äåí.
Íî íå íàñòúïè äåí, à ñàìî ìúðòâåøêè êàôåíèêàâ çäðà÷. Íà èçòîê ïîä íèñêèòå îáëàöè ïëàìòåøå ìúòíî ÷åðâåíî çàðåâî - àëà íå ñå ÷åðâåíååøå çîðàòà. Îòâúä áåçðåäíî ðàçõâúðëÿíèòå íèçèíè ñå âúñåõà ïëàíèíèòå Åôåë Äóàò - ÷åðíè è áåçôîðìåíè äîëó, êúäåòî ïëúòíî òåãíåøå íåîòìèíàâàùàòà íîù, íàçúáåíè ãîðå ïî âúðõîâåòå è õðåáåòèòå, êîèòî ñå î÷åðòàâàõà íåïðèñòúïíè è çàïëàøèòåëíè íà ôîíà íà îãíåíîòî ñèÿíèå. Äàëå÷å íàäÿñíî îò ñåíêèòå ñå âúçïðàâÿøå ìîãúùàòà ÷åðíà ïëàíèíñêà âåðèãà, óñòðåìåíà íà çàïàä.
- Íàêúäå ùå ñå óïúòèì ñåãà? - çàïèòà Ôðîäî. - Îíîâà òàì, îòòàòúê ÷åðíèÿ ìàñèâ, äà íå å âõîäúò êúì... êúì Ìîðãóëñêàòà äîëèíà?
- Òðÿáâà ëè äà ãî ìèñëèì îòñåãà? - îáàäè ñå Ñàì. - Íàëè íÿìà äà âúðâèì ïî-íàòàòúê òîÿ äåí, àêî èçîáùî å äåí?
- Ìîæå áè íå, ìîæå áè íå - êàçà Àì-ãúë. - Íî ñêîðî ùå òðÿáâà äà òðúãíåì êúì Êðúñòîïúòÿ. Äà, êúì Êðúñòîïúòÿ. Íàòàì ùå âúðâèì, äà, ãîñïîäàðþ.
×åðâåíîòî çàðåâî íàä Ìîðäîð ïîìðúêíà. Çäðà÷úò ñå ñãúñòè îò îãðîìíèòå îáëàöè èçïàðåíèÿ, êîèòî ñå íàäèãàõà îò Èçòîêà è ïðîïúëçÿâàõà ïî íåáåòî. Ôðîäî è Ñàì ïîõàïíàõà, ñåòíå ëåãíàõà äà ïî÷èíàò, íî Àì-ãúë íå ñå ñâúðòàøå íà ìÿñòî. Íå èñêàøå äà ïðèåìå îò òÿõíàòà õðàíà, ñàìî ïèéíà ìàëêî âîäà è âçå äà ëàçè èç õðàñòèòå íàîêîëî, êàòî äóøåøå è ñè ìúðìîðåøå. Ïîñëå èçâåäíúæ èç÷åçíà.
- Õóêíàë å íà ëîâ, ïðåäïîëàãàì - êàçà Ñàì è ñå ïðîçèíà.
Ïàäàøå ìó ñå äà ñïè ïðúâ è òîé ñêîðî ñå óíåñå â äúëáîê ñúí. Ñòîðè ìó ñå, ÷å ïàê å â ãðàäèíàòà íà Òîðáîäúí è òúðñè íåùî, íî ñå å ïðåãúðáèë ïîä òåæêà ðàíèöà. Âñè÷êî íàîêîëî èçãëåæäàøå çàïóñíàòî è áóðåíÿñàëî, òðúíè è ïàïðàò áÿõà íàõëóëè â ëåõèòå êðàé îãðàäàòà â äúíîòî.
„Âèæäàì, ÷å ÿêà ðàáîòà ìå ÷àêà, íî ñúì òîëêîâà óìîðåí" - ïîâòàðÿøå ñè òîé. Âíåçàïíî ñè ñïîìíè êàêâî òúðñè. „Ëóëàòà ìè!" - âúçêëèêíà è ñå ñúáóäè.
„Ñìåøíî! - ðå÷å ñè, êàòî îòâîðè î÷è è ñå çà÷óäè çàùî ëè å ëåãíàë ïîä æèâèÿ ïëåò. - Àìè ÷å òÿ ñè å âñå òàì, â ðàíèöàòà!" Ïîñëå îñúçíà, ÷å ïúðâî - ëóëàòà ìîæå è äà å â ðàíèöàòà, íî íÿìà Ïóøèëèñò; è âòîðî - ÷å å íà ñòîòèöè ìèëè îò Òîðáîäúí. Íàäèãíà ñå è ñåäíà. Ñòîðè ìó ñè, ÷å âå÷å å ñúâñåì òúìíî. Çàùî ãîñïîäàðÿò ãî áå îñòàâèë äà ñïè ÷àê äî âå÷åðòà?
- Âèå íå äðåìíàõòå ëè, ãîñïîäèí Ôðîäî? - çàïèòà òîé. - Êîå âðåìå å? Êúñíè÷êî èçãëåæäà!
- Íå, íå å - îòâúðíà Ôðîäî. - Íî âìåñòî äà ïðîñâåòëåå, äåíÿò ñå ñìðà÷àâà - âñå òúìíåå, òúìíåå. Äîêîëêîòî ìîãà äà ïðåöåíÿ, îùå íÿìà ïëàäíå è ñè ñïàë ñàìî îêîëî òðè ÷àñà.
- ×óäÿ ñå êàêâî íè ÷àêà - êàçà Ñàì. - Áóðÿ ëè ñå çàäàâà? Àêî å òúé, ùå äà å íàé-ñòðàøíàòà, îòêàêòî ñâÿò ñâåòóâà. Èìà äà ñè ìå÷òàåì äà ñìå â íÿêîÿ äúëáîêà äóïêà, à íå çàêëåùåíè èç õðàñòàëàêà. - Òîé ñå îñëóøà. - Êàêâî áåøå òîâà? Ãðúìîòåâèöà ëè, áàðàáàíè ëè, ùî ëè?
- Íå çíàì - êàçà Ôðîäî. - Âå÷å îò äîñòà âðåìå ãðúìîëè. Ïîíÿêîãà ñÿêàø çåìÿòà ñå ðàçòúðñâà, äðóã ïúò êàòî ÷å çàñòîÿëèÿò âúçäóõ òå óäðÿ â óøèòå. 
- Êúäå å Àì-ãúë? - îçúðíà ñå Ñàì. - Íå ñå ëè å âúðíàë îùå? 
- Íå - êàçà Ôðîäî. - Íè ñúì ãî ÷óâàë, íè ñúì ãî âèæäàë. 
- Íå ìîãà äà ãî òúðïÿ - çàÿâè Ñàì. - Ïðàâè÷êàòà äà ñè êàæà, íå ïîìíÿ äà ñúì âçåìàë çà èç ïúò íåùî, êîåòî ñ òàêîâà óäîâîëñòâèå áèõ èçãóáèë íÿêúäå. Àìà ùå å òúêìî â íåãîâèÿ ñòèë äà íè âîäè òîëêîâà ìèëè è äà ñå çàòðèå òúêìî ñåãà, êîãàòî ùå íè å íàé-íóæåí... å, àêî èçîáùî ùå èìà ïîëçà îò íåãî, â êîåòî ñå ñúìíÿâàì.
- Çàáðàâÿø Áëàòàòà - íàïîìíè Ôðîäî. - Íàäÿâàì ñå äà íå ìó ñå å ñëó÷èëî íåùî.
- Àç ïúê ñå íàäÿâàì äà íå íè ãîòâè íÿêîé íîìåð. È âúâ âñåêè ñëó÷àé, íàäÿâàì ñå äà íå å ïîïàäíàë â ÷óæäè ðúöå, äåòî ñå âèêà. ×å àêî ïîïàäíå, ãîëåìè íåïðèÿòíîñòè íè ÷àêàò.
Â òîçè ìèã îòíîâî ñå ðàçäàäå òúòåí è ãðîõîò - âå÷å ïî-ìîùåí è ïëúòåí. Çåìÿòà ïîòðúïíà ïîä íîçåòå èì. 
- Ìèñëÿ, ÷å è áåçäðóãî, íè ÷àêàò íåïðèÿòíîñòè - êàçà Ôðîäî. - Áîÿ ñå, ÷å íàøåòî ïúòåøåñòâèå å êúì êðàÿ ñè. 
- Ìîæå áè - îòâúðíà Ñàì, - íî èìà ëè æèâîò, èìà è íàäåæäà, êàêòî êàçâàøå ìîÿò Ñòàðèê, è ÷åñòè÷êî äîáàâÿøå: çíà÷è òðÿáâà äà ñå ïîäêðåïèì. Õàïíåòå íÿêîé çàëúê, ãîñïîäèí Ôðîäî. Ïîñëå äðåìíåòå.
Ñëåäîáåäúò - ïîíå Ñàì ïðåäïîëàãàøå, ÷å òðÿáâà äà ãî íàðè÷à òàêà - áàâíî îòìèíà. Íàäíè÷àéêè èçâúí ïðèêðèòèåòî, âèæäàøå ñàìî êàôåíèêàâ ñâÿò áåç ñâåòëèíè è ñåíêè, êîéòî áàâíî ñe ïðåëèâàøå â áåçôîðìåí, áåçöâåòåí çäðà÷. Ôðîäî ñïåøå íåñïîêîéíî, ìÿòàøå ñå è ìúðìîðåøå îò âðåìå íà âðåìå. Íà äâà ïúòè Ñàì êàòî ÷å ãî ÷ó äà èçðè÷à èìåòî íà Ãàíäàëô. Âðåìåòî ñÿêàø ñå âëà÷åøå áåçêðàé. Èçâåäíúæ Ñàì äî÷ó çàä ãúðáà ñè ñúñêàíå è åòî ÷å òàì áåøå Àì-ãúë íà ÷åòèðè êðàêà, âòðåí÷èë â òÿõ ëúñêàâèòå ñè î÷è.
- Íà êðàê, íà êðàê! Íà êðàê, ñúíëèâöè! - ïðîøåïíà òîé. - Íà êðàê! Íÿìà âðåìå çà ãóáåíå. Òðÿáâà äà âúðâèì, äà, òðÿáâà âåäíàãà äà âúðâèì. Íÿìà âðåìå çà ãóáåíå!
Ñàì ãî èçãëåäà ñ ïîäîçðåíèå - ñòîðè ìó ñå èçïëàøåí èëè ðàçâúëíóâàí.
- Äà òðúãâàìå ñåãà ëè? Êàêâè ñà òèÿ èãðè? Îùå íå å âðåìå. Íå å äîøëî âðåìåòî çà ÷àé, ïîíå â îíèÿ ïðèëè÷íè ìåñòà, êúäåòî ñå ïèå ÷àé.
- Ãëóïàê! - èçñúñêà Àì-ãúë. - Òóê íå ñà ïðèëè÷íè ìåñòà. Íå íè îñòàâà âðåìå, äà, âðåìåòî áÿãà. Íÿìà âðåìå çà ãóáåíå. Òðÿáâà äà âúðâèì. Ñúáóäè ñå, ãîñïîäàðþ, ñúáóäè ñå!
Òîé ñå âêîï÷è â ñïÿùèÿ. Ñòðåñíàò, Ôðîäî ñå íàäèãíà è ãî õâàíà çà ðúêàòà. Àì-ãúë ñå èçäúðïà è îòñòúïè íàçàä.
- Íå áèâà äà ñà ãëóïàâè - èçñúñêà òîé. - Òðÿáâà äà âúðâèì. Íÿìà âðåìå çà ãóáåíå!
Íèùî ïîâå÷å íå ìîæàõà äà èçêîï÷àò îò íåãî. Íå êàçâàøå íèòî êúäå å áèë, íèòî êàêâî î÷àêâà äà ñå ñëó÷è, òà òîëêîâà áúðçà. Ñàì íå êðèåøå, ÷å å èçïúëíåí ñ äúëáîêè ïîäîçðåíèÿ, íî Ôðîäî íå ïîêàçâàøå êàêâî ìó ìèíàâà ïðåç óì. Òîé âúçäúõíà, âäèãíà ðàíèöàòà è ñå ïðèãîòâè äà ïîòåãëè êúì ïðèèæäàùèÿ ìðàê.
Àì-ãúë ãè ïîâåäå êðàäåøêîì íàäîëó ïî ñêëîíà íà õúëìà. Èçïîëçóâàøå âñÿêî âúçìîæíî ïðèêðèòèå, à ïðåç îòêðèòèòå ìåñòà ïðèòè÷âàøå ïðåãúðáåí ïî÷òè äî çåìÿòà, íî ñâåòëèíàòà âå÷å áå òîëêîâà ïîìðúêíàëà, ÷å è íàé-çîðêèòå çâåðîâå íà ïóùèíàêà åäâà ëè áèõà çàáåëÿçàëè õîáèòèòå, çàìåòíàòè ñ òúìíîñèâèòå ïëàùîâå, íèòî ïúê áèõà ãè ÷óëè, çàùîòî êðà÷åõà ïðåäïàçëèâî, êàêòî óìåå äðåáíèÿò íàðîä. Òå îòìèíàõà è èç÷åçíàõà, áåç äà ïðîïóêà âåéêà èëè äà øóìíå ëèñòåö.
Îêîëî åäèí ÷àñ áåçìúëâíî êðà÷èõà â êîëîíà, ïîòèñíàòè îò çäðà÷à è òèøèíàòà èç ìåñòíîñòòà, íàðóøàâàíà ñåãèç-òîãèç ñàìî îò íåÿñíèÿ òúòåí íà äàëå÷íè ãðúìîòåâèöè èëè áèåíåòî íà òúïàíè â íÿêîÿ äîëèíà ñðåä õúëìîâåòå. Îò ñêðèâàëèùåòî ñå ñïóñíàõà íàäîëó, ïîñëå çàâèõà íà þã è ïî íàé-ïðàâèÿ ïúò, êîéòî Àì-ãúë ìîæåøå äà îòêðèå ïðåç äúëãèÿ, íåðàâåí ñêëîí, ñå óñòðåìèõà êúì ïëàíèíèòå. Ñêîðî ïðåä òÿõ êàòî ÷åðíà ñòåíà ñå èçâèñè ðåäèöà äúðâåòà. Êàòî íàáëèæèõà, ðàçáðàõà, ÷å ñà îãðîìíè, ìíîãî ñòàðè íà âèä è âñå îùå âèñîêè, ìàêàð âúðõîâåòå èì äà áÿõà ïðå÷óïåíè è ãîëè, ñÿêàø áóðè è ìúëíèè áÿõà áóøóâàëè íàä òÿõ, áåç äà óñïåÿò äà ãè óíèùîæàò èëè äà èçòðúãíàò äúëáîêèòå èì êîðåíè.
- Êðúñòîïúòÿò, äà - ïðîøåïíà Àì-ãúë ïúðâèòå äóìè, îòêàêòî áÿõà íàïóñíàëè ñêðèâàëèùåòî. - Íàòàì òðÿáâà äà âúðâèì.
Ñåãà òîé çàâè íà èçòîê, ïîâåäå ãè íàãîðå ïî ñêëîíà è åòî ÷å âíåçàïíî ïðåä òÿõ ñå ðàçêðè Þæíèÿò ïúò, ëúêàòóøåù â ïîäíîæèåòî íà ïëàíèíèòå, çà äà ïîòúíå íàêðàÿ ñðåä øèðîêèÿ êðúã îò äúðâåòà.
- Íÿìà äðóã ïúò - ïðîøåïíà Àì-ãúë. - Íÿìà ïúòåêè îòâúä ïúòÿ. Íÿìà ïúòåêè. Òðÿáâà äà ñòèãíåì äî Êðúñòîïúòÿ. Íî áúðçàéòå? Ïàçåòå òèøèíà!
Ïîòàéíî, êàòî ñúãëåäâà÷è âúâ âðàæåñêè ñòàí, òðèìàòà ïðîïúëçÿõà êúì ïúòÿ è ñå ïðîêðàäíàõà îò çàïàäíàòà ìó ñòðàíà ïîä êàìåíèñòèÿ íàñèï - ñàìèòå òå ñèâè êàòî êàìúê è ëåêîíîãè êàòî äåáíåùè êîòêè. Íàé-ïîñëå ñòèãíàõà äî äúðâåòàòà è âèäÿõà, ÷å òå ðàñòàò â øèðîê êðúã êàòî îãðîìåí øàòúð, îòêðèò â ñðåäàòà çà ìðà÷íîòî íåáå; ïðîìåæäóòúöèòå íà ãðàìàäíèòå äúíåðè íàïîìíÿõà âåëè÷àâè òúìíè àðêè íà íÿêàêâà ðàçðóøåíà çàëà. Òî÷íî â ñðåäàòà ñå ñðåùàõà ÷åòèðè ïúòÿ. Çàä ãúðáà íà ïúòíèöèòå ëåæåøå ïúòÿò êúì Ìîðàíîí; ïðåä òÿõ òîé ïðîäúëæàâàøå äúëãèÿ ñè ïîõîä íà þã; ïúòÿò îò äðåâíèÿ Îñãèëèàò èäâàøå îòäÿñíî, ïðåñè÷àøå è îòìèíàâàøå íà èçòîê â ìðàêà - òàì áå ÷åòâúðòèÿò ïúò, îíçè, ïî êîéòî ùÿõà äà ïîåìàò.
Êàêòî áå ñïðÿë çà ìèã, èçïúëíåí ñ óæàñ, Ôðîäî çàáåëÿçà, ÷å å ãðåéíàëà ñâåòëèíà - ñúçðÿ ÿ äà îáëèâà ëèöåòî íà çàñòàíàëèÿ äî íåãî Ñàì. Îáúðíà ñå íàòàòúê è ïîä êëîíåñòàòà àðêà âèäÿ ïúòÿò çà Îñãèëèàò äà ñëèçà êàòî èçïúíàòà ïàíäåëêà íàäîëó è íàäîëó, âñå íà çàïàä. Òàì, â äàëå÷èíèòå îòâúä îáãúðíàòèÿ â ñÿíêà ïå÷àëåí Ãîíäîð, çàëÿçâàùîòî Ñëúíöå íàé-ñåòíå áå íàìåðèëî ïðîëóêà â áåçáðåæíèÿ, áàâíî ïúëçÿù îáëà÷åí ïîêðîâ è ñëèçàøå êàòî çëîâåù ïîæàð êúì âñå îùå íåîñêâåðíåíîòî ìîðå. Êðàòúê îòáëÿñúê ïàäíà âúðõó åäíà îãðîìíà ñåäÿùà ôèãóðà, çàñòèíàëà òúðæåñòâåíî êàòî âåëè÷àâèòå êàìåííè êðàëå îò Àðãîíàò. Ãîäèíèòå áÿõà ÿ èçãðèçàëè, ðúöå íà çëîñòîðèèöè áÿõà ÿ îñàêàòèëè. Ãëàâàòà é áå èç÷åçíàëà è âìåñòî íåÿ áå ñëîæåí çà ïðèñìåõ ãðóáî èçäÿëàí êðúãúë êàìúê, íåñêîïîñíî íàøàðåí îò äèâàøêè ðúöå êàòî óõèëåíî ëèöå ñ åäíî-åäèíñòâåíî, ãîëÿìî ÷åðâåíî îêî íàñðåä ÷åëîòî.
Ïî êîëåíåòå, ïî âèñîêèÿ òðîí è ïî öåëèÿ ïèåäåñòàë ñå ÷åðíååõà íåãðàìîòíè äðàñêóëêè íàðåä ñúñ ñêâåðíèòå ñèìâîëè, èçïîëçóâàíè îò òâàðèòå íà Ìîðäîð. Âíåçàïíî ñðåä êîñèòå ñëúí÷åâè ëú÷è Ôðîäî çúðíà ãëàâàòà íà äðåâíèÿ êðàë äà ñå òúðêàëÿ êðàé ïúòÿ.
- Âèæ, Ñàì! - ñìàÿíî âèêíà òîé. - Âèæ! Êðàëÿò ïàê èìà êîðîíà!
Î÷èòå áÿõà êóõè, êàìåííàòà áðàäà áå ñòðîøåíà, íî îêîëî âèñîêîòî íåïðåêëîííî ÷åëî ñå âèåøå êîðîíà îò çëàòî è ñðåáðî. Åäíî ïúëçÿùî ðàñòåíèå ñ öâåòîâå êàòî áåëè çâåçäè÷êè ñå áå îáâèëî íàä âåæäèòå, ñÿêàø çà äà ïî÷åòå íèçâåðãíàòèÿ êðàë, à â ïóêíàòèíèòå íà êàìåííàòà ìó êîñà èñêðÿõà æúëòè ëþòè÷åòà.
- Íå ìîãàò âå÷íî äà çàâîþâàò! - êàçà Ôðîäî. Ñåòíå ìèìîëåòíîòî âèäåíèå èçâåäíúæ èç÷åçíà. Ñëúíöåòî ñå ãìóðíà íàäîëó è ñÿêàø èçãàñíà ïîñëåäíàòà ëàìïà. Íàñòàíà ÷åðíà íîù.


Ãëàâà 8

ÑÒÚËÁÈÒÅ ÍÀ ÑÈÐÈÒ ÓÍÃÎË

Àì-ãúë äúðïàøå ïëàùà íà Ôðîäî è ñúñêàøå îò ñòðàõ è íåòúðïåíèå.
- Òðÿáâà äà âúðâèì - êàçà òîé. - Íå áèâà äà ñòîèì òóê. Áúðçàéòå!
Ôðîäî íåîõîòíî îáúðíà ãðúá íà Çàïàä è ïîñëåäâà ñâîÿ âîäà÷ êúì ìðàêà íà Èçòîêà. Íàïóñíàõà ïðúñòåíà îò äúðâåòà è ñå çàïðîìúêâàõà ïîêðàé ïúòÿ êúì ïëàíèíèòå. Äî íÿêîå âðåìå è òîçè ïúò âúðâåøå ïðàâî, íî ñêîðî âçå äà ñå îòêëîíÿâà íà þã, äîäåòî èçëåçå òî÷íî ïîä îãðîìíèÿ ñêàëåí ìàñèâ, êîéòî áÿõà âèäåëè îòäàëå÷å. Êàíàðèòå ñå èçâèñèõà íàä òÿõ ìðà÷íè è çàïëàøèòåëíè, ïî-÷åðíè îò ÷åðíîòî íåáå îòâúä. Ïúòÿò ïðîïúëçÿâàøå â ñÿíêàòà èì, çàîáèêàëÿøå ãè è îòíîâî ñå âòóðâàøå íà èçòîê ïî ñòðúìíîòî íàãîðíèùå.
Ôðîäî è Ñàì ñå òúòðåõà ñ íàòåãíàëè ñúðöà è âå÷å íÿìàõà ñèëè äà ñå òðåâîæàò îò çàïëàõàòà. Ôðîäî êëþìàøå, òîâàðúò îòíîâî ãî òåãëåøå íàäîëó. Ùîì îòìèíàõà Êðúñòîïúòÿ, òåæåñòòà - ïî÷òè çàáðàâåíà â Èòèëèåí - ïàê âçå äà íàðàñòâà. Ñåãà, óñåùàéêè ñòðúìíèÿ ïúò ïîä íîçåòå ñè, òîé ìîðíî ïîãëåäíà íàãîðå è, êàêòî ìó áå ïðåäñêàçàë Àì-ãúë, âèäÿ ãðàäà íà Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà. Ïðèêëåêíà è ñå ïðèêðè çàä êàìåííèÿ íàñèï.
Äúëãà íàïðå÷íà äîëèíà ïðîðÿçâàøå ïëàíèíèòå êàòî äúëáîê ïðîëèâ íà ñåí÷åñòî ìîðå. Íà îòñðåùíèÿ ñêëîí, ìàëêî íàâúòðå â äîëèíàòà, íà âèñîêà ñêàëíà ïëîùàäêà âúðõó ÷åðíèÿ ñêóò íà Åôåë Äóàò ñå èçäèãàõà ñòåíèòå è êóëèòå íà Ìèíàñ Ìîðãóë. Âñè÷êî áå ìðà÷íî íàîêîëî, çåìÿ è íåáå, àëà ïî íåÿ ñå ñòè÷àøå ñâåòëèíà. Íî ïëåíåíèòå ëóííè ëú÷è ïðîçèðàõà êàòî äðåâíè âðåìåíà ïðåç ìðàìîðíèòå ñòåíè íà Ìèíàñ Èòèë, Ëóííàòà êóëà, ïðåêðàñíà è èñêðÿùà â ïðåãðúäêàòà íà õúëìîâåòå. Íå, ïî-áëåäà îò ëú÷èòå íà áîëíàâàòà ëóíà, ÷åçíåùà â íÿêàêâî áàâíî çàòúìíåíèå, áå òàçè ñâåòëèíà, òó ãàñíåùà, òó ïðîñâåòâàùà êàòî çëîêîáåí äúõ íà òëåí, ìúðòâà ñâåòëèíà, ëú÷è, êîèòî íå îñâåòÿâàò íèùî. Â ñòåíèòå è êóëàòà çååõà ïðîçîðöè êàòî áåçáðîé ÷åðíè äóïêè, íàäíè÷àùè êúì ïóñòîòàòà âúòðå, àëà âúðõúò íà êóëàòà áàâíî ñå âúðòåøå òó íàñàì, òó íàòàì êàòî ãëàâà íà ÷óäîâèùåí ïðèçðàê, êîéòî ñå îçúðòà â íîùòà. Òðèìàòà ñïúòíèöè äúëãî ñòîÿõà òàì, ñâèòè, áåçâîëíî çàãëåäàíè íàãîðå. Àì-ãúë ñå îïîìíè ïðúâ. Îòíîâî ãè çàäúðïà òðåâîæíî çà ïëàùîâåòå, íî íå èçðå÷å íèòî äóìà. Åäâà ëè íå íàñèëà ãè ïîìúêíà íàïðåä. Âñÿêà êðà÷êà áå íåóâåðåíà, à âðåìåòî ñÿêàø áå çàáàâèëî ñâîÿ õîä, òà îò âäèãàíåòî íà êðàêà äî îòïóñêàíåòî ìó ìèíàâàõà äúëãè, ìú÷èòåëíè ìèíóòè.
È òúé, áàâíî äîñòèãíàõà áåëèÿ ìîñò. Òóê íåÿñíî ïðîñâåòâàùèÿò ïúò ìèíàâàøå íàä ïîòîêà â äúíîòî íà äîëèíàòà è ëúêàòóøåøå íàãîðå êúì ãðàäñêàòà ïîðòà - ÷åðíà ïàñò, çåéíàëà ñðåä âúíøíèÿ ïðúñòåí íà ñåâåðíàòà ñòåíà. Îò äâåòå ñòðàíè ñå ðàçñòèëàõà øèðîêè òåðàñè, ñåí÷åñòè ïîëÿ, ïîêðèòè ñ áëåäè öâåòÿ. È òå ñâåòåõà - ïðåêðàñíè, àëà ñòðàõîâèòè ïî ôîðìà êàòî áåçóìíè òâîðåíèÿ íà êîøìàðåí ñúí; èçëú÷âàõà ñëàá, íî îòâðàòèòåëåí òðóïåí ìèðèñ, äúõ íà òëåí èçïúëâàøå âúçäóõà. Ìîñòúò ïðåñêà÷àøå îò åäíàòà ïîëÿíà êúì äðóãàòà. Â íà÷àëîòî ìó ñå èçäèãàõà èçêóñíî èçâàÿíè ôèãóðè - ÷îâåøêè è æèâîòèíñêè, àëà âñè÷êè äî åäíà ñêâåðíè è îòâðàòèòåëíè. Îòäîëó âîäàòà òå÷åøå áåçøóìíî è ñå èçïàðÿâàøå, íî ïàðèòå, êîèòî ñå íàäèãàõà íà òðúïíåùè ñïèðàëè êðàé ìîñòà, áÿõà ìúðòâåøêè õëàäíè. Ôðîäî óñåòè, ÷å ìó ñå çàâèâà ñâÿò è ñúçíàíèåòî ìó ïîìðúêíà. Ïîñëå èçâåäíúæ, ñÿêàø òëàñêàí îò íå÷èÿ ÷óæäà âîëÿ, òîé çàáúðçà, çàëèòàéêè íàïðåä. Áå ïðîòåãíàë ðúöå êàòî ñëåïåö, à ãëàâàòà ìó ñå ëþøêàøå. Äâàìàòà ñïúòíèöè èçòè÷àõà ïîäèð íåãî. Ñàì ïîå ãîñïîäàðÿ ñè íà ðúöå, êîãàòî òîé ñå ïðåïúíà è åäâà íå ïàäíà äîñàìè íà÷àëîòî íà ìîñòà.
 - Íå íàòàì! Íå, íå íàòàì! - ïðîøåïíà Àì-ãúë, àëà äúõúò ìåæäó çúáèòå ìó ñÿêàø ðàçäðà êàòî èçñâèðâàíå òåæêèÿ ïîêîé è òîé óæàñåí ñå ñâè íà çåìÿòà.
- Ñòîéòå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - ïðîìúðìîðè Ñàì â óõîòî íà Ôðîäî. - Âúðíåòå ñå! Íå íà òàì. Àì-ãúë êàçâà äà íå õîäèòå è ïîíå òîçè ïúò ñúì ñúãëàñåí ñ íåãî.
Ôðîäî ïðîêàðà ðúêà ïî ÷åëîòî ñè è îòêúñíà î÷è îò ãðàäà íà õúëìà. Ôîñôîðåñöèðàùàòà êóëà ãî áå îìàÿëà è òîé ñå áîðåøå ñ îáçåëîòî ãî æåëàíèå äà èçòè÷à ïî èñêðÿùèÿ ïúò íàãîðå êúì ïîðòàòà. Íàêðàÿ ñ óñèëèå ñå çàâúðòÿ è ïðè òîâà äâèæåíèå óñåòè êàê Ïðúñòåíúò ñå ñúïðîòèâÿâà, èçïúâàéêè âåðèæêàòà íà âðàòà ìó, à è î÷èòå ìó ñÿêàø îñëåïÿõà, ùîì ïîãëåäíà íàñòðàíè. Ìðàêúò îòïðåä áå íåïðîíèöàåì.
Çàïúëçÿë ïî çåìÿòà êàòî ïîäïëàøåí çâÿð, Àì-ãúë âå÷å èç÷åçâàøå â çäðà÷à. Ïîäêðåïÿéêè è âîäåéêè ñâîÿ çàëèòàù ãîñïîäàð, Ñàì ãî ïîñëåäâà êîëêîòî ìîæåøå ïî-áúðçî. Íåäàëå÷ îò îòñàìíèÿ áðÿã íà ïîòîêà èìàøå ïóêíàòèíà â êàìåííàòà ñòåíà êðàé ïúòÿ. Ìèíàõà ïðåç íåÿ è Ñàì âèäÿ, ÷å ñå íàìèðàò íà òÿñíà ïúòåêà, êîÿòî â íà÷àëîòî áëåùóêàøå íåÿñíî, êàêòî è ãëàâíèÿò ïúò, ñåòíå ñå èçêàòåðâàøå íàä ïîëÿòà ñ ìúðòâåøêèòå öâåòÿ è òàì ïîìðúêâàøå, êðèâîëè÷åéêè ïî ñåâåðíèÿ ñêëîí íà äîëèíàòà.
Ðàìî äî ðàìî, õîáèòèòå ñå ïîâëÿêîõà ïî òàçè ïúòåêà, áåç äà âèæäàò èçáúðçàëèÿ íàïðåä Àì-ãúë, îñâåí êîãàòî ñå îáðúùàøå äà ãè ïîäêàíè. Òîãàâà î÷èòå ìó çàñèÿâàõà ñúñ çåëåíèêàâîáÿëà ñâåòëèíà, îòðàçÿâàùà ìîæå áè çëîêîáíîòî ñèÿíèå íà Ìîðãóë èëè ðàçïàëåíà îò íÿêàêâî îòâåòíî íàñòðîåíèå â äóøàòà ìó. Ôðîäî è Ñàì íåïðåñòàííî óñåùàõà òîçè ìúðòâåøêè áëÿñúê äîðè êîãàòî ñå îçúðòàõà áîÿçëèâî ïðåç ðàìî èëè ñâåæäàõà î÷è äà äèðÿò ïðèòúìíÿëàòà ïúòåêà. Áàâíî è ìú÷èòåëíî ñå âëà÷åõà íàïðåä. Êîãàòî ñå èçêà÷èõà íàä çëîâîíèåòî è èçïàðåíèÿòà íà îòðîâíèÿ ïîòîê, äúõúò èì îëåêíà è ìèñëèòå èì ñå èçáèñòðèõà, àëà ñåãà â íîçåòå èì òåãíåøå íåïîíîñèìà óìîðà, ñÿêàø öÿëà íîù áÿõà ìúêíàëè òåæúê òîâàð èëè äúëãî áÿõà ïëóâàëè ñðåùó íÿêàêúâ ìîùåí ïðèëèâ. Íàêðàÿ âå÷å íå ìîæåõà äà ïðîäúëæàò áåç ïî÷èâêà.
Ôðîäî ñïðÿ è ñåäíà íà åäèí êàìúê. Áÿõà ñå èçêàòåðèëè äî âúðõà íà îãðîìíà è ãîëà ñêàëíà ãúðáèöà. Íàïðåä èìàøå ïðîëóêà â ñêëîíà íà äîëèíàòà è ïúòåêàòà ïðîäúëæàâàøå ïîêðàé íåÿ, ïðåâðúùàøå ñå â òåñåí êîðíèç íàä áåçäíàòà, êàòåðåøå ñå ïî îòâåñíàòà þæíà ñòðàíà íà ïëàíèíàòà è ÷åçíåøå íåéäå ãîðå èç ìðàêà.
- Òðÿáâà äà ïîîòäúõíà, Ñàì - ïðîøåïíà Ôðîäî. - Òåæè, ìîåòî ìîì÷å, ìíîãî òåæè. Ïèòàì ñå äîêúäå ëè ùå ìîãà äà ãî íîñÿ? Êàêâîòî ùå äà ñòàâà, òðÿáâà äà ñè ïî÷èíà, ïðåäè äà ïîåìåì íàòàì. - Òîé ïîñî÷è êúì òåñíèÿ ïúò ïðåä òÿõ.
- Øøø! Øøø! - èçñúñêà Àì-ãúë, äîòè÷âàéêè íàçàä. - Øøø! Áåøå ïðèòèñíàë óñòíèòå ñè ñ ïðúñòè è íàñòîÿòåëíî êëàòåøå ãëàâà. Êàòî çàäúðïà ðúêàâà íà Ôðîäî, òîé ïîñî÷è ïúòåêàòà, íî Ôðîäî íå ïîìðúäíà.
- Íå ñåãà - ïðîìúðìîðè òîé, - íå ñåãà. - Óìîðàòà è íåùî ïî-òåæêî îò íåÿ ãî ïîòèñêàøå, ñÿêàø ãèáåëíî çàêëèíàíèå áå ïàäíàëî íà óìà è òÿëîòî ìó. - Òðÿáâà äà ñè ïî÷èíà.
Ïðè òåçè äóìè ñòðàõúò è âúëíåíèåòî íà Àì-ãúë íàðàñíàõà äîòîëêîâà, ÷å òîé îòíîâî çàãîâîðè, ñúñêàéêè â øåïèòå ñè, êàòî äà ñêðèå çâóêà îò íåâèäèìè ïîäñëóøâà÷è ãîðå èç âúçäóõà.
- Íå òóê, íå. Íèêàêâà ïî÷èâêà òóê. Ãëóïöè! Î÷èòå ìîãàò äà íè âèäÿò. Ùå íè âèäÿò, ùîì èçëÿçàò íà ìîñòà. Åëàòå, äà ñå ìàõàìå! Íàãîðå, íàãîðå! Åëàòå!
- Åëàòå, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà Ñàì. - È ñåãà å ïðàâ. Íå ìîæåì äà ñòîèì òóê.
- Äîáðå - êàçà Ôðîäî ñ äàëå÷åí ãëàñ, ñÿêàø ãîâîðåøå â ïîëóñúí. - Ùå ñå ïîìú÷à.
È òîé ìîðíî ñå èçïðàâè.
Íî áå ïðåêàëåíî êúñíî. Â òîçè ìèã ñêàëàòà ïîä òÿõ ñå ëþøíà è çàòðåïåðà. Ïî-ìîùåí îòïðåäè, ãðúìîâíèÿò òúòíåæ ñå òúðêóëíà ïîä çåìÿòà è îòåêíà èç ïëàíèíèòå. Íåíàäåéíî îãðîìíà ÷åðâåíà ìúëíèÿ ðàçäðà íîùòà. Äàëå÷ îòâúä èçòî÷íèòå ïëàíèíè òÿ ñå ñòðåëíà â íåáåòî è îáàãðè â ïóðïóð íèñêèòå îáëàöè. Ñðåä òàÿ äîëèíà, èçïúëíåíà ñúñ ñÿíêà è õëàäíà ìúðòâåøêà ñâåòëèíà, çàðåâîòî èçãëåæäàøå íåïîíîñèìî ÿðêî, îñëåïèòåëíî. Êàìåííè âúðõîâå è õðåáåòè êàòî íàùúðáåíè íîæîâå èçíèêíàõà ñ íåïðîíèöàåìà ÷åðíîòà íà ôîíà íà áëèêíàëèÿ îò Ãîðãîðîò ïëàìúê. Ñåòíå äîëåòÿ îãëóøèòåëåí ãðúìîòåâè÷åí òðÿñúê.
È Ìèíàñ Ìîðãóë îòãîâîðè. Çàñèÿõà áëåäè ìúëíèè, ðàçêëîíåíè ñèíè ïëàìúöè èçáëèêíàõà îò êóëàòà è îêîëíèòå õúëìîâå êúì íàâúñåíèòå îáëàöè. Çåìÿòà çàñòåíà è îò ãðàäà äîëåòÿ âèê. Ñðåä äðåçãàâè, ïèñêëèâè ãëàñîâå êàòî êðÿñúöè íà õèùíè ïòèöè, ñðåä ïðîíèçèòåëíîòî öâèëåíå íà ïîáåñíåëè îò óæàñ êîíå ñå ðàçäàäå ñúðöåðàçäèðàòåëåí òðúïíåù ïèñúê, êîéòî áúðçî èçòúíÿâàøå, äîêàòî ñòàíà íåäîëîâèì çà ñëóõà. Õîáèòèòå ñå çàâúðòÿõà êúì íåãî è ñå ïðîñíàõà ïî î÷è, ïðèòèñêàéêè óøèòå ñè ñ äëàíè.
Êîãàòî ñòðàõîâèòèÿò êðÿñúê ïîñòåïåííî çàãëúõíà ñ îòâðàòèòåëåí ïðîòÿæåí âîé, Ôðîäî áàâíî íàäèãíà ãëàâà. Îòñðåùíèÿò ñêëîí ñúñ ñòåíèòå íà çëîêîáíèÿ ãðàä ñåãà áå ïî÷òè íàðàâíî ñ ïîãëåäà ìó; ìðà÷íàòà âðàòà, îôîðìåíà êàòî óñòà ñúñ ñâåòåùè çúáè, çååøå øèðîêî ðàçòâîðåíà. È îò íåÿ èçëèçàøå àðìèÿ.
Öÿëàòà îðäà áå îáëå÷åíà â ñàìóðîâè êîæè, ÷åðíè êàòî íîùòà. Íà ôîíà íà ìúæäèâèòå ñòåíè è áëåùóêàùèÿ ïúò Ôðîäî âèæäàøå ðåäèöà ïîäèð ðåäèöà îò äðåáíè ÷åðíè ôèãóðêè äà ìàðøèðóâàò áúðçî è áåçìúëâíî, óñòðåìåíè íàâúí â áåçêîíå÷åí ïîòîê. Êàâàëåðèÿòà ñå äâèæåøå ïðåä òÿõ êàòî îãðîìåí îòðÿä îò ïîäðåäåíè åäíà ñëåä äðóãà ñåíêè, à íà÷åëî ñå èçâèñÿâàøå íàä äðóãèòå åäèí Êîííèê - öåëèÿò â ÷åðíî, ñàìî íà ãëàâàòà ñè íîñåøå íàä êà÷óëêàòà øëåì êàòî êîðîíà, â êîÿòî ïîòðåïâàõà çàïëàøèòåëíè ñâåòëèíêè. Ñåãà òîé íàáëèæàâàøå ìîñòà ïîä òÿõ è âòîðà÷åíèÿò ïîãëåä íà Ôðîäî ãî ñëåäåøå, íåñïîñîáåí äà ìèãíå èëè äà ñå îòêëîíè. Íå áå ëè òîâà Âîäà÷úò íà ×åðíèòå êîííèöè, äîøúë îòíîâî íà çåìÿòà äà ïîâåäå íà áîé ïðèçðà÷íèòå ñè ïúë÷èùà? È íàèñòèíà, çàâúðíàë ñå áå èçïèòèÿò êðàë, ÷èÿòî õëàäíà äåñíèöà áå ïîâàëèëà Íîñèòåëÿ íà Ïðúñòåíà ñúñ ñìúðòîíîñíèÿ êèíæàë. Áîëêà çàòóïòÿ â ñòàðàòà ðàíà è êúì ñúðöåòî íà Ôðîäî ñå ðàçëÿ íåïîíîñèì ñòóä.
Â ìèãà, êîãàòî òèÿ ìèñëè ãî èçïúëâàõà ñ óæàñ è ãî îáâúðçâàõà êàòî çàêëèíàíèå, Êîííèêúò âíåçàïíî ñïðÿ ïðåä ìîñòà, à çàä íåãî çàñòèíà è öÿëàòà îðäà. Íàñòàíà ãðîáîâíà òèøèíà. Ìîæå áè Ïðúñòåíúò çîâåøå Âîäà÷à íà äóõîâåòå è òîé ñå áå ñìóòèë çà ìèã, óñåùàéêè â ñâîÿòà äîëèíà íå÷èÿ ÷óæäà ìîù. ×åðíàòà ãëàâà, óâåí÷àâà ñ øëåì è êîðîíà îò óæàñ, ñå çàâúðòÿ íàñàì-íàòàì, îáõîæäàéêè ñåíêèòå ñ íåâèäèìèòå ñè î÷è. Áåç ñèëè äà ïîìðúäíå, Ôðîäî ÷àêàøå êàòî ïòè÷êà ïðåä èäâàùà çìèÿ. È äîêàòî ÷àêàøå, óñåòè ïî-íàñòîÿòåëíî îò êîãàòî è äà áèëî çàïîâåäòà äà íàäåíå Ïðúñòåíà. Íî êîëêîòî è ìîùåí äà áå íàòèñêúò, âå÷å íå áå ñêëîíåí äà ìó ñå ïîääàäå. Çíàåøå, ÷å ïðúñòåíúò ñàìî ùå ãî ïðåäàäå è ÷å äîðè äà ãî íàäåíå, íÿìà - âñå îùå íÿìà - ñèëàòà äà ñå ïðåáîðè ñ Ìîðãóëñêèÿ êðàë. Ìàêàð äà áå ïîðàçåí îò óæàñ, âîëÿòà ìó íå îòñòúïè íè êðà÷êà ïðåä òàçè êîìàíäà è òîé ñàìî óñåùàøå óäàðèòå íà ÷óäîâèùíà âúíøíà ìîù. Òÿ çàâëàäÿ ðúêàòà ìó è äîêàòî óìúò íà Ôðîäî íàáëþäàâàøå, áåç äà ãî æåëàå, àëà áåçó÷àñòíî (ñÿêàø ãëåäàøå íÿêàêâà ñòàðà è äàëå÷íà èñòîðèÿ), ðúêàòà çàïúëçÿ èí÷ ïî èí÷ êúì âåðèæêàòà íà øèÿòà ìó. Ñåòíå ñîáñòâåíàòà ìó âîëÿ ñå ðàçáóäè, áàâíî èçòëàñêà ðúêàòà íàçàä è ÿ ïðàòè äà ïîäèðè íåùî äðóãî, íåùî óêðèòî íà ãúðäèòå ìó. Òî ìó ñå ñòîðè õëàäíî è òâúðäî, êîãàòî ãî ñòèñíà â øåïà - ñòúêëåíèöàòà íà Ãàëàäðèåë, òúé äúëãî êúòàíà è ïî÷òè çàáðàâåíà äî òîçè ÷àñ. Ùîì ÿ äîêîñíà, çà èçâåñòíî âðåìå âñÿêàêâà ìèñúë çà Ïðúñòåíà èçëåòÿ îò ãëàâàòà ìó. Òîé âúçäúõíà è íàâåäå ãëàâà. Â ñúùèÿ ìèã Êðàëÿò íà äóõîâåòå ñå èçâúðíà, ïðèøïîðè êîíÿ è ïðåïóñíà ïðåç ìîñòà, ïîñëåäâàí îò öÿëîòî ñè ìðà÷íî âîéíñòâî. Ìîæå áè åëôè÷åñêèòå ïëàùîâå çàáëóæäàâàõà íåâèäèìèòå ìó î÷è, à óìúò íà ìúíè÷êèÿ ìó ïðîòèâíèê, íàìåðèë íîâà ñèëà, áå îòáëúñíàë íåãîâàòà ìèñúë. Íî òîé áúðçàøå. ×àñúò âå÷å áå óäàðèë è ïî çàïîâåä íà âåëèêèÿ ñè Âëàñòåëèí òðÿáâàøå äà ïîòåãëè íà áîé ñðåùó Çàïàäà.
Êàòî ñÿíêà ñðåä ñåíêèòå òîé ñêîðî îòìèíà íàäîëó ïî ëúêàòóøåùèÿ ïúò, à çàä íåãî ÷åðíèòå ðåäèöè ïðîäúëæàâàõà äà ïðåñè÷àò ìîñòà. Îò äíèòå íà Èñèëäóðîâàòà ìîù íå ñå ïîìíåøå òúé ìíîãîáðîéíà àðìèÿ äà å èçëèçàëà îò òàçè äîëèíà, íèòî ïúê òúé ãíóñíà è âúîðúæåíà äî çúáè ïàïëà÷ äà å âðúõëèòàëà êúì áðîäîâåòå íà Àíäóèí; è âñå ïàê áå ñàìî åäíà è äîðè íå íàé-ãîëÿìàòà îò âîéñêèòå, êîèòî ïîòåãëÿõà îò Ìîðäîð.
Ôðîäî ñå ðàçìúðäà. È âíåçàïíî â äóøàòà ìó èçïëóâà ñïîìåíúò çà Ôàðàìèð. „Íàé-ñåòíå áóðÿòà ñå ðàçðàçè - ïîìèñëè òîé. - Òèÿ áåçêðàéíè ðåäèöè îò êîïèÿ è ìå÷îâå îòèâàò êúì Îñãèëèàò. Ùå óñïåå ëè Ôàðàìèð äà ïðåñå÷å íàâðåìå? Òîé ñå äîãàæäàøå, àëà çíàåøå ëè ÷àñà? È êîé ìîæå äà óäúðæè áðîäîâåòå ñåãà, êîãàòî ñå çàäàâà Êðàëÿò íà Äåâåòòå Êîííèöè? Ùå äîéäàò è äðóãè àðìèè. Çàêúñíÿõ. Âñè÷êî å, çàãóáåíî. Ìíîãî ñå áàâèõ èç ïúòÿ. Âñè÷êî å çàãóáåíî. Äîðè è äà èçïúëíÿ çàäà÷àòà ñè, íèêîé íå ùå óçíàå. Íå ùå èìà êîìó äà êàæà. Ùå áúäå íàïðàçíî.
Ñìàçàí îò áåçñèëèå, òîé çàðèäà. À Ìîðãóëñêîòî âîéíñòâî âñå òúé ìèíàâàøå ïî ìîñòà.
È òîãàâà îò áåçêðàéíî äàëå÷å, ñÿêàø îò ñïîìåíèòå çà Ãðàôñòâîòî ïðåç íÿêîå ðàííî ñëúí÷åâî óòðî, êîãàòî äåíÿò çîâå è âðàòèòå ñå ðàçòâàðÿò, òîé äî÷ó ãëàñà íà Ñàì:
- Ñúáóäåòå ñå, ãîñïîäèí Ôðîäî! Ñúáóäåòå ñå! Ïî÷òè íå áè ñå èçíåíàäàë, àêî ãëàñúò äîáàâåøå: „Çàêóñêàòà âè å ãîòîâà." Íî Ñàì ÿâíî áå ðàçòðåâîæåí è ïðèïðÿí.
- Ñúáóäåòå ñå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - ïîâòîðè òîé. - Îòèäîõà ñè. Ðàçäàäå ñå ãëóõ çâúí. Ïîðòèòå íà Ìèíàñ Ìîðãóë ñå áÿõà çàòâîðèëè. Ïîñëåäíèÿò ðåä êîïèÿ ÷åçíåøå íàäîëó ïî ïúòÿ. Îòâúä äîëèíàòà êóëàòà âñå îùå ñå õèëåøå çëîâåùî, àëà ñâåòëèíàòà â íåÿ ãàñíåøå. Öåëèÿò ãðàä ïîòúâàøå â ìðà÷íà, òÿãîñòíà ñÿíêà íà áåçìúëâèå. Àëà è ñåãà ãî èçïúëâàøå áäèòåëíîñò.
- Ñúáóäåòå ñå, ãîñïîäèí Ôðîäî! Îòèäîõà ñè è ùå å äîáðå äà òðúãâàìå è íèå. Îòñðåùà å îñòàíàëî íåùî æèâî, íåùî ñ î÷è èëè ïîíå ñ âèæäàùà ìèñúë, àêî ìå ðàçáèðàòå; êîëêîòî ïîâå÷å ñòîèì íà åäíî ìÿñòî, òîëêîâà ïî-ñêîðî ùå íè ñïèïà. Õàéäå, ãîñïîäèí Ôðîäî!
Ôðîäî íàäèãíà ãëàâà, ïîñëå ñå èçïðàâè. Îò÷àÿíèåòî íå ãî íàïóñêàøå, íî ñëàáîñòòà áå îòìèíàëà. Òîé äîðè ñå óñìèõíà ìðà÷íî, óñåùàéêè ñåãà òîëêîâà ÿñíî, êîëêîòî ïðåäè ìèã áå ÷óâñòâóâàë îáðàòíîòî, ÷å àêî ìîæå, ùå òðÿáâà äà èçïúëíè äúëãà ñè è ÷å öåëòà íÿìà íèùî îáùî ñ òîâà, äàëè Ôàðàìèð, Àðàãîðí, Åëðîíä, Ãàëàäðèåë, Ãàíäàëô èëè êîéòî è äà áèëî ùå ðàçáåðå íÿêîãà çà òîâà. Òîé ñòèñíà òîÿæêàòà ñ åäíàòà ñè ðúêà è ñòúêëåíèöàòà ñ äðóãàòà. Êàòî çúðíà, ÷å ïðåç ïðúñòèòå ìó ñå ïðîöåæäà ÿñíà ñâåòëèíà, ïðèáðà ÿ â ïàçâàòà è ÿ ïðèòèñíà êúì ñúðöåòî ñè. Ñåòíå îáúðíà ãðúá íà Ìîðãóë - âå÷å ñàìî ìúæäèâà ñâåòëèíêà îòâúä ìðà÷íà ïðîïàñò - è ñå ïðèãîòâè äà ïîåìå íàãîðå.
Èçãëåæäà, ÷å êîãàòî ñå îòâîðèõà ïîðòèòå íà Ìèíàñ Ìîðãóë, Àì-ãúë áå ïðîïúëçÿë ïîêðàé ðúáà êúì îòâúäíèÿ ìðàê, èçîñòàâÿéêè õîáèòèòå òàì, êúäåòî ñå áÿõà ïðîñíàëè. Ñåãà ñå äîâëå÷å íàçàä ñ òðàêàùè çúáè è òðåïåðåùè ïðúñòè.
- Áåçóìöè! Ãëóïöè! - èçñúñêà òîé. - Æèâî! Äà íå ìèñëÿò, ÷å çàïëàõàòà å îòìèíàëà. Íå å. Æèâî!
Áåç äà îòâðúùàò, òå ãî ïîñëåäâàõà êúì ñòðúìíèÿ êîðíèç. Äîðè ñëåä êàòî áÿõà âèäåëè òîëêîâà ìíîãî çàïëàõè, ïúòÿò íå èì ñå íðàâåøå òâúðäå, àëà òîâà íå òðàÿ äúëãî. Ñêîðî ïúòåêàòà íàáëèæè åäèí çàîáëåí ðúá, êúäåòî ïëàíèíñêèÿò ñêëîí îòíîâî ñâðúùàøå íàñòðàíè è âíåçàïíî íàâëåçå â òåñåí îòâîð ñðåä ñêàëàòà. Áÿõà äîñòèãíàëè ïúðâàòà îò ñòúëáèòå, çà êîèòî ãîâîðåøå Àì-ãúë. Íàîêîëî öàðóâàøå ïî÷òè ïúëåí ìðàê è òå åäâà ðàçëè÷àâàõà ïðîòåãíàòèòå ñè ðúöå, íî áëåäèòå î÷è íà Àì-ãúë çàñèÿõà íÿêîëêî ôóòà ïî-íàãîðå, êîãàòî ñå îáúðíà êúì òÿõ.
- Âíèìàòåëíî! - ïðîøåïíà òîé. - Ñòúïàëà. Ìíîãî ñòúïàëà. Òðÿáâà äà âíèìàâàò!
È íàèñòèíà òðÿáâàøå äà âíèìàâàò. Îòíà÷àëî Ôðîäî è Ñàì ñå ÷óâñòâóâàõà ïî-ñïîêîéíè ïîä çàêðèëàòà íà ñòåíèòå, íî ñòúëáàòà áå ñòðúìíà, ïî÷òè îòâåñíà, è äîêàòî ñå êàòåðåõà íàãîðå, òå âñå ïî-íàòðàï÷èâî óñåùàõà äúëáîêèÿ ÷åðåí êëàäåíåö ïîä ñåáå ñè. À ñòúïàëàòà áÿõà òåñíè, íåðàâíîìåðíî ðàçïîëîæåíè è ÷åñòî êîâàðíè - áÿõà èçòúðêàíè è ãëàäêè ïî ðúáîâåòå, íÿêîè áÿõà ñ÷óïåíè, äðóãè ïóêàõà, ùîì ïîëîæåõà êðàê âúðõó èì. Õîáèòèòå ìú÷èòåëíî ïðîäúëæàâàõà íàïðåä è íàêðàÿ âçåõà äà ñå âêîï÷âàò îò÷àÿíî ñ ïðúñòè â áëèçêèòå ñòúïàëà, ïðåâúçìîãâàéêè ñ óñèëèå íà âîëÿòà áîëêàòà ïðè âñÿêî ïðåãúâàíå è èçïðàâÿíå íà êîëåíåòå, à ñòúëáàòà íàâëèçàøå âñå ïî-äúëáîêî â îòâåñíèÿ ïëàíèíñêè ñêëîí, âñå ïî-íàãîðå ñå èçäèãàõà ñòåíèòå íàä ãëàâèòå èì.
Íàêðàÿ, òúêìî êîãàòî óñåùàõà, ÷å íå ùå èçäúðæàò ïîâå÷å, òå îòíîâî çúðíàõà î÷èòå íà Àì-ãúë.
- Ñòèãíàõìå äîãîðå - ïðîøåïíà òîé. - Ïúðâàòà ñòúëáà ñâúðøè. Óìíè õîáèòè, äåòî ñå èçêàòåðèõà òîëêîâà âèñîêî, ìíîãî óìíè õîáèòè. Ñàìî îùå íÿêîëêî ñòúïàëà è êðàé, äà.
Çàìàÿíè è èçòîùåíè, Ñàì è Ôðîäî èçïúëçÿõà ïî ñåòíîòî ñòúïàëî è ñåäíàõà äà ðàçòðèÿò êðàêàòà è êîëåíåòå ñè. Íàìèðàõà ñå â äúëáîê è ìðà÷åí êîðèäîð, êîéòî, èçãëåæäà, ïðîäúëæàâàøå íàïðåä, íî âå÷å ïî-ïîëåãàòî è áåç ñòúïàëà, Àì-ãúë íå èì ïîçâîëè äà ïî÷èâàò äúëãî.
- Îñòàâà îùå åäíà ñòúëáà - êàçà òîé. - Ìíîãî ïî-äúëãà ñòúëáà. Ïî÷èâêàòà - êàòî ñòèãíåì âúðõà íà äðóãàòà ñòúëáà. Íå ñåãà.
- Ïî-äúëãà ëè êàçà? - èçñòåíà Ñàì.
- Äà, äà, ïî-äúëãà - îòâúðíà Àì-ãúë. - Íî íå òîëêîâà òðóäíà. Õîáèòèòå ñå èçêàòåðèõà ïî Ïðàâàòà ñòúëáà. Ñåãà å ðåä íà Âèòàòà.
- À ïîñëå êàêâî? - çàèíòåðåñóâà ñå Ñàì.
- Ùå âèäèì - òèõè÷êî ðå÷å Àì-ãúë. - Î, äà, ùå âèäèì!
- Òè êîìàé áåøå êàçàë, ÷å èìà òóíåë - íàñòîÿ-Ñàì. - Íå òðÿáâà ëè äà ìèíåì ïðåç òóíåë èëè íåùî ïîäîáíî?
- Î, äà, èìà òóíåë - ïîòâúðäè Àì-ãúë. - Íî õîáèòèòå ìîãàò äà ñè ïî÷èíàò, ïðåäè äà íàâëÿçàò â íåãî. Àêî ãî ìèíàò, ùå ñà ïî÷òè íà âúðõà. Ïî÷òè òàì, àêî ìèíàò. Î, äà!
Ôðîäî ïîòðåïåðà. Îò êàòåðåíåòî ñå áå èçïîòèë, íî ñåãà ñå ÷óâñòâóâàøå õëàäåí è ëåïêàâ, à îò íåâèäèìèòå âèñèíè ïî ìðà÷íèÿ òóíåë âååøå ìðàçîâèò ïîëúõ. Ñòàíà è ñå ðàçòúðñè.
- Äà âúðâèì! Òóê íå å ìÿñòî çà ñåäåíå.
Êîðèäîðúò, èçãëåæäà, ïðîäúëæàâàøå ìíîãî ìèëè íàïðåä, à õëàäíèÿò âúçäóõ ãè îáëúõâàøå íåïðåñòàííî è ïîñòåïåííî ñå îáúðíà â ïðîíèçâàù äî êîñòè âÿòúð. Ñÿêàø ïëàíèíèòå îïèòâàõà äà ãè ñïëàøàò ñúñ ñìúðòîíîñíèÿ ñè äúõ, äà ãè îòáëúñíàò îò òàéíèòå íà âèñèíèòå èëè äà ãè èçäóõàò íàçàä êúì ìðàêà. Ðàçáðàõà, ÷å ñà ñòèãíàëè äî êðàÿ åäâà êîãàòî âíåçàïíî óñåòèõà, ÷å îòäÿñíî èìà ñòåíà. Íå âèæäàõà ïî÷òè íèùî. Íàä òÿõ è íàîêîëî ñå èçâèñÿâàõà áåçôîðìåíè ãðàìàäè è ñèâè ñåíêè, íî òóê-òàì, âèñîêî íàä íàäâèñíàëèòå îáëàöè ïðîáëÿñâàøå ìúòíà ÷åðâåíà ñâåòëèíà è çà ìèã ïúòíèöèòå çúðíàõà îòïðåä è îò äâåòå èì ñòðàíè äà ñòúð÷àò âèñîêè âúðõîâå êàòî êëîíè, ïîäïðåëè íåîáÿòåí õëúòíàë ñâîä. Îòëÿâî èìàøå êàíàðà, îòäÿñíî - ïðîïàñò.
Àì-ãúë ãè ïîâåäå ïëúòíî â ïîäíîæèåòî íà êàíàðàòà. Çàñåãà áÿõà ïðèâúðøèëè ñ êàòåðåíåòî, íî òóê ïúòÿò áå ïî-íåðàâåí è îïàñåí â ìðàêà, ïðåïðå÷âàõà ãî ðóõíàëè ñêàëè è êàìåííè áëîêîâå. Âúðâÿõà áàâíî è ïðåäïàçëèâî. Íèòî Ñàì, íèòî Ôðîäî ìîæåøå âå÷å äà ñè ïðåäñòàâè êîëêî ÷àñà ñà ìèíàëè, îòêàêòî áÿõà íàâëåçëè â Ìîðãóëñêàòà äîëèíà. Íîùòà èçãëåæäàøå áåçêðàéíà.
Íàêðàÿ óñåòèõà, ÷å ïàê ñà íàáëèæèëè îãðîìíà íàäâèñíàëà ñòåíà è îòïðåä ñå ðàçêðè âõîäúò êúì íîâà ñòúëáà. Îòíîâî ïîñïðÿõà è ñåòíå ñå çàèçêà÷âàõà. Êàòåðåíåòî áå äúëãî è òðóäíî, àëà òóê ñòúïàëàòà íå ïðîáèâàõà ïëàíèíñêèÿ ñêëîí. Òèòàíè÷íàòà êàíàðà ñå íàêëàíÿøå íàçàä è ïúòåêàòà ñå âèåøå êàòî çìèÿ ïî íåÿ. Íà åäíî ìÿñòî òÿ ïðîïúëçÿâàøå íàñòðàíè äîñàìè ðúáà íà ìðà÷íàòà áåçäíà è õâúðëÿéêè ïîãëåä íàäîëó, Ôðîäî çúðíà ïîä ñåáå ñè êàòî íåîáÿòåí êëàäåíåö øèðîêèÿ ïðîëîì â íà÷àëîòî íà Ìîðãóëñêàòà äîëèíà. Èç äúëáèíèòå ìó êàòî âúðâîëèöà îò ñâåòóëêè áëåùóêàøå ïðèçðà÷íèÿò ïúò îò ìúðòâèÿ ãðàä êúì Áåçèìåííèÿ ïðîõîä. Ôðîäî ïîáúðçà äà èçâúðíå ãëàâà.
Ñòúëáàòà ïðîäúëæàâàøå äà ñå âèå è ïúëçè âñå íàïðåä è íàãîðå, äîêàòî ïîñëåäíàòà ðåäèöà ñòúïàëà, êúñà è ïðàâà, îòíîâî ñå èçêàòåðè íà ðàâíîòî. Ïúòåêàòà ñå áå îòêëîíèëà îò ãëàâíèÿ ïðîõîä â îãðîìíèÿ ïðîëîì è ñåãà ïîåìàøå ñâîé ñîáñòâåí îïàñåí êóðñ ïî äúíîòî íà åäíà ïî-òÿñíà êëèñóðà èç íàé-âèñîêèòå îáëàñòè íà Åôåë Äóàò. Îò äâåòå ñòðàíè õîáèòèòå ñìúòíî ðàçëè÷àâàõà êàìåííè êóëè è çúáåðè, ñðåä êîèòî ïî-÷åðíè îò íîùòà çååõà øèðîêè ïðîöåïè è ïóêíàòèíè, ïðîáèòè è èçãðèçàíè â ñåí÷åñòèòå ñêàëè îò ñòóäà íà îòäàâíà çàáðàâåíè çèìè. À ÷åðâåíîòî çàðåâî â íåáåòî ñåãà èçãëåæäàøå ïî-ÿðêî, àëà âñå îùå íå ìîæåõà äà ðàçáåðàò äàëè íàèñòèíà ïîä òèÿ ìðà÷íè êðàèùà íàñòúïâà çëîêîáíî óòðî èëè âèæäàò ñàìî ïëàìúöèòå íà íÿêàêâî ÷óäîâèùíî Ñàóðîíîâî íàñèëèå íàä ìíîãîñòðàäàëíèòå çåìè íà Ãîðãîðîò îòâúä ïëàíèíèòå. Êàòî ïîãëåäíà íàãîðå, Ôðîäî çúðíà äàëå÷ íàïðåä è áåçêðàéíî âèñîêî îíîâà, êîåòî ïðåäïîëàãàøå, ÷å ùå å âèñøàòà òî÷êà íà òîçè ìú÷èòåëåí ïúò. Âúðõó ìúæäèâàòà ÷åðâåíèíà íà èçòî÷íîòî íåáå ñå î÷åðòàâàøå ïðîëîì â ïîñëåäíèÿ õðåáåò - òåñåí, äúëáîêî õëúòíàë ìåæäó äâà ÷åðíè âúðõà è íà âñåêè âðúõ ñå èçäèãàøå êàìåíåí ðîã. Ñïðÿ è ñå âãëåäà ïî-âíèìàòåëíî. Îòëÿâî ðîãúò áå âèñîê è ñòðîåí; âúòðå ïëàìòåøå ÷åðâåíà ñâåòëèíà èëè ïúê îòâúäíîòî çàðåâî ñå ïðîöåæäàøå ïðåç íÿêàêúâ îòâîð. Èçâåäíúæ ðàçáðà, ÷å òîâà å ÷åðíà êóëà, íàäâèñíàëà íàä ïðîõîäà. Äîêîñíà ðúêàòà íà Ñàì è ïîñî÷è íàòàòúê.
- Íå ìè ñå íðàâè òàÿ ãëåäêà! - êàçà Ñàì. - Çíà÷è òîÿ òâîé òàåí ïúò ñå îêàçâà îõðàíÿâàí â êðàéíà ñìåòêà - îáúðíà ñå òîé êúì Àì-ãúë. - Êîåòî ñè çíàåë ïðåç öÿëîòî âðåìå, ïðåäïîëàãàì?
- Òå íàáëþäàâàò âñè÷êè ïúòèùà, äà - îòâúðíà Àì-ãúë. - Ðàçáèðà ñå, ÷å ãè íàáëþäàâàò. Íî õîáèòèòå òðÿáâà äà ñå ïðîìúêíàò îòíÿêúäå. Òîÿ ïúò ìîæå äà å íàé-çëå îõðàíÿâàí. Ìîæå áè âñè÷êè ñà îòèøëè êúì ãîëÿìàòà áèòêà, ìîæå áè!
- Ìîæå áè - èçðúìæà Ñàì. - Å, çàñåãà èçãëåæäà, ÷å èìà îùå äîñòà êàòåðåíå, äîäåòî ñòèãíåì òàì. À è òóíåëúò íè ÷àêà. Ìèñëÿ, ÷å áè òðÿáâàëî äà ñè ïî÷èíåòå, ãîñïîäèí Ôðîäî. Íå çíàì êîå âðåìå å, íîù ëè å èëè äåí, íî ñå ìúêíåì âå÷å äúëãè ÷àñîâå.
- Äà, òðÿáâà äà ñè ïî÷èíåì - êàçà Ôðîäî. - Õàéäå äà íàìåðèì íÿêîå êúò÷å íà çàâåò è äà ñúáåðåì ñèëè... çà ïîñëåäíèÿ ïðåõîä.
È íàèñòèíà òàêà ãî óñåùàøå. Óæàñèòå íà îòâúäíèòå çåìè è äåëîòî, êîåòî òðÿáâàøå äà èçâúðøè òàì, ìó ñå ñòðóâàõà âñå îùå òâúðäå äàëå÷íè, çà äà ñå òðåâîæè çà òÿõ. Áå íàïðåãíàë öÿëàòà ñè âîëÿ êúì åäíà öåë - äà ïðîíèêíå íÿêàê ïðåç òàçè íåïðåîäîëèìà ñòåíà è íåéíàòà ñòðàæà. Ñòîðåøå ëè íåâúçìîæíîòî, òîãàâà íÿêàê ñè ùåøå äà èçïúëíè è çàäà÷àòà èëè ïîíå òàêà ìó ñå ñòðóâàøå â ìîðíèÿ è ìðà÷åí ÷àñ, äîêàòî âñå îùå ñå âëà÷åøå èç êàìåííèòå ñåíêè ïîä Ñèðèò Óíãîë.
Ñåäíàõà â ìðà÷íàòà ïóêíàòèíà, ìåæäó äâå ãðàìàäíè êàìåííè êîëîíè - Ôðîäî è Ñàì ìàëêî íàâúòðå, à Àì-ãúë ñå ñâè íà çåìÿòà áëèçî äî îòâîðà. Õîáèòèòå ïîõàïíàõà, óâåðåíè, ÷å òîâà ùå å ïîñëåäíàòà èì òðàïåçà, ïðåäè äà ñå ñïóñíàò â Áåçèìåííàòà ñòðàíà, ìîæå áè è ïîñëåäíàòà èì ñúâìåñòíà òðàïåçà. Çàäîâîëèõà ñå ñ ìàëêî îò ãîíäîðñêèòå çàïàñè è åäíà-äâå åëôè÷åñêè ïèòêè, ïîñëå îòïèõà ïî ãëúòêà âîäà - ñàìî êîëêîòî äà íàâëàæíÿò ïðåñúõíàëèòå ñè ãúðëà, çàùîòî òðÿáâàøå äà ïåñòÿò.
- Ïèòàì ñå êîãà ëè ïàê ùå íàìåðèì âîäà? - îáàäè ñå Ñàì. - Íî ïðåäïîëàãàì, ÷å è òàì òðÿáâà äà ïèÿò, Îðêèòå âñå ïèÿò íåùî, íàëè?
- Äà, ïèÿò - êàçà Ôðîäî. - Íî äà íå ãîâîðèì çà òîâà. Íå ñà çà íàñ òåõíèòå íàïèòêè.
- Çíà÷è òîëêîâà ïî-âàæíî å äà íàïúëíèì ìàíåðêèòå. Íî íàñàì íÿìà íèêàêâà âîäà - îòäàâíà íå ñúì ÷óâàë áúëáóêàíå. Ïúê è Ôàðàìèð êàçâàøå äà íå ïèåì ìîðãóëñêà âîäà.
- Íèêàêâà âîäà, èçâèðàùà îò Èìëàä Ìîðãóë, òàêà êàçà. Âå÷å íå ñìå â äîëèíàòà è àêî ñðåùíåì èçâîð, òîé ùå îòèâà êúì íåÿ, à íå îáðàòíî.
- Áèõ ðèñêóâàë ñàìî àêî óìèðàì îò æàæäà - êàçà Ñàì. - Íÿêàêâî çëîâåùî ÷óâñòâî òåãíå íàä òèÿ ìåñòà. - Òîé ïîäñìúðêíà. - È íàìèðèñâà. Óñåùàòå ëè? Ñòðàííà ìèðèçìà, çàñòîÿëà. Íå ìè õàðåñâà.
- Òóê èçîáùî íèùî íå ìè õàðåñâà - îòâúðíà Ôðîäî, - êàíàðà è âðúõ, êîêàë èëè äúõ. Çåìÿ, âúçäóõ è âîäà, âñè÷êî èçãëåæäà ïðîêúëíàòî. Íî òàêúâ ïúò íè å îòðåäåí.
- Äà, òàêà å - ñúãëàñè ñå Ñàì. - È èçîáùî íÿìàøå äà ñìå òóê, àêî çíàåõìå ïîâå÷êî, ïðåäè äà ïîòåãëèì. Íî ïðåäïîëàãàì, ÷å ÷åñòî ñòàâà òúé. Þíà÷åñòâàòà â ñòàðèòå ïðèêàçêè è ïåñíè, ãîñïîäèí Ôðîäî - àç ãè íàðè÷àõ ïðèêëþ÷åíèÿ. Ìèñëåõ ñè, ÷å ÷óäåñíèòå ãåðîè â ëåãåíäèòå õîäÿò äà ãè òúðñÿò, çàùîòî ãè æåëàÿò, çàùîòî ñà âúëíóâàùè, à ïúê æèâîòúò å ñêó÷íè÷úê è òðÿáâà ìàëêî ðàçâëå÷åíèå, äåòî ñå âèêà. Íî íå å òàêà â èñòèíñêèòå ëåãåíäè, â îíèÿ, êîèòî îñòàâàò â ïàìåòòà. Îáèêíîâåíî õîðàòà ñÿêàø ïðîñòî ñå çàïëèòàò â òÿõ - òàêúâ ïúò èì å áèë îòðåäåí, êàêòî êàçàõòå. Íî ïðåäïîëàãàì, ÷å ñà èìàëè áåçáðîé âúçìîæíîñòè, ñúùî êàòî íàñ, äà ñå âúðíàò íàçàä, ñàìî ÷å íå ñà ãî ñòîðèëè. À àêî áÿõà îòñòúïèëè, íÿìàøå äà çíàåì, çàùîòî ùÿõà äà ïîòúíàò â çàáðàâà. Íèå ÷óâàìå ñàìî çà îíèÿ, êîèòî ïðîñòî ñà ñè âúðâåëè íàïðåä... è íåâèíàãè êúì ùàñòëèâèÿ êðàé, çàáåëåæåòå, âúâ âñåêè ñëó÷àé íå êúì îíîâà, êîåòî ãåðîèòå (à íå ñëóøàòåëèòå) áèõà íàðåêëè „ùàñòëèâ êðàé". Íàëè çíàåòå, äà ñå âúðíàò ó äîìà è äà çàâàðÿò âñè÷êî íàðåä, ìàêàð è ïîïðîìåíåíî - êàêòî ñòàðèÿò ãîñïîäèí Áèëáî. Íî òîâà íå âèíàãè ñà íàé-èíòåðåñíèòå ïðèêàçêè, àêî è äà èçãëåæäàò íàé-ïðèåìëèâè çà ãåðîÿ! Ïèòàì ñå â êàêâà ëè ëåãåíäà ñìå ïîïàäíàëè?
- È àç ñå ïèòàì - êàçà Ôðîäî. - Íî íå çíàì. Â èñòèíñêèòå ëåãåíäè å âèíàãè òàêà. Ïîãëåäíè êîÿòî è äà å îò ëþáèìèòå ñè èñòîðèè. Òè ìîæåø äà çíàåø èëè äà ñå äîñåùàø êàêâà å, ùàñòëèâà èëè ïå÷àëíà, íî ãåðîèòå íå çíàÿò. È íå òè ñå èñêà äà óçíàÿò.
- Íå, ñúð, ðàçáèðà ñå, ÷å íå. Áåðåí íàïðèìåð - òîé íå ñè å ìèñëèë, ÷å ùå âçåìå Ñèëìàðèëà îò Æåëÿçíàòà êîðîíà â Òàíãîðîäðèì è âñå ïàê ãî å ñòîðèë, à òàì å áèëî êúäå-êúäå ïî-ëîøî ìÿñòî, èçïúëíåíî ñ ïî-÷åðíè çàïëàõè îò íàøèòå. Íî ðàçáèðà ñå, îíàÿ ëåãåíäà å äúëãà, ìèíàâà ïðåç ùàñòèå è ñêðúá è ïðîäúëæàâà îòâúä òÿõ... à Ñèëìàðèëúò å ñòèãíàë ÷àê äî Åàðåíäèë. Àìà êàê íå ñå ñåòèõ äîñåãà, ñúð! Íèå èìàìå... âèå èìàòå îò íåãîâàòà ñâåòëèíà â îíàÿ çâåçäíà ñòúêëåíèöà, êîÿòî âè ïîäàðè Âëàäåòåëêàòà! Àìè ÷å êàòî ñè ïîìèñëè ÷îâåê, îùå ñìå â ñúùàòà ëåãåíäà! Òÿ ïðîäúëæàâà. Íèìà âåëèêèòå ëåãåíäè íèêîãà íå ñâúðøâàò?
- Íå, ëåãåíäèòå íå ñâúðøâàò - êàçà Ôðîäî. - Ñàìî õîðàòà èäâàò è ñè îòèâàò, êîãàòî ðîëÿòà èì ñâúðøè. È íàøàòà ùå ñâúðøè... ðàíî èëè êúñíî.
- È òîãàâà ùå ìîæåì äà ñè ïî÷èíåì è äà ïîñïèì - äîáàâè Ñàì. Ïîñëå ìðà÷íî ñå ðàçñìÿ. -Òî÷íî òîâà ñè ìèñëÿ, ãîñïîäèí Ôðîäî. Íàé-îáèêíîâåíà ïî÷èâêà, ñúí è äà ñå ñúáóäèì çà ñóòðåøíàòà ðàáîòà â ãðàäèíàòà. Áîÿ ñå, ÷å ïðåç öÿëîòî âðåìå òîâà ìè å åäíè÷êàòà íàäåæäà. Ðàçíèòå ãîëåìè è âàæíè ïëàíîâå íå ñà çà òàêèâà êàòî ìåí. È âñå ïàê ñå ïèòàì äàëè íÿêîé äåí ùå ïîïàäíåì â ïåñåí èëè ëåãåíäà. Å, âÿðíî, âå÷å ñìå ïîïàäíàëè, íî èñêàì äà êàæà: ñëîâîïëåòöèòå äà ïîåìàò òàÿ èñòîðèÿ, òà ìíîãî è ìíîãî ãîäèíè ïîäèð òîâà äà ÿ ðàçïðàâÿò êðàé îãíèùåòî èëè äà ÷åòàò îò ãðàìàäàíñêè êíèãè ñ ÷åðâåíè è ÷åðíè áóêâè. È íÿêîé ùå êàæå: „Õàéäå äà ÷óåì çà Ôðîäî è Ïðúñòåíà!" À äðóã: „Äà, òîâà å ëþáèìàòà ìè ïðèêàçêà. Ôðîäî å áèë õðàáúð, íàëè òàòêî?" - „Äà, ìîåòî ìîì÷å, íàé-ïðî÷óòèÿò õîáèò, à òîâà íå å ìàëêî." 
- Äàæå å ïîïðåêàëåíî - êàçà Ôðîäî è ñå ðàçñìÿ çâúíêî, îò ñúðöå. Îòêàêòî Ñàóðîí áå äîøúë â Ñðåäíàòà çåìÿ, òèÿ ìðà÷íè ìåñòà íå áÿõà ÷óâàëè òàêúâ çâóê. Íà Ñàì èçâåäíúæ ìó ñå ñòîðè, ÷å êàìúíèòå ñå îñëóøâàò, à âèñîêèòå êàíàðè ñå ñâåæäàò íàä òÿõ. Íî Ôðîäî íå èì îáúðíà âíèìàíèå è îòíîâî ñå ðàçñìÿ.
- Åõ, Ñàì, êàòî òå ñëóøàì è íÿêàê ñå ðàçâåñåëÿâàì, ñÿêàø ëåãåíäàòà âå÷å å íàïèñàíà äîêðàé. Íî òè ïðîïóñíà åäèí îò ãëàâíèòå ãåðîè - þíà÷íèÿ Ñàìîçíàé. „Èñêàì îùå çà Ñàì, òàòêî. Çàùî íå ñà âìúêíàëè ïîâå÷å îò ïðèêàçêèòå ìó, òàòêî? Òÿõ õàðåñâàì, ðàçñìèâàò ìå. À ïúê Ôðîäî íå áè ñòèãíàë äàëå÷ áåç Ñàì, íàëè, òàòêî?"
- Õàéäå, íå ñå ïîäèãðàâàéòå, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà Ñàì. - Àç ãîâîðåõ ñåðèîçíî.
- È àç - îòâúðíà Ôðîäî. - Íå ñå ïîäèãðàâàì. Ñàìî äåòî ìàëêî ïðèáúðçâàìå. Íèå äâàìàòà, Ñàì, îùå ñå âëà÷èì èç íàé-ñòðàøíàòà ÷àñò îò ëåãåíäàòà è íèùî ÷óäíî òúêìî òóê íÿêîé äà êàæå: „Çàòâîðè êíèãàòà, òàòêî, íå èñêàìå äà ÷åòåø."
- Ìîæå áè - êèìíà Ñàì, - íî àç íå áèõ ãî êàçàë. Âñè÷êî å äðóãîÿ÷å, êîãàòî íåùàòà ñà îòäàâíà îòìèíàëè âêëþ÷åíè â ÷àñò îò ãîëÿìàòà ëåãåíäà. Àìè ÷å äîðè Àì-ãúë áè ìîãúë äà èçãëåæäà äîáúð â ïðèêàçêàòà, âúâ âñåêè ñëó÷àé ïî-äîáúð, îòêîëêîòî êàòî òè ñå èçïðå÷è íà ïúòÿ. À è êàêòî ðàçïðàâÿ, åäíî âðåìå å îáè÷àë ïðèêàçêè. Ïèòàì ñå çà êàêúâ ñå ìèñëè - çà ãåðîé èëè íåãîäíèê? Àì-ãúë! - ïîäâèêíà òîé. - Áè ëè èñêàë äà ñè ãåðîé... àìà êúäå èç÷åçíà ïàê?
Îò Àì-ãúë íÿìàøå è ñëåäà íèòî êðàé âõîäà íà óáåæèùåòî èì, íèòî èç îêîëíèòå ñåíêè. Êàêòî îáèêíîâåíî, òîé áå îòêàçàë õðàíàòà èì è ïðèå ñàìî ãëúòêà âîäà, ñåòíå êàòî ÷å ñå áå ñãóøèë äà ïîñïè. Ïðåäèøíèÿ äåí áÿõà ïðåäïîëîæèëè, ÷å ïîíå åäíà îò öåëèòå íà äúëãîòî ìó îòñúñòâèå å áèëà äà ïîäèðè õðàíà ïî ñâîÿ âêóñ, à ñåãà ÿâíî ïàê ñå áå èçìúêíàë, äîêàòî ðàçãîâàðÿõà. Íî çà êàêâî ëè òîçè ïúò?
- Íå ìè õàðåñâà, äåòî ñå èçíèçâà, áåç äà ñå îáàäè - êàçà Ñàì. - Îùå ïîâå÷å ñåãà. Íå ìîæå äà äèðè õðàíà èç òèÿ ìåñòà, îñâåí àêî ìó å õðóìíàëî äà äúâ÷å êàìúíàöè. Òî òóê è ñòðúê÷å ìúõ íå ñå íàìèðà!
- Âå÷å íÿìà ñìèñúë äà ñå òðåâîæèø çà Àì-ãúë - êàçà Ôðîäî. Áåç íåãî íÿìàøå äà ñå äîáåðåì äîòóê, äîðè ïðîõîäà íÿìàøå äà âèäèì, òúé ÷å òðÿáâà äà ñå ïðèìèðèì ñ íðàâà ìó. Àêî íè ìàìè - ìàìè íè, è òîëêîç.
- Âñå ïàê áèõ ïðåäïî÷åë äà ãî äúðæà ïîä îêî - çàÿâè Ñàì. - Îñîáåíî àêî íè ìàìè. Ñïîìíåòå ñè, ÷å òàêà è íå íè êàçà äàëè ïðîõîäúò å îõðàíÿâàí, èëè íå. À ñåãà îòêðèâàìå îòñðåùà êóëà... ìîæå äà å èçîñòàâåíà, ìîæå è äà íå å. Ìèñëèòå ëè, ÷å å îòèøúë äà ãè äîâåäå - îðêèòå èëè íÿêàêâè äðóãè òâàðè?
- Íå, íå ìèñëÿ - îòâúðíà Ôðîäî. - Äîðè äà å çàìèñëèë íÿêàêâà çëèíà, êîåòî å íàïúëíî âúçìîæíî, íå âÿðâàì äà äîâåäå îðêèòå èëè äðóãè ñëóãè íà Âðàãà. Çàùî äà ÷àêà äîñåãà, äà òúðïè ìúêèòå íà äúëãîòî èçêà÷âàíå è äà èäâà òúé áëèçî äî ñòðàíàòà, îò êîÿòî ñå áîè? Îòêàêòî ãî ñðåùíàõìå, íàâÿðíî å èìàë íå åäíà âúçìîæíîñò äà íè ïðåäàäå íà îðêèòå. Íå, àêî èçîáùî ïðåäïðèåìå íåùî, òî ùå å íÿêàêâî ñàìîñòîÿòåëíî äðåáíî êîâàðñòâî, çà êîåòî ñå íàäÿâà, ÷å íèêîé íÿìà äà óçíàå.
- Å, ïðåäïîëàãàì, ÷å ñòå ïðàâ, ãîñïîäèí Ôðîäî - ñúãëàñè ñå Ñàì. - Íå ÷å ìè îëåêâà êîé çíàå êîëêî. Íå ãðåøà: óâåðåí ñúì, ÷å ìåíå áè ìå ïðåäàë íà îðêèòå, áåç äà ìó ìèãíå îêîòî. Íî áÿõ çàáðàâèë... Áåçöåííîòî ìó. Íå, ïðåäïîëàãàì, ÷å ïðåç öÿëîòî âðåìå öåëòà å áèëà Áåçöåííîòî çà ãîðêèÿ Ñìåàãîë. Òîâà å åäèíñòâåíàòà èäåÿ íà âñè÷êèòå ìó êðîåæè, àêî èçîáùî êðîè íåùî. Åäíî íå ìîãà äà ñå äîñåòÿ - ñ êàêâî ùå ìó ïîìîãíå òîâà, ÷å íè äîâåäå íàñàì.
- Íèùî ÷óäíî è òîé äà íå ìîæå äà ñå äîñåòè - êàçà Ôðîäî. - È íå âÿðâàì â çàìúòåíàòà ìó ãëàâà äà èìà ñàìî åäèí ïðîñò è ÿñåí ïëàí. Ìèñëÿ, ÷å îò÷àñòè íàèñòèíà ñå ìú÷è äà ñïàñè Áåçöåííîòî îò Âðàãà, äîäåòî ìó å ïî ñèëèòå. Çàùîòî è çà íåãî áè áèëî ïàãóáíî, àêî Âðàãúò ãî îâëàäåå. À îò äðóãà ñòðàíà, íàâÿðíî ïðîñòî ïðîòàêà è èç÷àêâà äà ìó äîéäå êúñìåòúò.
- Äà, Êðàäëüî è Ñìðàäëüî, êàêòî êàçâàõ ïðåäè - ðå÷å Ñàì. - Íî êîëêîòî ïîâå÷å íàáëèæàâàò çåìèòå íà Âðàãà, òîëêîâà ïîâå÷å Êðàäëüî ùå çàïðèëè÷âà íà Ñìðàäëüî. Ïîìíåòå ìè äóìàòà: àêî èçîáùî ñòèãíåì äî îíçè ïðîõîä, òîé íå ùå íè îñòàâè äà ïðåíåñåì ñúêðîâèùåòî ïðåç ãðàíèöàòà áåç íåïðèÿòíîñòè.
- Îùå íå ñìå ñòèãíàëè äîòàì - êàçà Ôðîäî.
- Íå, íî äîòîãàâà ùå òðÿáâà äà ñè îòâàðÿìå î÷èòå íà ÷åòèðè. Àêî íè çàâàðè äà äðåìåì, Ñìðàäëüî áúðçè÷êî ùå èçïëóâà íà ïîâúðõíîñòòà. Àìà íå ìèñëåòå, ãîñïîäàðþ, ÷å ùå å îïàñíî äà ïîñïèòå ñåãà. Ëåãíåòå äî ìåí, òóê ñòå íà ñèãóðíî ìÿñòî. Äðàãî ùå ìè ñòàíå äà âè âèäÿ, ÷å ñïèòå. Àç ùå âè ïàçÿ; ïúê è ëåãíåòå ëè äî ìåí, ùå âè ïðåãúðíà è íèêîé íå ùå ìîæå äà âè ïèïíå, áåç âåðíèÿò Ñàì äà óñåòè.
- Äà ñïÿ! - ïðîìúëâè Ôðîäî è âúçäúõíà, ñÿêàø áå çúðíàë ñðåä ïóñòèíÿ ïðîõëàäåí çåëåí ìèðàæ. - Äà, äîðè è òóê áèõ ìîãúë äà ïîñïÿ.
- Ñïåòå òîãàâà, ãîñïîäàðþ! Ïîëîæåòå ãëàâà â ñêóòà ìè.
È òàêà ãè çàâàðè Àì-ãúë íÿêîëêî ÷àñà ïî-êúñíî, êîãàòî èçïúëçÿ êðàäåøêîì íàäîëó ïî ïúòåêàòà îò îòñðåùíèÿ ïîëóìðàê. Îáëåãíàë ãðúá íà êàìúêà, Ñàì ñåäåøå ñ êëþìíàëà íàñòðàíè ãëàâà è äèøàøå òåæêî. Ôðîäî áå îòïóñíàë ãëàâà â ñêóòà ìó è ñïåøå äúëáîêî, íà áÿëîòî ìó ÷åëî ëåæåøå ìóðãàâàòà äåñíèöà íà Ñàì, à ëåâèöàòà ìèðíî ïî÷èâàøå âúðõó ãúðäèòå íà ãîñïîäàðÿ. Ïîêîÿò áå èçãëàäèë ëèöàòà è íà äâàìàòà.
Àì-ãúë ñå âãëåäà â òÿõ. Ñòðàííî èçðàæåíèå èçïëóâà íà èçïèòîòî ìó, ïðåãëàäíÿëî ëèöå. Áëÿñúêúò â î÷èòå ìó ïîìðúêíà è ñåãà òå èçãëåæäàõà ìúòíè, ñèâè, ñòàðè è óìîðåíè. Òîé ñå ïðåâè êàòî îò áîëåçíåí ñïàçúì è ñå èçâúðíà íàñòðàíè, âçðÿ ñå íàãîðå êúì ïðîõîäà, ïîêëàùàéêè ãëàâà, ñÿêàø óâëå÷åí â íÿêàêúâ âúòðåøåí ñïîð. Ñåòíå ñå âúðíà íàçàä, áàâíî ïðîòåãíà òðåïåðåùà ðúêà è ìíîãî ïðåäïàçëèâî äîêîñíà êîëÿíîòî íà Ôðîäî - àëà äîêîñâàíåòî áå ïî÷òè ëàñêà. Àêî â òîçè ìèìîëåòåí ìèã íÿêîé îò ñïÿùèòå ìîæåøå äà ãî âèäè, áè ñè ïîìèñëèë, ÷å å ñúçðÿë ñòàð, ìîðåí, ñúñóõðåí îò ñòàðîñò õîáèò, ïðåïëóâàë ïðåç ãîäèíèòå äàëå÷ îòâúä îòðåäåíèÿ ìó ñðîê, äàëå÷ îò ðîäíèíè è áëèçêè, îò ïîëÿòà è ðåêèòå íà ìëàäîñòòà - ñòàðî, ïðåãëàäíÿëî è êëåòî ñúçäàíèå.
Íî îò äîêîñâàíåòî Ôðîäî ñå ðàçìúðäà è òèõè÷êî èçâèêà íàñúí, à Ñàì íåçàáàâíî ñå ðàçáóäè. Ïúðâîòî, êîåòî âèäÿ, áå Àì-ãúë - çàåò „äà îïèïâà ãîñïîäàðÿ", êàêòî ìó ñå ñòîðè.
- Õåé, òè! - ãðóáî ðå÷å òîé. - Êàêâî ñè çàìèñëèë!
- Íèùî, íèùî - ìåêî îòâúðíà Àì-ãúë. - Ìèë ãîñïîäàð!
- Íå ñïîðÿ - êàçà Ñàì. - Íî êúäå áåøå, äúðò íåãîäíèêî? Ñèãóðíî ñè ñêèòîñâàë íàñàì-íàòàì.
Àì-ãúë ñå îòäðúïíà è ïîä òåæêèòå ìó êëåïà÷è çàèñêðè çåëåíà ñâåòëèíà. Ñåãà áå äîñóù êàòî ïàÿê - ñ èçïúêíàëè î÷è, ïðèêëåêíàë íà ñâèòè ðúöå è êðàêà. Ìèìîëåòíèÿò ìèã áå îòìèíàë è âå÷å íÿìàøå äà ñå âúðíå.
- Ñêèòîññâàë, ñêèòîññâàë! - èçñúñêà òîé. - Òèÿ õîáèòè âå÷íî ñà òîëêîç ëþáåçíè, äà. Î, ìèëè õîáèòè! Ñìåàãîë ãè âîäè ïî òàéíè ïúòèùà, êîèòî íèêîé äðóã íå áè îòêðèë. Ìîðåí å, æàäåí å, äà, æàäåí, íî ãè âîäè è äèðè ïúòåêè, à òå êàçâàò: ñêèòîñâàø, ñêèòîñâàø. Ìíîãî ìèëè ïðèÿòåëè. Î, äà, áåçöåííè, ìíîãî ìèëè.
Ìàêàð äà ñè îñòàíà íåäîâåð÷èâ, Ñàì óñåòè ëåêî óãðèçåíèå.
- Èçâèíÿâàé - êàçà òîé. - Ñúæàëÿâàì, íî ìå ñòðåñíà îò ñúí. À ïúê íå òðÿáâàøå äà ñïÿ, çàòîâà ìàëêî ñå ðàçëþòèõ. Íî ãîñïîäèí Ôðîäî å óìîðåí, ïîìîëèõ ãî äà ïîäðåìíå; àìè òîâà å. Èçâèíÿâàé. Àìà êúäå, áåøå íàèñòèíà!
- Ñêèòîñâàõ - êàçà Àì-ãúë è çåëåíèÿò áëÿñúê âñå òúé ïëàìòåøå â î÷èòå ìó.
- Äîáðå äå - êàçà Ñàì, - ìèñëè êàêâîòî èñêàø! Íå âÿðâàì äà ñúì áèë äàëå÷ îò èñòèíàòà. À ñåãà ùå å íàé-äîáðå âñè÷êè äà âçåìåì äà ñêèòîñâàìå íàãîðå. Êîå âðåìå å? Äíåñ ëè å èëè óòðå?
- Óòðå å - êàçà Àì-ãúë, - ïî-òî÷íî áåøå óòðå, êîãàòî õîáèòèòå ëåãíàõà äà ñïÿò. Ìíîãî ãëóïàâî, ìíîãî îïàñíî... àêî íå áåøå ãîðêèÿò Ñìåàãîë äà ñêèòîñâà íàîêîëî è äà ïàçè.
- Ìàé ñêîðî ùå íè âòðúñíå òàÿ äóìà - êàçà Ñàì. - Íèùî äå. Ùå ñúáóäÿ ãîñïîäàðÿ.
Òîé íåæíî ïðèãëàäè êúäðèöèòå íàä ÷åëîòî íà Ôðîäî è êàòî ñå ïðèâåäå íàä íåãî, òèõè÷êî èçðå÷å:
- Ñúáóäåòå ñå, ãîñïîäèí Ôðîäî! Ñúáóäåòå ñå! 
Ôðîäî ñå ðàçìúðäà, îòâîðè î÷è è ñå óñìèõíà, âèæäàéêè ñêëîíåíîòî îòãîðå ëèöå íà Ñàì.
- Ðàíî ìå âäèãàø, íàëè, Ñàì? Îùå å òúìíî.
- Äà, òóê âèíàãè å òúìíî. Íî Àì-ãúë ñå âúðíà, ãîñïîäèí Ôðîäî, è êàçâà, ÷å å óòðå. Çíà÷è òðÿáâà äà âúðâèì. Îùå ìàëêî îñòàíà. Ôðîäî äúëáîêî âúçäúõíà è ñåäíà.
- Îùå ìàëêî! - êàçà òîé. - Çäðàñòè, Ñìåàãîë! Íàìåðè ëè íåùî çà õàïâàíå? Ïî÷èíà ëè ñè?
- Íÿìà õðàíà, íÿìà ïî÷èâêà, íèùî íÿìà çà Ñìåàãîë - îòâúðíà Àì-ãúë. - Òîé å ñêèòíèê.
Ñàì èçöúêà ñ åçèê, íî ñå óäúðæà.
- Íåäåé äà ñè ñëàãàø ïðÿêîðè, Ñìåàãîë - âúçðàçè Ôðîäî. - Íåðàçóìíî å, âñå åäíî äàëè ñà âåðíè, èëè íå.
- Ñìåàãîë òðÿáâà äà ïðèåìà êàêâîòî ìó ïîäõâúðëÿò - îòâúðíà Àì-ãúë. - Òîÿ ïðÿêîð ìó ãî äàäå ãîñïîäèí Ñàìîçíàé, õîáèòúò, êîéòî çíàå òîëêîâà ìíîãî.
Ôðîäî èçãëåäà Ñàì.
- Äà, ñúð - ïðèçíà ñè Ñàì. - Ïîäìåòíàõ òàÿ äóìà, êàòî ñå áÿõ ñòðåñíàë îò ñúí è ãî çúðíàõ íàáëèçî. Êàçàõ, ÷å ñúæàëÿâàì, àìà òúðïåíèåòî ìè ñå èç÷åðïà.
- Äîáðå, äà çàáðàâèì òîâà - êàçà Ôðîäî. - Íî ñåãà, Ñìåàãîë, èçãëåæäà, ÷å äâàìàòà ñ òåá ñòèãíàõìå êúäåòî òðÿáâàøå. Êàæè ìè, ìîæåì ëè ñàìè äà íàìåðèì ïúòÿ ïî-íàòàòúê? Ïðîõîäúò âå÷å ñå âèæäà è àêî çíàåì ïúòåêàòà íàòàì, ïðåäïîëàãàì, ÷å ñïîðàçóìåíèåòî íè å ïðèêëþ÷èëî. Òè èçïúëíè êàêâîòî áå îáåùàë è ñåãà ñè ñâîáîäåí - ñâîáîäåí äà ñå âúðíåø, êúäåòî ùå íàìåðèø õðàíà è ïî÷èâêà, äà âúðâèø íàêúäåòî æåëàåø, ñàìî íå ïðè ñëóãèòå íà Âðàãà. È íÿêîé äåí ìîæå äà ñè ïîëó÷èø íàãðàäàòà - îò ìåí èëè îò îíèÿ, ùî ùå ìå ïîìíÿò.
- Íå, íå, îùå íå - èçõëåí÷è Àì-ãúë. - Î, íå! Òå íå ìîãàò ñàìè äà íàìåðÿò ïúòÿ, íàëè? Î, íå, íàèñòèíà íå. Òåïúðâà èäâà ðåä íà òóíåëà. Ñìåàãîë òðÿáâà äà ïðîäúëæè. Íÿìà ïî÷èâêà. Îùå íå!


Ãëàâà 9

ÁÚÐËÎÃÀÒÀ ÍÀ ÊÎÐÓÁÀÍÀ

Ìîæå íàèñòèíà äà áåøå äåí, êàêòî êàçâàøå Àì-ãúë, íî õîáèòèòå ïî÷òè íà çàáåëÿçâàõà ðàçëèêàòà, ñàìî íàòåãíàëèÿò íåáîñâîä êàòî ÷å íå áå òúé íåïðîíèöàåìî ÷åðåí, à ïî-ñêîðî íàïîìíÿøå áåçêðàåí äèìåí ïîêðîâ; äúëáîêèÿò íîùåí ìðàê îùå ñå ñïîòàéâàøå èç ïóêíàòèíè è ÿìè, àëà ñåãà êàìåíèñòèÿò ñâÿò íàîêîëî áå îáãúðíàò îò ìúãëÿâà ñèâà ñÿíêà. Àì-ãúë ïîå íà÷åëî è õîáèòèòå ãî ïîñëåäâàõà ðàìî äî ðàìî äî äúëãàòà ñòðúìíà êëèñóðà ñðåä ñòúëáîâå è êîëîíè îò íàöåïåíà, èçâåòðÿëà ñêàëà, êîèòî ñòúð÷àõà îò äâåòå èì ñòðàíè êàòî ãðàìàäíè áåçôîðìåíè ñòàòóè. Íå ñå ÷óâàøå íèêàêúâ çâóê. Íÿêúäå íàïðåä, íà îêîëî ìèëÿ ìîæå áè, ñå èçâèñÿâàøå ñèâà ñòåíà - ïîñëåäåí ÷óäîâèùåí ïëàíèíñêè ìàñèâ, óñòðåìåí ïðàâî íàãîðå. Âñå ïî-òúìíà ñå ìåðæåëååøå êàíàðàòà è ðàñòåøå ñ âñÿêà êðà÷êà, äîêàòî íàäâèñíà íàä òÿõ, çàêðèâàéêè âñè÷êî ëåæàùî îòâúä íåÿ. Äúëáîêà ñÿíêà òåãíåøå â ïîäíîæèåòî é. Ñàì ïîäóøè âúçäóõà.
- Ôó! Êàêâà âîíÿ! - ïðîìúðìîðè òîé. - Ñòàâà âñå ïî-ñèëíà è ïî-ñèëíà.
Ñêîðî íàâëÿçîõà â ñÿíêàòà è ñðåä íåÿ çúðíàõà îòâîðà íà íîâà ïåùåðà.
- Íàòàì å ïúòÿò - òèõî êàçà Àì-ãúë. - Òîâà å âõîäúò íà òóíåëà. Òîé íå êàçà èìåòî ìó - Òîðåõ Óíãîë, Áúðëîãàòà íà Êîðóáàíà. Îòâúòðå äîëèòàøå ñìðàä, íå ïðîñòî áîëíàâèÿò ìèðèñ íà òëåí ñðåä ïîëÿòà íà Ìîðãóë, à ãíóñíî çëîâîíèå, ñÿêàø ñðåä ìðàêà áå ñòðóïàíà íàêóï íåîïèñóåìà ìðúñîòèÿ.
- Òîâà ëè å åäèíñòâåíèÿò ïúò, Ñìåàãîë? - çàïèòà Ôðîäî.
- Äà, äà - îòâúðíà òîé. - Äà, ñåãà òðÿáâà äà âúðâèì íàòàì.
- Äà íå èñêàø äà êàæåø, ÷å ñè ìèíàâàë ïðåç òàÿ äóïêà? - îáàäè ñå Ñàì. - Ïôó! Å, ñèãóðíî âîíÿòà íå òè ïðå÷è.
Î÷èòå íà Àì-ãúë ïðîáëåñíàõà.
- Òîé íå çíàå êàêâî íè ïðå÷è, íàëè, áåçöåííè? Íå, íå çíàå. Íî Ñìåàãîë ìîæå äà òúðïè. Äà. Ìèíàâàë å îòòóê. Î, äà, òî÷íî îòòóê. Òîâà å åäèíñòâåíèÿò ïúò.
- Ïèòàì ñå îòêúäå ëè èäâà âîíÿòà - ðå÷å Ñàì. - Ñìúðäè êàòî... å, ïî-äîáðå äà íå ïðèêàçâàì. Íà áàñ ñå õâàùàì, ÷å å íÿêîÿ ãàäíà îðêñêà äóïêà, ïðåòúïêàíà ñ áîêëóöè îò ñòî ãîäèíè íàñàì.
- Äîáðå äå - êàçà Ôðîäî. - Îðêè èëè íå, ùîì å åäèíñòâåíèÿò ïúò, ùå òðÿáâà äà ìèíåì ïî íåãî.
Äúëáîêî ñè ïîåõà äúõ è âëÿçîõà âúòðå. Ñëåä íÿêîëêî êðà÷êè ïîòúíàõà â íåïðîãëåäåí ìðàê. Îòêàêòî íàïóñíàõà ÷åðíèòå êîðèäîðè íà Ìîðèÿ, Ôðîäî è Ñàì íå áÿõà ñðåùàëè ïîäîáíà òúìíèíà, à êîëêîòî è íåâåðîÿòíî äà èçãëåæäàøå, òóê òÿ áå îùå, ïî-ïëúòíà è òåæêà. Òóê âúçäóõúò áå íåïîäâèæåí, çàñòîÿë, òåæúê è çâóöèòå çàìèðàõà â íåãî. Ñÿêàø êðà÷åõà ïðåç ÷åðíè èçïàðåíèÿ, ïîðîäåíè îò ñàìèÿ ìðàê, è âñÿêî âäèøâàíå íîñåøå ñëåïîòà íå ñàìî íà î÷èòå, íî è çà ðàçóìà, òà äîðè ñïîìåíúò çà öâåòîâå, ôîðìè è ñâåòëèíà ïîìðúêíà â ìèñëèòå èì. Íîùòà áåøå âñè÷êî, íîùòà ùåøå äà å âñè÷êî - îò íà÷àëîòî äî ñâúðøåêà íà ñâåòà.
Íî çàñåãà èì îñòàâàøå ïîíå îñåçàíèåòî è îòíà÷àëî ÷óâñòâèòåëíîñòòà íà ðúöåòå è êðàêàòà èì èçãëåæäàøå ïî÷òè áîëåçíåíî èçîñòðåíà. Çà òÿõíà èçíåíàäà ñòåíèòå ñå îêàçàõà ãëàäêè, à ïîäúò, ñ èçêëþ÷åíèå íà íÿêîå ñòúïàëî òóê-òàì, áå ðàâåí è ïðàâ, óñòðåìåí íàãîðå âñå òàêà ïîëåãàòî. Òóíåëúò áå âèñîê è ïðîñòîðåí, òîëêîâà ïðîñòîðåí, ÷å ìàêàð äà âúðâÿõà åäèí äî äðóã, äîêîñâàéêè ñòðàíè÷íèòå ñòåíè ñ ïðîòåãíàòè ðúöå, õîáèòèòå áÿõà ðàçäåëåíè - ìðàêúò ãè îáãðúùàøå â ñàìîòà.
Àì-ãúë áå òðúãíàë ïðúâ è, èçãëåæäà, áåøå ñàìî íÿêîëêî êðà÷êè ïî-íàïðåä. Äîêàòî îùå áÿõà â ñúñòîÿíèå äà îáðúùàò âíèìàíèå íà òàêèâà íåùà, òå ãî ÷óâàõà äà ñúñêà è äà ñå äàâè íåéäå ñúâñåì íàáëèçî. Íî ñ âðåìåòî ñåòèâàòà èì ñå ïðèòúïèõà, îñåçàíèåòî è ñëóõúò êàòî ÷å ñå âöåïåíèõà è ïúòíèöèòå ïðîäúëæàâàõà äà îïèïâàò, äà êðà÷àò âñå íàïðåä è íàïðåä, òëàñêàíè ñàìî îò ñèëàòà íà âîëÿòà, ñ êîÿòî áÿõà âëåçëè íàâúòðå - âîëÿòà äà ìèíàò ïðåç ìðàêà è æåëàíèåòî äà ñòèãíàò äî îòâúäíàòà ïîðòà.
Ñêîðî èçãóáèõà ÷óâñòâîòî çà âðåìå è ðàçñòîÿíèå, íî íàâÿðíî íå áÿõà âúðâåëè äúëãî, êîãàòî, îïèïâàéêè ñòåíàòà îòäÿñíî, Ñàì îòêðè, ÷å â íåÿ èìà îòâîð - çà ìèã óñåòè äà ïîëúõâà íå òîëêîâà, çàñòîÿë âúçäóõ, ñåòíå îòìèíà íàòàòúê.
- Òóê èìà è äðóãè êîðèäîðè - ñ óñèëèå ïðîøåïíà òîé è ìó ñå ñòîðè, ÷å çâóöèòå ñ ìúêà èçëèçàò îò óñòíèòå ìó. - Íà îðêñêà áúðëîãà ïðèëè÷à, íå ùå è äóìà!
Ñëåä òîâà - òîé îòäÿñíî, Ôðîäî îòëÿâî - ìèíàõà êðàé îùå òðè-÷åòèðè ïîäîáíè îòâîðà, òó ïî-ìàëêè, òó ïî-ãîëåìè, íî çàñåãà íå ñå êîëåáàåõà â èçáîðà íà ãëàâíèÿ ïúò, êîéòî áåøå ïðàâ, áåç çàâîè, è íåïðåêúñíàòî ñå èçêà÷âàøå. Àëà êîëêî áå äúëúã, êîëêî îùå òðÿáâàøå äà òúðïÿò è ùÿõà ëè äà èçäúðæàò? Êîëêîòî ïîâå÷å ñå èçêà÷âàõà, òîëêîâà ïî-äóøíî ñòàâàøå; âçå äà èì ñå ñòðóâà, ÷å â íåïðîãëåäíàòà òúìà ÷åñòî ñðåùàò íå ñàìî çëîâîííèÿ âúçäóõ, íî è íÿêàêâè ïî-ïëúòíè ïðåïÿòñòâèÿ. Äîêàòî ñå ïðîâèðàõà íàïðåä, óñåùàõà êàê íåùî ñå ïðîâëà÷âà ïî ãëàâèòå è ðúöåòå èì - äúëãè ïèïàëà èëè ïðîâèñíàëè íàëåïè, íå ìîæåõà äà ðàçáåðàò. À âîíÿòà ïðîäúëæàâàøå äà ñå çàñèëâà. Òÿ ñòàíà òîëêîâà íåïîíîñèìà, ÷å ñêîðî áÿõà ãîòîâè äà ïîâÿðâàò, ÷å îò âñè÷êèòå èì ñåòèâà å îöåëÿëî åäèíñòâåíî îáîíÿíèåòî - è òî çà äà ãè ìú÷è. ×àñ, äâà, òðè - êîëêî áÿõà ïðåêàðàëè â òàçè ìðà÷íà äóïêà? ×àñîâå... à ìîæå áè äíè, ñåäìèöè. Ïðèñâèë ðàìåíå, Ñàì ñå îòäðúïíà îò ñòåíàòà íà òóíåëà êúì Ôðîäî, ðúöåòå èì ñå ñðåùíàõà, ïðåïëåòîõà ïðúñòè è òàêà, åäèí äî äðóã, äâàìàòà ïðîäúëæèõà óïîðèòî íàïðåä.
Íàé-ñåòíå, êàêòî îïèòâàøå ëÿâàòà ñòåíà, Ôðîäî âíåçàïíî ñòèãíà äî ïóñòîòà. Åäâà íå ïàäíà íàñòðàíè. Òóê èìàøå íÿêàêúâ îòâîð â ñêàëàòà, ïî-øèðîê îò âñè÷êè ñðåùàíè äîñåãà, îò íåãî äîëèòàøå ãíóñíà ñìðàä è ÷óâñòâî çà òîëêîâà æåñòîêà ñïîòàåíà çëîáà, ÷å Ôðîäî ñå îëþëÿ. Â ñúùèÿ ìèã è Ñàì çàëèòíà íàïðåä.
Áîðåéêè ñå ñ ïðèçëÿâàíåòî è ñòðàõà, Ôðîäî ñòèñíà ðúêàòà íà Ñàì.
- Ñòàâàé! - èçðå÷å òîé ñ áåççâó÷åí äðåçãàâ øåïîò. - Âñè÷êî èäâà îòòóê, âîíÿòà è çàïëàõàòà. Äà áÿãàìå! Áúðçî!
Íàïðÿãàéêè ñåòíèòå îñòàòúöè îò ñèëà è ðåøèòåëíîñò, òîé âäèãíà Ñàì íà êðàêà è çàñòàâè ñîáñòâåíèòå ñè êðàéíèöè äà ñå ðàçäâèæàò. Ñàì ñå çàïðåïúâà êðàé íåãî. Êðà÷êà, äâå, òðè... øåñò. Íàâÿðíî áÿõà îòìèíàëè ñòðàõîâèòèÿ íåâèäèì îòâîð - òàêà èëè èíà÷å, èçâåäíúæ ñòàíà ïî-ëåêî äà ñå äâèæàò, ñÿêàø âðàæäåáíàòà âîíÿ ãè áå èçòúðâàëà çà ìèã. Âñå òúé, ðúêà çà ðúêà, òå ïðîäúëæèõà äà ñå âëà÷àò íàïðåä.
Íî ïî÷òè âåäíàãà íàëåòÿõà íà íîâà ïðå÷êà. Èçãëåæäà, ÷å ãàëåðèÿòà ñå ðàçäâîÿâàøå è â ìðàêà íå ìîæåõà äà ðàçáåðàò êîé òóíåë å ïî-øèðîê èëè ïðîäúëæàâà ïî-íàïðàâî. Íàêúäå äà ïîåìàò, íàëÿâî èëè íàäÿñíî? Íÿìàøå êàêâî äà ãè óïúòè, à ïîãðåøíèÿò èçáîð ïî÷òè íåñúìíåíî ùåøå äà ñå îêàæå ôàòàëåí.
- Íàêúäå îòèäå Àì-ãúë? - èçïúøêà Ñàì. - È çàùî íå íè èç÷àêà?
- Ñìåàãîë! - îïèòà ñå äà èçâèêà Ôðîäî. - Ñìåàãîë! Àëà ãëàñúò ìó áå ïðåãðàêíàë è åäâà èçëåòÿëî îò óñòíèòå ìó, èìåòî çàãëúõíà. Íå îòâúðíà íè ãëàñ, íè åõî, íèòî äîðè òðåïåò íà âúçäóõà.
- ×èíè ìè ñå, ÷å òîÿ ïúò íàèñòèíà å èçáÿãàë - ïðîìúðìîðè Ñàì. - Êîìàé òî÷íî òóê ñå å êàíèë äà íè äîâåäå. Àì-ãúë! Ùå ñúæàëÿâàø çà òîâà, ñàìî äà òå ñïèïàì.
Òúðøóâàéêè è îïèïâàéêè èç òúìíîòî, òå ñêîðî îòêðèõà, ÷å ëåâèÿò îòâîð å çàïðå÷åí - èëè áåøå çàäúíåíà óëèöà, èëè îò ñâîäà áå ðóõíàëà ñêàëà.
- Íàñàì íÿìà ïúò - ïðîøåïíà Ôðîäî. - Âåðåí èëè íå, òðÿáâà äà ïîåìåì ïî äðóãèÿ.
- È ïî-áúðçî! - èçïúõòÿ Ñàì. - Íàñàì ñå íàâúðòà íåùî ïî-ëîøî îò Àì-ãúë. Óñåùàì êàê íè ãëåäà.
Åäâà áÿõà èçìèíàëè íÿêîëêî ÿðäà, êîãàòî â òåæêàòà, ãëóõà òèøèíà äîëåòÿ íåíàäååí óæàñÿâàù çâóê - ãúãíèâî áúëáóêàíå è ïðîòÿæíî îòðîâíî ñúñêàíå. Çàâúðòÿõà ñå, íî íèùî íå óñïÿõà äà âèäÿò. Çàñòèíàëè íåïîäâèæíî, äâàìàòà ñå âçèðàõà è ÷àêàõà íåèçâåñòíî êàêâî.
- Êàïàí! - âúçêëèêíà Ñàì, ïîëîæè ðúêà âúðõó äðúæêàòà íà ìå÷à è íåâîëíî ñè ñïîìíè çà ìðàêà â ìîãèëàòà, êúäåòî ãî áå íàìåðèë.
„Åõ, àêî ñòàðèÿò Òîì áåøå íàáëèçî ñåãà!" - ïîìèñëè ñè òîé. Ñåòíå, êàêòî ñòîåøå ñðåä ìðàêà, ñ íàòåãíàëà â ñúðöåòî ÷åðíèëêà îò îò÷àÿíèå è ãíÿâ, ñòîðè ìó ñå, ÷å âèæäà ñâåòëèíà - ñâåòëèíà â ñúçíàíèåòî ñè, îòíà÷àëî ïî÷òè íåïîíîñèìî ÿðêà, êàòî ñëúí÷åâ ëú÷ çà î÷è, êîèòî äúëãî ñà ñå ìú÷èëè ñðåä áåçäúíåí êëàäåíåö. Ïîñëå ñâåòëèíàòà ñå ïðåâúðíà â öâÿò - çåëåíî, çëàòíî, ñðåáðèñòî, áÿëî. Íåéäå äàëå÷å, êàòî ìèíèàòþðíà êàðòèíêà, èçðèñóâàíà îò åëôè÷åñêè ïðúñòè, çúðíà Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë, çàñòàíàëà â ëîðèåíñêàòà òðåâà ñ äàðîâå â øåïèòå. „À çà òåá, Íîñèòåëþ íà Ïðúñòåíà - ÷ó òîé äàëå÷åí, íî ÿñåí ãëàñ, - ñúì ïðèãîòâèëà òîâà."
Áúëáóêàùîòî ñúñêàíå íàáëèæàâàøå è ñå ðàçäàäå ñêúðöàíå, ñÿêàø ïóêàõà ñòàâèòå íà íÿêàêâà îãðîìíà òâàð, êîÿòî áàâíî è ðåøèòåëíî íàïðåäâàøå â ìðàêà. Îòêúì íåÿ äîëèòàøå ñìðàä.
- Ãîñïîäàðþ, ãîñïîäàðþ! - âèêíà Ñàì è â ãëàñà ìó áëèêíàõà æèâîò è íàñòîé÷èâîñò. - Äàðúò íà Âëàäåòåëêàòà! Çâåçäíàòà ñòúêëåíèöà! Ñâåòëèíà â ìðà÷íèòå ìåñòà, íàëè òàêà êàçâàøå. Çâåçäíàòà ñòúêëåíèöà!
- Çâåçäíàòà ñòúêëåíèöà? - ïðîìúðìîðè Ôðîäî, ñÿêàø áåç äà ðàçáèðà îòãîâàðÿøå îò äúëáèíèòå íà äðÿìêàòà. - Àìè, äà! Êàê ìîæàõ äà ÿ çàáðàâÿ? Ñâåòëèíà, êîãàòî ïîìðúêíàò âñè÷êè äðóãè ñâåòëèíè! À ñåãà íàèñòèíà ñàìî ñâåòëèíàòà ìîæå äà íè ñïàñè.
Áàâíî ïîòúíà ðúêàòà ìó â ïàçâàòà, áàâíî èçäèãíà òîé Ñòúêëåíèöàòà íà Ãàëàäðèåë. Çà ìèã òÿ ïðîñâåòíà íåÿñíî êàòî èçðèãâàùà çâåçäà, êîÿòî ñå áîðè ñ òåõíèòå çåìíè ìúãëè, ñåòíå ìîùòà é íàðàñíà è çàåäíî ñ íàäåæäàòà â äóøàòà íà Ôðîäî òÿ ñå ðàçãîðÿ è ëóìíà ñúñ ñðåáúðåí ïëàìúê êàòî ìúíè÷êî, îñëåïèòåëíî ãðåéíàëî ñëúíöå, ñÿêàø ñàì Åàðåíäèë áå ñëåçíàë îò âèñîêèòå ïîëÿ íà çàëåçà ñ ïîñëåäíèÿ Ñèëìàðèë íà ÷åëî. Ìðàêúò îòñòúïè ïðåä íåÿ è òÿ êàòî ÷å çàñèÿ ñðåä ãëîáóñà îò âúçäóøåí êðèñòàë, à ïî ðúêàòà ïîä íåÿ çàèñêðè ïëàìúê.
Ôðîäî ñìàÿíî ãëåäàøå òîçè âúëøåáåí äàð, êîéòî áå íîñèë òúé äúëãî, áåç äà ïîäîçèðà öÿëàòà ìó öåííîñò è ìîù. Ïî÷òè íå ñè áå ñïîìíÿë çà íåãî ïî ïúòÿ, ïðåäè äà ñòèãíàò äî Ìîðóëñêàòà äîëèíà, è íèêîãà íå ãî áå èçïîëçóâàë îò ñòðàõ äà íå ñå èçäàäå ñúñ ñâåòëèíàòà.
- Àéÿ Åàðåíäèë Åëåíèîí Àíêàëèìà! - èçêðåùÿ òîé, áåç äà çíàå ùî å èçðåêúë, ñÿêàø ïðåç óñòíèòå ìó ãîâîðåøå äðóã ãëàñ - ÿñåí, íåñìóòåí îò çëîâîííèÿ âúçäóõ íà ïîäçåìèåòî.
Íî â Ñðåäíàòà çåìÿ èìà è äðóãè ñèëè, âåëè÷èÿ íà íîùòà, è òå ñà äðåâíè è ìîãúùè. À Òÿ, êîÿòî áðîäè èç ìðàêà, áå ÷óâàëà â Äúëáèíèòå íà âðåìåòî åëôèòå äà íàäàâàò òîçè âèê, áåç äà ñå èçïëàøè îò íåãî. Íå ñå ñòðåñíà è ñåãà. Îùå ïðåäè äà äîâúðøè, Ôðîäî óñåòè íàïîðà íà ÷óäîâèùíà çëîáà è óáèéñòâåí ïîãëåä, âïåðåí â íåãî. Ìàëêî ïî-íàäîëó èç òóíåëà, ìåæäó òÿõ è îòâîðà, êúäåòî ñå áÿõà ïðåïúíàëè, òîé ïîñòåïåííî âçå äà ðàçëè÷àâà î÷è - äâà îãðîìíè ãðîçäà îò ôàñåòú÷íè î÷è. Ïðèèæäàùàòà çàïëàõà íàé-ñåòíå áå ðàçêðèòà. Ëú÷èòå íà çâåçäíàòà ñòúêëåíèöà ñå ïðå÷óïâàõà è îòðàçÿâàõà â õèëÿäèòå èì ôàñåòêè, àëà çàä áëÿñúêà áàâíî ñå ðàçãîðÿâàøå ñìúðòîíîñåí ïëàìúê, ïîäêëàæäàí îò íÿêàêúâ äúëáîê êëàäåíåö íà çëîáíàòà ìèñúë. ×óäîâèùíè è ñòðàõîâèòè áÿõà òèÿ î÷è, æèâîòèíñêè, íî èçïúëíåíè ñ ÿñíè íàìåðåíèÿ, ãðîçíà íàñëàäà è çëîðàäñòâî íàä ïëåíåíèòå æåðòâè, èçãóáèëè âñÿêà íàäåæäà çà áÿãñòâî.
Ïîðàçåíè îò óæàñ, Ôðîäî è Ñàì áàâíî îòñòúïâàõà íàçàä, ïðèêîâàëè ïîãëåä â ñòðàõîâèòèÿ âçîð íà òèÿ ïàãóáíè î÷è, íî ñ âñÿêà òÿõíà êðà÷êà î÷èòå ïðèñòúïâàõà íàïðåä. Ðúêàòà íà Ôðîäî ñå ëþøíà è Ñòúêëåíèöàòà áàâíî ñëåçå íàäîëó. È èçâåäíúæ, èçïóñíàòè îò çëîáíàòà ìàãèÿ, çà äà ïîòúð÷àò â áåçïîìîùíà ïàíèêà çà çàáàâà íà î÷èòå, äâàìàòà ñå çàâúðòÿõà è ïîáÿãíàõà, àëà, òè÷àéêè, Ôðîäî ñå îçúðíà è ñ óæàñ âèäÿ, ÷å î÷èòå òóòàêñè ñå âïóñêàò ïîäèð òÿõ. Ñìúðòîíîñíîòî çëîâîíèå ãè îáãðúùàøå êàòî îáëàê.
- Ñòîé! Ñòîé! - îò÷àÿíî âèêíà òîé. - Áÿãñòâîòî å áåçñìèñëåíî. Î÷èòå áàâíî ïúëçÿõà íàïðåä.
- Ãàëàäðèåë! - èçêðåùÿ òîé è êàòî ñúáðà ñìåëîñò, îòíîâî íàäèãíà Ñòúêëåíèöàòà.
Î÷èòå ñïðÿõà. Çà ìèã ïîãëåäúò èì îòñëàáíà, ñÿêàø ãè áå ñìóòèëî íåÿñíî ñúìíåíèå. Òîãàâà ñúðöåòî íà Ôðîäî ïëàìíà è áåç äà ìèñëè äàëè ïîñòúïâà áåçóìíî, îò÷àÿíî èëè õðàáðî, òîé ïîå Ñòúêëåíèöàòà â ëÿâàòà ñè ðúêà, à â äÿñíàòà èçòåãëè ìå÷à. Æèëîòî èçëåòÿ îò íîæíèöàòà è ïî òúíêîòî åëàñòè÷íî îñòðèå çàèãðàõà ñðåáúðíè èñêðè, à ïî ðúáîâåòå ëóìíà ñèíêàâ ïëàìúê. Ñ âèñîêî âäèãíàòà çâåçäà, ñ èçïúíàò ìå÷, Ôðîäî, õîáèò îò ãðàôñòâîòî, çàêðà÷è íåïðåêëîííî ñðåùó î÷èòå.
Òå ñå ïîäâîóìèõà. Îáõâàíà ãè êîëåáàíèå ïðåä íàáëèæàâàùàòà ñâåòëèíà. Åäíî ïî åäíî ïîìðúêíàõà è áàâíî îòñòúïèõà íàçàä. Îùå íèêîãà íå ãè áå ïðîáîæäàëà òúé óáèéñòâåíî ÿðêà ñâåòëèíà. Òóê, ïîä çåìÿòà, ñå áÿõà óêðèëè â áåçîïàñíîñò îò ñëúíöå, ëóíà è çâåçäè, íî åòî ÷å çâåçäàòà ñàìà áå ñëÿçëà êúì çåìíèòå íåäðà. Òÿ íàáëèæàâàøå íåóìîëèìî è î÷èòå ïîòðúïíàõà îò ñòðàõ. Èçãàñíàõà åäíî ñëåä äðóãî; îáúðíàõà ñå è òàì, êúäåòî íå äîñòèãàøå ñâåòëèíàòà, îãðîìíî òóëîâèùå ãè çàêðè ñ ÷óäîâèùíàòà ñè ñÿíêà. Î÷èòå èç÷åçíàõà.
- Ãîñïîäàðþ, ãîñïîäàðþ! - èçâèêà Ñàì. Èçòåãëèë ìå÷à ñè çà áîé, òîé áå çàñòàíàë ïëúòíî îòçàä. - Çâåçäè è ñëàâà! Ïåñíè ùå ïåÿò åëôèòå çà âàñ, ñàìî äà óçíàÿò! È äàíî äîæèâåÿ äà èì ðàçïðàâÿ è äà ãè ÷óÿ êàê ïåÿò. Ñàìî íå ïðîäúëæàâàéòå íàòàòúê, ãîñïîäàðþ. Íå ñëèçàéòå â îíàçè áúðëîãà! Ñåãà å åäíè÷êèÿò íè øàíñ. Äà ñå èçìúêâàìå îò òàÿ ãíóñíà äóïêà.
È òúé òå îòíîâî ñå îáúðíàõà è ïúðâî çàêðà÷èõà, ñåòíå çàòè÷àõà, çàùîòî òóíåëúò íàïðåä ñå èçäèãàøå ñòðúìíî è ñ âñÿêà êðà÷êà âúçëèçàõà âñå ïî-âèñîêî íàä çëîâîíèåòî íà íåâèäèìîòî ëåãîâèùå, à â íîçåòå è ñúðöàòà èì ñå âúçðàæäàøå íîâà ñèëà. Íî çàä òÿõ îùå ñå ïðîêðàäâàøå îìðàçàòà íà Ïàçèòåëêàòà - ìîæå áè âðåìåííî çàñëåïåíà, àëà íåïîáåäåíà, âñå òúé æàäíà çà ñìúðò. Åòî ÷å íàñðåùà èì äîëåòÿ ÷èñò, ïðîõëàäåí âúçäóõ. Íàé-ñåòíå îòâîðúò â êðàÿ íà òóíåëà áå ïðåä òÿõ. Çàäúõàíè, çàæàäíåëè çà îòêðèò ïðîñòîð, òå ñå õâúðëèõà íàïðåä; è èçâåäíúæ ñìàÿíî ñå îëþëÿõà è ïàäíàõà íàçàä. Èçõîäúò áå çàïðå÷åí ñ íÿêàêâà ïðåãðàäà, íî íå îò êàìúê - ïðèâèäíî ìåêà è ïîäàòëèâà, à âñúùíîñò íåïðîáèâàåìî ÿêà; âúçäóõúò ìèíàâàøå ïðåç íåÿ, íî íå ïðîçèðàøå íèòî ëú÷. Îòíîâî ñå âòóðíàõà è îòíîâî îòõâðúêíàõà íàçàä.
Âäèãíàë âèñîêî Ñòúêëåíèöàòà, Ôðîäî ñå âãëåäà è çúðíà îòïðåä íÿêàêâà ñèâîòà, êîÿòî çâåçäíîòî ñèÿíèå íå ìîæåøå íèòî äà ïðîíèæå, íèòî äà îñâåòè, êàòî ÷å áå ñÿíêà, íåðîäåíà îò ñâåòëèíà, è çàòîâà íåïîäâëàñòíà íà íåÿ. Îò ïîäà äî òàâàíà, îò ñòåíà äî ñòåíà áå ðàçïúíàòà ãðèæëèâî øèðîêî ìðåæà, èçïëåòåíà ñÿêàø îò íÿêàêúâ ãðàìàäåí ïàÿê, íî ïî-ãúñòà è äàëå÷ ïî-îãðîìíà - âñÿêà íèøêà áå äåáåëà êîëêîòî âúæå.
- Ïàÿæèíè! - çëîâåùî ñå ðàçñìÿ Ñàì. - Òîâà ëè áèëî? Ïàÿæèíè! Àìà êàêúâ ïàÿê! Ñåãà ùå èì âèäèì ñìåòêàòà!
Òîé ÿðîñòíî çàìàõíà ñ ìå÷à ñè, àëà óäàðåíàòà íèøêà íå ñå ñêúñà. Ñàìî ëåêî ñå ïîääàäå è ñåòíå êàòî èçïúíàòà òåòèâà îòêëîíè îñòðèåòî è îòõâúðëè íàãîðå ìå÷à è ðúêàòà. Òðè ïúòè óäàðè Ñàì ñ âñå ñèëà è íàêðàÿ åäíà-åäèíñòâåíà îò áåçáðîéíèòå íèøêè ñå ñêúñà, çàâúðòÿ ñå è èçñâèñòÿ âúâ âúçäóõà. Åäèíèÿò êðàé øèáíà ðúêàòà íà Ñàì, òîé èçêðåùÿ îò áîëêà, îòñêî÷è è ïðèòèñíà óäàðåíîòî ìÿñòî êúì óñòàòà ñè.
- Ùå ìèíàò äíè, äîêàòî ñè ïðîáèåì ïúò ïî òîÿ íà÷èí - êàçà òîé. - Êàêâî äà ïðàâèì? Âðúùàò ëè ñå î÷èòå?
- Íå, íå ñå âèæäàò - îòâúðíà Ôðîäî. - Íî âñå îùå óñåùàì, ÷å ìå ãëåäàò èëè ìèñëÿò çà ìåí - ìîæå áè êðîÿò íîâ ïëàí. Àêî òàÿ ñâåòëèíà èçãàñíå, íÿìà äà ãè ÷àêàìå äúëãî.
- Òúêìî íàêðàÿ äà ïîïàäíåì â êàïàíà! - ãîð÷èâî âúçêëèêíà Ñàì è ãíåâúò ìó çàñåí÷è óìîðà è îò÷àÿíèå. - Êàòî ìóøèöè â ïàÿæèíà. Äàíî ïî-ñêîðî ïðîêëÿòèåòî íà Ôàðàìèð äà íàñòèãíå îíçè Àì-ãúë!
- Òîâà ñåãà íÿìà äà íè ïîìîãíå - êàçà Ôðîäî. - Õàéäå! Äà âèäèì êàêâî ùå ïîñòèãíå Æèëîòî. Íàëè å åëôè÷åñêè êèíæàë. Â ìðà÷íèòå êëèñóðè íà Áåëåðèàíä, êúäåòî ñà ãî èçêîâàëè, å èìàëî ìðåæè íà óæàñà. Íî òè ùå òðÿáâà äå ñòîèø íà ñòðàæà è äà ìå ïàçèø îò î÷èòå. Õàéäå, âçåìè çâåçäíàòà Ñòúêëåíèöà. Íå áîé ñå. Äðúæ ÿ âèñîêî è íàáëþäàâàé!
Ôðîäî ïðèñòúïè êúì îãðîìíàòà ñèâà ìðåæà è ÿ ïîñå÷å ñ øèðîê çàìàõ, çúðíà êàê ëþòîòî îñòðèå áúðçî ïðåëåòÿ ïðåç ðåä ïëúòíî ïðåïëåòåíè íèøêè è ìèãîì îòñêî÷è íàçàä. Îáãúðíàò îò ñèíêàâ áëÿñúê, ìå÷úò ãè ñðÿçà êàòî îòêîñ ñâåæà òðåâà, âúæåòàòà îòëåòÿõà íàñòðàíè, ñãúð÷èõà ñå è óâèñíàõà áåçïîìîùíî. Â ìðåæàòà çåéíà øèðîê ïðîöåï.
Ôðîäî óäðÿøå è óäðÿøå, äîêàòî ïàÿæèíàòà ñå ðàçäðà äîêúäåòî ìîæåøå äà ñòèãíå, à ãîðíàòà ÷àñò ñå ðàçëþëÿ êàòî äðèïà ïîä íàïîðà íà íàõëóâàùèÿ âÿòúð. Ïðèìêàòà áå ðàçêúñàíà.
- Åëà! - èçêðåùÿ Ôðîäî. - Íàïðåä! Íàïðåä!
Èçâåäíúæ ãî èçïúëíè äîêðàé äèâà ðàäîñò, ÷å ñå å èçòðúãíàë îò äúíîòî íà îò÷àÿíèåòî. Ãëàâàòà ìó ñå çàâúðòÿ êàòî îò áóéíî âèíî. Áåç äà ñïèðà äà êðåùè, òîé ñå âòóðíà íàâúí.
Çà î÷èòå ìó, ìèíàëè ïðåç áúðëîãàòà íà íîùòà, òèÿ ìðà÷íè çåìè èçãëåæäàõà ñâåòëè. Îãðîìíèòå îáëàöè ïóøåê ñå áÿõà íàäèãíàëè è èçòúíåëè. Îòìèíàâàõà ïîñëåäíèòå ÷àñîâå íà ìðà÷íèÿ äåí, ÷åðâåíîòî çàðåâî íà Ìîðäîð áå ïîìðúêíàëî ñðåä íàâúñåí çäðà÷. Àëà íà Ôðîäî ìó ñå ñòðóâàøå, ÷å âèæäà óòðî, èçïúëíåíî ñ âíåçàïíà íàäåæäà. Áå ñòèãíàë ïî÷òè äî âúðõà íà ñòåíàòà. Ñàìî îùå ìàëêî íàãîðå. Ïðîõîäúò Ñèðèò Óíãîë áå ïðåä íåãî - íåÿñåí ïðîðåç â ÷åðíèÿ õðåáåò, îãðàäåí îò ìðà÷íî çàáèòè â íåáåòî ñêàëíè îñòðèåòà. Ñàìî åäèí êðàòúê óñòðåì, åäèí ïîñëåäåí áÿã è ùåøå äà ìèíå îòâúä!
- Ïðîõîäúò, Ñàì! - èçêðåùÿ òîé, áåç äà îáðúùà âíèìàíèå íà ïðîíèçèòåëíèÿ ñè ãëàñ, êîéòî, îñâîáîäåí îò çàäóõàòà íà òóíåëà, ñåãà çâó÷åøå âèñîêî è âîëíî. - Ïðîõîäúò! Òè÷àé, òè÷àé è ùå ìèíåì - ùå ìèíåì, ïðåäè íÿêîé äà íè ñïðå!
Ñàì ãî ñïîäèðè ñ öÿëàòà ñè ñèëà, êîÿòî ìîæåøå äà èçñòèñêà îò íîçåòå ñè, àëà ìàêàð è äà ñå ðàäâàøå íà ñâîáîäàòà, òîé áå íåñïîêîåí è òè÷åøêîì ñå îçúðòàøå êúì ÷åðíèÿ ñâîä íà òóíåëà, î÷àêâàéêè ñúñ ñòðàõ äà çúðíå î÷èòå èëè íÿêàêâà íåâúîáðàçèìà ôèãóðà äà ñå âòóðíå ïîäèð òÿõ. È òîé, è ãîñïîäàðÿò ìó çíàåõà òâúðäå ìàëêî çà õèòðèíèòå íà Êîðóáàíà. Íåéíîòî ëåãîâèùå èìàøå ìíîãî èçõîäè.
Òÿ æèâååøå òóê îòêðàé âðåìå - çëîêîáíà òâàð ñ ôîðìàòà íà ïàÿê, äîñóù êàòî îíèÿ, ùî íÿêîãà ñà æèâåëè â Çàïàäíèòå çåìè íà åëôèòå, ïîòúíàëè äíåñ ïîä ìîðñêèòå âúëíè, êàòî îíèÿ, ñ êîèòî ñå áèë Áåðåí èç Ïëàíèíèòå íà óæàñà â Äîðèàò è òúé â äðåâíè âðåìåíà ñòèãíàë äî Ëóòèåí íà çåëåíàòà ïîëÿíà ñðåä äúáðàâàòà, îãðÿíà îò ëóííà ñâåòëèíà. Êàê å ñòèãíàëà Êîðóáàíà äîòóê, áÿãàéêè îò ãèáåëòà ñè - òîâà íå ðàçêàçâà íè åäíà ëåãåíäà, çàùîòî ìàëêî ëåãåíäè ñà îöåëåëè îò Ìðà÷íèòå ãîäèíè. Íî îùå áå òóê òÿ, äîøëà ïðåäè Ñàóðîí è ïðåäè ïúðâèÿ êàìúê íà Áàðàä-äóð; è íå ñëóæåøå íèêîìó, îñâåí íà ñåáå ñè, ïèåøå êðúâòà íà åëôè è õîðà, ïîäïóõâàøå è òëúñòååøå îò íåïðåñòàííà æàæäà çà íîâè ïèðøåñòâà, ïëåòåøå ñåí÷åñòè ìðåæè; âñè÷êî æèâî ÿäåøå òÿ, à áúëâàøå ìðàê. Íàäëúæ è øèð, îò Åôåë Äóàò äî èçòî÷íèòå õúëìîâå, äî Äîë Ãóëäóð è òâúðäèíèòå íà Ìðàêîëåñ ñå áå ðàçñåëèëî îò äîëèíà íà äîëèíà èçäðåáíÿëîòî é ëþïèëî - áåçðîäíè ïîòîìöè íà æàëêè ñúïðóçè, íåéíè ñîáñòâåíè èç÷àäèÿ. Íî íèêîé íå ìîæåøå äà ñúïåðíè÷è ñ íåÿ, Âåëèêàòà Êîðóáàíà, ïîñëåäíà ðîæáà íà Óíãîëèàíò, äîøëà äà ñòúïèñà íåùàñòíèÿ ñâÿò.
Îùå ïðåäè ãîäèíè ÿ áå ñúçðÿë Àì-ãúë - Ñìåàãîë, êîéòî òúðøóâàøå èç âñè÷êè ìðà÷íè äóïêè è â îòäàâíà îòìèíàëè äíè ñå áå ïðåêëîíèë ïðåä íåÿ, áå ÿ îáîæåñòâèë è ñðåä óìîðàòà íà äúëãèòå ïúòèùà ìðàêúò íà íåéíîòî çëî íåèçìåííî êðà÷åøå êðàé íåãî, çà äà ãî çàñëîíè îò ñâåòëèíà è ðàçêàÿíèå. Áå îáåùàë äà é äîâåäå õðàíà. Àëà íåéíàòà àë÷íîñò áåøå ðàçëè÷íà îò íåãîâàòà. Òÿ íèòî çíàåøå, íèòî ñå èíòåðåñóâàøå îò êóëè, ïðúñòåíè èëè êàêâîòî è äà áèëî, ñúòâîðåíî îò óì è ðúêà; çà äðóãèòå æåëàåøå ñàìî ñìúðò òåëîì è äóõîì, à çà ñåáå ñè - íåíàñèòíî ëàêîì æèâîò, âñå ïî-èçäóò è ïîäïóõíàë, äîäåòî ïëàíèíèòå èçãóáÿò ñèëà äà ÿ óäúðæàò è ìðàêúò - äà ÿ óêðèâà.
Íî òîçè êîïíåæ áå îòìèíàë, îòäàâíà âå÷å ãëàäóâàøå òÿ â ïîòàéíàòà ñè áúðëîãà, à ñèëàòà íà Ñàóðîí ðàñòåøå è íèòî ñëúí÷åâ ëú÷, íèòî æèâà òâàð äðúçâàøå äà íàáëèæè ãðàíèöèòå ìó, ãðàäúò â äîëèíàòà áå ìúðòúâ, íÿìàøå õîðà è åëôè, ñàìî îêàÿíè îðêè èäâàõà íàñàì. Ìèçåðíà õðàíà, à îòãîðå íà òóé ïëàøëèâà. Íî òÿ òðÿáâàøå äà ñå õðàíè è êîëêîòî è äà ñå ñòàðàåõà äà äúëáàÿò íîâè ðàçêëîíåíè òóíåëè ïîä ïðîõîäà è êóëàòà, òÿ âñå íàìèðàøå íà÷èí äà ãè èçäåáíå. Àëà êîïíååøå çà ïî-êðåõêî ìåñî. È Àì-ãúë ãî äîâåäå.
„Ùå âèäèì, ùå âèäèì - ÷åñòè÷êî ñè ïîâòàðÿøå òîé, ùîì ãî íàëåãíåøå ìðà÷íî íàñòðîåíèå ïî îïàñíèÿ ïúò îò Åìèí Ìóèë êúì Ìîðãóëñêàòà äîëèíà. - Ùå âèäèì. Ìîæå áè. Î, äà, ìîæå áè ùå ãî íàìåðèì. Êîãàòî òÿ çàõâúðëè êîñòè è äðåõè, ùå ñè âçåìåì Áåçöåííîòî, íàãðàäàòà çà ãîðêèÿ Ñìåàãîë, äåòî é âîäè õóáàâà ìðúâêà. È ùå ñïàñèì Áåçöåííîòî, êàêòî îáåùàõìå. Î, äà. È êàòî ãî ñïàñèì, ùå é äàäåì äà ðàçáåðå. Î, äà, òúïêàíî ùå é ãî âúðíåì, áåçöåííè. Íà âñè÷êè ùå ñè âúðíåì!"
Òúé ñè áå ìèñëèë òîé â åäíî äúëáîêî ñïîòàåíî êúò÷å íà ëóêàâèÿ ñè óì, êîåòî îùå ñå íàäÿâàøå äà óêðèå îò íåÿ, äîðè êîãàòî îòíîâî ñå áå çàâúðíàë äà é ñå ïîêëîíè äîçåìè, äîêàòî ñïúòíèöèòå ìó ñïÿõà.
Êîëêîòî äî Ñàóðîí, òîé çíàåøå êúäå ñå ñïîòàéâà òÿ. Õàðåñâàøå ìó ìèñúëòà, ÷å îùå å òàì, ïðåãëàäíÿëà, íî ñ íåçàòèõâàùà çëîáà è ïàçè äðåâíèÿ ïúò íà çåìèòå ìó ïî-ñèãóðíî îò âñåêè äðóã ñòðàæ, êîãîòî áè ìîãúë äà ñëîæè íà ïðîõîäà. Å, îðêèòå áÿõà ïîëåçíè ðîáè, íî òîé ãè èìàøå â èçîáèëèå. Àêî îò âðåìå íà âðåìå Êîðóáàíà ñïèïà íÿêîãî, çà äà ñè ïîääúðæà àïåòèòà - íàçäðàâå! È áåç íåãî ìîæå. À ïîíÿêîãà, êàêòî ÷îâåê ïîäõâúðëÿ ëàêîìñòâî íà êîòêàòà ñè (íàðè÷à ÿ ñâîÿ, àëà íå é äúëæè íèùî), Ñàóðîí ïðàùàøå íàòàòúê ïëåííèöèòå, ñ êîèòî íÿìàøå êàêâî äà ïðàâè - çàðú÷âàøå äà ãè îòâåäàò â áúðëîãàòà è ñåòíå äà ìó ðàçïðàâÿò êàê ñè å ïîèãðàëà.
Òúé æèâååõà äâàìàòà, íàñëàæäàâàõà ñå íà ñîáñòâåíîòî ñè êîâàðñòâî è íå ñå áîÿõà îò ùóðì, íè îò ïðèçðàöè, íè îò êàêúâòî è äà áèëî êðàé íà ñêâåðíàòà ñè âëàñò. Äî äíåñ è ìóõà íå ñå áå èçòðúãâàëà îò ìðåæèòå íà Êîðóáàíà - è òúêìî çàòóé òîëêîç ëþòî ÿ ìú÷åõà ñåãà è ÿðîñò, è ãëàä.
Íî áåäíèÿò Ñàì íå çíàåøå íèùè÷êî çà áåäàòà, êîÿòî áÿõà ðàçáóäèëè, ñàìî â äóøàòà ìó ñå íàäèãàøå ñòðàõ îò íÿêàêâà íåâèäèìà çàïëàõà, ñòðàõúò ñå ïðåâðúùàøå â òîâàð è òîé åäâà òè÷àøå, à â êðàêàòà ìó ñÿêàø ñå íàëèâàøå îëîâî.
Óæàñ ãî îáêðúæàâàøå îòâñÿêúäå, íàïðåä â ïðîõîäà äåáíåõà âðàãîâå, à ãîñïîäàðÿò ìó, îáçåò îò áåçóìèå, ñå áå âòóðíàë ïðåçãëàâà íàñðåùà èì. Îòêúñâàéêè î÷è îò ñÿíêàòà íàçàä è äúëáîêèÿ çäðà÷ ïîä ñêàëàòà îòëÿâî, òîé ñå âãëåäà íàïðåä è âèäÿ äâå íåùà, êîèòî çàñèëèõà îò÷àÿíèåòî ìó. Ìå÷úò, êîéòî Ôðîäî íå áå ïðèáðàë â íîæíèöàòà, ñèÿåøå ñúñ ñèíêàâ ïëàìúê, â ïðîçîð÷åòî íà êóëàòà îùå òðåïêàøå ÷åðâåíàòà ñâåòëèíà, ìàêàð ÷å íåáåòî çàä íåÿ áå ïðèòúìíÿëî.
- Îðêè! - ïðîìúðìîðè òîé. - Êàêòî ñìå õóêíàëè, äîíèêúäå íÿìà äà ñòèãíåì. Îðêè ñå íàâúðòàò íàîêîëî, ÷å è ïî-ëîøè òâàðè. Ñåòíå ñòàðèÿò íàâèê äà ñå ïðèêðèâà ãî íàêàðà áúðçî äà ñòèñíå â þìðóê áåçöåííàòà Ñòúêëåíèöà, êîÿòî ïðîäúëæàâàøå äà íîñè. 3à ìîìåíò ðúêàòà ìó çàñèÿ ñ ïëàìúêà íà æèâàòà êðúâ, ïîñëå òîé íàïúõà èçäàéíè÷åñêàòà ñâåòëèíà â äæîáà íà ãúðäèòå ñè è ïðèäúðïà îòãîðå åëôè÷åñêèÿ ïëàù. Îïèòà äà óñêîðè êðà÷êà. Ãîñïîäàðÿò ïîñòåïåííî ñå îòäàëå÷àâàøå, âå÷å ãî áå èçïðåâàðèë ñ äâàäåñåòèíà êðà÷êè è ëåòåøå êàòî ñÿíêà, ñêîðî ùåøå äà ñå èçãóáè îò ïîãëåä ñðåä òîçè ñèâ ñâÿò.
Åäâà Ñàì áå óñïÿë äà ñêðèå ñâåòëèíàòà íà çâåçäíàòà ñòúêëåíèöà è çëîòî âðúõëåòÿ. Ìàëêî íàïðåä è íàëÿâî òîé èçâåäíúæ çúðíà îò ÷åðíà ñåí÷åñòà äóïêà â êàíàðàòà äà ñå èçìúêâà íàé-îòâðàòèòåëíàòà ôèãóðà, êîÿòî íÿêîãà áå âèæäàë, ïî-óæàñÿâàùà îò âèäåíèå íà êîøìàðåí ñúí. Ïðèëè÷àøå íà ïàÿê, íî áå ïî-÷óäîâèùíà è ïî-ñòðàøíà îò ãðàìàäíèòå õèùíèöè - â áåçñìúðòíèòå é î÷è áëåñòåøå çëîáíà ìèñúë. Ñúùèòå î÷è, êîèòî áå ñìÿòàë çà óñìèðåíè è ïîáåäåíè, ñåãà ïëàìòÿõà íàñðåùà ñ ãèáåëíà ñâåòëèíà, ñòðóïàíè íà ãðîçäîâå âúðõó èçïúêíàëàòà ãëàâà. Òÿ èìàøå ãðàìàäíè ðîãà, à çàä êúñàòà øèÿ ñå èçäóâàøå ãðîçíîòî é òÿëî, ïîäïóõíàëà èñïîëèíñêà òîðáà, êîÿòî ñå ëþøêàøå è ïðîâèñâàøå ìåæäó êðàêàòà; îãðîìíîòî òóëîâèùå áå ÷åðíî, îñåÿíî ñ ìîðàâè áåëåçè, àëà îòäîëó êîðåìúò áå ëúñêàâî áëåä è îò íåãî ñå íîñåøå ñìðàä. Êðàêàòà é áÿõà ïðåãúíàòè â åäðèòå âúçëåñòè ñòàâè âèñîêî íàä ãúðáà, îñåÿíè ñ êîñìè êàòî ñòîìàíåíè øèïîâå, è çàâúðøâàõà ñ íîêòåñòè ëàïè.
Ùîì èçâëå÷å ìåêîòî ñè ìëÿñêàùî òÿëî è ñãúíàòèòå ìó êðàéíèöè îò ãîðíèÿ èçõîä íà áúðëîãàòà, òÿ ñå âòóðíà íàïðåä ñ óæàñíà áúðçèíà òó òè÷àéêè íà ïîïóêâàùèòå ñè íîçå, òó ïîëèòàéêè ñ âíåçàïíè îòñêîöè. Íàìèðàøå ñå ìåæäó Ñàì è ãîñïîäàðÿ ìó. Èëè íå áå âèäÿëà Ñàì, èëè ãî îòáÿãâàøå çàñåãà êàòî íîñèòåë íà ñâåòëèíàòà è íàñî÷âàøå öÿëîòî ñè âíèìàíèå êúì åäíà æåðòâà - êúì Ôðîäî, êîéòî, ëèøåí îò Ñòúêëåíèöàòà, òè÷àøå íåõàéíî íàãîðå ïî ïúòåêàòà, áåç äà óñåùà äåáíåùàòà çàïëàõà. Òè÷àøå áúðçî, àëà Êîðóáàíà áå ïî-áúðçà, ñ íÿêîëêî ñêîêà ùåøå äà ãî íàñòèãíå.
Ñàì ñå çàäàâè è ñúáðà äúõ, çà äà èçêðåùè:
- Ïàçåòå ñå îòçàä! Ïàçåòå ñå, ãîñïîäàðþ! Àç ñúì... Íî èçâåäíúæ äúõúò ìó çàãëúõíà. Äúëãà ëåïêàâà ðúêà ïðèòèñíà óñòàòà ìó, äðóãà ãî ñòèñíà çà ãúðëîòî è íåùî ñå îìîòà îêîëî êðàêà ìó. Íàïàäíàò èçíåâèäåëèöà, òîé ñå ïðåìåòíà íàçàä â ðúöåòå íà íàïàäàòåëÿ.
- Ñïèïàõìå ãî! - èçñúñêà Àì-ãúë â óõîòî ìó. - Íàé-ñåòíå ãî ñïèïàõìå, áåçöåííè, äà, ìðúñññíèÿ õîáèò. Íèå ñå çàåìàìå ñ òîÿ. Òÿ ùå âèäè ñìåòêàòà íà äðóãèÿ. Î, äà, Êîðóáàíà ùå ìó âèäè ñìåòêàòà, íå Ñìåàãîë - òîé îáåùà, íèùî ëîøî íÿìà äà ñòîðè íà ãîñïîäàðÿ. Íî òåáå òå ñïèïà, ìðúñññíî ãàäíî ñêèòíè÷å!
È òîé ñå èçïëþ âúâ âðàòà íà Ñàì.
ßðîñòòà îò ïðåäàòåëñòâîòî è îò÷àÿíèåòî, ÷å ñå áàâè, êîãàòî ãîñïîäàðÿò ìó å â ñìúðòíà çàïëàõà, âíåçàïíî ðàçïàëèõà â Ñàì ñèëà è ñòðúâ äàëå÷ íàä âñè÷êî, êîåòî áå î÷àêâàë Àì-ãúë îò áàâíèÿ è ãëóïàâ õîáèò, çà êàêúâòî ãî ñìÿòàøå. Äîðè è Àì-ãúë íå áè óñïÿë äà ñå èçâúðòè ïî-áúðçî è ïî-ñâèðåïî. Õâàòêàòà âúðõó óñòàòà íà Ñàì îòñëàáíà è òîé îòíîâî ñå çàäúðïà íàïðåä è íàäîëó, îïèòâàéêè äà ñå èçòðúãíå îò ðúêàòà, êîÿòî ìà÷êàøå øèÿòà ìó. Îùå ñòèñêàøå ìå÷à â äåñíèöàòà ñè, à îò ëÿâàòà ìó ðúêà âèñåøå íà ðåìú÷å ïîäàðåíàòà îò Ôàðàìèð òîÿæêà. Ñ îò÷àÿíî óñèëèå îïèòà äà ñå îáúðíå è äà íàìóøêà âðàãà. Íî Àì-ãúë áå òâúðäå áúðç. Äúëãàòà ìó äÿñíà ðúêà ñâåòêàâè÷íî ñå âêîï÷è â êèòêàòà íà Ñàì. Ïðúñòèòå ìó áÿõà êàòî ìåíãåìå; áàâíî è áåçìèëîñòíî èçâè ðúêàòà íàïðåä è íàäîëó, äîêàòî ñ áîëåçíåí âèê Ñàì èçòúðâà ìå÷à íà çåìÿòà; è ïðåç öÿëîòî âðåìå äðóãàòà ëàïà íà Àì-ãúë ñòÿãàøå õâàòêàòà âúðõó ãúðëîòî íà Ñàì.
Òîãàâà Ñàì ïðèáÿãíà êúì ïîñëåäíàòà ñè õèòðîñò. Ñ âñå ñèëà çàäúðïà íàïðåä è çäðàâî ïîäïðÿ êðàêà, ïîñëå âíåçàïíî ñå îòáëúñíà îò çåìÿòà è ñå îòõâúðëè ñ öÿëàòà ñè òåæåñò íàçàä.
Àì-ãúë íå áå î÷àêâàë îò Ñàì äîðè òàêàâà ïðîñòà õèòðèíà, çàòîâà ñå ïðåìåòíà ïîä íåãî è öÿëàòà òåæåñò íà ÿêèÿ õîáèò ñå ñòîâàðè íà êîðåìà ìó. Òîé îñòðî èçñúñêà è çà ñåêóíäà ðúêàòà ìó îòïóñíà ãúðëîòî íà Ñàì, àëà ïðúñòèòå ìó îùå ñå âêîï÷âàõà â äåñíèöàòà. Ñàì ñå èçñêóáíà íàïðåä è íàñòðàíè, èçïðàâè ñå, ïîñëå ñå çàâúðòÿ íàäÿñíî îêîëî õâàíàòàòà îò Àì-ãúë ðúêà. Ñ ëåâèöàòà ñòèñíà òîÿæêàòà, çàìàõíà è ñúñ ñâèñòåíå è ïóêîò ÿ ñòîâàðè âúðõó èçïúíàòàòà ðúêà íà Àì-ãúë, òî÷íî ïîä ëàêúòÿ.
Àì-ãúë èçïèùÿ è ãî èçòúðâà. Ñàì íå èçïóñíà ñëó÷àÿ, îòíîâî çàìàõíà ÿðîñòíî, áåç äà ãóáè âðåìå äà ïðåõâúðëè òîÿæêàòà â äåñíèöàòà ñè. Áúðç êàòî çìèÿ, Àì-ãúë ñå ïëúçíà íàñòðàíè è âìåñòî ïî ãëàâàòà, óäàðúò ãî óëó÷è ïî ãúðáà. Òîÿæêàòà èçïðàùÿ è ñå ñòðîøè. Òîâà ìó ñòèãàøå. Äà ñãðàá÷âà èçîòçàä îòäàâíà ìó áå ëþáèìà èãðà è ðÿäêî ãóáåøå â íåÿ. Íî òîçè ïúò, ïîäâåäåí îò ïðåçðåíèåòî ñè êúì Ñàì, áå äîïóñíàë ãðåøêàòà äà áúáðè è çëîðàäñòâóâà, ïðåäè äà å õâàíàë ñ äâå ðúöå ãúðëîòî íà æåðòâàòà. Âñè÷êî ñå ïðîâàëÿøå â õóáàâèÿ ìó ïëàí, îòêàêòî îíàçè óæàñíà ñâåòëèíà òúé íåî÷àêâàíî ñå áå ïîÿâèëà â ìðàêà. À ñåãà ñòîåøå ëèöå ñðåùó ëèöå ñ ðàçëþòåí ïðîòèâíèê, êîéòî ïî÷òè íå ìó îòñòúïâàøå ïî ðúñò. Òàêèâà áèòêè íå áÿõà çà íåãî. Ñàì ãðàáíà ìå÷à ñè îò çåìÿòà è çàìàõíà. Àì-ãúë èçïèùÿ, õâúðëè ñå íà ÷åòèðè êðàêà è îòñêî÷è íàñòðàíè êàòî æàáà. Ïðåäè Ñàì äà ãî íàñòèãíå, òîé õóêíà ñ èçóìèòåëíà áúðçèíà êúì òóíåëà.
Ñ ìå÷ â ðúêàòà, Ñàì ñå âòóðíà ïîäèð íåãî. Çà ìèã áå çàáðàâèë âñè÷êî äðóãî îñâåí ïóðïóðíàòà ÿðîñò â ãëàâàòà ñè è æåëàíèåòî äà óáèå Àì-ãúë. Íî äîêàòî ãî äîãîíè, Àì-ãúë áå èç÷åçíàë. À êîãàòî ÷åðíèÿò îòâîð çåéíà îòïðåä è íàñðåùà ìó äîëåòÿ ñìðàä, â ìîçúêà íà Ñàì êàòî ãðúìîòåâèöà èçáóõíà ìèñúëòà çà Ôðîäî è ÷óäîâèùåòî. Çàâúðòÿ ñå è áÿñíî õóêíà íàãîðå ïî ïúòåêàòà, êðåùåéêè èìåòî íà ãîñïîäàðÿ ñè. Íî áåøå êúñíî. Äîòóê çàãîâîðúò íà Àì-ãúë áå óñïÿë.


Ãëàâà 10

ÈÇÁÎÐÚÒ ÍÀ ÑÀÌÎÇÍÀÉ

Ôðîäî ëåæåøå ïî ãðúá, à ÷óäîâèùåòî ñå áå ñâåëî òúé ñúñðåäîòî÷åíî íàä æåðòâàòà ñè, ÷å óñåòè Ñàì è êðÿñúöèòå ìó åäâà êîãàòî íàáëèæè. Âðúõëèòàéêè íàïðåä, òîé çàáåëÿçà, ÷å Ôðîäî âå÷å å îìîòàí ñ âúæåòà îò ãëåçåíèòå äî ïëåùèòå è ïàÿêúò âëà÷è òÿëîòî ìó ñ äúëãèòå ñè ïðåäíè ëàïè.
Íà îòñàìíàòà ñòðàíà íà ïúòåêàòà, òàì, êúäåòî áå ïàäíàë áåçïîìîùíî îò äåñíèöàòà ìó, ñå òúðêàëÿøå áëåñòÿùèÿò åëôè÷åñêè ìå÷. Ñàì íå çàãóáè âðåìå äà ñå ïèòà êàêâî ìîæå äà ñòîðè è äàëè å ñìåë, âåðåí èëè ïðîñòî ïîáåñíÿë îò ãíÿâ. Ñ âèê ñå õâúðëè íàïðåä è ñ ëÿâàòà ñè ðúêà ñãðàá÷è ìå÷à íà ãîñïîäàðÿ. Ñåòíå ñå âòóðíà â àòàêà. Ïî-ëþò íàáåã íå áå âèæäàë äîðè äèâèÿò ñâÿò íà çâåðîâåòå, êúäåòî íÿêîå îò÷àÿíî äðåáíî ñúçäàíèå, âúîðúæåíî åäèíñòâåíî ñúñ ñèòíèòå ñè çúáêè, ñå ìÿòà êúì ãðàìàäàòà îò áðîíÿ è ðîãà, íàäâèñíàëà íàä ïàäíàëèÿ ìó äðóãàð.
Íèùîæíèÿò ìó âîïúë ñÿêàø ÿ ñòðåñíà îò íÿêàêúâ çëîðàä ñúí è òÿ áàâíî îáúðíà êúì íåãî óáèéñòâåíàòà çëîáà íà ïîãëåäà ñè. Íî îùå ïðåäè äà áå îñúçíàëà, ÷å ÿ âðúõëèòà ïî-ñòðàøíà ÿðîñò îò âñè÷êî, êîåòî áå âèäÿëà ïðåç íåñìåòíèòå ñè ãîäèíè, ñèÿéíèÿò ìå÷ ñå âïè â êðàêà é, îòñè÷àéêè ëàïàòà. Ñàì ñå õâúðëè ïîä ñâîäà íà íàäâèñíàëèòå íîçå è áúðçî çàìàõíà íàãîðå ñ äðóãàòà ðúêà äà íàìóøêà ãðîçäîâåòå îò î÷è âúðõó ñâåäåíàòà ãëàâà. Åäíî ãðàìàäíî îêî èçãàñíà.
Ïðîêëåòîòî ñúçäàíèå áå ïîä íåÿ è çàñåãà íå ìîæåøå äà ãî äîñòèãíå íèòî ñ æèëîòî, íèòî ñ ëàïèòå ñè. Îãðîìíèÿò, ãíèëî ïðîñâåòâàù òúðáóõ âèñåøå íàä Ñàì è çëîâîíèåòî åäâà íå ãî çàøåìåòè. Âúïðåêè âñè÷êî ÿðîñòòà ìó äàäå ñèëè çà îùå åäèí óäàð è ïðåäè òÿ äà ñå îòïóñíå îòãîðå, çà äà ãî ñìàæå çàåäíî ñ íàõàëíàòà ìó ñìåëîñò, òîé ñ îò÷àÿíî óñèëèå ÿ ïîñå÷å ñ åëôè÷åñêèÿ ìå÷.
Íî Êîðóáàíà íå ïðèëè÷àøå íà äðàêîíèòå, íÿìàøå äðóãî ñëàáî ìÿñòî îñâåí î÷èòå. Âåêîâíàòà é êîðóáà áå ïîêðèòà ñúñ ñòðóïåè è ïðîÿäåíà îò ãíèëî÷, àëà îòâúòðå íåïðåêúñíàòî ñå òðóïàõà ñëîé ïîäèð ñëîé îòâðàòèòåëíè èçðàñòúöè. Ìå÷úò ðàçñå÷å â íåÿ ñòðàõîòåí ðàçðåç, íî íÿìàøå ÷îâåøêà ñèëà, êîÿòî äà ïðîáèå òèÿ ãíóñíè ãúíêè - äîðè äæóäæå èëè åëô äà áÿõà èçêîâàëè ñòîìàíàòà, äîðè äà ÿ ñòèñêàøå äåñíèöàòà íà Áåðeí èëè Òóðèí. Òÿ ñå îòäðúïíà îò óäàðà, ñåòíå íàäèãíà êîðåìà ñè êàòî îãðîìíà òîðáà âèñîêî íàä ãëàâàòà íà Ñàì. Îò ðàíàòà çàáúëáóêà îòðîâíà ïÿíà. Ïðåãúâàéêè êðàêà, òÿ îòíîâî ñïóñíà îòãîðå ìó òåæêîòî ñè òóëîâèùå. Ïðèáúðçà. Ñàì îùå áå íà êðàêà è êàòî çàõâúðëè ñâîÿ ìå÷, èçïúíà ñ äâå ðúöå ïðàâî íàãîðå åëôè÷åñêîòî îñòðèå, ïðîíèçâàéêè ÷óäîâèùíèÿ ñâîä; è òàêà Êîðóáàíà, òëàñêàíà îò æåñòîêàòà ñè âîëÿ, ñå õâúðëè âúðõó îñòðèÿ øèï ñ óäàð, êîéòî íå áå ïî ñèëèòå è íà íàé-ìîãúùèÿ âîèí. Äúëáîêî, äúëáîêî ïðîíèêíà ìå÷úò, äîêàòî òúðáóõúò áàâíî ñìàçâàøå Ñàì êúì çåìÿòà.
Êîðóáàíà íèêîãà íå áå èçïèòâàëà òàêîâà ìú÷åíèå, íå áå è ñúíóâàëà, ÷å ìîæå äà ñðåùíå íåùî ïîäîáíî â áåçêðàéíèÿ ñè çëîáåí æèâîò. È íàé-õðàáðèÿò âîèí íà äðåâåí Ãîíäîð, è íàé-äèâèÿò ïëåíåí îðê íå áå óñòîÿâàë íà íàïîðà é ïî òîçè íà÷èí, íèòî ïúê áå äðúçâàë äà âïèå ìå÷à ñè â ëþáèìàòà é ïëúò. Ðàçòúðñèõà ÿ òðúïêè. Áÿãàéêè îò áîëêàòà, òÿ îòíîâî ñå íàäèãíà, ñâè ïîä ñåáå ñè ñãúð÷åíè êðàêà è â êîíâóëñèÿ îòñêî÷è íàçàä.
Çàìàÿí îò çëîâîíèåòî, Ñàì áå ïàäíàë íà êîëåíå êðàé ãëàâàòà íà Ôðîäî, ïðîäúëæàâàéêè äà ñòèñêà ñ äâå ðúöå äðúæêàòà íà ìå÷à. Ïðåç ñèâàòà ïåëåíà ïðåä î÷èòå ñè ðàçëè÷àâàøå ëèöåòî íà Ôðîäî è óïîðèòî ñå áîðåøå - çà ãîñïîäàðÿ è çà äà ñå èçìúêíå îò íàëåòÿëàòà íàïàñò. Áàâíî íàäèãíà ãëàâà è ñàìî íà íÿêîëêî êðà÷êè îò ñåáå ñè âèäÿ Êîðóáàíà äà ñå âçèðà â íåãî, îò ÷îâêàòà é ñå òî÷åøå îòðîâíà ëèãà, çåëåíà ãíîé êàïåøå èçïîä ðàíåíîòî é îêî. Ïîñëå òÿ ïðèêëåêíà, ðàçñòèëàéêè ïî çåìÿòà òðúïíåùèÿ ñè òúðáóõ, ðàçëþëÿ îãðîìíèòå àðêè íà êðàêàòà ñè è ñå ïðèãîòâè çà íîâ ñêîê - òîçè ïúò ùåøå äà ñìàçâà è æèëè äî ñìúðò. Áåøå çàáðàâèëà îáè÷àéíîòî ëåêî îòðîâíî óõàïâàíå, êîëêîòî äà óñïîêîè áîðåùàòà ñå ïëÿ÷êà, ñåãà æåëàåøå äà óáèâà è ðàçêúñâà.
Ñàì ñúùî ïðèêëåêíà, çàãëåäàí â íåÿ, è ñúçðÿ ñìúðòòà ñè â î÷èòå é, àëà òúêìî â òîçè ìèã ãî ïîðàçè åäíà ìèñúë, èçðå÷åíà ñÿêàø îò íÿêàêúâ äàëå÷åí ãëàñ, çàòúðøóâà ñ ëÿâàòà ðúêà â ïàçâàòà è îòêðè îíîâà, êîåòî äèðåøå - õëàäíî, òâúðäî è èñòèíñêî ìó ñå ñòîðè òî â òîçè ïðèêàçåí ñâÿò íà óæàñà, - Ñòúêëåíèöàòà íà Ãàëàäðèåë.
- Ãàëàäðèåë! - áåçñèëíî èçðå÷å òîé è ñåòíå äî÷ó äàëå÷íè, íî ÿñíè ãëàñîâå - âúçãëàñèòå íà åëôèòå, áðîäåùè ïîä çâåçäèòå ñðåä çäðà÷à íà ëþáèìîòî Ãðàôñòâî è òÿõíàòà ìóçèêà, äîëåòÿëà â ñúíÿ ìó ñðåä Çàëàòà íà Îãúíÿ â äîìà íà Åëðîíä.
Ãèëòîíèåë À Åëáåðåò!
Ñåòíå åçèêúò ìó ñå îòïóñíà è ãëàñúò ìó èçêðåùÿ íà íåçíàåí åçèê:

À Åëáåðåò Ãèëòîíèåë
î ìåíåë ïàëàí-äèðèåë,
ëå íàëîí ñè äè'íãóðóòîñ!
À òèðî íèí, Ôàíóèëîñ!

Ñ òåçè äóìè òîé ìú÷èòåëíî ñå èçïðàâè íà íîçå è îòíîâî áå õîáèòúò Ñàìîçíàé, ñèí íà Áúðçîõàì.
- Åëà ñåãà, ìðúñíèöå! - ïðîâèêíà ñå òîé. - Òè, ãíóñíà òâàð, ïðè÷èíè çëî íà ãîñïîäàðÿ ìè è ùå ïëàòèø çà òîâà. Ùå ïðîäúëæèì, íî ïúðâî ùå òè âèäèì ñìåòêàòà. Åëà, àêî òè ñå å óñëàäèëî!
Ñÿêàø äîêîñíàòà îò ìîùòà íà íåóêðîòèìèÿ ìó äóõ, ñòúêëåíèöàòà ëóìíà êàòî áÿëà ôàêëà â ðúêàòà ìó. Ïëàìòåøå êàòî çâåçäà, ïîëåòÿëà èç íåáîñâîäà äà ïðîöåïè ìðàêà ñ íåïîíîñèìà ñâåòëèíà. Îùå íèêîãà íå ñå áå ðàçãàðÿë ïðåä ëèöåòî íà Êîðóáàíà òàêúâ íåáåñåí óæàñ. Ëú÷èòå ïðîíèçàõà íàðàíåíàòà é ãëàâà, èçïåïåëèõà ÿ ñ íåòúðïèìà áîëêà è êàòî ñòðàõîâèòà çàðàçà ñâåòëèíàòà ïðîáÿãíà îò îêî êúì îêî. Áóðÿ îò ìúëíèè ÿ çàñëåïè, ñòðàäàíèå ðàçäðà ìîçúêà é è òÿ ñå ïðîñíà ïî ãðúá, ðàçìàõâàéêè êðàêà èç âúçäóõà. Ñåòíå èçâúðíà îñàêàòåíàòà ñè ãëàâà, ïðåòúðêóëè ñå è çàïúëçÿ êðà÷êà ïî êðà÷êà êúì îòâîðà â ìðà÷íàòà êàíàðà.
Ñàì òðúãíà íàïðåä. Ëþøêàøå ñå êàòî ïèÿí, íî âúðâåøå íàïðåä. À Êîðóáàíà, ïîáåäåíà íàé-ñåòíå, ñãúð÷åíà îò ñòðàõ, äðóñàøå è ðàçòúðñâàøå òóëîâèùåòî ñè â îò÷àÿíî óñèëèå äà èçáÿãà îò íåãî. Ñòèãíà äî äóïêàòà è ñå ïëúçíà íàäîëó, ïðîâðÿ ñå íàâúòðå â ìèãà, Êîãàòî Ñàì ñ ïîñëåäåí óäàð ïîñå÷å ïðîâëà÷åíèòå é êðàêà è ñå ïðîñíà íà çåìÿòà.
Êîðóáàíà èçáÿãà è òîçè ðàçêàç íå ñïîìåíàâà äàëè å ëåæàëà äúëãî â áúðëîãàòà ñè ñðåä çëîáà è ñòðàäàíèå, äàëè ïðåç áàâíèòå ìðà÷íè ãîäèíè ñå å èçöåëèëà, âúçñòàíîâÿâàéêè ãðîçäîâåòå îò î÷è, äîêàòî ìúðòâåøêè ãëàä ÿ òëàñíå îòíîâî äà èçòú÷å ñòðàõîâèòèòå ñè ïðèìêè èç äîëîâåòå íà Ïëàíèíèòå íà Ñÿíêàòà.
Ñàì îñòàíà ñðåä ïóùèíàêà. Äîêàòî âå÷åðòà íà Áåçèìåííàòà ñòðàíà ñå ñïóñêàøå íàä ïîëåñðàæåíèåòî, òîé ïðîïúëçÿ êúì ãîñïîäàðÿ ñè.
- Ãîñïîäàðþ, ìèëè ãîñïîäàðþ - ïðîìúëâè òîé, àëà Ôðîäî íå îòâúðíà. Êàêòî áå òè÷àë ñòðàñòíî íàïðåä, îáçåò îò ðàäîñò, ÷å å ñâîáîäåí, Êîðóáàíà ãî áå äîãîíèëà ñúñ ñòðàõîâèòà áúðçèíà è ñâåòêàâè÷íî áå âïèëà æèëîòî ñè â øèÿòà ìó. Ñåãà òîé ëåæåøå ïðåáëåäíÿë è íèòî ÷óâàøå, íèòî ïîìðúäâàøå.
- Ãîñïîäàðþ, ìèëè ãîñïîäàðþ! - ïîâòîðè Ñàì è çà÷àêà ñðåä áåçêðàéíàòà òèøèíà, àëà íàïðàçíî ñå âñëóøâàøå.
Ïîñëå òðåñêàâî ðàçñå÷å îìîòàíèòå âúæåòàòà ïðèòèñíà óõî êúì ãúðäèòå è óñòàòà íà Ôðîäî, íî íå îòêðè è èñêðèöà æèâîò, íå äîëîâè è íàé-ëåê òðåïåò íà ñúðöåòî. Äúëãî ðàçòðèâà ðúöåòå è íîçåòå íà ãîñïîäàðÿ ñè, ïðèòèñêàøå äëàí êúì ÷åëîòî ìó, àëà íàâñÿêúäå ñðåùàøå ñàìî ñòóä.
- Ôðîäî, ãîñïîäèí Ôðîäî! - èçâèêà òîé. - Íå ìå îñòàâÿéòå ñàì! Âàøèÿò Ñàì âè âèêà. Íå îòèâàéòå òàì, êúäåòî íå ìîãà äà âè ïîñëåäâàì! Ñúáóäåòå ñå, ãîñïîäèí Ôðîäî! Î, ñúáóäåòå ñå, Ôðîäî, áîæè÷êî, áîæè÷êî! Ñúáóäåòå ñå!
Îáçå ãî ãíÿâ è òúð÷åéêè áÿñíî îêîëî òÿëîòî íà ãîñïîäàðÿ ñè, òîé âçå äà ñå÷å âúçäóõà, äà áëúñêà êàìúíèòå ñ ïðåäèçâèêàòåëíè êðÿñúöè. Íî ñëåä ìàëêî ñå âúðíà è ñå ïðèâåäå äà îãëåäà ñðåä çäðà÷à áëåäîòî ëèöå íà Ôðîäî. È èçâåäíúæ ðàçáðà, ÷å å ïîïàäíàë âúâ âèäåíèåòî, êîåòî ìó áå ðàçêðèëî îãëåäàëîòî íà Ãàëàäðèåë â Ëîðèåí: äúëáîêî çàñïàë, Ôðîäî ëåæè ñ ïðåáëåäíÿëî ëèöå ïîä îãðîìíà ÷åðíà êàíàðà. Ïîíå òîãàâà áå ìèñëèë, ÷å å çàñïàë.
- Ìúðòúâ å! - êàçà òîé. - Íå å çàñïàë, ìúðòúâ å! È äîêàòî ãè èçðå÷å, äóìèòå ñÿêàø óñêîðèõà äåéñòâèåòî íà îòðîâàòà è ìó ñå ñòîðè, ÷å ëèöåòî ïðèäîáèâà ìúòíîçåëåí îòòåíúê.
×åðíî îò÷àÿíèå ñå ñòîâàðè âúðõó ìó. Ñàì ñå ïðåâè äî çåìÿòà è ìåòíà íàä ãëàâàòà ñè ñèâèÿ ïëàù, íîù ïàäíà â ñúðöåòî ìó è âñè÷êî èç÷åçíà.
Êîãàòî íàé-ñåòíå ìðàêúò ñå ðàçñåÿ, Ñàì ñå îçúðíà è íàîêîëî èìàøå ñàìî ñåíêè, àëà íå áè ìîãúë äà êàæå êîëêî ìèíóòè èëè ÷àñîâå ñà ñå ïðîâëà÷èëè ïðåç ñâåòà. Âñå îùå áå íà ñúùîòî ìÿñòî è ìúðòâèÿò ãîñïîäàð âñå òúé ëåæåøå êðàé íåãî. Ïëàíèíèòå íå áÿõà ðóõíàëè, çåìÿòà íå áå çàãèíàëà.
- Ùî äà ñòîðÿ, ùî äà ñòîðÿ? - âúçêëèêíà òîé. - Íèìà íå å èìàëî ñìèñúë äà èäâàì ñ íåãî ÷àê äîòóê?
È òîãàâà â ñïîìåíèòå äîëåòÿ ñîáñòâåíèÿò ìó ãëàñ, èçðè÷àù ñëîâà, êîèòî íàâðåìåòî, â íà÷àëîòî íà ïúòóâàíåòî, è ñàì áå ðàçáðàë: „Èìàì íåùî äà ñòîðÿ ïðåäè êðàÿ. Òðÿáâà äà èçäúðæà äîêðàé, ñúð, ðàçáèðàòå ëè?
- Íî ùî ìîãà äà ñòîðÿ? Íèìà äà îñòàâÿ ìúðòâèÿ ãîñïîäèí Ôðîäî íåïîãðåáàí íàâðúõ ïëàíèíàòà è äà ñè âúðâÿ ó äîìà? Èëè äà ïðîäúëæà? Äà ïðîäúëæà? - ïîâòîðè òîé è çà ìèã ñå ðàçòúðñè îò ñúìíåíèå è ñòðàõ: - Òîâà ëè òðÿáâà äà ñòîðÿ? È äà ãî èçîñòàâÿ?
È íàé-ïîñëå òîé çàðèäà, âúðíà ñå êúì Ôðîäî è èçïúíà òÿëîòî ìó, ñêðúñòè õëàäíèòå ðúöå íà ãúðäèòå ìó è ãî îáâè â ïëàùà; îò åäíàòà ìó ñòðàíà ïîëîæè ñîáñòâåíèÿ ñè ìå÷, îò äðóãàòà - òîÿæêàòà, ïîäàðúê îò Ôàðàìèð.
- Ùîì òðÿáâà äà ïðîäúëæà - êàçà òîé, - çíà÷è ùå òðÿáâà äà âçåìà ìå÷à âè, àêî ðàçðåøèòå, ãîñïîäèí Ôðîäî, àëà ùå îñòàâÿ òîçè äà ëåæè êðàé âàñ, êàêòî å ëåæàë êðàé ñòàðèÿ êðàë â ìîãèëàòà; èìàòå ñè è õóáàâàòà ìèòðèëíà ðèçíèöà îò ñòàðèÿ ãîñïîäèí Áèëáî. À ïúê çâåçäíàòà ñòúêëåíèöà, ãîñïîäèí Ôðîäî, ìè ÿ äàäîõòå íà çàåì è òÿ ùå ìè òðÿáâà òåïúðâà, çàùîòî ìå ÷àêà ñàìî ìðàê. Íå ÿ çàñëóæàâàì, Âëàäåòåëêàòà ÿ äàäå íà âàñ, íî äàíî äà ðàçáåðå. Âèå ðàçáèðàòå ëè ìå, ãîñïîäèí Ôðîäî? Òðÿáâà äà ïðîäúëæà.
Àëà íå ìîæåøå äà ñè òðúãíå, âñå îùå íå ìîæåøå. Áå êîëåíè÷èë, ñòèñêàøå ðúêàòà íà Ôðîäî è íÿìàøå ñèëè äà ÿ ïóñíå. Âðåìåòî ëåòåøå, à òîé ïðîäúëæàâàøå äà ñòîè íà êîëåíå, ñòèñíàë ðúêàòà íà ãîñïîäàðÿ ñè, è â ñúðöåòî ìó ñå ðàçãàðÿøå ñïîð.
Ïîòúðñè ñèëè äà ñå èçòðúãíå è äà ïîåìå íà ñàìîòíî ïúòåøåñòâèå... çà ìúñò. Ñàìî äà ñå èçïðàâåøå, ñåòíå ÿðîñòòà ùåøå äà ãî âîäè èç ïúòÿ ÷àê äîêðàé ñâåòà, äîêàòî íàé-ïîñëå íàñòèãíå Àì-ãúë. È Àì-ãúë ùåøå äà óìðå â íÿêîé ìðà÷åí úãúë. Íî íå òîâà ìó ïðåäñòîåøå. Íå áè ñè ñòðóâàëî çà òîâà äà èçîñòàâÿ ãîñïîäàðÿ. Òàêà íÿìàøå äà ãî âúðíå. Íèùî íå ìîæåøå äà ãî ñòîðè. Ïî-äîáðå è äâàìàòà äà óìðàò çàåäíî. Òîâà ñúùî áå ñàìîòíî ïúòåøåñòâèå.
Òîé ïîãëåäíà êúì áëÿñêàâîòî îñòðèå íà ìå÷à. Ïîìèñëè ñè çà ìåñòàòà, êúäåòî ùå íàìåðè ÷åðåí ðúá, à îòâúä íåãî - ïóñòîòà è ïàäåíèå êúì íèùîòî. Íå, íàòàì íÿìàøå áÿãñòâî. Òîâà îçíà÷àâàøå äà íå ñòîðè íèùî, äàæå äà íå ñêúðáè. „Ùî äà ñòîðÿ òîãàâà?" - îòíîâî ñå ïðîâèêíà òîé è ñåãà ìó ñå ñòîðè, ÷å ÿñíî ðàçáèðà æåñòîêèÿ îòãîâîð: äà èçäúðæè äîêðàé. Ïàê ñàìîòíî ïúòåøåñòâèå, íàé-ñòðàøíîòî îò âñè÷êè.
„Êàêâî? Àç ñàìè÷úê äà èäà äî Ñúäáîâíèÿ ïðîöåï è ïðî÷èå? - Òîé òðúïíåøå îò ñòðàõ, àëà ðåøåíèåòî ìó óêðåïâàøå. - Êàêâî? Àç äà âçåìà Ïðúñòåíà îò íåãî? Ñúâåòúò ìó ãî äàäå."
Àëà îòãîâîðúò äîëåòÿ âåäíàãà: „Ñúâåòúò ìó äàäå è ñïúòíèöè, çà äà íå ñå ïðîâàëè ìèñèÿòà. À òè ñè ïîñëåäåí îò öåëèÿ Îòðÿä. Ìèñèÿòà íå áèâà äà ñå ïðîâàëè"
„Íå èñêàì äà ñúì ïîñëåäåí - èçñòåíà òîé. - Èñêàì ñòàðèÿò Ãàíäàëô äà å òóê èëè íÿêîé äðóã. Çàùî ìå îñòàâÿò äà ðåøàâàì ñàìè÷úê? Ñèãóðåí ñúì, ÷å ùå ñáúðêàì. Íå ìè ñå ïîëàãà äà âçåìàì Ïðúñòåíà, äà ñå ïú÷à ïðåä äðóãèòå,"
„Íî òè íå ñå ïú÷èø, èçáðàõà òå. Êîëêîòî äî òîâà, ÷å íå ñè ïîäõîäÿù - àìè ÷å è ãîñïîäèí Ôðîäî íå áåøå, äåòî ñå âèêà, íèòî ïúê ãîñïîäèí Áèëáî. Òå íå ñà ñå èçáðàëè ñàìè."
„Äîáðå äå, çíà÷è òðÿáâà äà ðåøà. Ùå ãî ñòîðÿ. Íî ñúì ñèãóðåí, ÷å ùå ñáúðêàì - äðóãî íå ÷àêàéòå îò Ñàì Ìàéòàïåð.
×àêàé äà âèäèì ñåãà. Àêî íè íàìåðÿò òóê äâàìàòà èëè ñàìî ãîñïîäèí Ôðîäî è îíîâà Íåùî å ó íåãî, å, çíà÷è Âðàãúò ùå ãî ïîëó÷è. È òîâà ùå å êðàÿò íà âñè÷êè íè, íà Ëîðèåí, Ëîìèäîë, Ãðàôñòâîòî è ïðî÷èå. Âîéíàòà çàïî÷íà è å ïîâå÷å îò ñèãóðíî, ÷å âñè÷êî âúðâè êàêòî å ïðåäâèäèë Âðàãúò. Íÿìà íàäåæäà äà ñå âúðíà ñ Îíîâà è äà èñêàì ñúâåò èëè ðàçðåøåíèå. Íå, èëè ùå ñåäÿ òóê, äîäåòî äîéäàò äà ìå óáèÿò íàä òÿëîòî íà ãîñïîäàðÿ è äà çàãðàáÿò Îíîâà, èëè ùå ãî âçåìà è ùå òðúãíà íà ïúò. - Òîé äúëáîêî ñè ïîå äúõ. - Çíà÷è ùå ãî âçåìà!"
Òîé ñå íàâåäå. Áåçêðàéíî íåæíî ðàçòâîðè çàêîï÷àëêàòà íà øèÿòà è ïúõíà ðúêà ïîä òóíèêàòà íà Ôðîäî; ñåòíå ñ äðóãàòà ñè ðúêà ïîâäèãíà ãëàâàòà, öåëóíà ñòóäåíîòî ÷åëî è ëåêè÷êî ïðèäúðïà âåðèæêàòà íàä íåãî. Ïîñëå ãëàâàòà îòíîâî ñå îòïóñíà â ïîêîÿ. Áåçìåòåæíîòî ëèöå íå ñå ïðîìåíè è òîâà ïîâå÷å îò âñè÷êè äðóãè ïðèçíàöè óáåäè íàé-ñåòíå Ñàì, ÷å Ôðîäî å çàãèíàë è çàâèíàãè èçëèçà îò Çàäà÷àòà.
- Ñáîãîì, ãîñïîäàðþ, ñêúïè! - ïðîøåïíà òîé. - Ïðîñòåòå íà ñâîÿ Ñàì. Òîé ùå ñå âúðíå òóê, êîãàòî ñâúðøè ðàáîòàòà... àêî óñïåå. È òîãàâà âå÷å íå ùå âè èçîñòàâè. Ïî÷èâàéòå â ìèð, äîêàòî ñè äîéäà, è äàíî íå âè äîáëèæè íèêîå ñêâåðíî ñúçäàíèå! À àêî Âëàäåòåëêàòà ìå ÷óâà è ìè äàäå ïðàâî íà åäíî æåëàíèå, áèõ ïîæåëàë äà ñå âúðíà è ïàê äà âè íàìåðÿ. Ñáîãîì!
Ïîñëå òîé ñâåäå ãëàâà, íàäÿíà âåðèæêàòà íà âðàòà ñè, è òåæåñòòà íà Ïðúñòåíà ìèãîì ãî ïîâëå÷å êúì çåìÿòà êàòî âîäåíè÷åí êàìúê. Íî òîé áàâíî íàäèãíà ãëàâà, ñÿêàø òîâàðúò îëåêâàøå èëè â òÿëîòî ìó ïðèèæäàõà íîâè ñèëè, ñåòíå ñ îãðîìíî óñèëèå ñå èçïðàâè íà íîçå è îòêðè, ÷å ùå ìîæå äà âúðâè. Çà ìèã íàäèãíà Ñòúêëåíèöàòà è ïîãëåäíà ãîñïîäàðÿ ñè; ñåãà ñâåòëèíàòà ïëàìòåøå ïî-ñëàáî, ñ ìåêàòà ëú÷åçàðíîñò íà ëÿòíàòà âå÷åðíèöà, è â íåéíèòå ëú÷è ëèöåòî íà Ôðîäî ñè âúçâúðíà êðàñèâèÿ îòòåíúê - áëåä, ïî åëôè÷åñêè ïðåêðàñåí, êàòî íà ÷îâåê, êîéòî äúëãî å ïðåêàðàë â ñÿíêà. È ñ ãîð÷èâàòà óòåõà íà òîçè ïîñëåäåí ïîãëåä, Ñàì ñå îáúðíà, ñêðè ñâåòëèíàòà è òåæêî çàêðà÷è â ãúñòååùèÿ ìðàê.
Íå ìó îñòàâàøå ìíîãî ïúò. Òóíåëúò áå äàëå÷å íàçàä, äî Ïðîõîäà íÿìàøå è äâåñòà ÿðäà. Ïúòåêàòà ñå âèæäàøå â çäðà÷à - äúëáîêàòà áðàçäà, ïîêðèòà ïðåç áåçáðîéíè âåêîâå ïîä ñòúïêèòå íà ìèíóâà÷èòå, ïîñòåïåííî ñå ïðåâðúùàøå â êàìåíåí óëåé ñ îòâåñíè êàíàðè îò äâåòå ñòðàíè. Óëåÿò áúðçî ñå ñòåñíÿâàøå. Ñêîðî Ñàì íàáëèæè äúëãà ñòúëáà ñ øèðîêè è íèñêè ñòúïàëà. Ñåãà îðêñêàòà êóëà ìðà÷íî ñå âúñåøå ïðàâî íàä ãëàâàòà ìó è ÷åðâåíîòî îêî ïëàìòåøå. Ñÿíêàòà ïîä íåÿ ãî ïîãúëíà. Íàáëèæàâàøå âúðõà íà ñòúëáàòà è íàé-ïîñëå íàâëèçàøå â Ïðîõîäà.
„Âå÷å ðåøèõ" - ïîâòàðÿøå ñè òîé. Àëà íå áå ðåøèë. Âúïðåêè âñè÷êèòå ñè óñèëèÿ äà îáìèñëè ïîëîæåíèåòî, ñåãà ïîñòúïâàøå èçöÿëî ïðîòèâ õàðàêòåðà ñè.
- Ñáúðêàõ ëè? - ïðîìúðìîðè òîé. - Ùî òðÿáâàøå äà ñòîðÿ? Êîãàòî ñòðúìíèòå ñòåíè íà êëèñóðàòà ñå ñêëþ÷èõà îêîëî íåãî, ïðåäè îùå äà áå äîñòèãíàë ñàìèÿ âðúõ, ïðåäè äà áå âèäÿë íàé-ïîñëå ïúòåêàòà, ñëèçàùà êúì Áåçèìåííàòà ñòðàíà, òîé ñïðÿ è ñå îáúðíà. Çàñòèíàë çà ìèã â íåïîíîñèìî êîëåáàíèå, ïîãëåäíà íàçàä. Â ïðèèæäàùèÿ çäðà÷ âñå îùå ñå âèæäàøå êàòî äðåáíî ïåòúíöå âõîäúò íà òóíåëà; ñòîðè ìó ñå, ÷å ñúçèðà è êúäå ëåæè Ôðîäî. Ïî çåìÿòà òàì ñÿêàø òðåïòåøå ëåêî ñèÿíèå èëè ìîæå áè áëåñòÿõà ñúëçèòå ìó, äîêàòî ñå âçèðàøå êúì êàìåíèñòîòî âúçâèøåíèå, êúäåòî öåëèÿò ìó æèâîò áå ðóõíàë â ðàçâàëèíè.
- Åõ, àêî èìàõ ïðàâî íà æåëàíèå, íà åäíî-åäíè÷êî æåëàíèå - âúçäúõíà òîé, - äà ñå âúðíà è äà ãî íàìåðÿ æèâ!
Íàêðàÿ ñå îáúðíà êúì ïúòÿ è íàïðàâè íÿêîëêî êðà÷êè - íàé-òåæêèòå è íàé-êîëåáëèâèòå â æèâîòà ñè.
Ñàìî íÿêîëêî êðà÷êè, ñ îùå íÿêîëêî ùåøå äà ñå ñïóñíå íàäîëó è âå÷å íèêîãà íÿìàøå äà âèäè òîçè âðúõ. Íåíàäåéíî äî÷ó êðÿñúöè. Çàñòèíà êàòî êàìúê. Ãëàñîâå íà îðêè. Îòïðåä è îòçàä. Òðîïîò íà òåæêè íîçå è äðåçãàâè âèêîâå - îðêèòå ñå çàäàâàõà îòêúì äðóãàòà ñòðàíà íà ïðîõîäà, ìîæå áè îòêúì âõîäà íà êóëàòà. Òðîïîò è êðÿñúöè èçîòçàä. Ñàì ñå çàâúðòÿ. Äàëå÷å äîëó çúðíà ÷åðâåíèòå ñâåòëèíêè íà ôàêëè äà ïðèìèãâàò, èçëèçàéêè îò òóíåëà. Íàé-ïîñëå ëîâúò çàïî÷âàøå. ×åðíîòî îêî â êóëàòà íå áå ñëÿïî. Îáêðúæàâàõà ãî. Îòïðåä äðúí÷åíåòî íà ñòîìàíà è òðåïêàùèòå ïëàìúöè íà ôàêëèòå áÿõà ñúâñåì íàáëèçî. Ñëåä ìèíóòà ùÿõà äà ñòèãíàò âúðõà è äà âðúõëåòÿò êúì íåãî. Ïðåêàëåíî áàâíî áå âçåë ðåøåíèåòî ñè è ñåãà âñè÷êî ñòàâàøå áåçñìèñëåíî. Êàê ìîæåøå äà èçáÿãà, äà ñïàñè ñåáå ñè èëè Ïðúñòåíà? Ïðúñòåíúò. Ñàì íå óñïÿ äà äîëîâè íèòî ìèñúë, íèòî ðåøåíèå. Ïðîñòî èçâåäíúæ çàáåëÿçà, ÷å å èçòåãëèë âåðèæêàòà è ñòèñêà Ïðúñòåíà â ðúêà. Ïðàâî ïðåä íåãî â Ïðîõîäà èçñêî÷èõà ïúðâèòå îðêè. È òîãàâà òîé ãî íàäÿíà íà ïðúñòà ñè.
Ñâåòúò ñå èçìåíè è âñåêè ìèã áå èçïúëíåí ñ ÷àñîâå ðàçìèñúë. Âåäíàãà çàáåëÿçà, ÷å ñëóõúò ìó ñå å èçîñòðèë, à çðåíèåòî å ïîìðúêíàëî, íî íå êàêòî â áúðëîãàòà íà Êîðóáàíà. Ïðåäìåòèòå íàîêîëî íå áÿõà ìðà÷íè, à çàìúãëåíè, ñðåä ñìúòíèÿ ñèâ ñâÿò òîé îñòàâàøå ñàìîòåí êàòî äðåáíà è òâúðäà ÷åðíà ñêàëà, à íàòåãíàëèÿò íà ëåâèöàòà ìó ïðúñòåí áå êàòî êðúã îò íàæåæåíî çëàòî. Ñúâñåì íå ñå ÷óâñòâóâàøå íåâèäèì, ïî-ñêîðî ñÿêàø åäèíñòâåíî òîé áå óæàñÿâàùî ðàçêðèò; çíàåøå, ÷å åäíî îêî ãî òúðñè íåéäå èç ïóùèíàêà.
Äî÷ó ïóêîòà íà êàìúíè è øåïîòà íà âîäèòå â äàëå÷íàòà Ìîðãóëñêà äîëèíà, äàëå÷å ïîä ñêàëèòå äîëîâè áúëáóêàùèòå ñòîíîâå íà Êîðóáàíà, äèðåùà ïèïíåøêîì ïúòÿ ñè èç íÿêàêúâ çàäúíåí òóíåë, ÷ó ãëàñîâå îò áîéíèöèòå íà êóëàòà, ÷ó êðÿñúöèòå íà îðêèòå, èçëèçàùè îò òóíåëà, â óøèòå ìó îãëóøèòåëíî çàòúòíà òðîïîòúò è ïèñêëèâàòà ãëú÷ íà èäâàùèòå îòñðåùà îðêè. Òîé ñå ñâè ïîä êàíàðàòà. Íî òå íàáëèæàâàõà êàòî ïðèçðà÷åí îòðÿä, êàòî íåÿñíè ôèãóðè â ìúãëàòà, êàòî ñòðàøíè ñúíèùà ñ áëåäè ïëàìú÷åòà â ðúöå. È ãî îòìèíàõà. Òîé ñå ïðîñíà íà çåìÿòà, ïîìú÷è ñå äà ïðîïúëçè íàñòðàíè è äà ñå ñêðèå â íÿêîÿ ïðîëóêà.
Îñëóøà ñå. Îðêèòå îò òóíåëà áÿõà çàáåëÿçàëè ñëèçàùèòå è ñåãà äâåòå ãðóïè òè÷àõà è êðåùÿõà. ×óâàøå ãè ÿñíî è ðàçáèðàøå êàêâî êàçâàò. Ìîæå áè Ïðúñòåíúò äàâàøå äàð äà ñå ðàçáèðàò åçèöèòå èëè ïúê ïðîñòî ïîçíàâàøå ñëóãèòå íà ñâîÿ Ñàóðîí è ïðè íóæäà ïðåâåæäàøå ìèñëèòå èì. Íåñúìíåíî ìîùòà ìó áå íàðàñíàëà íåèìîâåðíî ñ íàáëèæàâàíåòî íà ìåñòàòà, êúäåòî áå èçêîâàí; àëà åäíî íå ìîæåøå äà äàäå - ñìåëîñò. Ñàì ìèñëåøå ñàìî êàê äà ñå ïðèêðèå, äà çàëåãíå, äîêàòî âñè÷êî çàòèõíå îòíîâî, ïðîäúëæàâàøå íàïðåãíàòî äà ñå âñëóøâà. Íå ìîæåøå äà îïðåäåëè îòêúäå äîëèòàò ãëàñîâåòå, äóìèòå ñÿêàø îòåêâàõà äîñàìè óøèòå ìó.
- Åõåé! Ãîðáàã! Êàêâî äèðèø íàãîðå? Îìðúçíà ëè òè âå÷å âîéíàòà?
- Êðîòóâàé, äðúâíèêî. Òè êàêâî äèðèø, Øàãðàò? Îìðúçíà ëè òè äà ñå ñïîòàéâàø òóê? Äà íå ñè ðåøèë äà ñëåçåø êúì ñðàæåíèÿòà?
- Òè êðîòóâàé. Àç êîìàíäóâàì òîçè ïðîõîä. Òúé ÷å ãîâîðè ó÷òèâî. Êàêâî ùå äîêëàäâàø?
- Íèùî.
„Õàé! Õàé! Éîé!" Êðÿñúöè ïðåêúñíàõà áåñåäàòà íà âîäà÷èòå. Ïî-íàäîëó îðêèòå áÿõà çàáåëÿçàëè íåùî. Çàòè÷àõà íàòàì. Îñòàíàëèòå ïîñëåäâàõà ïðèìåðà èì.
- Õàé! Åõåé! Òóê èìà íåùî! Ëåæè äîñàìè ïúòÿ. Øïèîíèí, øïèîíèí!
Ðàçäàäå ñå ãúãíèâîòî ðúìæåíå íà ðîãîâå è áåçðåäíî çàëàÿõà ãëàñîâå.
Ñòðàõîòíî âúëíåíèå èçòðúãíà Ñàì îò óíåñà. Áÿõà âèäåëè ãîñïîäàðÿ ìó. Êàêâî ùÿõà äà ñòîðÿò? Áå ÷óâàë âëåäåíÿâàùè êðúâòà ðàçêàçè çà îðêèòå. Íå ìîæåøå äà òúðïè. Ñêî÷è íà íîçå. Îòõâúðëè íàñòðàíè Çàäà÷àòà è âñè÷êèòå ñè ðåøåíèÿ çàåäíî ñúñ ñòðàõà è ñúìíåíèÿòà. Ñåãà çíàåøå êúäå å áèëî ìÿñòîòî ìó è êúäå ìó ñå ïîëàãà äà áúäå - äî ãîñïîäàðÿ ñè, ìàêàð äà íå ñè ïðåäñòàâÿøå ùî ìîæå äà íàïðàâè. Âòóðíà ñå êúì Ôðîäî - íàäîëó ïî ñòúïàëàòà, ïî ïúòåêàòà.
„Êîëöèíà ñà? - ïîìèñëè òîé. - Îò êóëàòà òðÿáâà äà ñà ïîíå òðèäåñåò-÷åòèðèäåñåò, à îòäîëó ñèãóðíî îùå ïîâå÷å. Êîëêî ùå ìîãà äà óáèÿ, ïðåäè äà ìå ïîâàëÿò? Ùîì èçâàäÿ ìå÷à, ùå âèäÿò ïëàìúêà ìó è ùå ìå óëó÷àò ðàíî èëè êúñíî. Ïèòàì ñå äàëè, íÿêîãà ùå èìà ïåñåí çà òîâà - êàê Ñàìîçíàé çàãèíàë ñðåä Âèñîêèÿ ïðîõîä è èçäèãíàë ñòåíà îò òðóïîâå êðàé ãîñïîäàðÿ ñè. Íå, íèêàêâà ïåñåí. Ðàçáèðà ñå, ÷å íå, çàùîòî ùå íàìåðÿò Ïðúñòåíà è âå÷å íÿìà äà èìà ïåñíè. Íî äðóãî íå ìîãà äà ñòîðÿ. Ìÿñòîòî ìè å êðàé ãîñïîäèí Ôðîäî. Òå òðÿáâà äà ðàçáåðàò òîâà - Åëðîíä, Ñúâåòúò íà âåëèêèòå Âëàäåòåëè è Âëàäåòåëêè ñ öÿëàòà èì ìúäðîñò. Ïëàíîâåòå èì ñå îáúðêàõà. Àç íå ìîãà äà áúäà òåõåí Íîñèòåë íà Ïðúñòåíà. Íå áåç ãîñïîäèí Ôðîäî."
Íî îðêèòå âå÷å ñå áÿõà èçãóáèëè îò çàìúãëåíèÿ ìó âçîð. Íå áå èìàë âðåìå äà ïîìèñëè çà ñåáå ñè, àëà ñåãà îñúçíà, ÷å å óìîðåí, ïî÷òè ãðîõíàë - êðàêàòà îòêàçâàõà äà ñå ïîä÷èíÿò íà âîëÿòà ìó. Êðà÷åøå ïðåêàëåíî áàâíî. Ïúòåêàòà èçãëåæäàøå äúëãà öåëè ìèëè. Êúäå ñå áÿõà èçãóáèëè èç ìúãëàòà?
Åòî ãè ïàê! Îùå áÿõà äîñòà íàïðåä. Ðîÿê îò ôèãóðè, ñòðóïàíè îêîëî íåùî, ëåæàùî íà çåìÿòà; íåêîëöèíà ñå ùóðàõà íàñàì-íàòàì êàòî êó÷åòà ïî äèðÿ. Îïèòà ñå äà ïîáåãíå íàòàì.
„Äàâàé, Ñàì! - ðå÷å ñè òîé. - Èíàê ïàê ùå çàêúñíååø."
Ðàçäâèæè ìå÷à â íîæíèöàòà. Ñëåä ìèíóòà ùåøå äà ãî èçòåãëè è òîãàâà...
Ðàçäàäå ñå äèâà ãëú÷, âðÿâà è ñìÿõ, ñÿêàø íàäèãàõà íåùî îò çåìÿòà. „ß õîé! ß õàðè õîé! Âäèãàé! Âäèãàé!"
Ñåòíå íå÷èé ãëàñ èçðåâà:
- À ñåãà ìàðø! Ïî ïðåêèÿ ïúò. Îáðàòíî êúì Ïîäçåìèåòî ïîä Ïîðòàòà! Êàêòî ëè÷è, äíåñ Îíàÿ íÿìà äà íè áåçïîêîè.
Öÿëàòà áàíäà îò îðêè ñå ðàçäâèæè. ×åòèðèìà â ñðåäàòà íîñåõà òÿëîòî íà ðàìåíåòå ñè. „ß õîé!"
Áÿõà âçåëè òÿëîòî íà Ôðîäî. Îòèâàõà ñè. Íå ìîæåøå äà ãè íàñòèãíå. È âñå ïàê ïðîäúëæàâàøå äà ñå òúòðè íàïðåä. Îðêèòå áÿõà äîñòèãíàëè òóíåëà è âëèçàõà íàâúòðå. Ïúðâè ìèíàõà ÷åòèðèìàòà ñ òîâàðà, à çàä òÿõ èçáóõíà áîðè÷êàíå è áëúñêàíèöà. Ñàì íàáëèæàâàøå. Èçòåãëè ìå÷à è â òðåïåðåùàòà ìó äåñíèöà çàèãðà ñèíúî ñèÿíèå, àëà òå íå ãî çàáåëÿçàõà. Äîêàòî ñå çàäàâàøå çàäúõàí, ïîñëåäíèÿò îò òÿõ èç÷åçíà â ÷åðíèÿ îòâîð.
Çà ìèã ïîñòîÿ çàïúõòÿí, ñ ðúêà íà ãúðäèòå. Ñåòíå ïðîêàðà ðúêàâ ïî ëèöåòî ñè äà èçáúðøå ìðúñîòèÿ, ïîò è ñúëçè.
- Ïðîêëåòè ìðúñíèöè! - âúçêëèêíà òîé è ñå õâúðëè ïîäèð òÿõ â ìðàêà.
Òóíåëúò âå÷å íå èçãëåæäàøå ìíîãî òúìåí, ïî-ñêîðî ñÿêàø áå ìèíàë îò ëåêà îìàðà â ãúñòà ìúãëà. Óìîðàòà ðàñòåøå, àëà âîëÿòà ìó âñå ïîâå÷å óêðåïâàøå. Ñòîðè ìó ñå, ÷å ìàëêî íàïðåä ðàçëè÷àâà ñâåòëèíàòà íà ôàêëè, íî êîëêîòî è äà ñå íàïðÿãàøå, íå óñïÿ äà ãè äîãîíè. Îðêèòå ñå äâèæàò áúðçî èç òóíåëèòå, à òîçè ïîçíàâàõà äîáðå; âúïðåêè Êîðóáàíà ÷åñòî èì ñå íàëàãàøå äà ãî èçïîëçóâàò êàòî íàé-ïðÿê ïúò ïðåç ïëàíèíèòå äî Ìúðòâèÿ ãðàä. Íå çíàåõà â êîå äàëå÷íî âðåìå å áèë èçäúëáàí ãëàâíèÿò òóíåë è øèðîêèÿò êðúãúë êëàäåíåö, êúäåòî îò âåêîâå îáèòàâàøå Êîðóáàíà; òå ñàìè áÿõà èçäúëáàëè ìíîæåñòâî îòêëîíåíèÿ îò äâåòå ñòðàíè, çà äà çàîáèêîëÿò ëåãîâèùåòî, òúð÷åéêè íàïðåä-íàçàä ïî çàðúêà íà ãîñïîäàðèòå ñè. Òàçè íîù íÿìàõà íàìåðåíèå äà õîäÿò äàëå÷å, íî áúðçàõà äà îòêðèÿò ñòðàíè÷åí êîðèäîð, êîéòî äà ãè îòâåäå íàçàä, êúì ñòðàæåâàòà êóëà íà çúáåðà. Ïîâå÷åòî ëèêóâàõà, çàðàäâàíè îò òîâà, êîåòî áÿõà îòêðèëè, è êàêòî èì å îáè÷àÿò, êðåùÿõà è áðúùîëåâåõà òè÷åøêîì. Ñàì äî÷óâàøå â íàòåæàëèÿ âúçäóõ òåçè áåçæèçíåíè, ãðóáè ãëàñîâå èçìåæäó îñòàíàëèòå ðàçëè÷íè äâà- ïî-ãðúìêè è ïî-áëèçêè. Âîäà÷èòå íà äâàòà îòðÿäà, èçãëåæäà, òè÷àõà ïîñëåäíè è ñïîðåõà â äâèæåíèå.
- Íå ìîæåø ëè äà íàêàðàø ñãàíòà ñè äà ïðåêðàòè òàçè ãþðóëòèÿ, Øàãðàò? - èçðúìæà åäèíèÿò ãëàñ. - Ñàìî Êîðóáàíà íè ëèïñâà ñåãà.
- Äàâàé, Ãîðáàã! Ïîëîâèíàòà øóì òè ãî âäèãàø - îòâúðíà äðóãèÿò. - Íåêà ñå âåñåëÿò ìîì÷åòàòà! Çàñåãà íÿìà êàêâî äà ñå ïëàøèì îò Êîðóáàíà, ìèñëÿ. Èçãëåæäà, ÷å å ñåäíàëà íà ãâîçäåé - íÿìà äà ïëà÷åì çà òîâà ÿ! Íå âèäÿ ëè êàêâà ìðúñîòèÿ ñå âëà÷åøå ÷àê äî ïðîêëåòàòà é äóïêà? Îñòàâè ãè äà ñå ñìåÿò, âñåêè èì çàïóøâà óñòàòà. Íàé-ñåòíå íè ñå óñìèõíà êúñìåòúò - íàìåðèõìå êàêâîòî èñêà Ëóãáóðç.
- Ëóãáóðç ãî èñêà, à!. Êàêâî å òî, êàê ìèñëèø? Ïðèëè÷à ìè íà åëô, àìà å äðåáíîâàòî. Êàêâî èìà äà ìó ñå ïëàøàò íà òàêîâà æèâîòèí÷å?
- Íå çíàì, ùå òðÿáâà äà ãî ïîîãëåäàìå.
- Îõî! Çíà÷è íå ñà òè êàçàëè êàêâî äà ÷àêàø? Íå íè êàçâàò âñè÷êî, íàëè? È ïîëîâèíàòà íå íè êàçâàò. Íî è òå ìîãàò äà ãðåøàò, äîðè è Âúðõîâíèòå.
- Øò, Ãîðáàã! - Ãëàñúò íà Øàãðàò çàòèõíà äîòîëêîâà, ÷å äîðè óäèâèòåëíî èçîñòðåíèÿò ñëóõ íà Ñàì åäâà äîëàâÿøå äóìèòå ìó. - Ìîæå è äà ãðåøàò, íî èìàò î÷è è óøè íàâñÿêúäå, ñèãóðíî ãè èìà è ìåæäó ìîèòå õóáàâöè. Íî íÿìà ñúìíåíèå, íåùî ãè òðåâîæè. Êàêòî êàçâàø, Íàçãóëèòå äîëó ñà ñå ñòðåñíàëè, Ëóãáóðç ñúùî. Áåç ìàëêî äà ñå ïðîìúêíå íÿêîé.
- Áåç ìàëêî, êàçâàø! - îáàäè ñå ãëàñúò íà Ãîðáàã.
- Äîáðå äå - ðå÷å Øàãðàò, - ïîñëå ùå ïðèêàçâàìå. Èç÷àêàé äà ñòèãíåì Ïîäçåìíèÿ ïðîõîä. Òàì èìà ìåñòåíöå, êúäåòî ìîæåì äà ñè ïîãîâîðèì, äîêàòî ìîìöèòå ïðîäúëæàâàò íàïðåä.
Ñëåä ìàëêî Ñàì âèäÿ ôàêëèòå äà èç÷åçâàò. Ïîñëå ñå ðàçäàäå ãðîõîò è êàêòî òè÷àøå íàïðåä, ÷ó òåæúê óäàð. Äîêîëêîòî ìîæåøå äà îïðåäåëè, îðêèòå áÿõà çàâèëè ïî ñúùèÿ îòâîð, êîéòî äâàìàòà ñ Ôðîäî áÿõà çàâàðèëè çàïóøåí. È ñåãà ãî çàïðå÷âàøå ñêàëà.
Îãðîìíèÿò êàìúê ïðåãðàæäàøå ïúòÿ, àëà îðêèòå íÿêàê ñè áÿõà ìèíàëè îòâúä - äî÷óâàøå ãëàñîâåòå èì îò äðóãàòà ñòðàíà. Òå ïðîäúëæàâàõà äà òè÷àò âñå ïî-äúëáîêî è ïî-äúëáîêî èç íåäðàòà íà ïëàíèíàòà, óñòðåìåíè êúì êóëàòà. Îò÷àÿíèå îáõâàíà Ñàì. Òå îòíàñÿõà òÿëîòî íà ãîñïîäàðÿ ìó çà íÿêàêâà ñêâåðíà öåë, à òîé íå ìîæåøå äà ãè ïîñëåäâà. Áëúñêàøå êàìåííèÿ áëîê, íàòèñêàøå ãî, õâúðëÿøå ñå îòãîðå ìó, àëà ïðåãðàäàòà íå ñå ïîääàâàøå. Ñåòíå íàáëèçî, èëè ïîíå òàêà ìó ñå ñòîðè, îòíîâî çàãîâîðèõà ãëàñîâåòå íà äâàìàòà âîäà÷è. Òîé çàñòèíà íåïîäâèæíî è ñå âñëóøà ñ íàäåæäàòà äà óçíàå íåùî ïîëåçíî. Ìîæå áè Ãîðáàã, ÷èåòî ìÿñòî, èçãëåæäà, áåøå â Ìèíàñ Ìîðãóë, ùåøå äà èçëåçå è òîãàâà èìàøå íàäåæäà äà ñå âìúêíå íàâúòðå.
- Íå, íå çíàì - èçðå÷å ãëàñúò íà Ãîðáàã. - Íèêîé íå ìîæå äà ëåòè òúé áúðçî, êàêòî ïðèñòèãàò çàïîâåäèòå. Íî àç íå ñè ïúõàì íîñà â òàÿ ðàáîòà. Òàêà å ïî-áåçîïàñíî. Áðð! Òðúïêè ìå ïîáèâàò îò òèÿ Íàçãóëè. Ñ åäèí ïîãëåä òè îäèðàò êîæàòà è òå îñòàâÿò âêî÷àíåí â îòâúäíèÿ ìðàê. Íî Òîé ãè õàðåñâà, ñåãà òå ñà ìó ëþáèìöèòå, òúé ÷å íÿìà êàêâî äà ðîïòàåì. Êàçâàì òè, íå å øåãà ðàáîòà äà ñëóæèø äîëó â ãðàäà.
- Äà áåøå âèäÿë êàê å òóê, ïðè Êîðóáàíà - îòâúðíà Øàãðàò.
- Ùå ìè ñå äà âèäÿ íÿêúäå, äåòî ãè íÿìà òèÿ ãàäîñòè. Íî ñåãà å âîéíà. Êàòî ñâúðøè, ìîæå äà ñòàíå ïî-ëåñíî.
- Äîáðå âúðâÿëî, êàçâàò.
- Êàêâî äðóãî äà êàçâàò? - èçðúìæà Ãîðáàã. - Ùå âèäèì. Âúâ âñåêè ñëó÷àé, àêî ñâúðøè äîáðå, ùå èìà, ìÿñòî çà âñè÷êè. Êàêâî ùå ðå÷åø, àêî èìàìå êúñìåò äâàìàòà äà ñå èçìúêíåì è äà ñå íàñòàíèì íÿêúäå ñ âåðíè ìîìöè, íÿêúäå, êúäåòî äà èìà õóáàâà ïëÿ÷êà è íèêàêâè ãîëåìè øåôîâå?
- Àõ! - âúçäúõíà Øàãðàò. - Êàòî åäíî âðåìå.
- Äà - ïîòâúðäè Ãîðáàã. - Íî íå ñå íàäÿâàé ìíîãî. Íåñïîêîåí ñúì. Êàêòî êàçàõ, Ãîëåìèòå øåôîâå, àé - ãëàñúò ìó ïðåìèíà â øåïîò, - àé, äàæå è Âúðõîâíèòå ìîãàò äà ïðàâÿò ãðåøêè. Áåç ìàëêî äà ñå ïðîìúêíå íÿêîé, êàçâàø, Àç ïúê êàçâàì, ÷å íÿêîé ñå å ïðîìúêíàë. È ùå òðÿáâà äà âíèìàâàìå. Âñå ãîðêèòå Óðóêè îïðàâÿò êðèâèòå ðàáîòè, à áëàãîäàðíîñò íèêàêâà. Íî íå çàáðàâÿé: âðàãîâåòå ìðàçÿò è íàñ êîëêîòî Íåãî, òúé ÷å ïîáåäÿò ëè, ñïóêàíà íè å ðàáîòàòà. ×àêàé äà âèäèì - êîãà òè çàïîâÿäàõà äà èçëåçåø? - Ïðåäè îêîëî ÷àñ, òúêìî ïðåäè äà ñå ñðåùíåì. Ïðèñòèãíà âåñò: Íàçãóëèòå íåñïîêîéíè. Îïàñíîñò îò øïèîíè ïî Ñòúëáàòà. Óäâîåíà áäèòåëíîñò. Ïàòðóë êúì âúðõà íà Ñòúëáàòà. Èçëÿçîõ âåäíàãà.
- Ëîøà ðàáîòà - ïðîìúðìîðè Ãîðáàã. - Ãëåäàé ñåãà - äîêîëêîòî çíàì, íàøèòå Áåçìúëâíè ñòðàæè ñå îáåçïîêîèõà ïðåäè ïîâå÷å îò äâà äíè. Íî îùå öÿë åäèí äåí íèòî èçïðàòèõà ïàòðóëà ìè íàñàì, íèòî èçâåñòèõà Ëóãáóðç - áÿõìå ïîëó÷èëè Âàæíèÿ ñèãíàë, Âúðõîâíèÿò Íàçãóë ïîòåãëÿøå íà áîé è ïðî÷èå. È êàêòî ÷óõ, äúëãî íå ìîãëè äà ïðèâëåêàò âíèìàíèåòî íà Ëóãáóðç.
- Îêîòî å ãëåäàëî äðóãàäå, ïðåäïîëàãàì - êàçà Øàãðàò. - Ðàçïðàâÿò, ÷å íà çàïàä ñòàâàëè ãîëåìè ðàáîòè.
- Íå ñå ñúìíÿâàì - èçáó÷à Ãîðáàã. - Íî ìåæäóâðåìåííî ïî Ñòúëáàòà ñà ñå èçêà÷èëè âðàãîâå. È íàêúäå ñå áåøå çàïúòèë? Èçâúíðåäíè çàïîâåäè èëè íå, íî òâîÿòà ðàáîòà å äà íàáëþäàâàø, íàëè? Êàêâî ñè ñè íàóìèë?
- Ñòèãà! Íå ìå ó÷è êàê äà ñè ãëåäàì ðàáîòàòà. Âå÷å áÿõìå íàùðåê. Çíàåõìå, ÷å ñòàâà íåùî íåðåäíî.
- Ìíîãî íåðåäíî!
- Äà, ìíîãî íåðåäíî: ñâåòëèíè, êðÿñúöè è ïðî÷èå. Íî Êîðóáàíà ñå áå çàåëà ñ òîâà. Ìîèòå ìîìöè ÿ âèäåëè çàåäíî ñ Ïîäìàçâà÷à.
- Ïîäìàçâà÷à ëè? Êîé å ïúê òîÿ?
- Ñèãóðíî ñè ãî âèæäàë - äðåáåí, ìúðøàâ è ÷åðåí òèï; è òîé ïðèëè÷à íà ïàÿê èëè ïî-ñêîðî íà ïðåãëàäíÿëà æàáà. Ìÿðêàë ñå å íàñàì è ïðåäè. Ïúðâèÿò ïúò, ïðåäè ãîäèíè, äîéäå îò Ëóãáóðç è Îòãîðå ñå îáàäèõà äà ãî ïóñíåì. Îòòîãàâà åäèí-äâà ïúòè ñå å êà÷âàë ïî Ñòúëáèòå, íî ãî îñòàâÿìå íà ìèðà - èçãëåæäà, ÷å ñå ðàçáèðàò ñ Íåéíî Âåëè÷åñòâî. Ñèãóðíî íå ñòàâà çà ÿäåíå - íà íåÿ ïðèêàçêèòå Îòãîðå íå é äåéñòâóâàò. Àìà õóáàâè÷êî ïàçèòå òàì, â äîëèíàòà - òîé ñå èçêàòåðè íàñàì åäèí äåí ïðåäè öÿëàòà äàíäàíèÿ. Ñíîùè ðàíî ãî âèäÿõìå. Âúâ âñåêè ñëó÷àé ìîìöèòå ìè ñúîáùèõà, ÷å Íåéíî Âåëè÷åñòâî ñå çàáàâëÿâà è òîâà ìè ñòèãàøå, äîêàòî äîéäå âåñòòà. Ìèñëåõ, ÷å Ïîäìàçâà÷à è å äîâåë èãðà÷êà, èëè ìîæå âèå äà ñòå ïðàòèëè â äàð âîåíîïëåííèê èëè íåùî ïîäîáíî. Êîãàòî òÿ ñè èãðàå, àç íå ñå áúðêàì. Äåáíå ëè Êîðóáàíà, íèêîé íå ìîæå äà ìèíå ïîêðàé íåÿ.
- Íèêîé, êàçâàø! Ñëÿï ëè áåøå ãîðå? Íå ñúì ñïîêîåí, êàçâàì òè. Êîéòî è äà å áèë òîÿ, äåòî ñå å èçêà÷èë ïî Ñòúëáèòå, óñïÿë å äà ìèíå. Íàêúëöàë å ïàÿæèíèòå è ñå å èçìåë îò äóïêàòà. Èìà çà êàêâî äà ñå ïîìèñëè!
- Äîáðå äå, àìà â êðàÿ íà êðàèùàòà òÿ ãî ñïèïà, íàëè?
- Ñïèïà ëè ãî? Êîãî å ñïèïàëà? Òîÿ äðåáîñúê? ×å àêî áåøå ñàìî òîé, îòäàâíà äà ãî å îòìúêíàëà â êèëåðà ñè - òàì ùåøå äà å ñåãà. È ùîì Ëóãáóðç ãî èñêà, òè òðÿáâàøå äà ãî âàäèø îòòàì. Ñëàäêà ðàáîòà. Íî íå å áèë ñàìî òîé.
Òóê Ñàì ñå çàñëóøà ïî-âíèìàòåëíî è ïðèòèñíà óõî êúì êàìúêà.
- Êîé å ñðÿçàë âúæåòàòà, ñ êîèòî ãî å îìîòàëà, Øàãðàò? Ñúùèÿò, êîéòî å ñðÿçàë è ìðåæàòà. Íå ãî ëè ðàçáðà? È êîé å áîöíàë Íåéíî Âåëè÷åñòâî? Ñúùèÿò, ÷èíè ìè ñå. À êúäå å? Êúäå å, Øàãðàò?
Øàãðàò íå îòãîâîðè.
- Àêî èìàø ñïåöèàëíà øàïêà çà ìèñëåíå, ìîæåø è äà ñè ÿ ñëîæèø. Íå å øåãà ðàáîòà. Íèêîé, íèêîé íå å áîöêàë äîñåãà Êîðóáàíà, êàêòî áè òðÿáâàëî äîáðå äà çíàåø. Íÿìà äà ïëà÷åì çà òîâà, íî ïîìèñëè - íàîêîëî ñâîáîäíî ñå íàâúðòà íÿêîé, äåòî å ïî-îïàñåí îò âñè÷êè äðóãè ïðîêëåòè áóíòîâíèöè, îòêàêòî îòìèíàõà òåæêèòå âðåìåíà íà Ãîëÿìàòà îáñàäà. Íÿêîé å óñïÿë äà ñå ïðîìúêíå.
- È êîé ùå äà å? - èçðúìæà Øàãðàò.
- Ïî âñè÷êè ïðèçíàöè, êàïèòàí Øàãðàò, áèõ êàçàë, ÷å ñè èçòúðâàë íÿêàêúâ ãðàìàäåí âîèí, íàé-âåðîÿòíî åëô, âúâ âñåêè ñëó÷àé âúîðúæåí ñ åëôè÷åñêè ìå÷, à ìîæå è ñåêèðà äà èìà; áðîäè ñâîáîäíî èç òâîÿòà òåðèòîðèÿ, à òè íå ñè è çàáåëÿçàë. Ìíîãî íåðåäíî, íå ùå è äóìà!
Ãîðáàã ïëþ. ×óâàéêè êàê ãî îïèñâàò, Ñàì ìðà÷íî ñå óõèëè.
- Äîáðå äå, òè âñå ãëåäàø ìðà÷íî íà íåùàòà - êàçà Øàãðàò. - Òúëêóâàé ñëåäèòå êàêòî ñè ùåø, íî ìîæå äà èìà è äðóãè îáÿñíåíèÿ. Òàêà èëè èíà÷å, íàâñÿêúäå ñúì íàñëàãàë ñúãëåäâà÷è è ùå îïðàâÿì íåùàòà åäíî ïî åäíî. Êàòî ïîîãëåäàì òîÿ, äåòî óñïÿõìå äà ãî õâàíåì, òîãàâà ùå ñå êàõúðÿ çà îñòàíàëîòî.
- Íà ìåí ïúê ìè ñå ñòðóâà, ÷å íÿìà äà îòêðèåø êîé çíàå êàêâî ó òîÿ äðåáîñúê - êàçà Ãîðáàã. - Òîé ìîæå äà íÿìà íèùî îáùî ñ èñòèíñêèÿ çëîäåé. Âúâ âñåêè ñëó÷àé ãîëåìèÿò òèï ñ îñòðèÿ ìå÷, èçãëåæäà, íå å èñêàë äà ñè ãóáè âðåìåòî ñ íåãî - ïðîñòî ãî îñòàâèë äà ñå òúðêàëÿ, åëôè÷åñêà ìó ðàáîòà.
- Ùå âèäèì. Èäâàé ñåãà! Ñòèãà ïðèêàçêè. Äà âúðâèì äà âèäèì ïëåííèêà!
- Êàêâî ùå ãî ïðàâèø? Íå çàáðàâÿé, àç ïðúâ ãî âèäÿõ. Àêî ùå èìà èãðà, àç è ìîèòå ìîìöè òðÿáâà äà ñìå âúòðå.
- Õàéäå, õàéäå - èçìúðìîðè Øàãðàò. - Èìàì ñè çàïîâåäè. Òîâà íå å ëúæèöà çà íàøàòà óñòà. Âñåêè íàðóøèòåë, îòêðèò îò ñòðàæàòà, äà ñå çàäúðæè â êóëàòà. Äà ìó ñå ñìúêíå âñè÷êî. Íåçàáàâíî äà ñå èçïðàòè â Ëóãáóðç è ñàìî â Ëóãáóðç ïúëíî îïèñàíèå íà âñåêè ïðåäìåò: äðåõà, îðúæèå, ïèñìî, ïðúñòåí èëè óêðàøåíèå. À ïëåííèêúò äà ñå ñúõðàíè çäðàâ è ÷èòàâ, ïîä ñòðàõ îò ñìúðòíî íàêàçàíèå çà öÿëàòà ñòðàíà, äîêàòî Òîé íå èçïðàòè äà ãî âçåìàò èëè íå äîéäå ñàì. Âñè÷êî å ÿñíî è òî÷íî òàêà ñìÿòàì äà íàïðàâÿ.
- Äà ìó ñå ñìúêíå âñè÷êî, à? - ïîäõâúðëè Ãîðáàã. - Àìè çúáè, íîêòè, êîñà è ïðî÷èå?
- Íå, íèêàêâè òàêèâà. Çà Ëóãáóðç å, êàçâàì òè. Èñêàò ãî çäðàâ è ÷èòàâ.
- Ìàëêî ùå òè å òðóäíè÷êî - ðàçñìÿ ñå Ãîðáàã. - Òîé âå÷å å ëåø. Íÿìàì ïðåäñòàâà êàêâî ùå ãî ïðàâÿò â Ëóãáóðç. Ñúñ ñúùèÿ óñïåõ ìîæå äà èäå â êàçàíà.
- Ãëóïåö! - îçúáè ñå Øàãðàò. - Ìíîãî óìíî ïðèêàçâàø, àìà íå çíàåø ñóìà òè ðàáîòè, èçâåñòíè íà äðóãèòå. Àêî íå âíèìàâàø, ñàì ùå èäåø â êàçàíà èëè ïðè Êîðóáàíà. Ëåø! Ñàìî òîâà ëè çíàåø çà Íåéíî Âåëè÷åñòâî? Ùîì îìîòàâà íÿêîãî ñ âúæåòà, çíà÷è ñå çàïàñÿâà ñ ìåñî. Òÿ íå ÿäå ëåø è íå ñìó÷å ñòóäåíà êðúâ. Òîÿ òèï íå å ìúðòúâ!
Ñàì ñå îëþëÿ è ñå âêîï÷è â êàìúêà. Ñòîðè ìó ñå, ÷å öåëèÿò ìðà÷åí ñâÿò ñå ïðåîáðúùà ñ ãëàâàòà íàäîëó. Îò ïîòðåñåíèåòî åäâà íå èçãóáè ñúçíàíèå, íî äîðè áîðåéêè ñå äà óñìèðè ÷óâñòâàòà ñè, äîëîâè äúëáîêî â ñåáå ñè êîìåíòàðà íà íÿêàêúâ âúòðåøåí ãëàñ; „Ãëóï÷î, òîé íå å ìúðòúâ è ñúðöåòî òè ãî çíàåøå. Íå ñå äîâåðÿâàé íà ãëàâàòà ñè, Ñàìîçíàé, íå òè å òàì ñèëàòà. Ëîøîòî ñ òåáå å, ÷å íèêîãà íå ñè âÿðâàë èñòèíñêè. À ñåãà ùî ùå ñòîðèø?" Çàñåãà íÿìàøå ùî äà ñòîðè, îñâåí äà ñå ïîäïèðà íà íåïîäâèæíèÿ êàìúê è äà ñëóøà, äà ñëóøà îìðàçíèòå îðêñêè ãëàñîâå.
- Òà äà ñè äîéäåì íà äóìàòà - êàçà Øàãðàò. - Òÿ èìà ðàçíè îòðîâè. Êàòî ñïèïà íÿêîãî, ñàìî ãî êëúââà ïî øèÿòà è òîé ñå âäúðâÿâà êàòî ÷èðîç, ïîñëå å ëåñíà ïëÿ÷êà. Ñïîìíÿø ëè ñòàðèÿ Óôòàê? Íÿêîëêî äíè íå ãî áÿõìå âèæäàëè. Ïîñëå ãî îòêðèõìå â åäíî êúò÷å - âèñåøå ïîä òàâàíà, àìà áåøå ñúâñåì áóäåí è ãëåäàøå êðúâíèøêè. Êîëêî ñå ñìÿõìå! Ìîæå äà ãî å áèëà çàáðàâèëà, îáà÷å íèå íå ãî ïèïíàõìå - íå áèâà äà é ñå áúðêàìå. Õè÷ íå ñå ñúìíÿâàé - òîâà ìðúñíè÷å ùå ñå ñúáóäè ñëåä íÿêîëêî ÷àñà è ùå å ñúâñåì íàðåä, ñàìî äåòî ùå ìó å ìàëêî çëå çà èçâåñòíî âðåìå. Å, è ïî-çëå ùå ìó ñòàíå, êàòî ãî ñïèïà Ëóãáóðç. Èìà äà ìó ñå ÷óäè êúäå å è êàêâî ìó ñå å ñëó÷èëî.
- È êàêâî ùå ìó ñå ñëó÷è - èçñìÿ ñå Ãîðáàã. - Àêî íå äðóãî, ìîæåì ïîíå äà ìó ïîðàçïðàâèì òóé-îíóé. Íå âÿðâàì íÿêîãà äà å ñòúïâàë â ïðåêðàñíèÿ Ëóãáóðç, òúé ÷å ìîæå è äà èñêà äà óçíàå êàêâî ãî î÷àêâà. Ïî-âåñåëî ùå å, îòêîëêîòî ìèñëåõ. Äà âúðâèì!
- Íèêàêâà âåñåëáà, êàçàõ òè - çàÿâè Øàãðàò. - È ùå ãî ïàçèì çäðàâ è ÷èòàâ, èíàê ùå íè õâðúêíàò ãëàâèòå.
- Äîáðå, äîáðå. Íî íà òâîå ìÿñòî ïúðâî áèõ ñïèïàë ãîëåìèÿ, äåòî ñå å èçìúêíàë, ïðåäè äà ïðàùàì ðàïîðò äî Ëóãáóðç. Íå çâó÷è ìíîãî õóáàâî äà ðàçïðàâÿø, ÷å ñè õâàíàë êîòåòî, à êîòàðàêúò å èç÷åçíàë.
Ãëàñîâåòå âçåõà äà ñå îòäàëå÷àâàò. Ñàì äî÷ó çàòèõâàùèÿ òðîïîò íà íîçå. Îïîìíÿøå ñå îò ïîòðåñåíèåòî è ãî îáçåìàøå äèâà ÿðîñò.
- Âñè÷êî îáúðêàõ! - âèêíà òîé. - Çíàåõ ñè. Ñåãà ãî õâàíàõà. Äÿâîëè! Ìðúñíèöè! Íèêîãà íå èçîñòàâÿé ãîñïîäàðÿ ñè, íèêîãà, íèêîãà - òîâà ìè áåøå åäíè÷êèÿò çàêîí. Ñúðöåòî ìè ãî ïðåä÷óâñòâóâàøå. Äàíî äà çàñëóæà ïðîøêà! Ñåãà òðÿáâà äà ñå äîáåðà äî íåãî. Êàêòî è äà å, êàêòî è äà å!
Òîé îòíîâî èçòåãëè ìå÷à è óäàðè êàìúêà ñ äðúæêàòà àëà çâóêúò áå ãëóõ. Ìå÷úò îáà÷å çàïëàìòÿ òîëêîâà ÿðêî, ÷å Ñàì óñïÿ äà ñå îãëåäà â ñâåòëèíàòà ìó. Çà ñâîÿ èçíåíàäà çàáåëÿçà, ÷å îãðîìíèÿò áëîê å îôîðìåí êàòî òåæêà âðàòà è íà âèñî÷èíà íå äîñòèãà è äâà õîáèòîâè ðúñòà. Ìåæäó âúðõà è íèñêàòà àðêà íà îòâîðà çååøå ìðà÷íà ïóñòîòà. Íàâÿðíî âðàòàòà áå ïðåäíàçíà÷åíà ñàìî äà ïðåäïàçè îò íàõëóâàíå íà Êîðóáàíà è îòâúòðå ñå çàëîñòâàøå ñ íÿêàêâà êëþ÷àëêà èëè ðåçå, íåäîñòúïíî çà êîâàðíèòå é ëàïè. Ñ ïîñëåäíè ñèëè Ñàì ïîäðèïíà, õâàíà ñå çà âúðõà, èçêàòåðè ñå è ñêî÷è îòòàòúê, ñåòíå ñå âòóðíà â ëóäåøêè áÿã, ðàçìàõâàéêè ïëàìòÿùèÿ ìå÷, ìèíà çàä çàâîÿ è ñå óñòðåìè íàãîðå ïî ëúêàòóøåùèÿ òóíåë.
Âåñòòà, ÷å ãîñïîäàðÿò ìó å æèâ, áå ïðîãîíèëà âñÿêà ìèñúë çà óìîðà è ãî òëàñêàøå çà ïîñëåäíî óñèëèå. Íå âèæäàøå íèùî íàïðåä, çàùîòî òîçè íîâ êîðèäîð íåïðåñòàííî ñå âèåøå, àëà ìó ñå ñòîðè, ÷å äîãîíâà äâàìàòà îðêè - ãëàñîâåòå èì îòíîâî ñå çàñèëâàõà. Âå÷å èçãëåæäàõà ñúâñåì áëèçêè.
- Òî÷íî òîâà ùå íàïðàâÿ - ãíåâíî êàçâàøå Øàãðàò. - Ùå ãî çàòâîðÿ íàïðàâî â íàé-âèñîêàòà çàëà.
-	Çàùî? - èçðúìæà Ãîðáàã. - Íÿìàø ëè êèëèè äîëó?
- Íå äàâàì íèêîé äà ãî ïèïíå, êàçàõ âå÷å - îòâúðíà Øàãðàò. - Ðàçáðà ëè? Òîé å öåíåí. Íå âÿðâàì íà ìíîçèíà îò ìîèòå ìîìöè è íà íèòî åäèí îò òâîèòå, ïúê è òè ñè áåçíàäåæäåí, êàòî ïîùóðååø çà âåñåëáà. Ùå ãî ïðàòÿ êúäåòî ñè èñêàì, à íà òåáå êðàêúò òè íÿìà äà ñòúïè òàì, àêî íå ñå äúðæèø ïðèëè÷íî. Íà âúðõà êàçàõ. Òàì ùå å â áåçîïàñíîñò.
- Òúé ëè? - ïðîìúðìîðè Ñàì. - Çàáðàâÿø çà îíÿ ãðàìàäàíñêè åëô, äåòî ãî èçòúðâà!
È ñ òåçè äóìè òîé ïðîôó÷à êðàé ïîñëåäíèÿ çàâîé, çà äà îòêðèå, ÷å íÿêàêâà èçìàìà íà òóíåëà èëè íà èçîñòðåíèÿ îò Ïðúñòåíà ñëóõ ìó å äàâàëà ïîãðåùíà ïðåäñòàâà çà ðàçñòîÿíèåòî.
Ôèãóðèòå íà äâàìàòà îðêè âñå îùå áÿõà äàëå÷å íàïðåä. Ñåãà ãè âèæäàøå ÷åðíè è ïðåãúðáåíè íà ôîíà íà ÷åðâåíî çàðåâî. Íàé-ñåòíå êîðèäîðúò ñå èçäèãàøå ïðàâî íàïðåä, â êðàÿ èìàøå øèðîêî îòâîðåíà äâîéíà âðàòà, âîäåùà íàâÿðíî êúì äúëáîêè çàëè ïîä èçâèñåíèÿ ðîã íà êóëàòà. Îñòàíàëèòå îðêè âå÷å áÿõà âëåçëè ñ òîâàðà ñè. Ãîðáàã è Øàãðàò íàáëèæàâàõà ïîðòàòà.
Ñàì äî÷ó ãðîçíà âðÿâà - âçðèâ îò äðåçãàâè ïåñíè, áëååíå íà ðîãîâå è óäàðè íà ãîíã. Ãîðáàã è Øàãðàò áÿõà âå÷å íà ïðàãà.
Ñàì èçêðåùÿ è ðàçìàõà Æèëîòî, àëà íåìîùíèÿò ìó ãëàñ ïîòúíà ñðåä ãúë÷àâàòà. Íèêîé íå ìó îáúðíà âíèìàíèå.
Îãðîìíàòà ïîðòà ñå çàòðúøíà. Áóì. Æåëåçíèòå ëîñòîâå ñå íàìåñòèõà îòâúòðå. Òðÿñ. Âðàòàòà áå çàòâîðåíà. Ñàì ñå õâúðëè âúðõó ÿêèòå áðîíçîâè ïëî÷è è ðóõíà áåç÷óâñòâåí íà ïîäà. Îñòàíà äà ëåæè â ìðàêà. Ôðîäî áå æèâ íî â ïëåí íà âðàãà.


×àñò òðåòà

Çàâðúùàíåòî íà Êðàëÿ


ÊÍÈÃÀ ÏÅÒÀ


Ãëàâà 1

ÌÈÍÀÑ ÒÈÐÈÒ

Ïèïèí íàäíèêíà èçïîä çàêðèëàòà íà Ãàíäàëôîâèÿ ïëàù. Çàïèòà ñå äàëè å áóäåí, èëè îùå ñúíóâà ñòðåìèòåëíèÿ ñúí, êîéòî ãî îáãðúùàøå âå÷å òîëêîâà äúëãî, îòêàêòî áå ïî÷íàëî áÿñíîòî ïðåïóñêàíå. Ìðà÷íèÿò ñâÿò ïðåëèòàøå íàîêîëî è âÿòúðúò ìîùíî íàïÿâàøå â óøèòå ìó. Íå âèæäàøå íèùî, ñàìî çâåçäèòå êðúæàõà è äàëå÷å íàäÿñíî îãðîìíè ñåíêè çàêðèâàõà íåáåòî - òàì îòìèíàâàõà íàçàä ïëàíèíèòå íà Þãà. Ñúíëèâî ñå îïèòà äà ïðåáðîè åòàïèòå íà ïúòåøåñòâèåòî, àëà ñðåä äðÿìêàòà ñïîìåíèòå áÿõà íåñèãóðíè.
Ïúðâî ïðåïóñêàõà áåç îòäèõ ñúñ ñòðàõîòíà áúðçèíà, à ïðèçîðè Ïèïèí çúðíà äà ïðîáëÿñâà áëåäî çëàòî è ñòèãíàõà äî áåçìúëâíèÿ ãðàä ñ îãðîìåí ïóñò çàìúê íà õúëìà. Åäâà ñå äîáðàõà äî óáåæèùåòî, êîãàòî êðèëàòàòà ñÿíêà îòíîâî ïðåëåòÿ îòãîðå è õîðàòà ïîñúðíàõà îò óæàñ. Àëà Ãàíäàëô óòåøè õîðàòà ñ êðîòêè ñëîâà è òîé ïîäðåìíà â åäíî êúò÷å, ìîðåí, íî íåñïîêîåí, óñåùàéêè â ïðîñúíèöà êàê õîðàòà ðàçãîâàðÿò, øåòàò íàñàì-íàòàì è èçñëóøâàò çàïîâåäèòå íà Ãàíäàëô. Ñåòíå îòíîâî ïðåïóñêàíå â íîùòà. Ñåãà áå âòîðàòà, íå, òðåòàòà íîù, îòêàêòî áå íàäíèêíàë â Êàìúêà. Ñ òîçè ãðîçåí ñïîìåí òîé îêîí÷àòåëíî ñå ïðîáóäè, ïîòðúïíà è øóìúò íà âÿòúðà ñÿêàø ñå èçïúëíè ñúñ çàïëàøèòåëíè ãëàñîâå.
Â íåáåòî ëóìíà ñâåòëèíà, æúëò îãúí çàïëàìòÿ çàä ìðà÷íèòå ïðåãðàäè. Èçïëàøåí, Ïèïèí îòíîâî ñå ñêðè è ñå çàïèòà â êîÿ ëè çëîêîáíà ñòðàíà ãî îòâåæäà Ãàíäàëô. Ðàçòúðêà î÷è è ðàçáðà, ÷å ïðîñòî ïúëíàòà ëóíà èçãðÿâà íàä èçòî÷íèòå ñåíêè. Çíà÷è íîùòà îùå íå áå îòìèíàëà è òåïúðâà ãè ÷àêàõà äúëãè ÷àñîâå îò ìðà÷íîòî ïúòåøåñòâèå. Ïðîòåãíà ñå è çàïèòà:
- Êúäå ñìå, Ãàíäàëô?
- Â Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî - îòâúðíà âúëøåáíèêúò. - Ïðîäúëæàâàìå äà ÿçäèì ïðåç Àíîðèåí.
Îòíîâî íàñòúïè êðàòêî ìúë÷àíèå. Ïîñëå Ïèïèí èçâåäíúæ ñå âêîï÷è â ïëàùà íà Ãàíäàëô è èçâèêà:
- Ãëåäàé! Ïëàìúê, ÷åðâåí ïëàìúê! Èìà ëè äðàêîíè èç òèÿ çåìè? Ãëåäàé, îùå åäèí!
Âìåñòî îòãîâîð Ãàíäàëô ãðúìîãëàñíî ïîäâèêíà íà êîíÿ ñè:
- Íàïðåä, Ñåíêîãðèâ! Òðÿáâà äà áúðçàìå. Íÿìà âðåìå. Âèæ! Ñèãíàëíèòå êëàäè íà Ãîíäîð ãîðÿò, çîâàò çà ïîìîù. Âîéíàòà å èçáóõíàëà. Âèæ, îãúí áóøóâà íàä Àìîí Äèí, ïëàìúê ïîêðèâà Åéëåíàõ, ñèãíàëúò áúðçà íà çàïàä: Íàðäîë, Åðåëàñ, Ìèí-Ðèìîí, Êàëåíõàä è Õàëèôèðèåí íà ðîõàíñêàòà ãðàíèöà.
Àëà Ñåíêîãðèâ çàáàâè ñâîÿ áÿã äî ëåêà ñòúïêà, ñåòíå âèðíà ãëàâà è èçöâèëè. Êîíñêè ãëàñîâå ìó îòâúðíàõà îò ìðàêà, ñëåä ìàëêî çàòúòíàõà êîïèòà, òðèìà åçäà÷è íàëåòÿõà â íîùòà, îòìèíàõà êàòî ïîëåòåëè ïðèçðàöè ïîä ëóííèòå ëú÷è è èç÷åçíàõà íà çàïàä. Òîãàâà Ñåíêîãðèâ ïðèêëåêíà, õâúðëè ñå íàïðåä è íîùòà ãî îáëÿ êàòî áóðåí âÿòúð. Ïèïèí îòíîâî ñå óíåñå è ïî÷òè íå ÷óâàøå ðàçêàçà íà Ãàíäàëô çà îáè÷àèòå â Ãîíäîð, çà ñèãíàëíèòå êëàäè, êîèòî Âëàäåòåëÿò íà Ãðàäà ðàçïîëîæèë ïî âúçâèøåíèÿòà ïîêðàé äâåòå ãðàíèöè, çà ïîñòîâåòå, êúäåòî âèíàãè ÷àêàëè îòìîðåíè êîíå, ãîòîâè äà ïîíåñàò âåñòîíîñöè íà ñåâåð, êúì Ðîõàí, èëè íà þã, êúì Áåëôàëàñ.
- Ìíîãî âðåìå å îòìèíàëî, îòêàê ïëàìòÿõà êëàäèòå èç Ñåâåðà - êàçà òîé, - à â äðåâíîñòòà íà Ãîíäîð íÿìàøå íóæäà îò òÿõ, çàùîòî êðàëåòå ïðèòåæàâàõà Ñåäåìòå Êàìúêà. Ïèïèí ñå ðàçìúðäà íåñïîêîéíî.
- Ñïè ñåãà è íå ñå ïëàøè! - êàçà Ãàíäàëô. - Íå îòèâàø â Ìîðäîð êàòî Ôðîäî, à â Ìèíàñ Òèðèò è òàì ùå ñè â áåçîïàñíîñò, äîêîëêîòî ìîæå äà ÿ èìà â äíåøíî âðåìå. Àêî Âðàãúò çàâëàäåå Ãîíäîð èëè Ïðúñòåíà, òîãàâà Ãðàôñòâîòî íå ùå òå çàùèòè.
- Ãîëÿìà óòåõà! - ïðîìúðìîðè Ïèïèí, íî âúïðåêè òîâà ñå ïîääàäå íà äðÿìêàòà. Ïîñëåäíîòî, êîåòî çàïîìíè, ïðåäè äà ïîòúíå â äúëáîê ñúí, áå ãëåäêàòà íà âèñîêè áåëè âúðõîâå, çàñèÿëè êàòî ïëàâàùè îñòðîâè íàä îáëàöèòå â ëú÷èòå íà çàëÿçâàùàòà ëóíà. Çàïèòà ñå êúäå ëè å Ôðîäî, äàëè âå÷å å â Ìîðäîð, íå å ëè çàãèíàë; è íå çíàåøå, ÷å íåéäå äàëå÷ Ôðîäî ãëåäà ñúùàòà ëóíà äà çàëÿçâà íàä Ãîíäîð, ïðåäè äà íàñòúïè äåíÿò.
Øóìíè ãëàñîâå ðàçáóäèõà Ïèïèí. Îòìèíàë áå îùå åäèí äåí, â êîéòî òðÿáâàøå äà ñå óêðèâàò, îùå åäíà íîù íà ëóäî ïðåïóñêàíå. Áåøå ñóìðà÷íî - îòíîâî íàáëèæàâàøå õëàäíàòà çîðà è íàîêîëî òåãíåõà ìðàçîâèòè ñèâè ìúãëè. Ñåíêîãðèâ áå ñïðÿë è êîçèíàòà ìó äèìåøå îò ïîò, àëà òîé ãîðäî âúçïðàâÿøå ãëàâà áåç ñëåäà îò óìîðà. Êðàé íåãî ñòîÿõà ìíîæåñòâî âèñîêè ìúæå, íàìåòíàòè ñ äåáåëè ïëàùîâå, à çàä òÿõ îò ìúãëàòà ñå íàäèãàøå êàìåííà ñòåíà. Èçãëåæäàøå ÷àñòè÷íî ðàçðóøåíà, íî îùå ïðåäè äà áå îòìèíàëà íîùòà, íàîêîëî ñå ðàçäàâàøå øóìúò íà òðåñêàâà ðàáîòà: ãúðìÿõà ÷óêîâå, çâúíòÿõà ìèñòðèè, ñêúðöàõà êîëåëà. Òóê-òàì ñðåä ìúãëàòà ìúòíî ïðîñâåòâàõà îãíüîâå è ôàêëè. Ãàíäàëô ðàçãîâàðÿøå ñ ìúæåòå, êîèòî ïðåãðàæäàõà ïúòÿ ìó, è êàòî ñå âñëóøà, Ïèïèí ðàçáðà, ÷å ñïîðÿò çà ñàìèÿ íåãî.
- Âÿðíî, ïîçíàâàìå òå, Ìèòðàíäèð - êàçâàøå âîäà÷úò èì. - Òè çíàåø ïàðîëèòå íà Ñåäåìòå ïîðòè è ìîæåø äà ïðîäúëæèø. Îáà÷å íå ïîçíàâàìå ñïúòíèêà òè. Êîé å òîé? Äæóäæå îò Ñåâåðíèòå ïëàíèíè ëè? Â òèÿ âðåìåíà íå èñêàìå íèêàêâè ÷óæäåíöè â íàøàòà ñòðàíà îñâåí ìîãúùè áîéöè, íà ÷èÿòî âÿðíîñò è ïîìîù ìîæåì äà ñå íàäÿâàìå.
- Ùå ãàðàíòèðàì çà íåãî ïðåä òðîíà íà Äåíåòîð - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Êîëêîòî äî õðàáðîñòòà, òÿ íå ñå ìåðè ïî ðúñò. Òîé å ìèíàë ïðåç ïîâå÷å áèòêè è çàïëàõè, îòêîëêîòî òè, Èíãîëä, ìàêàð äà ñè äâîéíî ïî-âèñîê; íàñêîðî âçå ó÷àñòèå â ùóðìà íà Èñåíãàðä, çà êîéòî íîñèì âåñòè. Òåæêà óìîðà ãî å íàëåãíàëà, èíàê ùÿõ äà ãî ñúáóäÿ. Ïåðåãðèí ñå êàçâà, èçâúíðåäíî õðàáúð ÷îâåê.
- ×îâåê ëè? - íåäîâåð÷èâî çàïèòà Èíãîëä, à îñòàíàëèòå ñå ðàçñìÿõà.
- ×îâåê! - ïðîâèêíà ñå îùå ñúíåíèÿò Ïèïèí. - ×îâåê! Íèùî ïîäîáíî! Õîáèò ñúì, à íå ÷îâåê è îùå ïî-ìàëêî õðàáðåö, ñàìî îò âðåìå íà âðåìå ñòàâàì õðàáúð, êàòî îïðå íîæúò î êîêàëà. Íå ñëóøàéòå Ãàíäàëô, çàáëóæäàâà âè!
- Ìíîçèíà âåëèêè áîéöè áèõà ìîãëè äà êàæàò ñúùîòî - óñìèõíà ñå Èíãîëä. - Íî ùî å òîâà õîáèò?
- Ïîëóðúñò - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íå, íå îíçè, çà êîãîòî íàøåïâà ìúëâàòà - äîáàâè òîé, âèæäàéêè èçóìëåíèåòî ïî ëèöàòà íà ìúæåòå. - Ïðîñòî íåãîâ ñúíàðîäíèê.
- Äà, è íåãîâ ñïúòíèê - äîáàâè Ïèïèí. - Áîðîìèð îò âàøèÿ Ãðàä áå ñ íàñ è ìå ñïàñè ñðåä ñíåãîâåòå íà Ñåâåðà, à íàêðàÿ çàãèíà, çà äà ìå çàùèòè îò áåçáðîé âðàãîâå.
- Ñòèãà! - êàçà Ãàíäàëô. - Áàùàòà ïðúâ òðÿáâà äà ÷óå ñêðúáíàòà âåñò.
- Âå÷å ñå äîñåùàõìå - êàçà Èíãîëä. - Ñòðàííè ïîëè÷áè âèäÿõìå íàïîñëåäúê. Íî ñåãà ìèíàâàéòå áúðçî! Âëàäåòåëÿò íà Ìèíàñ Òèðèò å çàêîïíÿë äà âèäè âñåêèãî, ùî íîñè ïîñëåäíèòå âåñòè çà ñèíà ìó, áèë òîé ÷îâåê èëè...
- Õîáèò - îáàäè ñå Ïèïèí. - Íå ìîãà äà ïðåäëîæà êîé çíàå êàêâè óñëóãè íà ãîñïîäàðÿ âè, àëà ùå ñòîðÿ êàêâîòî å ïî ñèëèòå ìè â ïàìåò íà õðàáðèÿ Áîðîìèð.
- Íà äîáúð ÷àñ! - êàçà Èíãîëä ìúæåòå ñå îòäðúïíàõà è Ñåíêîãðèâ ìèíà ïðåç òÿñíà âðàòè÷êà â ñòåíàòà. - Äàíî â òåæêèÿ ÷àñ äîíåñåø äîáúð ñúâåò çà Äåíåòîð è çà âñè÷êè íè, Ìèòðàíäèð! Íî êàçâàò, ÷å êàêòî âèíàãè èäâàø ñúñ ñòðàøíè è ñêðúáíè âåñòè.
- Çàùîòî èäâàì ñàìî êîãàòî òðÿáâà äà ïîìîãíà - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Êîëêîòî äî ñúâåòà, ùå òè êàæà, ÷å òâúðäå êúñíî ñè ñå çàåë äà ïîïðàâÿø ñòåíàòà íà Ïåëåíîð. Ñåãà ñìåëîñòòà ùå å íàé-äîáðàòà òè çàùèòà îò èäâàùàòà áóðÿ - ñìåëîñòòà è íàäåæäàòà, êîÿòî íîñÿ. Íå âñè÷êèòå ìè âåñòè ñà çëè. Íå ñå áàâè, çàõâúðëÿé ìèñòðèèòå è ïî÷âàé äà îñòðèø ìå÷îâåòå!
- Ùå ñâúðøèì äî âå÷åðòà - êàçà Èíãîëä. - Òàÿ ÷àñò îò ñòåíàòà îñòàâèõìå ïîñëåäíà - îòêúì íåÿ íàé-ìàëêî î÷àêâàìå àòàêà, íàëè ãëåäà êúì íàøèòå ïðèÿòåëè â Ðîõàí. Çíàåø ëè íåùî çà òÿõ? Ìèñëèø ëè, ÷å ùå îòâúðíàò íà ïðèçèâà?
- Äà, ùå äîéäàò. Íî òå âîäèõà òåæêè áèòêè çàä ãúðáà âè. Íå ñàìî òîçè ïúò, âå÷å íèêîé ïúò íå âîäè êúì ñèãóðíè ìåñòà. Áäåòå! Àêî íå áå Ãàíäàëô Áóðåâåñòíèêà, âìåñòî Ðîõàíñêèòå êîííèöè îòêúì Àíîðèåí ùÿõà äà ñå çàäàäàò âðàæåñêè ïúë÷èùà. È ìîæå íàèñòèíà äà ãè âèäèòå. Ñáîãîì, íå çàñïèâàéòå íèòî çà ìèã!
Ãàíäàëô îòìèíà êúì ïðîñòîðíàòà ðàâíèíà çàä Ðàìàñ Åõîð. Òàêà ãîíäîðöèòå íàðè÷àõà âúíøíàòà ñòåíà, êîÿòî áÿõà èçãðàäèëè ñ òåæúê òðóä, îòêàêòî Èòèëèåí ïàäíà ïîä ñÿíêàòà íà Âðàãà. Ïîâå÷å îò äåñåò ëåâãè ìèíàâàøå òÿ îò ïîäíîæèåòî íà ïëàíèíèòå, ñåòíå âúçâèâàøå íàçàä, îáãðúùàéêè ïîëÿòà íà Ïåëåíîð - êðàñèâà è ïëîäîðîäíà îáëàñò ñ äúëãè ïîëåãàòè âúçâèøåíèÿ è òåðàñè, êîèòî ñå ñïóñêàõà êúì äúëáîêèòå äîëèíè êðàé Àíäóèí. Â íàé-äàëå÷íàòà ñè òî÷êà ñòåíàòà áå íà ÷åòèðè ëåâãè ñåâåðîèçòî÷íî îò Ãîëÿìàòà ãðàäñêà ïîðòà è ïî ñòðúìíèÿ íàâúñåí áðÿã íàäâèñâàøå íàä ïðîñòîðíèòå êðàéðå÷íè íèçèíè. Áÿõà ÿ èçãðàäèëè âèñîêà è ÿêà, çàùîòî òóê ïðåãðàäåíîòî øîñå ñå ñðåùàøå ïîä âèñîêèòå êóëè íà ïîðòàòà ñ ïúòÿ îòêúì áðîäîâåòå è ìîñòîâåòå íà Îñãèëèàò. Íàé-áëèçêàòà òî÷êà íà ñòåíàòà áå íà îêîëî ëåâãà þãîèçòî÷íî îò Ãðàäà. Òàì Àíäóèí, ñëåä êàòî çàîáèêîëåøå â øèðîêà äúãà õúëìîâåòå Åìèí Àðíåí â Þæåí Èòèëèåí, ðÿçêî çàâèâàøå íà çàïàä è êðåïîñòíèÿò âàë ñå èçâèñÿâàøå íàä âîäèòå ìó; äîëó áå Õàðëîíä ñ êåéîâå è ïðèñòàíè çà êîðàáèòå, èäâàùè ñðåùó òå÷åíèåòî îòêúì þæíèòå ïðîâèíöèè.
Êðàéãðàäñêèòå çåìè áÿõà áîãàòè, îñåÿíè ñ ïðîñòîðíè íèâÿ è îâîùíè ãðàäèíè, ñ ÷èôëèöè, õàìáàðè è ñóøèëíè çà õìåë, êîøàðè è êðàâàðíèöè, ñ áåçáðîé ïîòîöè, ðîìîëÿùè ñðåä çåëåíèíàòà â ñâîÿ áÿã îò âúçâèøåíèÿòà êúì Àíäóèí. Àëà íå áÿõà ìíîãî ïàñòèðèòå è çåìåäåëöèòå, îáèòàâàùè òóê - ïîâå÷åòî ãîíäîðöè æèâååõà ñðåä ñåäåìòå ïðúñòåíà íà Ãðàäà, èç âèñîêèòå äîëèíè íà Ëîñàðíàõ â ïîäíîæèåòî íà ïëàíèíèòå èëè îùå ïî-þæíî, â ïðåêðàñíèÿ Ëåáåíèí ñ ïåòòå áúðçè ïîòîêà. Æèëàâ íàðîä ñå áå çàñåëèë òàì, ìåæäó ïëàíèíèòå è ìîðåòî. Ïðèçíàâàõà ãè çà ãîíäîðöè, àëà â æèëèòå èì òå÷åøå ñìåñåíà êðúâ è ñðåä òÿõ ñå ñðåùàõà íèñêè ìóðãàâè ìúæå - ïîòîìöè íà çàáðàâåíèòå ïëåìåíà, áðîäèëè èç ñÿíêàòà íà õúëìîâåòå â Ìðà÷íèòå ãîäèíè ïðåäè èäâàíåòî íà êðàëåòå. À îùå ïî-íàòàòúê, â îáøèðíàòà ïðîâèíöèÿ Áåëôàëàñ, áå Äîë Àìðîò, êðàéìîðñêèÿò çàìúê íà ïðèíö Èìðàõèë - êðàëñêà êðúâ òå÷åøå â æèëèòå ìó, êàêòî è â æèëèòå íà íåãîâèÿ âèñîê è ãîðäåëèâ íàðîä ñ ìîðñêîñèâè î÷è.
Ãàíäàëô ÿçäåøå âå÷å îò äîñòà âðåìå, êîãàòî â íåáåòî ñå ðàçãîðÿ äåíÿò è ðàçñúíèëèÿò ñå Ïèïèí íàäíèêíà íàîêîëî. Íàëÿâî ìúãëàòà ñå ñòåëåøå êàòî ìîðå è ñå ñëèâàøå ñ ìúòíàòà ñÿíêà íà Èçòîêà, îòäÿñíî íàäèãàõà ãëàâè ìîãúùè ïëàíèíè, èäâàùè îò Çàïàäà êúì ñâîÿ âíåçàïåí ñòðúìåí êðàé, ñÿêàø ïðè çàðàæäàíåòî íà òàÿ ìåñòíîñò Ðåêàòà áå íàõëóëà ïðåç âåëè÷åñòâåíàòà ïðåãðàäà, èçäúëáàâàéêè îãðîìíà äîëèíà - çåìÿ íà îñïîðâàíè áèòêè çà áúäíèòå âðåìåíà. Òóê, êúäåòî Åðåä Íèìðàèñ, Áåëèòå ïëàíèíè ñòèãàõà äî êðàÿ ñè, òîé âèäÿ, êàêòî ìó áå îáåùàë Ãàíäàëô, ìðà÷íèÿ ìàñèâ íà âðúõ Ìèíäîëóèí, ãúñòèòå ïóðïóðíè ñåíêè èç âèñîêèòå ìó äîëèíè è îòâåñíèòå ÷óêàðè, áåëååùè â èçãðÿâàùèÿ äåí. À â øèðîêèÿ ìó ñêóò ëåæåøå Îõðàíÿâàíèÿò Ãðàä ñúñ ñâîèòå ñåäåì êàìåííè ñòåíè - òúé ÿêè è äðåâíè, ñÿêàø áÿõà íå èçãðàäåíè, à èçñå÷åíè îò äåñíèöàòà íà âåëèêàí â êîñòèòå íà çåìÿòà.
Äîêàòî Ïèïèí ãëåäàøå ñìàÿíî, ñòåíèòå îò ìúòíîñèâè ñòàíàõà áåëè è ëåêî ïîðóìåíÿõà â çîðàòà, íà èçòîê ñëúíöåòî âíåçàïíî èçïëóâà îò ñÿíêàòà è ïëèñíà ëú÷èòå ñè êàòî êîïèÿ íàä ëèöåòî íà Ãðàäà. Ïèïèí íå ñå óäúðæà è èçâèêà, êîãàòî âèñîêî íàä öåíòðàëíèòå ñòåíè êóëàòà Åêòåëèîí çàñèÿ íà ôîíà íà íåáåòî êàòî ïðåêðàñíî ñòðîéíî îñòðèå îò ïåðëè è ñðåáðî, à âúðõúò é ïðîñâåòíà, ñÿêàø èçñå÷åí îò êðèñòàë; áåëè çíàìåíà ñå ëþøíàõà ïî áîéíèöèòå è çàòðåïòÿõà â óòðèííèÿ âåòðåö, à íåéäå âèñîêî è äàëå÷å îòåêíà ÿñíèÿò çîâ íà ñðåáúðíè ôàíôàðè.
Òúé ïðèñòèãíàõà ïî èçãðåâ ñëúíöå Ãàíäàëô è Ïåðåãðèí äî Ãîëÿìàòà ïîðòà íà Ãîíäîðñêèòå ìúæå è æåëåçíèòå âðàòè îòñòúïèõà ïðåä òÿõ.
- Ìèòðàíäèð! Ìèòðàíäèð! - çàêðåùÿõà õîðàòà. - Ñåãà âå÷å çíàåì, ÷å áóðÿòà íàèñòèíà ñå çàäàâà!
- Òÿ âå÷å íàëèòà - êàçà Ãàíäàëô. - Ëåòÿõ íà êðèëåòå é. Ïóñíåòå ìå äà ìèíà! Òðÿáâà äà ñòèãíà äî Âëàäåòåëÿ Äåíåòîð, ïðåäè äà ñâúðøè öàðóâàíåòî ìó. Êàêâîòî è äà íè ñïîëåòè, èäâà êðàÿò íà òîçè Ãîíäîð, êîãîòî ïîçíàâàòå. Ïóñíåòå ìå äà ìèíà! Ïðåä âëàñòíèÿ ìó ãëàñ ìúæåòå îòñòúïèõà è ïîâå÷å íå ãî ðàçïèòâàõà, ìàêàð äà ñå âãëåæäàõà èçóìåíî â õîáèòà, ñåäíàë ïðåä íåãî, è â êîíÿ, êîéòî ãî íîñåøå. Ãðàäñêèòå æèòåëè ïî÷òè íå èçïîëçóâàõà êîíå è ðÿäêî ãè ñðåùàõà ïî óëèöèòå - åçäà÷è èìàøå ñàìî ñðåä âåñòîíîñöèòå íà âëàäåòåëÿ. È òå ñè êàçàõà: „Ñèãóðíî å îò ïðîñëàâåíèòå âèõðîãîíè íà ðîõàíñêèÿ Êðàë. Äàíî ÷àñ ïî-ñêîðî ñå ïðèòåêàò Ðîõèðèìèòå äà óêðåïÿò ñèëèòå íè." Íî Ñåíêîãðèâ âå÷å îòìèíàâàøå ãîðäåëèâî ïî äúëãèÿ ëúêàòóøåí ïúò.
Ïî çàìèñúëà íà äðåâíèòå ñòðîèòåëè Ìèíàñ Òèðèò áå èçãðàäåí íà ñåäåì íèâà, âñÿêî îò òÿõ èçäúëáàíî â õúëìà è îãðàäåíî îò ñòåíà ñ øèðîêà ïîðòà. Íî ïîðòèòå íå áÿõà åäíà ñðåùó äðóãà: Ãîëÿìàòà ïîðòà íà Ãðàäñêàòà ñòåíà áåøå íà èçòî÷íèÿ êðàé, ñëåäâàùàòà ãëåäàøå íà þã, òðåòàòà - íà ñåâåð, è íàãîðå ïðîäúëæàâàõà äà ñå ñìåíÿò, òúé ÷å ïàâèðàíîòî øîñå êúì Êðåïîñòòà êðèâîëè÷åøå òó íàñàì, òó íàòàì ïî ñêëîíà íà õúëìà. È âñåêè ïúò ùîì ìèíåøå ïðåä Ãîëÿìàòà ïîðòà, øîñåòî ñå ïðîâèðàøå ïî ñâîäåñò òóíåë, ïðîíèçâàù îãðîìíèÿ ñêàëåí õðåáåò, ÷èÿòî òèòàíè÷íà ìàñà ðàçäåëÿøå íà äâå âñè÷êè ïðúñòåíè íà Ãðàäà îñâåí ïúðâèÿ. Ñúçäàäåí îò÷àñòè â ïðàñòàðè âðåìåíà çàåäíî ñ õúëìà è äîâúðøåí îò ìîãúùîòî óìåíèå è òðóäîëþáèå íà äðåâíèòå íàðîäè, îò øèðîêèÿ äâîð çàä Ïîðòàòà ñå âúçïðàâÿøå âåëè÷àâ áàñòèîí, èçîñòðåí êúì âúðõà êàòî êèë íà êîðàá è îáúðíàò íà èçòîê. Òîé ñå èçäèãàøå ÷àê äî íèâîòî íà íàé-âèñîêèÿ ïðúñòåí è òàì ãî óâåí÷àâàøå êðåïîñòíà ñòåíà; êàòî ìàòðîñè íà ïëàíèíñêè êîðàá, áîéöèòå â Êðåïîñòòà ãëåäàõà îò îñòðèÿ ìó âðúõ ïðàâî íàäîëó êúì Ïîðòàòà, îñòàíàëà ñåäåìñòîòèí ôóòà ïî-íèñêî. Òàêà âõîäúò íà Êðåïîñòòà ãëåäàøå íà èçòîê, íî áå èçäúëáàí â ãðúäòà íà ñêàëàòà; äúëúã, îñâåòåí ñ ôåíåðè íàêëîí ñå èçäèãàøå îòòàì êúì Ñåäìàòà ïîðòà. Ïî íåãî ïúòíèöèòå íàé-ñåòíå äîñòèãàõà Âèñîêèÿ äâîð è Ôîíòàííèÿ ïëîùàä â ïîäíîæèåòî íà Áÿëàòà êóëà - âèñîêà è ñòðîéíà, ïåòäåñåò ôàòîìà îò îñíîâàòà äî âúðõà, êúäåòî çíàìåòî íà Íàìåñòíèöèòå ñå âååøå õèëÿäà ôóòà íàä ðàâíèíàòà.
Ìîãúùà áå òàÿ êðåïîñò íàèñòèíà è íè÷èè ïúë÷èùà íå áèõà ÿ ïðåâçåëè, äîêàòî ïîñëåäíèÿò çàùèòíèê îùå ñòèñêà îðúæèåòî, îñâåí àêî âðàãúò óñïååøå äà ìèíå èçîòçàä â ïîëèòå íà Ìèíäîëóèí è òúé äà ñå äîáåðå äî òåñíèÿ çúáåð, ñâúðçâàù Ñòðàæåâèÿ õúëì ñ ïëàíèíñêèÿ ìàñèâ. Íî òîçè çúáåð, êîéòî ñå èçâèñÿâàøå äî íèâîòî íà ïåòàòà ñòåíà, áå ïðåãðàäåí ñ ìîùíè óêðåïëåíèÿ ÷àê äî êàíàðàòà, íàäâèñíàëà íàä çàïàäíèÿ ìó êðàé è â òîâà ïðîñòðàíñòâî âúçïðàâÿõà ñâîèòå ïîêðèâè è êóïîëè ãðîáíèöèòå íà ïîêîéíè êðàëå è âëàäåòåëè, çàíåìåëè íàâåêè ìåæäó ïëàíèíàòà è êóëàòà.
Ñ ðàñòÿùî èçóìëåíèå ñå âãëåæäàøå Ïèïèí â îãðîìíèÿ êàìåíåí ãðàä, ïî-îáøèðåí è âåëèêîëåïåí îò âñè÷êî, êîåòî ñè áå ïðåäñòàâÿë, ïî-âåëèê, ïî-ìîãúù è äàëå÷ ïî-êðàñèâ îò Èñåíãàðä. Àëà ëè÷åøå, ÷å óïàäúêúò ñå çàñèëâà îò ãîäèíà íà ãîäèíà; íàñåëåíèåòî íå äîñòèãàøå è ïîëîâèíàòà íà õîðàòà, êîèòî áèõà ìîãëè ïðåñïîêîéíî äà ñå çàñåëÿò òóê. Íà âñÿêà óëèöà ìèíàâàõà êðàé íÿêîé ãîëÿì äîì èëè äâîðåö, ïî ÷èèòî âðàòè è ñâîäåñòè ïîðòè áÿõà èçäúëáàíè èçÿùíè ïèñìåíà ñúñ ñòðàííè è äðåâíè î÷åðòàíèÿ - èìåíà, äîñåùàøå ñå Ïèïèí, íà âåëèêèòå ìúæå è òåõíèòå ðîäîâå, æèâåëè íÿêîãà òóê, àëà ñåãà êúùèòå áÿõà îíåìåëè, íå îòåêâàõà ñòúïêè èç øèðîêèòå äâîðîâå, íå çâúíÿõà ãëàñîâå èç çàëèòå, íå ñå ïîêàçâàõà ëèöà ïî âðàòèòå è îïóñòåëèòå ïðîçîðöè.
Íàé-ñåòíå èçëÿçîõà îò ñÿíêàòà ïðåä Ñåäìàòà ïîðòà è òîïëîòî ñëúíöå, êîåòî ãðååøå íàä ðåêàòà, äîêàòî Ôðîäî êðà÷åøå èç ïîëÿíèòå íà Èòèëèåí, îçàðè òóê ãëàäêèòå ñòåíè, ÿêèòå êîëîíè è âèñîêàòà àðêà ñúñ ñðåäåí êàìúê, èçñå÷åí êàòî êîðîíîâàíà êðàëñêà ãëàâà. Â Êðåïîñòòà íå äîïóñêàõà êîíå, çàòîâà Ãàíäàëô ñëåçå íà çåìÿòà, à Ñåíêîãðèâ ñëåä íÿêîëêî äóìè íà ãîñïîäàðÿ ñè ðàçðåøè äà ãî îòâåäàò.
Ñòðàæèòå íà Ïîðòàòà áÿõà îáëå÷åíè â ÷åðíî, à øëåìîâåòå èì èìàõà ñòðàííà ôîðìà - êàòî âèñîêà êîðîíà ñ äúëãè, ïðèëåïíàëè ïî ëèöåòî íàóøíèöè, íàä êîèòî ñå ðàçïåðâàõà áåëè êðèëå íà ìîðñêè ïòèöè; ñðåáðèñò ïëàìúê ãîðåøå ïî øëåìîâåòå, çàùîòî áÿõà èçêîâàíè îò ìèòðèë, íàñëåäñòâî îò ñëàâíîòî ìèíàëî. Íà ÷åðíèòå òóíèêè áå èçáðîäèðàíî áÿëî äúðâî, ðàçöúôíàëî êàòî ñíÿã ïîä Ñðåáúðíàòà êîðîíà, è íÿêîëêî ìíîãîëú÷íè çâåçäè. Òîâà áÿõà îäåæäèòå íà Åëåíäèëîâèòå íàñëåäíèöè, êîèòî â Ãîíäîð âå÷å ñå íîñåõà ñàìî îò Êðåïîñòíèòå ñòðàæè ïðåä Ôîíòàííèÿ äâîð, êúäåòî íÿêîãà áå ðàñëî Áÿëîòî äúðâî.
Èçãëåæäà, ÷å ñëóõúò çà èäâàíåòî èì ãè áå èçïðåâàðèë, ïðèåõà ãè íåçàáàâíî è ìúë÷àëèâî, áåç âúïðîñè. Ãàíäàëô áúðçî çàêðà÷è ïðåç áåëèòå ïëî÷è íà äâîðà. Ïîä óòðèííèòå ëú÷è èãðàåõà ñâåæèòå ñòðóè íà ôîíòàí ñðåä ÿðêîçåëåíà ìîðàâà, àëà íàä åçåðîòî áå íàäâèñíàëî ìúðòâî äúðâî è ãîëèòå ïðå÷óïåíè êëîíè ïå÷àëíî ðúñåõà êàïêè íàä áèñòðàòà âîäà.
Ïîäòè÷âàéêè ïîäèð Ãàíäàëô, Ïèïèí ïîãëåäíà íàòàì. Ïå÷àëíî èçãëåæäà, ïîìèñëè ñè òîé è ñå çàïèòà çàùî ëè ñà îñòàâèëè ìúðòâîòî äúðâî ñðåä òîâà ìÿñòî, êúäåòî âñè÷êî îñòàíàëî áå ïîääúðæàíî òúé ãðèæîâíî.
Ñåäåì êàìúíè, ñåäåì çâåçäèöè è åäíî Ñíåæíîáÿëî äúðâî - èçïëóâàõà â ïàìåòòà ìó ñëîâàòà, êîèòî áå ïðîøåïíàë Ãàíäàëô. Ñåòíå Ïèïèí ñå îçîâà íà ïðàãà íà îãðîìíèÿ äâîðåö ïîä ñèÿéíàòà êóëà, ñëåäâàéêè âúëøåáíèêà, òîé ïîäìèíà âèñîêèòå áåçìúëâíè ïàçà÷è è íàâëåçå â îòåêâàùàòà õëàäíà ñÿíêà íà êàìåííèÿ äîì.
Ìèíàõà ïî ïëî÷êèòå íà äúëúã è ïóñò êîðèäîð è Ãàíäàëô, áåç äà ñïèðà, ïðîøåïíà íà Ïèïèí:
- Ìåðè ñè ïðèêàçêèòå, äðàãè Ïåðåãðèí! Íå å âðåìå äà ïîêàçâàø, ÷å ñè õëåâîóñò õîáèò. Òåîäåí å ìèë ñòàðåö. Äåíåòîð å äðóã - ãîðäåëèâ è èçòúí÷åí, ïî-ãîëÿìà å íåãîâàòà ìîù è ïî-ñëàâåí ðîäúò ìó, ìàêàð äà íå ãî íàðè÷àò êðàë. Íî òîé ùå ðàçãîâàðÿ ïðåäèìíî ñ òåá è äúëãî ùå òå ðàçïèòâà, çàùîòî ñè âèäÿë ó÷àñòòà íà ñèíà ìó Áîðîìèð. Áåçìåðíî ãî îáè÷àøå - ïðåêàëåíî ìîæå áè; íàé-âå÷å çàùîòî íå ñè ïðèëè÷àõà. Àëà ïîä ïðèêðèòèåòî íà òàçè ëþáîâ ùå ñìåòíå çà ïî-ëåñíî äà óçíàå êàêâîòî èñêà, îò òåáå, à íå îò ìåíå. Íå ìó êàçâàé ïîâå÷å, îòêîëêîòî ñå íàëàãà, è ìúë÷è çà çàäà÷àòà íà Ôðîäî. Àç ùå ñå çàåìà ñ òîâà, êîãàòî ìó äîéäå âðåìåòî. Íå êàçâàé íèùî è çà Àðàãîðí, îñâåí àêî å íåèçáåæíî.
- Çàùî íå? Êàêâî ìó å ëîøîòî íà Áúðçîõîä? - ïðîøåïíà Ïèïèí. - Òîé ñå êàíåøå äà äîéäå íàñàì, íàëè? Òúé èëè èíà÷å, ñêîðî ùå ïðèñòèãíå.
- Ìîæå áè, ìîæå áè - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Îáà÷å àêî äîéäå, íèùî ÷óäíî äà ñå ÿâè òàêà, êàêòî íå ãî å î÷àêâàë íèêîé, äîðè è Äåíåòîð. È ïî-äîáðå. Ïîíå äà íå îáÿâÿâàìå ïðèñòèãàíåòî ìó.
Ãàíäàëô ñïðÿ ïðåä âèñîêà ïîðòà îò èçëúñêàí ìåòàë.
- Ñëóøàé, äðàãè Ïåðåãðèí, ñåãà íå å âðåìå äà òè ïðåïîäàâàì èñòîðèÿòà íà Ãîíäîð, ìàêàð ÷å ñèãóðíî ùåøå äà å ïî-äîáðå, àêî ÿ áåøå ïîíàó÷èë îùå äîêàòî ñè õàéìàíîñâàë è äèðèë ïòè÷è ãíåçäà èç ãîðè÷êèòå íà Ãðàôñòâîòî. Ïðàâè êàêâîòî òè êàçàõ! Åäâà ëè å ðàçóìíî, êàòî íîñèø íà ìîãúù âëàäåòåë âåñò çà ãèáåëòà íà íàñëåäíèêà ìó, äà ñå ðàçáúáðèø çà èäâàíåòî íà ÷îâåêà, êîéòî ìîæå äà ïðåòåíäèðà çà ïðåñòîëà. Ñòèãà ëè òè òîâà?
- Çà ïðåñòîëà? - ïîïèòà ñìàÿíèÿò Ïèïèí.
- Äà - êàçà Ãàíäàëô. - Àêî äîñåãà ñè ñå ðàçìîòàâàë ñúñ çàïóøåíè óøè è çàäðÿìàë óì, ñúáóæäàé ñå îâðåìå! È òîé ïî÷óêà íà âðàòàòà.
Âðàòàòà ñÿêàø ñàìà ñå ðàçòâîðè. Ïðåä Ïèïèí ñå ðàçêðè ïðîñòîðíà çàëà. Ñâåòëèíàòà ïðîíèêâàøå ïðåç äúëáîêè ïðîçîðöè, ðàçïîëîæåíè â øèðîêèòå ñòðàíè÷íè êîðàáè çàä ðåäèöèòå îò êîëîíè, êîèòî ïîäïèðàõà âèñîêèÿ ñâîä. Ìîíîëèòíèòå áëîêîâå îò ÷åðåí ìðàìîð ñå èçäèãàõà êúì ãðàìàäíè êàïèòåëè, èçâàÿíè ñ áåçáðîé ñòðàííè ôèãóðè íà æèâîòíè è ëèñòà, â ñÿíêàòà âèñîêî ãîðå ñâîäúò áëåñòåøå ñ ìúòíî çëàòèñòî ñèÿíèå, ñðåä êîåòî ñå ïðåëèâàõà ìíîãîöâåòíè àæóðíè ñòåíîïèñè. Â òàçè äúëãà òúðæåñòâåíà çàëà íÿìàøå äðàïåðèè, ìíîãîåòàæíè ïëåòåíèöè èëè êàêâèòî è äà áèëî óêðàøåíèÿ îò ïðåïëåòåí ïëàò èëè äúðâî, àëà ìåæäó êîëîíèòå áåçìúëâíî ñå âúçïðàâÿõà âèñîêè ÷îâåøêè ôèãóðè, èçñå÷åíè îò õëàäåí êàìúê.
Ãëåäàéêè äúëãàòà ðåäèöà îò îòäàâíà ïî÷èíàëè êðàëå, Ïèïèí âíåçàïíî ñè ïðèïîìíè ñêàëèòå íà Àðãîíàò è ãî îáõâàíà áëàãîãîâååí ñòðàõ. Â äúíîòî, íà ìíîãîåòàæíà ïëàòôîðìà, ñå èçäèãàøå òðîí ïîä ìðàìîðåí áàëäàõèí ñ ôîðìàòà íà êîðîíîâàí øëåì; â ñòåíàòà çàä íåãî áå èçñå÷åí óêðàñåíèÿò ñúñ ñêúïîöåííè êàìúíè îáðàç íà ðàçöúôíàëî äúðâî. Àëà òðîíúò áå ïðàçåí. Â ïîäíîæèåòî íà ïëàòôîðìàòà, ñðåä øèðîêîòî ïúðâî ñòúïàëî èìàøå ïðîñò ÷åðåí êàìåíåí ñòîë è íà íåãî ñåäåøå ñòàðåö, ñâåë ïîãëåä â ñêóòà ñè. Â ðúêà äúðæåøå áÿë æåçúë ñúñ çëàòåí íàêðàéíèê. Òîé íå âäèãíà î÷è. Äâàìàòà òúðæåñòâåíî çàêðà÷èõà ïî äúëãàòà ïúòåêà, äîêàòî ñïðÿõà íà òðè êðà÷êè îò ñòîëà ìó. Ñåòíå Ãàíäàëô çàãîâîðè:
- Ïðèâåò íà òåá, Äåíåòîð, ñèí íà Åêòåëèîí, Âëàäåòåë è Íàìåñòíèê íà Ìèíàñ Òèðèò! Äîéäîõ äà äîíåñà ñúâåò è âåñò â òîçè ìðà÷åí ÷àñ.
Ñòàðåöúò âäèãíà ãëàâà. Ïèïèí âèäÿ õëúòíàëîòî ìó ëèöå ñ ãîðäè ñêóëè è êîæà êàòî ñëîíîâà êîñò, ñ äúëúã êðèâ íîñ ìåæäó äúëáîêèòå òúìíè î÷è è òî ìó íàïîìíè íå òîëêîâà çà Áîðîìèð, êîëêîòî çà Àðàãîðí.
- Ìðà÷åí å íàèñòèíà ÷àñúò - îòâúðíà ñòàðåöúò, - à òè èìàø íàâèêà äà èäâàø â òàêèâà âðåìåíà, Ìèòðàíäèð. Àëà ìàêàð âñè÷êè ïðèçíàöè äà âåùàÿò, ÷å íàáëèæàâàò ñúäáîâíè äíè çà Ãîíäîð, èäâàùèÿò ìðàê äíåñ ìå âúëíóâà ïî-ìàëêî, îòêîëêîòî ìðàêúò â ñúðöåòî ìè. Êàçâàò, ÷å âîäèø íÿêîé, êîéòî å âèäÿë ãèáåëòà íà ñèíà ìè. Òîâà ëè å òîé?
- Òîâà å - êàçà Ãàíäàëô. - Åäèí îò äâàìà. Äðóãèÿò å ñ Òåîäåí Ðîõàíñêè è ìîæå äà ïðèñòèãíå ïî-êúñíî. Ïîëóðúñòîâå ñà, êàêòî âèæäàø, ìàêàð è íå òèÿ, çà êîèòî ãîâîðè ïîëè÷áàòà.
- È âñå ïàê ïîëóðúñòîâå - ñóðîâî èçðå÷å Äåíåòîð, - à çà ìåí å òðóäíî äà ïîñðåùíà ñ ëþáîâ òîâà èìå, îòêàêòî ïðîêëåòèòå ñëîâà äîéäîõà äà âíåñàò ñìóò ñðåä íàñ è îòâåäîõà ñèíà ìè íà áåçóìíî ïúòåøåñòâèå êúì ñìúðòòà. Áîðîìèðå ìîé! Êîëêî ñè íè íóæåí ñåãà. Ôàðàìèð òðÿáâàøå äà çàìèíå âìåñòî òåá.
- È ùåøå äà çàìèíå - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ñòàâàé íåñïðàâåäëèâ â ñêðúáòà ñè! Áîðîìèð íàñòîÿ äà ïîåìå çàäà÷àòà è íå áè ïîçâîëèë äðóã äà ìó ÿ îòíåìå. Òîé áåøå âëàñòåí è âçåìàøå êàêâîòî ïîæåëàåøå. Äúëãî ïúòóâàõ ñ íåãî è äîáðå îïîçíàõ íðàâà ìó. Íî òè ãîâîðèø çà ñìúðòòà ìó. Íèìà ñè ïîëó÷èë âåñò, ïðåäè äà äîéäåì?
- Òîâà ïîëó÷èõ - îòâúðíà Äåíåòîð è êàòî îñòàâè æåçúëà, âäèãíà îò ñêóòà ñè îíîâà, êîåòî áå ãëåäàë. Äúðæåøå â äâåòå ñè ðúöå ïî ïîëîâèíà îò îãðîìåí ðîã, ðàçöåïåí íà äâå - ðîã îò äèâ áèâîë, èíêðóñòèðàí ñúñ ñðåáðî.
- Áîðîìèð íèêîãà íå ñå ðàçäåëÿøå ñ òîçè ðîã! - âúçêëèêíà Ïèïèí.
- Âÿðíî - êàçà Äåíåòîð. - È àç ñúì ãî íîñèë íà ìëàäèíè, êàêòî è âñåêè ïúðâîðîäåí ñèí â ðîäà íè, îùå îò ëåãåíäàðíèòå âðåìåíà ïðåäè ïàäàíåòî íà êðàëåòå, êîãàòî Âîðîíäèë, áàùà íà Ìàðäèë, ëîâóâàë àðàâèéñêèòå äèâè ãîâåäà èç äàëå÷íèòå ñòåïè íà Ðóí. Ïðåäè òðèíàäåñåò äíè ÷óõ íåÿñíèÿ ìó çîâ îòêúì ñåâåðíèòå îáëàñòè, à ñåòíå Ðåêàòà ìè ãî äîíåñå ñòðîøåí - íå ùå çàïåå âå÷å. - Òîé ïîìúë÷à è â çàëàòà íàòåãíà òèøèíà. Âíåçàïíî îáúðíà êúì Ïèïèí ÷åðíèÿ ñè âçîð. - Êàêâî ùå ðå÷åø ñåãà, ïîëóðúñò?
- Òðè... òðèíàäåñåò äíè - çàåêíà Ïèïèí. - Äà, ìèñëÿ, ÷å å òúé. Äà, áÿõ êðàé íåãî, êîãàòî çàñâèðè ñ ðîãà. Íî ïîìîù íå äîéäå. Ñàìî íîâè è íîâè îðêè.
- Òúé - ðå÷å Äåíåòîð, âïèë îñòúð ïîãëåä â ëèöåòî íà Ïèïèí. - Çíà÷è ñè áèë òàì? Ðàçêàæè ìè! Çàùî íå å äîøëà ïîìîù? È êàê òúé ñè ñå ñïàñèë, à òîé íå å óñïÿë - òúé ìîãúù áîåö ñðåùó íÿêàêâè ñè îðêè?
Ëèöåòî íà Ïèïèí ïëàìíà è òîé çàáðàâè ñòðàõà ñè.
- Åäíà ñòðåëà ìîæå äà ïîâàëè è íàé-ìîãúùèÿ ìúæ, à Áîðîìèð áå ïðîíèçàí íà ìíîãî ìåñòà. Êîãàòî ãî çúðíàõ çà ñåòåí ïúò, òîé ñå ñòðîïîëè êðàé åäíî äúðâî è èçòðúãíà îò õúëáîêà ñè ÷åðíîïåðà ñòðåëà. Ïîñëå èçãóáèõ ñúçíàíèå è ïîïàäíàõ â ïëåí. Âå÷å íå ãî âèäÿõ è íå çíàì íèùî äðóãî. Àëà ñå ïðåêëàíÿì ïðåä ïàìåòòà ìó, çàùîòî áå õðàáúð. Çàãèíà, çà äà ñïàñè ìåí è ñúíàðîäíèêà ìè Ìåðèàäîê, êîãàòî â ãîðàòà íè íàïàäíàõà îò çàñàäà âîéñêèòå íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë; ãèáåëòà ìó ïîïðå÷è, àëà òîâà ñàìî çàñèëâà ìîÿòà ïðèçíàòåëíîñò. - Ïèïèí ïîãëåäíà ñòàðåöà â î÷èòå. Ãîðäîñòòà ìó íåíàäåéíî ñå áå ðàçèãðàëà, áîäíàòà îò ïðèñìåõà è ïîäîçðåíèåòî íà òîçè õëàäåí ãëàñ. - Íå ùå è äóìà, òîëêîâà âåëèê ÷îâåøêè âëàäåòåë íå áè î÷àêâàë êîé çíàå êàêâà óñëóãà îò åäèí ïðîñò õîáèò, ïîëóðúñò îò ñåâåðíîòî Ãðàôñòâî, àëà êàêâîòî ìè å ïî ñèëèòå, ïðåäëàãàì ãî â îòïëàòà çà äúëãà ñè.
Ïèïèí îòìåòíà ñèâèÿ ïëàù, èçòåãëè ìàëêèÿ ñè ìå÷ è ãî ïîëîæè â íîçåòå íà Äåíåòîð. Áëåäà óñìèâêà ïðîáÿãà ïî ëèöåòî íà ñòàðåöà êàòî õëàäåí ñëúí÷åâ ïðîáëÿñúê â çèìíà âå÷åð, íî òîé ñâåäå ãëàâà è ïðîòåãíà ðúêà äà îñòàâè íàñòðàíè ïàð÷åòàòà îò ðîãà.
- Äàé ìè îðúæèåòî ñè!
Ïèïèí âäèãíà ìå÷à è ïîäíåñå äðúæêàòà êúì íåãî.
- Îòêúäå ãî èìàø? - çàïèòà Äåíåòîð. - Äúëãè, äúëãè ãîäèíè å ñúáðàë. Íå å ëè òîâà îñòðèå äåëî íà íàøèÿ ñåâåðåí ðîä îò äðåâíîòî ìèíàëî?
- Èäâà îò ìîãèëèòå ïî ãðàíèöèòå íà ìîÿòà ñòðàíà - îòâúðíà Ïèïèí. - Íî òàì ñåãà æèâåÿò ñàìî çëîêîáíè òâàðè è íå áèõ æåëàë äà ãîâîðèì çà òÿõ.
- Âèæäàì, ÷å ñòðàííè ðàçêàçè ñå âèÿò ïîêðàé òåá - êàçà Äåíåòîð, - è îòíîâî ñå óáåæäàâàì êîëêî å èçìàìíà âúíøíîñòòà íà ÷îâåêà... èëè ïîëóðúñòà. Ïðèåìàì òå íà ñëóæáà. Òè íå ñå ñòðÿñêàø îò ñòðîãè äóìè, à ðå÷òà òè å áëàãîðîäíà, êîëêîòî è ñòðàííî äà çâó÷è èç íàøèÿ Þã. Â èäíèòå äíè ùå ñå íóæäàåì îò âñè÷êè áëàãîðîäíè ëþäå, áèëè òå ãîëåìè èëè ìàëêè. À ñåãà äàé êëåòâà çà âÿðíîñò!
- Õâàíè ìå÷à çà äðúæêàòà è ïîâòàðÿé ñëåä Âëàäåòåëÿ, àêî ñè ðåøèë òâúðäî - êàçà Ãàíäàëô.
- Ðåøèë ñúì - îòâúðíà Ïèïèí.
Ñòàðåöúò ïîëîæè ìå÷à â ñêóòà ñè, Ïèïèí äîêîñíà äðúæêàòà è áàâíî ïîâòîðè ñëåä Äåíåòîð:
- Çàêëåâàì ñå òóê âúâ âÿðíà ñëóæáà íà Ãîíäîð è Âëàäåòåëÿ Íàìåñòíèê íà êðàëñòâîòî äà ãîâîðÿ è äà ìúë÷à, äà âúðøà è äà íå âúðøà, äà ïîòåãëÿì è äà ñå âðúùàì â íåâîëÿ è èçîáèëèå, â ìèð è âîéíà, â æèâîòà è ñìúðòòà îò òîçè ÷àñ, äîäåòî Âëàäåòåëÿò ìè âúðíå äàäåíàòà äóìà èëè ñìúðòòà ìå îòíåñå, èëè äîéäå êðàÿò íà ñâåòà. Èçðè÷àì ãî àç, Ïåðåãðèí, ñèí íà Ïàëàäèí îò Ãðàôñòâîòî íà ïîëóðúñòîâåòå.
- ×óâàì ãî àç, Äåíåòîð, ñèí íà Åêòåëèîí, Âëàäåòåë íà Ãîíäîð è Íàìåñòíèê íà Âúðõîâíèÿ êðàë, è íå ùå ãî çàáðàâÿ, íèòî ùå ïðîïóñíà äà âúçíàãðàäÿ îíîâà, ùî ïîëó÷à: âåðíîñòòà ñ ëþáîâ, õðàáðîñòòà ñ ÷åñò, èçìÿíàòà ñ ìúñò.
Ïîñëå âúðíà ìå÷à íà Ïèïèí è òîé ãî ïðèáðà â íîæíèöàòà.
- À ñåãà - êàçà Äåíåòîð, - ñëóøàé ïúðâàòà ìè çàïîâåä: ãîâîðè, áåç äà ìëúêâàø! Ðàçêàæè ìè öÿëàòà ñè èñòîðèÿ è ãëåäàé äà ñè ïðèïîìíèø êàêâîòî ìîæåø çà ñèíà ìè Áîðîìèð. Ñÿäàé è çàïî÷âàé!
Èçðè÷àéêè òåçè äóìè, òîé óäàðè ìàëêèÿ ñðåáúðåí ãîíã êðàé ñòîëà ñè è òóòàêñè ñå ïîÿâèõà ïðèñëóæíèöè. Ïèïèí ðàçáðà, ÷å òå ñà ñòîÿëè íåçàáåëÿçàíè â íèøè îò äâåòå ñòðàíè íà âðàòàòà.
- Äîíåñåòå âèíî, õðàíà è ñòîëîâå çà ãîñòèòå - íàðåäè Äåíåòîð - è ñå ïîãðèæåòå äî åäèí ÷àñ íèêîé äà íå íè áåçïîêîè. Ñàìî òîëêîâà ìîãà äà îòäåëÿ, çàùîòî èìàì îùå ìíîãî ãðèæè - îáúðíà ñå òîé êúì Ãàíäàëô. - Ñðåä òÿõ íàâÿðíî íÿêîè ñà è ïî-âàæíè, àëà åäíî å ïúðâîòî çà ìåí. Íî ìîæå îòíîâî äà ïîãîâîðèì ïðèâå÷åð.
- Íàäÿâàì ñå äà å ïî-ðàíî - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ñúì ïðåïóñêàë ñ áúðçèíàòà íà âÿòúðà ñòî è ïåòäåñåò ëåâãè îò Èñåíãàðä äîòóê ñàìî çà äà òè äîâåäà åäèí äðåáåí áîåö, êîëêîòî è äà å áëàãîðîäåí. Íå òå ëè èíòåðåñóâà, ÷å Òåîäåí ìèíà ïðåç òåæêè áèòêè, ÷å Èñåíãàðä å ïðåâçåò è ÷å ñòðîøèõ æåçúëà íà Ñàðóìàí?
- Èíòåðåñóâà ìå. Íî çà òèÿ äåëà âå÷å çíàì êîëêîòî ìè å íóæíî, ïðåäè äà âðúõëåòè óäàðúò îò Èçòîêà.
Òîé îáúðíà ìðà÷íèÿ ñè âçîð êúì Ãàíäàëô è Ïèïèí çàáåëÿçà êîëêî ñè ïðèëè÷àò äâàìàòà, óñåòè íàïðåæåíèåòî ïîìåæäó èì, ñÿêàø îò îêî äî îêî áå ïðåëåòÿëà òðúïíåùà îãíåíà ÷åðòà, ãîòîâà âñåêè ìèã äà èçáóõíå â ïëàìúöè.
Âñúùíîñò Äåíåòîð ïðèëè÷àøå íà âåëèê ìíîãî ïîâå÷å îò Ãàíäàëô - áåøå ïî-öàðñòâåí, ïî-êðàñèâ, ïî-ìîãúù è ïî-ñòàð. Àëà íÿêàêâî íåçíàéíî ÷óâñòâî ïîäñêàçâàøå íà Ïèïèí, ÷å Ãàíäàëô å íàäàðåí ñ ïî-ãîëÿìà ìîù, ïî-äúëáîêà ìúäðîñò è çàáóëåíî âåëè÷èå. È áå ñòàð, äàëå÷ ïî-ñòàð. „Êîëêî ïî-ñòàð?" - çàïèòà ñå õîáèòúò, ïîñëå ñå óäèâè, ÷å äî äíåñ íå å ìèñëèë çà òîâà. Äúðâîáðàä áå ñïîìåíàë íåùî çà âúëøåáíèöèòå, íî äîðè è òîãàâà Ïèïèí íå áå ïðèåë Ãàíäàëô êàòî åäèí îò òÿõ. Êîè áåøå Ãàíäàëô? Â êîÿ äàëå÷íà åïîõà è ìåñòíîñò áå äîøúë íà ñâåòà è êîãà ùåøå äà ãî íàïóñíå? Ñåòíå óíåñúò îòìèíà è òîé âèäÿ, ÷å Äåíåòîð è Ãàíäàëô ïðîäúëæàâàò äà ñå ãëåäàò â î÷èòå, ñÿêàø âñåêè ÷åòåøå ìèñëèòå íà äðóãèÿ. Íî Äåíåòîð ïðúâ èçâúðíà ãëàâà.
- Äà - ðå÷å òîé. - Êàçâàò, ÷å Êàìúíèòå ñà èç÷åçíàëè, àëà è äî äíåñ âëàñòåëèíèòå íà Ãîíäîð ñà ïî-çîðêè îò ïðîñòîëþäèåòî è ïîëó÷àâàò âåñòè îòâñÿêúäå. Íî ñåäíåòå ñåãà!
Ñëóãèòå äîíåñîõà ñòîë, íèñêà òàáóðåòêà è ïîäíîñ ñúñ ñðåáúðíà ãàðàôà, ÷àøè è ìàëêè áåëè ïèòêè. Ïèïèí ñåäíà, íî íå ìîæåøå äà îòêúñíå î÷è îò ñòàðèÿ âëàäåòåë. Äàëè ñàìî ñè âúîáðàçÿâàøå, èëè íàèñòèíà, äîêàòî ãîâîðåøå çà Êàìúíèòå, òîé âíåçàïíî áå ñòðåëíàë ñ áëÿñêàâ ïîãëåä ëèöåòî íà Ïèïèí?
- Ðàçêàæè ìè ñåãà èñòîðèÿòà ñè, âàñàëå ìîé - êàçà Äåíåòîð áëàãî, íî è ñ ëåêà íàñìåøêà. - Äîáðå äîøëè ñà ñëîâàòà íà âñåêè, ñ êîãîòî å áèë òúé äðóæåí ìîÿò ñèí.
Äî êðàÿ íà æèâîòà ñè Ïèïèí íå çàáðàâè òîçè ÷àñ â ïðîñòîðíàòà çàëà ïîä îñòðèÿ âçîð íà Ãîíäîðñêèÿ âëàäåòåë, êîéòî èçñòðåëâàøå ñåãèç-òîãèç ïðîíèöàòåëíè âúïðîñè; ïðåç öÿëîòî âðåìå óñåùàøå äî ñåáå ñè êàê Ãàíäàëô áäèòåëíî ñëóøà è (êàêòî äîëîâè Ïèïèí) ñäúðæà ðàñòÿùèÿ ñè ãíÿâ è íåòúðïåíèå. Êîãàòî ÷àñúò îòìèíà è Äåíåòîð îòíîâî óäàðè ãîíãà, Ïèïèí áå èçíåìîùÿë. „Íå ìîæå äà å ìèíàëî äåâåò ÷àñà - ïîìèñëè òîé. - Ãîòîâ ñúì äà èçëàïàì òðè çàêóñêè íàâåäíúæ."
- Îòâåäåòå áëàãîðîäíèÿ Ìèòðàíäèð â îòðåäåíèòå ìó ïîêîè - íàðåäè Äåíåòîð, - à ñïúòíèêúò ìó, àêî èñêà, ìîæå çàñåãà äà ñå íàñòàíè ïðè íåãî. Àëà çíàéòå, ÷å ïðèåõ êëåòâàòà ìó çà âÿðíà ñëóæáà, íåêà äà ãî çíàÿò ïîä èìåòî Ïåðåãðèí, ñèí íà Ïàëàäèí, è äà ìó ðàçêðèÿò îñíîâíèòå ïàðîëè. Èçâåñòåòå Âîåíà÷àëíèöèòå äà ìå ÷àêàò òóê âåäíàãà ñëåä êàòî óäàðè òðè ÷àñúò. À òè, áëàãîðîäíè Ìèòðàíäèð, åëà êîãàòî è êàêòî ïîæåëàåø. Íèêîé íå ùå òè ïîïðå÷è äà èäâàø ïðè ìåí ïî âñÿêî âðåìå îñâåí â êðàòêèòå ÷àñîâå íà îòäèõ. Èç÷àêàé äà ñå óòàëîæè ãíåâúò òè ïðåä ñòàð÷åñêàòà ìè ãëóïîñò, ñåòíå åëà äà ìå óñïîêîèø!
- Ãëóïîñò ëè? - âúçêëèêíà Ãàíäàëô. - Íå, ãîñïîäàðþ, àêî áåøå èçêóôÿë ñòàðåö, îòäàâíà äà ñè â ãðîáà. Äîðè ñêðúáòà óìååø äà íàìÿòàø êàòî ïëàù. Íèìà ìèñëèø, ÷å íå ðàçáèðàì ñ êàêâà öåë ðàçïèòâàø öÿë ÷àñ îíîãîâà, ùî çíàå ïî-ìàëêî, äîêàòî àç ñåäÿ îòñòðàíè?
- Áúäè äîâîëåí, ùîì ðàçáèðàø - îòâúðíà Äåíåòîð. - Áåçóìíà å ãîðäîñòòà, ùî îòõâúðëÿ ïîìîù è ñúâåò â òåæúê ÷àñ, íî òè äàðÿâàø ìúäðîñò åäèíñòâåíî ñïîðåä ñîáñòâåíèòå ñè çàìèñëè. À Âëàäåòåëÿò íà Ãîíäîð íå ùå ñòàíå ìàøà çà öåëèòå íà äðóãèãî, òà áèë òîé è íàé-äîñòîéíèÿò. Çà íåãî â äíåøíèÿ ñâÿò íÿìà ïî-âèñøà öåë îò äîáðóâàíåòî íà Ãîíäîð, à âëàñòòà íàä Ãîíäîð, äðàãè, å ìîÿ è íèêîé äðóã íÿìà ïðàâî íàä íåÿ, îñâåí àêî êðàëÿò îòíîâî ñå çàâúðíå.
- Îñâåí àêî êðàëÿò îòíîâî ñå çàâúðíå? - ðå÷å Ãàíäàëô. - Å, áëàãîðîäíè Íàìåñòíèêî, òâîÿòà ðàáîòà å äà îïàçèø ïîíå ÷àñò îò êðàëñòâîòî äî òîâà ñúáèòèå, íà êîåòî âå÷å ìàëöèíà ñå íàäÿâàò. Â òàçè çàäà÷à ùå ïîëó÷èø öÿëàòà ïîìîù, êîÿòî áëàãîâîëèø äà ïîèñêàø. Åäíî ùå òè êàæà: íÿìàì âëàñò íàä íèêîå êðàëñòâî, íèòî Ãîíäîð, íèòî íÿêîå äðóãî, áèëî òî ãîëÿìî èëè ìàëêî. Íî âñè÷êî äîñòîéíî è öåííî, çàïëàøåíî îò ãèáåë â äíåøíèÿ ñâÿò, å ìîÿ ãðèæà. È êîëêîòî äî ìåí, äîðè äà çàãèíå Ãîíäîð, íå ùå ñå ïðîâàëÿ, ñòèãà ïðåç ÷åðíàòà íîù äà îöåëåå íåùî, êîåòî äà äîíåñå õóáîñò íà áúäíèòå äíè, äà öúôòè è äà äàâà ïëîä. Çàùîòî è àç ñúì íàìåñòíèê. Íå ãî ëè çíàåøå? Ñ òåçè äóìè òîé ñå îáúðíà è ðÿçêî íàïóñíà çàëàòà, ñïîäèðåí îò ïîäòè÷âàùèÿ Ïèïèí. Äîêàòî êðà÷åõà, Ãàíäàëô íèòî ïîãëåäíà êúì Ïèïèí, íèòî ìó çàãîâîðè. Ïðèäðóæèòåëÿò ãè ïîå îò âðàòèòå íà äâîðåöà è ãè ïîâåäå ïðåç Ôîíòàííèÿ äâîð êúì åäíà óëè÷êà ìåæäó âèñîêè êàìåííè ñãðàäè. Ñëåä íÿêîëêî çàâîÿ ñòèãíàõà äî íÿêàêâà êúùà ïîä ñåâåðíàòà ñòåíà íà êðåïîñòòà, íåäàëå÷ îò õðåáåòà, êîéòî ñâúðçâàøå õúëìà ñ ïëàíèíàòà. Ñëåä êàòî ñå èçêà÷èõà ïî øèðîêà, óêðàñåíà ñ äúðâîðåçáà ñòúëáà äî ïúðâèÿ åòàæ, ñïúòíèêúò èì ãè âúâåäå â ñâåòëà è ïðîâåòðèâà ñòàÿ ñ êðàñèâè òúìíîçëàòèñòè äðàïåðèè. Ìåáåëèðîâêàòà áåøå îñêúäíà: ìàëêà ìàñè÷êà, äâà ñòîëà è ñêàìåéêà, íî çàä çàâåñèòå îò äâåòå ñòðàíè èìàøå íèøè ñúñ ñïðåòíàòè ëåãëà, êàíè ñ âîäà è ëåãåíè çà èçìèâàíå. Òðèòå âèñîêè è òåñíè ïðîçîðöè ãëåäàõà íà ñåâåð, êúì øèðîêèÿ çàâîé íà òúíåùèÿ â ìúãëà Àíäóèí è êúì äàëå÷íèòå Åìèí Ìóèë è Ðàóðîñ. Çà äà íàäíèêíå íàä êàìåííèÿ ïåðâàç, Ïèïèí òðÿáâàøå äà ñå ïîêàòåðè íà ñêàìåéêàòà.
- Ñúðäèø ëè ìè ñå, Ãàíäàëô? - çàïèòà òîé, êîãàòî âîäà÷úò èì èçëåçå è çàòâîðè âðàòàòà. - Íàïðàâèõ êàêâîòî ìè áå ïî ñèëèòå.
- Íå ùå è äóìà, íàïðàâè ãî! - èçâåäíúæ ñå ðàçñìÿ Ãàíäàëô, çàñòàíà äî Ïèïèí è ñå çàãëåäà ïðåç ïðîçîðåöà, ïðåãðúùàéêè õîáèòà ïðåç ðàìîòî.
Ëåêî ó÷óäåí, Ïèïèí õâúðëè ïîãëåä êúì íàäâèñíàëîòî ìó ëèöå. Ñìåõúò áå ïðîçâó÷àë âåñåëî è áåçãðèæíî. Îòíà÷àëî çàáåëÿçà ñàìî òðåâîæíèòå è ñêðúáíè áðú÷êè íà âúëøåáíèêà, àëà êàòî ñå âãëåäà ïî-âíèìàòåëíî, óñåòè, ÷å ïîä âñè÷êî òîâà ñå êðèå îãðîìíà ðàäîñò - ñúùèíñêè âîäîïàä îò âåñåëèå, ãîòîâ äà èçáëèêíå è äà ðàçñìåå öÿëî êðàëñòâî.
- Íå ùå è äóìà, íàïðàâè êàêâîòî òè áå ïî ñèëèòå - ïîâòîðè Ãàíäàëô - è äàíî íå òè ñå ñëó÷âà ñêîðî äà ïîïàäíåø ïàê íàòÿñíî ìåæäó äâàìà òúé óæàñíè ñòàðöè. Àëà Âëàäåòåëÿò íà Ãîíäîð óçíà îò òåá ïîâå÷å, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàø, Ïèïèí. Íå óñïÿ äà ñêðèåø ôàêòà, ÷å Áîðîìèð íå å áèë âîäà÷ íà Îòðÿäà ñëåä Ìîðèÿ è ÷å ñðåä âàñ å èìàëî áëàãîðîäíèê ñ ïðîñëàâåí ìå÷, êîéòî èäâà êúì Ìèíàñ Òèðèò. Ãîíäîðöèòå íå çàáðàâÿò äðåâíèòå ëåãåíäè, à îòêàêòî ãî íàïóñíà Áîðîìèð, Äåíåòîð äúëãî å ðàçìèøëÿâàë íàä ñòèõ÷åòî è íàä äóìèòå Çëîòî íà Èñèëäóð. Òîé íå å êàòî äðóãèòå äíåøíè ìúæå, Ïèïèí, è êàêâîòî è äà å ðîäîñëîâíîòî ìó äúðâî, â æèëèòå ìó òå÷å ïî÷òè ÷èñòà çàäìîðñêà êðúâ; ñúùàòà êðúâ òå÷å è â æèëèòå íà äðóãèÿ ìó ñèí, Ôàðàìèð, è âñå ïàê òîé îáè÷àøå Áîðîìèð. Ïðîíèöàòåëåí å. Íàïðåãíå ëè âîëÿòà ñè, ìîæå äà äîëîâè ìèñëèòå íà õîðàòà, äîðè íà îíèÿ, ùî ñà äàëå÷. Òðóäíî å äà ãî èçìàìèø....è îïàñíî. Ïîìíè òîâà! Ñåãà ñè ñå çàêëåë äà ìó ñëóæèø. Íå çíàì êîå òå òëàñíà äà ãî ñòîðèø - óìúò èëè ñúðöåòî. Íî ïîñòúïè ïðàâèëíî. Íå òè ïîïðå÷èõ, çàùîòî õëàäíèÿò ðàçóì íå áèâà äà âúçïèðà áëàãîðîäíèòå äåëà. Òè ãî òðîãíà è ñúùåâðåìåííî (ìîãà äà ãî êàæà) ðàçâåäðè äóõà ìó. Ñåãà ïîíå ñè âîëåí äà ñå äâèæèø èç Ìèíàñ Òèðèò íàêúäåòî æåëàåø... àêî íå ñè íà ïîñò. Åòî ÿ è îáðàòíàòà ñòðàíà. Òè ñè ìó ïîäâëàñòåí è òîé íå ùå ãî çàáðàâè. Áúäè ïðåäïàçëèâ! - Òîé ïîìúë÷à è âúçäúõíà. - Å, íÿìà ñìèñúë äà ðàçñúæäàâàìå êàêâî ùå íè äîíåñå óòðåøíèÿò äåí. Åäíî å ñèãóðíî - îùå äúëãî âñåêè íîâ äåí ùå áúäå ïî-òåæúê îò ïðåäèøíèÿ. È âå÷å ñ íèùî íå ìîãà äà ïðîìåíÿ òîâà. Äúñêàòà å ïîäðåäåíà è ôèãóðèòå ñå ðàçäâèæâàò. Ìíîãî èñêàì äà íàìåðÿ åäíà îò òÿõ - Ôàðàìèð, íîâèÿ íàñëåäíèê íà Äåíåòîð. Íå âÿðâàì äà å â Ãðàäà, àëà íÿìàõ âðåìå äà ïîðàçïèòàì. Òðÿáâà äà âúðâÿ, Ïèïèí. Òðÿáâà äà èäà íà òîÿ ñúâåò è äà èçêîï÷à êàêâîòî óñïåÿ. Íî Âðàãúò èìà ïúðâèÿ õîä è ñå êàíè äà ïîâåäå èãðàòà ñ ïúëíà ñèëà. È íàâÿðíî ïåøêèòå ùå ÿ âèäÿò íå ïî-çëå îò îñòàíàëèòå ôèãóðè. Òàêà å, Ïåðåãðèí, ñèí íà Ïàëàäèí è âîéíèê íà Ãîíäîð. Íàòî÷è îñòðèåòî íà ìå÷à ñè.
Íà ïðàãà íà ñòàÿòà Ãàíäàëô ñå îáúðíà è äîáàâè:
- Áúðçàì, Ïèïèí. Íàïðàâè ìè åäíà óñëóãà, êàòî èçëèçàø. Äàæå ïðåäè äà ïîëåãíåø, àêî íå ñè ìíîãî èçìîðåí. Èäè äà âèäèø êúäå ñà íàñòàíèëè Ñåíêîãðèâ. Òóêàøíèòå õîðà ñà äîáðîäóøíè è ìúäðè, îáè÷àò æèâîòíèòå, íî íå ñà ñâèêíàëè äà ñå ãðèæàò çà êîíå êàòî äðóãèòå íàðîäè.
Ñ òèÿ äóìè Ãàíäàëô èçëåçå è â ñúùèÿ ìèã îòêúì êóëàòà íà êðåïîñòòà äîëåòÿ ÿñåí è ìåëîäè÷åí êàìáàíåí çâúí. Òðè óäàðà ïðîíèçàõà âúçäóõà êàòî ñðåáðî è çàìëúêíàõà - áåøå òðè ÷àñúò ïîäèð, èçãðåâ ñëúíöå.
Ñëåä ìèíóòêà Ïèïèí èçëåçå, ñïóñíà ñå ïî ñòúëáàòà è íàäíèêíà íà óëèöàòà. ßðêîòî ñëúíöå âå÷å îãðÿâàøå ãðàäà ñ òîïëèòå ñè ëú÷è è êóëèòå è âèñîêèòå ñãðàäè õâúðëÿõà íà çàïàä äúëãè, ðÿçêî î÷åðòàíè ñåíêè. Âèñîêî â ñèíüîòî íåáå âðúõ Ìèíäîëóèí èçäèãàøå áÿë øëåì íàä ñíåæíî íàìåòàëî. Ïî ïúòèùàòà íà ãðàäà ñíîâÿõà íàñàì-íàòàì âúîðúæåíè ìúæå, êàòî ÷å áúðçàõà â îïðåäåëåí ÷àñ çà ñìÿíà íà ïîñòîâåòå.
- ×àñúò å äåâåò êàêòî áèõìå êàçàëè â Ãðàôñòâîòî - ðå÷å ñè Ïèïèí. Òúêìî âðåìå çà õóáàâà çàêóñêà êðàé îòâîðåí ïðîçîðåö ïîä ÿñíîòî ïðîëåòíî ñëúíöå. È êàê ìè ñå çàêóñâà! Íå çàêóñâàò ëè òèÿ õîðà, èëè âå÷å ñà ñâúðøèëè? Êîãà îáÿäâàò è êúäå?
Â òîçè ìîìåíò çàáåëÿçà, ÷å ïî òÿñíàòà óëè÷êà îòêúì öåíòúðà íà êðåïîñòòà ñå çàäàâà ìúæ, îáëå÷åí â ÷åðíî è áÿëî. Ïèïèí ñå ïî÷óâñòâóâà ñàìîòåí è ñå íàêàíè äà ãî çàãîâîðè, àëà íå ìó ñå íàëîæè. ×îâåêúò èäâàøå ïðàâî êúì íåãî.
- Òè ëè ñè Ïåðåãðèí Ïîëóðúñòà? - çàïèòà òîé, - Êàçàõà ìè, ÷å ñè äàë êëåòâà äà ñëóæèø íà Âëàäåòåëÿ íà Ãðàäà. Äîáðå äîøúë! - Òîé ïðîòåãíà ðúêà íà Ïèïèí. - Êàçâàì ñå Áåðåãîíä, ñèí íà Áàðàíîð. Òàçè ñóòðèí íå ñúì íà ñëóæáà è ìå ïðàòèõà äà òè ñúîáùÿ ïàðîëèòå è äà òè ðàçêàæà íÿêîè îò ìíîãîòî íåùà, êîèòî íåñúìíåíî èñêàø äà çíàåø. À è àç îõîòíî áèõ òå èçñëóøàë. Äî äåí-äíåøåí íå áÿõìå âèæäàëè ïîëóðúñò èç òèÿ çåìè è ìàêàð äà ñìå ÷óâàëè çà òîçè íàðîä, ëåãåíäèòå íè ñïîìåíàâàò ñúâñåì ìàëêî çà íåãî. Îòãîðå íà âñè÷êî ñè è ïðèÿòåë íà Ìèòðàíäèð. Äîáðå ëè ãî ïîçíàâàø?
- Äîáðå - îòâúðíà Ïèïèí. - Äåòî ñå êàçâà, çíàì ãî îòêàêòî ñå ïîìíÿ, à íàïîñëåäúê èçìèíàõìå çàåäíî äúëúã ïúò. Íî òîé å êàòî äåáåëà êíèãà, à àç íå ìîãà äà ñå ïîõâàëÿ, ÷å ñúì ïðî÷åë ïîâå÷å îò åäíà-äâå ñòðàíèöè. È âñå ïàê ìîæå áè ãî ïîçíàâàì òúé, êàêòî ìàëöèíà äðóãè. Ìèñëÿ, ÷å îò íàøèÿ Îòðÿä åäèíñòâåíî Àðàãîðí ãî ïîçíàâàøå èñòèíñêè.
- Àðàãîðí? - ïîâòîðè Áåðåãîíä. - Êîé å òîé?
- Î - çàåêíà Ïèïèí, - åäèí ÷îâåê, êîéòî ïúòóâàøå ñ íàñ. Ìèñëÿ ÷å ñåãà å â Ðîõàí.
- Äà, ÷óõ, ÷å ñè áèë â Ðîõàí. Ìíîãî âúïðîñè áèõ òè çàäàë è çà òàÿ ñòðàíà, çàùîòî íåéíèÿò íàðîä å ïîñëåäíàòà íè íàäåæäà. Íî äà íå çàáðàâÿì çàäà÷àòà ñè - ïúðâî äà îáÿñíÿ êàêâîòî òå èíòåðåñóâà. Êàêâî áè èñêàë äà çíàåø, óâàæàåìè Ïåðåãðèí?
- Àìè, òàêîâà... - ðå÷å Ïèïèí, - àêî ñìåÿ äà êàæà òàêà, ìú÷è ìå òâúðäå íåîòëîæåí âúïðîñ, òúé äå, êàêâî ñòàâà ñúñ çàêóñêàòà è ïðî÷èå? Ñ äðóãè äóìè, ïî êîå âðåìå ñå õðàíèòå, íàëè ðàçáèðàø, è êúäå å ñòîëîâàòà, àêî èìà òàêàâà? Àìè ñòðàííîïðèåìíèöèòå? Îãëåæäàõ ñå, äîêàòî èäâàõìå íàãîðå, àëà íå çàáåëÿçàõ íèòî åäíà, ìàêàð ÷å äî äíåñ ÷åðïåõ ñèëè â íàäåæäàòà çà ãëúòêà ïèâî, ùîì ñòèãíåì äî æèëèùàòà íà ìúäðè è áëàãîðîäíè ìúæå.
Áåðåãîíä ãî èçãëåäà ñ óâàæåíèå.
- Ñòàð áîåö ñè, âèæäàì. Ëè÷íî àç íå ñúì ãîëÿì ïúòåøåñòâåíèê, íî ðàçïðàâÿò, ÷å êîéòî âîþâà èç ãîëèòå ïîëÿ, âå÷íî äåáíå íàäåæäàòà çà òðàïåçà è ãëúòêà ïèâî. Çíà÷è îùå íå ñè ïîõàïâàë?
- Å, ïîõàïíàõ, ïðàâî äà ñè êàæà - îòâúðíà Ïèïèí. - Íî ñàìî ÷àøà âèíî è åäíî-äâå ñèìèä÷åòà, ëþáåçíî ïðåäëîæåíè îò âàøèÿ âëàäåòåë; òîé îáà÷å ìå ðàçïèòâà öÿë ÷àñ, à îò òàêúâ òåæúê òðóä ñå îãëàäíÿâà.
Áåðåãîíä ñå ðàçñìÿ.
- Èìà åäíà ïîãîâîðêà: íà òðàïåçà îò ìàëúê ÷îâåê ÷àêàé ãîëåìè äåëà. Íî òðÿáâà äà òè êàæà, ÷å â öÿëàòà Êðåïîñò íèêîé íå å õàïíàë ïîâå÷å îò òåá, íèòî ïúê ñ òàêèâà ïî÷åñòè. Òóê å êðåïîñò è ñòðàæåâà êóëà, à ñåãà ñìå âúâ âîåííî ïîëîæåíèå. Ñòàâàìå ïðåäè èçãðåâ ñëúíöå è ñäúâêâàìå ïî íÿêîé çàëúê â çäðà÷à, ïîñëå áúðçàìå ïî çàäà÷èòå ñè, ùîì îòâîðÿò ïîðòèòå. Àëà íå ñå îò÷àéâàé! - Òîé îòíîâî ñå ðàçñìÿ, âèæäàéêè ñúêðóøåíîòî ëèöå íà Ïèïèí. - Îíèÿ, êîèòî ñà èçïúëíÿâàëè òåæêè çàäà÷è, ìîãàò äà ñå ïîäêðåïÿò ñ âòîðà çàêóñêà. Ïîñëå èäâà âðåìå çà îáÿä - ïî ïëàäíå èëè ïî-êúñíî, â çàâèñèìîñò îò ñìåíèòå, à ïî çàëåç ñëúíöå ñå ñúáèðàìå çà âå÷åðÿ è âåñåëáà - äîêîëêîòî ìîæåì îùå äà ñå âåñåëèì. Õàéäå! Ùå ñå ïîðàçõîäèì, à ñåòíå ùå ñè íàáàâèì íåùè÷êî è ùå ñå êà÷èì íà êðåïîñòíàòà ñòåíà äà õàïíåì, äà ïèéíåì è äà ïîãëåäàìå êðàñèâîòî óòðî.
- Ìîìåíò! - êàçà Ïèïèí è ñå èç÷åðâè. - Áÿõ çàáðàâèë - îò ëàêîìèÿ èëè ãëàä, êàêòî áëàãîâîëèø äà ãî íàçîâåø. Ãàíäàëô, Ìèòðàíäèð ïî âàøåìó, ìå ïîìîëè äà íàãëåäàì êîíÿ ìó - Ñåíêîãðèâ, âåëèêîëåïåí ðîõàíñêè æðåáåö. Ðàçïðàâÿò, ÷å êðàëÿò ãî öåíÿë êàòî çåíèöàòà íà î÷èòå ñè, ìàêàð äà ãî ïîäàðè íà Ìèòðàíäèð çàðàäè ãîëåìèòå ìó óñëóãè. Ìèñëÿ, ÷å íîâèÿò ãîñïîäàð îáè÷à êîíÿ ñè ïîâå÷å îò ìíîçèíà õîðà è àêî äîáðàòà ìó âîëÿ èìà íÿêàêâî çíà÷åíèå çà òîçè ãðàä, ïðåïîðú÷âàì áåçìåðíî äà ñå ãðèæèòå çà Ñåíêîãðèâ - äà ñå îòíàñÿòå êúì íåãî ïî-ëþáåçíî, îòêîëêîòî êúì õîáèòèòå, àêî å âúçìîæíî.
- Õîáèòè ëè? - ïîïèòà Áåðåãîíä.
- Òàêà ñå íàðè÷à ìîÿò íàðîä - îáÿñíè Ïèïèí.
- Ðàäâàì ñå äà ãî íàó÷à - êàçà Áåðåãîíä. - Ñåãà ìîãà äà êàæà, ÷å ÷óæäèÿò àêöåíò íå çàãðîçÿâà áëàãîðîäíàòà ðå÷, à õîáèòèòå ñà ñëàäêîäóìåí íàðîä. Íî äà âúðâèì! Ùå ìå çàïîçíàåø ñ òîçè äîáúð êîí. Îáè÷àì æèâîòíèòå, àëà ðÿäêî ãè âèæäàìå â íàøèÿ êàìåíåí ãðàä; ìîÿò íàðîä èäâà îò ïëàíèíñêèòå äîëèíè, à ïðåäè òîâà å æèâÿë â Èòèëèåí. È íå ñå áîé! Ùå ìèíåì çà êðàòêî ïîñåùåíèå íà âåæëèâîñò, ñåòíå îòèâàìå ïðàâî êúì ñòîëîâàòà.
Ïèïèí îòêðè, ÷å Ñåíêîãðèâ å äîáðå íàñòàíåí è ñå ðàäâà íà âñè÷êè íåîáõîäèìè ãðèæè. Â øåñòèÿ êðúã, èçâúí ñòåíèòå íà Êðåïîñòòà, èìàøå ÷óäåñíè êîíþøíè, êúäåòî áúðçè êîíå áÿõà âèíàãè íà ðàçïîëîæåíèå äîñàìè æèëèùàòà íà êðàëñêèòå âåñòîíîñöè - ïðàòåíèöè, ãîòîâè ïî âñÿêî âðåìå äà ïðåïóñíàò ñúñ çàïîâåä îò Äåíåòîð èëè ñòàðøèòå âîåíà÷àëíèöè. Íî çàñåãà âñè÷êè êîíå è åçäà÷è áÿõà íà ïúò.
Êîãàòî Ïèïèí âëåçå â êîíþøíÿòà, Ñåíêîãðèâ èçöâèëè è îáúðíà ãëàâà.
- Äîáðî óòðî! - êàçà Ïèïèí. - Ãàíäàëô ùå äîéäå, ùîì ñå îñâîáîäè. Çàåò å, íî òè ïðàùà ïîçäðàâè, à àç òðÿáâà äà âèäÿ äàëè âñè÷êî å íàðåä; íàäÿâàì ñå, ÷å ïî÷èâàø ñëåä òåæêèÿ òðóä.
Ñåíêîãðèâ âèðíà ãëàâà è òðîïíà ñ êîïèòî, íî ðàçðåøè íà Áåðåãîíä äà ãî ïîãàëè ïî ÷åëîòî è äà ïîòóïà ìîùíèòå ìó õúëáîöè.
- Ñÿêàø íå å ïðèñòèãíàë òîêó-ùî îò äúëúã ïúò, à ñàìî ÷àêà äà ïðåïóñíå - êàçà Áåðåãîíä. - Êîëêî å ñèëåí è ãîðä! Êúäå å ñáðóÿòà ìó? Íàâÿðíî å õóáàâà è ñêúïà.
- Íèêîÿ ñáðóÿ íå å äîñòîéíà çà íåãî - îòâúðíà Ïèïèí. - Òîé íå ïðèçíàâà þçäà. Àêî áëàãîâîëè, ùå òå íîñè; íå æåëàå ëè - å, òîãàâà íå ùå ãî óêðîòÿò þçäà, îãëàâíèê, êàìøèê èëè áè÷. Äîâèæäàíå, Ñåíêîãðèâ! Ïîòðàé îùå ìàëêî. Áèòêàòà íàáëèæàâà.
Ñåíêîãðèâ âäèãíà ãëàâà è èçöâèëè òúé ñèëíî, ÷å öÿëàòà êîíþøíÿ ñå ðàçòðåñå, à äâàìàòà çàïóøèõà óøè. Ïîñëå ïðîâåðèõà äàëè ÿñëèòå ñà ïúëíè è èçëÿçîõà.
- À ñåãà êúì íàøèòå ÿñëè - ðå÷å Áåðåãîíä è ïîâåäå Ïèïèí îáðàòíî êúì Êðåïîñòòà.
Ìèíàõà ïðåç åäíà âðàòà îòêúì ñåâåðíàòà ñòðàíà íà ãîëÿìàòà êóëà, ñïóñíàõà ñå ïî äúëãî ïðîõëàäíî ñòúëáèùå è ñå îçîâàõà â øèðîê êîðèäîð, îñâåòåí ñ ôåíåðè. Â ñòåíèòå áÿõà ïðîðÿçàíè ãèøåòà è åäíî îò òÿõ áåøå îòâîðåíî.
- Òóê å ñêëàäúò è ñòîëîâàòà íà ìîÿ îòðÿä îò Ñòðàæàòà - ïîÿñíè Áåðåãîíä. - Ïðèâåò, Òàðãîí! - ïîäâèêíà òîé ïðåç ãèøåòî. - Îùå å ðàíî, íî âîäÿ íîâ áîåö íà Âëàäåòåëÿ. Îòäàëå÷å èäâà è äúëãî å çàòÿãàë êîëàíà, ïúê è òàÿ ñóòðèí ñå å ïîòðóäèë, òà å ãëàäåí. Äàé íè êàêâîòî òè ñå íàìèðà!
Íàìåðè ñå õëÿá, ìàñëî, ñèðåíå è ÿáúëêè - ïîñëåäíèòå îò çèìíèÿ çàïàñ, ñáðú÷êàíè, íî ñî÷íè è ñëàäêè; îñâåí òîâà ïîëó÷èõà êîæåíà ìàíåðêà ñ ìëàäî ïèâî è äúðâåíè ÷èíèè è ÷àøè. Íàñëàãàõà âñè÷êî â ðàêèòîâà êîøíèöà è ñå èçìúêíàõà íà ñëúíöå; Áåðåãîíä îòâåäå Ïèïèí êúì èçòî÷íèÿ êðàé íà îãðîìíàòà èçäàäåíà ñòåíà, êúäåòî èìàøå àìáðàçóðà ñ êàìåííà ïåéêà êðàé ðúáà. Îòòóê ìîæåõà äà îãëåäàò óòðèííèÿ ñâÿò.
Çàåõà ñå äà óíèùîæàò çàïàñèòå, ðàçãîâàðÿéêè òó çà Ãîíäîð è ìåñòíèòå íðàâè è îáè÷àè, òó çà Ãðàôñòâîòî è ñòðàíèòå, êîèòî Ïèïèí áå âèäÿë. È êîëêîòî ïîâå÷å ïðèêàçâàõà, òîëêîâà ïîâå÷å ñå èçóìÿâàøå Áåðåãîíä è ãëåäàøå ñ áåçêðàéíî óäèâëåíèå êàê õîáèòúò ñåäè íà ïåéêàòà, ðàçìàõàë êúñèòå ñè êðàêà, èëè ñå èçïðàâÿ íà ïðúñòè âúðõó íåÿ, çà äà íàäíèêíå íàä ðúáà íà ñòåíàòà êúì äàëå÷íèòå ïîëÿ.
- Íå ùå êðèÿ, óâàæàåìè Ïåðåãðèí - êàçà Áåðåãîíä, - ÷å òå ìèñëåõìå åäâà ëè íå çà íÿêîå îò íàøèòå äåöà, çà õëàïå, ùî å âèäÿëî íàé-ìíîãî äåâåò ëåòà, àëà ñè ìèíàë ïðåç ÷óäåñà è íåñãîäè, ñ êàêâèòî ìîãàò äà ñå ïîõâàëÿò ìàëöèíà îò áåëîáðàäèòå íè ñòàðöè. Ïðåäïîëàãàõ, ÷å íà Âëàäåòåëÿ ìó å ñêèìíàëî äà ñè âçåìå áëàãîðîäåí ïàæ, êàêòî êàçâàò, ÷å ïðàâåëè äðåâíèòå êðàëå. Íî ñåãà âèæäàì, ÷å íå å òúé, è òå ìîëÿ äà ìè ïðîñòèø ãëóïîñòòà.
- Ïðîùàâàì - êàçà Ïèïèí. - Âïðî÷åì íå ñè ñáúðêàë ÷àê òîëêîâà. Çà ñâîÿ íàðîä âñå îùå ñúì ïî÷òè õëàïàê è ìè îñòàâàò îùå ÷åòèðè ãîäèíè, äîêàòî „íàâúðøà âúçðàñò", êàêòî êàçâàìå â Ãðàôñòâîòî. Íî íå ñå òðåâîæè çà ìåí. Åëà äà ìè îáÿñíèø êàêâî ñå âèæäà îòòóê.
Ñëúíöåòî âå÷å ñå áå èçäèãíàëî è ðàçñåéâàøå ìúãëèòå èç äîëèíàòà. Ïîñëåäíèòå îñòàòúöè ñå îòäàëå÷àâàõà íàä ãëàâèòå èì êàòî áåëè ïàðöàëèâè îáëà÷åòà, ïîíåñåíè îò çàñèëâàùèÿ ñå èçòî÷åí âÿòúð, ïîä êîéòî çàïëþùÿâàõà çíàìåíàòà è áåëèòå ôëàãîâå íà êðåïîñòòà. Äàëå÷å â äúíîòî íà äîëèíàòà íà îêîëî ïåò ëåâãè ïî ïðàâà ëèíèÿ, ìúòíî áëåñòåøå Âåëèêàòà ðåêà, èäâàùà îò ñåâåðîçàïàä è çàâèâàùà â ìîùíà äúãà íà þãîçàïàä, çà äà èç÷åçíå îò ïîãëåä ñðåä èñêðÿùà îìàðà, íà ïåòäåñåò ëåâãè îòâúä êîÿòî ëåæåøå Ìîðåòî.
Ïðåä Ïèïèí ñå ðàçñòèëàøå öåëèÿò Ïåëåíîð, îñåÿí â äàëå÷èíàòà ñ ÷èôëèöè è îãðàäè, õàìáàðè è êðàâàðíèöè, àëà íèêúäå íå ñå âèæäàõà ñòàäà. Ìíîãîáðîéíè ïúòèùà è êîëîâîçè ïðåñè÷àõà çåëåíèòå ïîëÿ è ïî òÿõ áå îæèâåíî. Âúðâîëèöè îò êîëè ñå äâèæåõà êúì Ãîëÿìàòà ïîðòà, äðóãè èçëèçàõà îò íåÿ. Îò âðåìå íà âðåìå ïðèñòèãàøå êîííèê, ñêà÷àøå îò ñåäëîòî è èçòè÷âàøå íàâúòðå. Íî íàé-ãúñòî áå äâèæåíèåòî ïî ãëàâíîòî øîñå, êîåòî âîäåøå íà þã, ïîñëå çàâèâàøå ïî-ðÿçêî îò Ðåêàòà, ìèíàâàøå â ïîäíîæèåòî íà õúëìîâåòå è ñêîðî ñå ãóáåøå îò ïîãëåä. Òî áåøå øèðîêî è ïîêðèòî ñ ãëàäêè ïëî÷è, ïîêðàé íåãî îò èçòî÷íàòà ñòðàíà èìàøå çàòðåâåí ïúò çà êîííèöèòå, à ìàëêî ïî-íàòàòúê ñå èçäèãàøå ñòåíà. Åçäà÷èòå ïðåïóñêàõà íàïðåä-íàçàä, íî øîñåòî îò êðàé äî êðàé áå çàäðúñòåíî îò ãîëåìè çàêðèòè êàðóöè, óñòðåìåíè êà þã. Ñêîðî Ïèïèí çàáåëÿçà, ÷å âñúùíîñò âñè÷êè ñïàçâàò óñòàíîâåíèÿ ðåä - êàðóöèòå ñå äâèæåõà â òðè êîëîíè, íàé-áúðçàòà òåãëåíà îò êîíå, âúâ âòîðàòà âîëîâå âëà÷åõà ãðàìàäíè ôóðãîíè ñ êðàñèâè ïúñòðè ÷åðãèëà, à ïî çàïàäíèÿ êðàé íà øîñåòî îòðóäåíè ìúæå äúðïàõà ðú÷íè êîëè÷êè.
- Òîâà å ïúòÿò êúì äîëèíèòå Òóìëàäåí è Ëîñàðíàõ, à ïî-íàòàòúê êúì ïëàíèíñêèòå ñåëà è Ëåáåíèí - îáÿñíè Áåðåãîíä. - Ïîñëåäíèòå êàðóöè îòíàñÿò êúì óáåæèùàòà ñòàðöèòå, äåöàòà è æåíèòå, êîèòî ùå ãè ïðèäðóæàâàò. Äî ïëàäíå âñè÷êè òðÿáâà äà ìèíàò ïðåç Ïîðòàòà è äà ðàç÷èñòÿò ïúòÿ íà åäíà ëåâãà íàïðåä, òàêàâà å çàïîâåäòà. Ïå÷àëíà íåîáõîäèìîñò. - Òîé âúçäúõíà. - Êîé çíàå êîëöèíà ùå ñå ñðåùíàò ïîäèð ðàçäÿëàòà. Â òîçè ãðàä îòêðàé âðåìå äåöàòà ñà ìàëêî, à ñåãà íå îñòàâà íè åäíî... îñâåí íÿêîëêî þíîøè, êîèòî îòêàçâàò äà çàìèíàò è ìîãàò äà ñè íàìåðÿò ðàáîòà - ìîÿò ñèí å ìåæäó òÿõ.
Ïîìúë÷à. Ïèïèí òðåâîæíî ãëåäàøå íà èçòîê, ñÿêàø î÷àêâàøå âñåêè ìèã èç ïîëÿòà äà íàõëóÿò õèëÿäè îðêè.
- Êàêâî âèæäàì íàòàòúê? - çàïèòà òîé, ñî÷åéêè êúì øèðîêèÿ çàâîé íà Àíäóèí. - Äðóã ãðàä ëè å èëè ùî?
- Ãðàä áåøå - îòâúðíà Áåðåãîíä, - ãëàâíèÿò ãðàä íà Ãîíäîð, à òóê áå ñàìî íåãîâàòà êðåïîñò. Îò äâåòå ñòðàíè íà Àíäóèí âèæäàø ðóèíèòå íà Îñãèëèàò, îòäàâíà ïðåâçåò è îïîæàðåí îò âðàãîâåòå íè. Àëà íèå îòíîâî ãî ïðåâçåõìå â äíèòå íà Äåíåòîðîâàòà ìëàäîñò - íå çà äà æèâååì â íåãî, à äà ãî óäúðæèì êàòî ÷åëåí ïîñò è äà âúçñòàíîâèì ìîñòà, ïî êîéòî ìèíàâàõà àðìèèòå íè. À ïîñëå îò Ìèíàñ Ìîðãóë äîéäîõà Çëèòå Êîííèöè.
- ×åðíèòå êîííèöè? - âúçêëèêíà Ïèïèí è øèðîêî ðàçòâîðè î÷è, ïîìðúêíàëè îò ðàçáóäåí ñòàð ñòðàõ.
- Äà, ÷åðíè áÿõà - ïîòâúðäè Áåðåãîíä, - è âèæäàì, ÷å çíàåø íåùè÷êî çà òÿõ, ìàêàð äà íå ãè ñïîìåíà â ðàçêàçà ñè.
- Çíàì ãè - òèõî ïðîèçíåñå Ïèïèí, - íî íå áèõ èñêàë äà ãîâîðÿ çà òÿõ òúé áëèçî... òúé áëèçî...
Òîé çàìëúêíà, õâúðëè ïîãëåä îòâúä Ðåêàòà è ìó ñå ñòîðè, ÷å íå âèæäà íèùî îñâåí íåîáÿòíà çàïëàøèòåëíà ñÿíêà. Ìîæå áè ïðîñòî ïëàíèíèòå ñå ìåðæåëååõà íà õîðèçîíòà è äâàäåñåòòå ëåâãè ìúãëèâ âúçäóõ ñìåê÷àâàõà íàçúáåíèòå èì î÷åðòàíèÿ, ìîæå áè ñàìî îáëà÷íà ñòåíà ñå èçäèãàøå òàì, à çàä íåÿ òúìíååøå îùå ïî-ãúñò ìðàê. Àëà èìàøå ÷óâñòâîòî, ÷å ïðåä î÷èòå ìó çäðà÷úò ñå ñáèðà è ïðèòúìíÿâà áåçêðàéíî áàâíî, íàäèãàéêè ñå äà ïîãúëíå ñëúí÷åâèòå ïîëÿ.
- Òúé áëèçî äî Ìîðäîð? - ñïîêîéíî èçðå÷å Áåðåãîíä. - Äà, íàòàòúê å òîé. Ðÿäêî èçðè÷àìå èìåòî ìó, àëà îòêðàé âðåìå æèâååì ñ òàçè ñÿíêà - ïîíÿêîãà òÿ èçãëåæäà ïî-áëåäà è äàëå÷íà, ïîíÿêîãà ïî-áëèçêà è ìðà÷íà. Ñåãà ðàñòå è ïðèòúìíÿâà, à ñ íåÿ ðàñòå íàøèÿò ñòðàõ è áåçïîêîéñòâî. Ïðåäè ïî-ìàëêî îò ãîäèíà Çëèòå êîííèöè îòíîâî çàâîþâàõà áðîäîâåòå è ïîãóáèõà ìíîçèíà îò íàé-õðàáðèòå íè ìúæå. Íàé-ñåòíå Áîðîìèð óñïÿ äà îòáëúñíå âðàãà îò çàïàäíèÿ áðÿã è çàòîâà îùå óäúðæàìå ïî÷òè ïîëîâèíàòà Îñãèëèàò. Íÿìà äà å çà äúëãî. Ñåãà î÷àêâàìå îòòàì íîâà àòàêà. Ìîæå áè ãëàâíàòà àòàêà íà áúäåùàòà âîéíà.
- Êîãà? Èìàø ëè íÿêàêâî ïðåäïîëîæåíèå? Ñíîùè âèäÿõ êëàäèòå íà âåñòîíîñöèòå, à Ãàíäàëô êàçà, ÷å òîâà å çíàê çà íà÷àëîòî íà âîéíàòà. Ñòîðè ìè ñå, ÷å îò÷àÿíî áúðçà. Àëà ñåãà ñúáèòèÿòà ñÿêàø îòíîâî ñà çàáàâèëè õîä.
- Ñàìî çàùîòî âå÷å âñè÷êî å ãîòîâî. Òîâà å çàòèøèå ïðåä áóðÿ. 
- Íî çàùî ãîðÿõà êëàäèòå ñíîùè?
- Êúñíî å äà äèðèø ïîìîù, êîãàòî âå÷å ñè îáñàäåí - îòâúðíà Áåðåãîíä. - Íî àç íÿìàì äîñòúï äî ñúâåòà íà Âëàäåòåëÿ è íåãîâèòå âîåíà÷àëíèöè. Ìíîãî ñà ïúòèùàòà, ïî êîèòî ïîëó÷àâàò âåñòè. À Âëàäåòåëÿò Äåíåòîð íå å êàòî äðóãèòå õîðà - íàäàëå÷ âèæäà òîé. Íÿêîè êàçâàò, ÷å íîùåì ñåäÿë ñàì â ñâîÿòà ñòàè÷êà âèñîêî â Êóëàòà è êàòî íàïðÿãàë ìèñúëòà ñè òó íàñàì, òó íàòàì, ìîæåë äà ðàç÷åòå áúäåùåòî; ïîíÿêîãà äîðè ñå áîðåë ñ Âðàãà è ïðîíèêâàë â ìèñëèòå ìó. Çàòîâà å ïðåñòàðÿë, èçõàáåí ïðåæäåâðåìåííî. Íî êàêòî è äà å, ãîñïîäàðÿò Ôàðàìèð å äàëå÷ îòâúä Ðåêàòà ñ íÿêàêâà îïàñíà çàäà÷à è ìîæå äà å ïðàòèë âåñòè. À àêî èñêàø äà çíàåø çàùî ñïîðåä ìåí ñà ëóìâàëè êëàäèòå, òî å çàðàäè ñíîùíèòå íîâèíè îò Ëåáåíèí. Êúì óñòèåòî íà Àíäóèí îò Þãà íàáëèæàâà îãðîìåí ôëîò íà êîðñàðèòå îò Óìáàð. Òå âå÷å îòäàâíà íå ñå áîÿò îò ìîùòà íà Ãîíäîð, ñúþçèëè ñà ñå ñ Âðàãà è ñåãà ñå ãîòâÿò äà ìó ïîìîãíàò ñ ìîùåí óäàð. Òàçè àòàêà ùå îòêëîíè ïîäêðåïëåíèÿòà, êîèòî î÷àêâàõìå îò Ëåáåíèí è Áåëôàëàñ, çàñåëåíè îò ìíîãî÷èñëåí è õðàáúð íàðîä. Çàòîâà ìèñëèòå íè îùå ïî-ñèëíî ñå ñòðåìÿò íà ñåâåð, êúì Ðîõàí, çàòîâà òîëêîç ñå ðàäâàìå íà ïîáåäíèòå âåñòè, êîèòî íîñèø. È âñå ïàê... - Òîé ïîìúë÷à, ñòàíà è ñå îãëåäà íà ñåâåð, èçòîê è þã. - Ñúáèòèÿòà â Èñåíãàðä ïîäñêàçâàò, ÷å ñìå óïëåòåíè â îãðîìíà ñòðàòåãè÷åñêà ïàÿæèíà. Âå÷å íå ñòàâà äóìà çà ïðåïèðíè îêîëî áðîäîâåòå, íàáåçè îò Èòèëèåí è Àíîðèåí, çàñàäè è ïëÿ÷êîñâàíå. Çàäàâà ñå âñåîáõâàòíà, îòäàâíà ïîäãîòâÿíà âîéíà è êàêâîòî è äà íàøåïâà ãîðäîñòòà, íèå ñìå ñàìî ïèîíêè â íåÿ. Èçâåñòÿâàò íè, ÷å âîéñêèòå ñå ðàçäâèæâàëè â Äàëå÷íèÿ èçòîê îòâúä Âúòðåøíîòî ìîðå, íà ñåâåð â Ìðàêîëåñ è íà þã â Õàðàä. Ñåãà âñè÷êè êðàëñòâà ùå áúäàò ïîäëîæåíè íà èçïèòàíèåòî - äà èçäúðæàò èëè äà ðóõíàò... â Ñÿíêàòà. Àëà çà íàñ, äðàãè Ïåðåãðèí, îñòàâà òàÿ ÷åñò - äà ïîåìåì íàé-ìîùíèÿ óäàð, íàé-áÿñíàòà íåíàâèñò íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë, çàùîòî òÿ èäâà îòâúä áåçäíèòå íà âðåìåòî è ìîðñêèòå äúëáèíè. Òóê ùå ñå ñòîâàðè íàé-ñòðàøíàòà ãðúìîòåâèöà. È çàòîâà òîëêîç áúðçàøå íàñàì Ìèòðàíäèð. Òà êîé ùå óñòîè, àêî ïàäíåì? È âèæäàø ëè íÿêàêâà íàäåæäà, äðàãè Ïåðåãðèí, äà óñòîèì?
Ïèïèí íå îòãîâîðè. Ïîãëåäíà ìîãúùèòå ñòåíè, êóëèòå ñ áîäðî ðàçâåòè çíàìåíà è ñëúíöåòî ñðåä íåáîñâîäà, ïîñëå îáúðíà âçîð êúì Èçòîêà ñ ïðèèæäàùèÿ ìðàê, ïîìèñëè ñè çà äúëãèòå ïðúñòè íà òàÿ Ñÿíêà - îðêèòå ñðåä ãîðè è ïëàíèíè, èçìÿíàòà íà Èñåíãàðä, çëîêîáíèòå ïòèöè, ×åðíèòå êîííèöè ïî äðóìèùàòà íà Ãðàôñòâîòî... è êðèëàòèÿò óæàñ, Íàçãóëèòå. Ïîáèõà ãî òðúïêè è íàäåæäàòà ìó ïîñúðíà. Â ñúùèÿ ìèã ñëúíöåòî ïîìðúêíà çà ñåêóíäà, ñÿêàø ÷åðíî êðèëî ñå áå ïëúçíàëî ïî ëèêà ìó. Ñòîðè ìó ñå, ÷å îò íåáåñàòà äîëèòà íåäîëîâèì çà ñëóõà êðÿñúê - ñëàá, àëà âëåäåíÿâàù êðúâòà, æåñòîê è õëàäåí. Ïðåáëåäíÿ è ñå ïðèêðè ïîä ñòåíàòà.
- Êàêâî áåøå òîâà? - çàïèòà Áåðåãîíä. - È òè ëè óñåòè íåùî?
- Äà - ïðîìúðìîðè Ïèïèí. - Ñÿíêàòà íà ñúäáàòà è çíàêúò íà íàøàòà ãèáåë, åäèí îò Çëèòå êîííèöè â íåáåòî.
- Äà, ñÿíêàòà íà ñúäáàòà - ïîâòîðè Áåðåãîíä. - Áîÿ ñå, ÷å Ìèíàñ Òèðèò ùå çàãèíå. Êàòî ÷å íÿêîé èçñìóêà òîïëèíàòà íà êðúâòà ìè.
Äâàìàòà ïîñåäÿõà áåçìúëâíî ñ íàâåäåíè ãëàâè. Ïîñëå Ïèïèí èçâåäíúæ âäèãíà ïîãëåä è âèäÿ, ÷å ñëúíöåòî îòíîâî ãðåå è çíàìåíàòà ñå ðàçâÿâàò. Ðàçòúðñè ðàìåíå.
- Îòìèíà - èçðå÷å òîé. - Íå, â ñúðöåòî ìè îùå íÿìà ìÿñòî çà îò÷àÿíèå. Ãàíäàëô ðóõíà, àëà îòíîâî ñå âúðíà ïðè íàñ. Ìîæåì äà óñòîèì, òà ìàêàð è íà åäèí êðàê èëè äîðè íà êîëåíå.
- Ïðàâî êàçâàø! - âèêíà Áåðåãîíä, èçïðàâè ñå è çàêðà÷è íàïðåä-íàçàä. - Íå, ìîæå âñè÷êî äà å ñìúðòíî íà òîÿ ñâÿò, àëà Ãîíäîð íå ùå çàãèíå ñåãà. Íå ùå çàãèíå äîðè àêî ëþòèÿò âðàã ïðåâçåìå ñòåíèòå è ñòðóïà ïëàíèíè îò ëåø ïðåä òÿõ. Îñòàâàò íè äðóãè òâúðäèíè è òàéíè ïúòèùà çà áÿãñòâî ïðåç ïëàíèíàòà. Íàäåæäà è ïàìåò ùå ïðîäúëæàâàò äà æèâåÿò â íÿêîÿ ïîòàéíà äîëèíà, êúäåòî òðåâàòà çåëåíåå.
- Âñå åäíî, áèõ èñêàë ïî-ñêîðî äà ñâúðøâà çà äîáðî èëè çà çëî - êàçà Ïèïèí. - Íå ñúì áîåö è íåîõîòíî ìèñëÿ çà ñðàæåíèÿ, íî íàé-ëîøîòî å äà ÷àêàì â íàâå÷åðèåòî íà íåìèíóåìà áèòêà. Êîëêî äúëúã èçãëåæäà äåíÿò! Áèõ áèë ïî-ùàñòëèâ, àêî íå ñå íàëàãàøå äà ÷àêàìå è áäèì, áåç äà íàíàñÿìå ïúðâèÿ óäàð. Ìèñëÿ, ÷å è Ðîõàí íÿìàøå äà óäàðè, àêî íå áå Ãàíäàëô.
- Å, òóê çàñÿãàø áîëíîòî ìÿñòî íà ìíîçèíà îò íàøèòå! - îòâúðíà Áåðåãîíä. - Íî íåùàòà ìîæå äà ñå ïðîìåíÿò ñëåä çàâðúùàíåòî íà Ôàðàìèð. Òîé å õðàáúð, ïî-õðàáúð, îòêîëêîòî ñìÿòàò íÿêîè; â íàøå âðåìå å òðóäíî äà ñå ïîâÿðâà, ÷å åäèí âîåíà÷àëíèê ìîæå äà áúäå ìúäúð è çàïîçíàò ñ íàóêàòà è ïåñíèòå îò äðåâíèòå ïåðãàìåíòè êàòî íåãî, è âñå ïàê íà áîéíîòî ïîëå äà ñå ïîêàæå òâúðä è ðåøèòåëåí. Àëà òàêúâ å Ôàðàìèð. Íå òúé áóåí è ñòðàñòåí êàòî Áîðîìèð, íî ðàâåí íåìó ïî òâúðäîñò. È âñå ïàê - ùî ìîæå äà ñòîðè íàèñòèíà? Íå ìîæåì äà ùóðìóâàìå ïëàíèíèòå íà... íà îòâúäíîòî öàðñòâî. Îáñåãúò íè å îãðàíè÷åí è íå ìîæåì äà óäàðèì, ïðåäè âðàãúò äà ñå ïðèáëèæè. Òîãàâà ùå íè òðÿáâà òåæêà äåñíèöà!
Òîé ïîòóïà äðúæêàòà íà ìå÷à ñè.
Ïèïèí ãî èçãëåäà - âèñîê, ãîðäåëèâ è áëàãîðîäåí êàòî âñè÷êè ìúæå, êîèòî áå âèäÿë äîñåãà â òàçè ñòðàíà; î÷èòå ìó çàáëåñòÿõà ïðè ìèñúëòà çà áèòêà. „Óâè! Óñåùàì äåñíèöàòà ñè ëåêà êàòî ïåðöå - ïîìèñëè õîáèòúò, íî ïðåìúë÷à. Ïèîíêà - òàêà ëè êàçâàøå Ãàíäàëô? Ìîæå è òúé äà å, ñàìî ÷å ñúì ñáúðêàë äúñêàòà."
Òúé ðàçãîâàðÿõà, äîêàòî ñëúíöåòî ñå èçäèãíà âèñîêî è âíåçàïíî êàìáàíàòà óäàðè ïëàäíå. Êðåïîñòòà ñå ðàçäâèæè - âñè÷êè îñâåí ñòðàæàòà áúðçàõà çà îáÿä.
- Ùå äîéäåø ëè ñ ìåí? - çàïèòà Áåðåãîíä. - Çà äíåñ ìîæåø äà îáÿäâàø â íàøàòà òðàïåçàðèÿ. Íå çíàì â êîé îòðÿä ùå òå çà÷èñëÿò è äàëè Âëàäåòåëÿò íÿìà äà òå çàäúðæè â ëè÷íàòà ñè îõðàíà. Íî ñåãà ñè äîáðå äîøúë. È íÿìà äà å çëå äà ñå çàïîçíàåø ñ ïîâå÷êî õîðà, äîêàòî îùå èìà âðåìå.
- Ñ ðàäîñò ùå äîéäà - êàçà Ïèïèí. - Ñàìîòåí ñúì, ïðàâî äà ñè êàæà. Îñòàâèõ â Ðîõàí íàé-äîáðèÿ ñè ïðèÿòåë è íÿìàõ ñ êîãî äà ðàçìåíÿ äâå ïðèêàçêè. Äàëè ïúê íå ìîãà íàèñòèíà äà âëÿçà â òâîÿ îòðÿä? Òè ëè ñè êîìàíäèðúò? Àêî å òúé, ìîæåø ëè äà ìå âçåìåø, èëè äà õîäàòàéñòâóâàø çà ìåí?
- Íå, íå - ðàçñìÿ ñå Áåðåãîíä, - íå ñúì êîìàíäèð. Íÿìàì íè ÷èí, íè ñëóæáà, íè çâàíèå - ïðîñò âîéíèê ñúì îò Òðåòè îòðÿä íà Êðåïîñòòà. Àëà çíàé, äðàãè Ïåðåãðèí, ÷å â íàøèÿ Ãðàä ñå ñìÿòà çà äîñòîéíî äà áúäåø ïðîñò âîéíèê îò Ñòðàæàòà íà Ãîíäîðñêàòà êóëà è íàøèòå ìúæå ñà çàñëóæèëè ïî÷èò â öÿëàòà ñòðàíà.
- Íå ìè ñå ïîëàãà ÷àê òîëêîâà - êàçà Ïèïèí. - Îòâåäè ìå äî íàøàòà ñòàÿ è àêî Ãàíäàëô íå ñå å âúðíàë, ùå äîéäà êúäåòî êàæåø... êàòî òâîé ãîñò.
Íå çàâàðèõà â êâàðòèðàòà íèòî Ãàíäàëô, íèòî âåñò îò íåãî, òúé ÷å Ïèïèí ïðèäðóæè Áåðåãîíä è ñå çàïîçíà ñ ìúæåòå îò Òðåòè îòðÿä. Ñ òîâà Áåðåãîíä ÿâíî ñïå÷åëè íå ïî-ìàëêî óâàæåíèå, îòêîëêîòî ãîñòúò, çàùîòî Ïèïèí áå ïîñðåùíàò ñ èñòèíñêà ðàäîñò. Â Êðåïîñòòà âå÷å áÿõà ïëúçíàëè ñëóõîâå çà ñïúòíèêà íà Ìèòðàíäèð è äúëãèÿ ìó ðàçãîâîð íà ÷åòèðè î÷è ñ Âëàäåòåëÿ; ãîâîðåøå ñå, ÷å îò Ñåâåðà ïðèñòèãíàë ïðèíö íà ïîëóðúñòîâåòå äà ïðåäëîæè íà Ãîíäîð ñúþç è ïåò õèëÿäè ìå÷à. Íÿêîè ïúê òâúðäÿõà, ÷å êîãàòî ïðèñòèãíàò Ðîõàíñêèòå êîííèöè, âñåêè ùå íîñè çàä ãúðáà ñè áîåö-ïîëóðúñò - äðåáåí, àëà íåóñòðàøèì.
Çà ñúæàëåíèå Ïèïèí òðÿáâàøå äà îïðîâåðãàå èçïúëíåíèòå ñ íàäåæäè ñëóõîâå, àëà íå óñïÿ äà ñå îòúðâå îò íîâàòà ñè òèòëà - åäèíñòâåíî äîñòîéíà, êàêòî ñìÿòàõà õîðàòà, çà íÿêîé, êîéòî å ñïå÷åëèë äðóæáàòà íà Áîðîìèð è ïî÷èòòà íà Âëàäåòåëÿ Äåíåòîð áëàãîäàðÿõà ìó, ÷å å äîøúë ñðåä òÿõ, æàäíî ñëóøàõà ðàçêàçèòå ìó çà äàëå÷íè ñòðàíè è ìó ïðåäëàãàõà äî íàñèòà õðàíà è ïèâî. Âñúùíîñò åäèíñòâåíàòà íåïðèÿòíîñò èäâàøå îò ñúâåòà íà Ãàíäàëô äà áúäå „ïðåäïàçëèâ" è äà íå ñè ðàçâúðçâà åçèêà, êàêòî å îáè÷àéíî çà õîáèò ìåæäó ïðèÿòåëè.
Íàêðàÿ Áåðåãîíä ñå èçïðàâè.
- Çàñåãà äîâèæäàíå - êàçà òîé. - Çàñòúïâàì íà ïîñò äî çàëåç-ñëúíöå, à ìèñëÿ, ÷å è äðóãèòå èìàò çàäúëæåíèÿ. Íî àêî ñè ñàìîòåí, êàêòî êàçâàø, ùå òè òðÿáâà âåñåë âîäà÷ èç Ãðàäà. Ñèíúò ìè ñ óäîâîëñòâèå ùå òå ïðèäðóæè. Àêî èñêàø, ñëåç äî íàé-äîëíèÿ ïðúñòåí è ïèòàé êúäå å Ñòàðàòà ãîñòèëíèöà íà Ðàò Ñåëåðäàèí, Ôåíåðäæèéñêàòà óëèöà. Ùå ãî íàìåðèø òàì çàåäíî ñ äðóãè õëàïåòà, êîèòî îñòàâàò â ãðàäà. Ìîæå áè èìà êàêâî äà âèäèø êðàé Ãîëÿìàòà ïîðòà, ïðåäè äà ÿ çàòâîðÿò.
Òîé ñè òðúãíà, ñêîðî ãî ïîñëåäâàõà è îñòàíàëèòå. Ìàêàð è ëåêî çàìúãëåí, äåíÿò îùå áå õóáàâ è ñòàâàøå òîïëî çà ìàðò, äîðè è òîëêîâà íà þã. Íà Ïèïèí ìó ñå äîñïà, íî êâàðòèðàòà èçãëåæäàøå ìðà÷íà è òîé ðåøè äà ñëåçå äà ïîîãëåäà Ãðàäà. Âçå ñúñ ñåáå ñè íÿêîëêî çàëúêà, êîèòî áå ñêúòàë çà Ñåíêîãðèâ, è òå áÿõà ïðèåòè áëàãîñêëîííî, ìàêàð ÷å ÿâíî íèùî íå ëèïñâàøå íà êîíÿ. Ïîñëå çàêðà÷è íàäîëó ïî ïëåòåíèöàòà îò óëè÷êè.
Íàâñÿêúäå õîðàòà ãî îãëåæäàõà ñ ëþáîïèòñòâî. Ïðåä íåãî áÿõà òúðæåñòâåíî ëþáåçíè è ïîçäðàâÿâàõà ïî ãîíäîðñêè îáè÷àé ñ ïðèâåäåíà ãëàâà è ðúöå íà ãúðäèòå, àëà çàä ãúðáà ñè ÷åñòî äî÷óâàøå ãëàñîâå - òèÿ îò óëèöàòà âèêàõà áëèçêèòå ñè äà èçëÿçàò äà âèäÿò ïðèíöà íà ïîëóðúñòîâåòå, ñïúòíèêà íà Ìèòðàíäèð. Ìíîçèíà íå ãîâîðåõà íà Îáùèÿ åçèê, íî íå ñëåä äúëãî Ïèïèí ðàçáðà ïîíå êàêâî îçíà÷àâà Åðíèë è Ôåðèàíàò - òèòëàòà ìó ãî áå èçïðåâàðèëà ïî óëè÷êèòå íà Ãðàäà.
Ïî ñâîäåñòè óëèöè, êðàñèâè àëåè è ïëî÷íèöè òîé íàé-ñåòíå ñòèãíà äî ïúðâèÿ, íàé-øèðîê êðúã è òàì ãî óïúòèõà êúì ôåíåðäæèéñêàòà óëèöà, êîÿòî âîäåøå äî Ãîëÿìàòà ïîðòà. Íà íåÿ íàìåðè ñòàðàòà ãîñòèëíèöà - âèñîêà ñãðàäà îò èçòúðêàí ñèâ êàìúê ñ äâå êðèëà, êîèòî îòñòúïâàõà íàçàä îò óëèöàòà, à ìåæäó òÿõ èìàøå òÿñíà çàòðåâåíà ïëîù è çàä íåÿ - ñàìàòà ñòðàííîïðèåìíèöà ñ ìíîæåñòâî ïðîçîðöè, ñ øèðîêà êîëîíàäà ïî öÿëàòà äúëæèíà è ñòúïàëà, ñëèçàùè êúì òðåâàòà. Ìåæäó êîëîâåòå èãðàåõà íÿêîëêî ìîì÷åòà, åäèíñòâåíèòå äåöà, êîèòî áå âèäÿë â Ìèíàñ Òèðèò, è òîé ñïðÿ äà ãè ïîãëåäà. Ñêîðî åäíî îò òÿõ ãî çàáåëÿçà, ñ êðÿñúê ñå âòóðíà ïî òðåâàòà è èçñêî÷è íà óëèöàòà, ïîñëåäâàíî îò íåêîëöèíà äðóãè. Çàñòàíà ïðåä Ïèïèí è ãî îãëåäà îò ãëàâà äî ïåòè.
- Ïðèâåò! - êàçà õëàïåòî. - Îòêúäå èäâàø? Íå ñè îò Ãðàäà.
- Íå áÿõ - ñúãëàñè ñå Ïèïèí, - íî êàçâàò, ÷å âå÷å ñúì åäèí îò ãîíäîðñêèòå ìúæå.
- Õàéäå äå! - âúçêëèêíà ìîì÷åòî. - Àêî å òúé, çíà÷è âñè÷êè òóê ñìå ìúæå. Íà êîëêî ñè ãîäèíè è êàê ñå êàçâàø? Àç âå÷å íàâúðøèõ äåñåò ãîäèíè è ñêîðî ùå ñòàíà ïåò ôóòà. Ïî-âèñîê ñúì îò òåá. Íÿìà êàê, áàùà ìè å îò íàé-âèñîêèòå â Ñòðàæàòà. Êîé å áàùà òè?
- Íà êîé âúïðîñ äà îòãîâîðÿ íàé-íàïðåä? Áàùà ìè èìà ÷èôëèê èç çåìèòå îêîëî Áåëè èçâîð êðàé Ñêúòàíà ïàëàíêà â Ãðàôñòâîòî. Ñêîðî ùå íàâúðøà äâàéñåò è äåâåò, òúé ÷å òóê òå áèÿ ïî òî÷êè, îáà÷å ñúì âèñîê ñàìî ÷åòèðè ôóòà è åäâà ëè ùå ðàñòà òåïúðâà îñâåí íà øèðèíà.
- Äâàéñåò è äåâåò! - ïîäñâèðíà ìîì÷åòî. - Àìà òè ñè áèë ñúâñåì ñòàð! Êîëêîòî ÷è÷î ìè Éîðëàñ. Íèùî äå - äîáàâè òî ñ íàäåæäà, - îáçàëàãàì ñå, ÷å ìîãà äà òå èçïðàâÿ íà ãëàâà èëè äà òå ïðîñíà ïî ãðúá.
- Ìîæå, àêî òè ïîçâîëÿ - ðàçñìÿ ñå Ïèïèí. - À ìîæå è àç òåáå äà îáúðíà - ïî íàøèÿ êðàé çíàåì íÿêîè õèòðè ïîõâàòè â áîðáàòà È òàì, ïîçâîëè äà òè ñúîáùÿ, ìå ñìÿòàò çà íåîáè÷àéíî åäúð è ñèëåí, îùå íèêîìó íå ñúì ïîçâîëèë äà ìå èçïðàâè íà ãëàâà. Àêî ñå ñòèãíå äî áîé è íÿìàì äðóã èçõîä, áèõ ìîãúë äà òå óáèÿ. Êàòî ïîðàñíåø, ùå ðàçáåðåø, ÷å õîðàòà íåâèíàãè ñà òàêèâà, êàêâèòî èçãëåæäàò è ìàêàð äà ìå ñìÿòàø çà íåïîçíàòî õëàïå è ëåñåí ïðîòèâíèê, ÷óé ïðåäóïðåæäåíèåòî ìè: íå ñúì õëàïå, à ïîëóðúñò, õðàáúð, ÿê è çúë! Ïèïèí ñå ñìðúùè òúé çëîâåùî, ÷å ìîì÷åòî îòñòúïè íàçàä, íî âåäíàãà ñå âúðíà ñúñ ñòèñíàòè þìðóöè è â î÷èòå ìó çàïëàìòÿõà âîéíñòâåíè èñêðèöè.
- Íå! - îòíîâî ñå ðàçñìÿ Ïèïèí. - Íå âÿðâàé íà õâàëáèòå íà ñòðàííèöèòå! Íèêàêúâ áîåö íå ñúì. Íî âúâ âñåêè ñëó÷àé ùå å ïî-ó÷òèâî îíçè, êîéòî ïðåäèçâèêâà, äà ñè êàæå èìåòî. Ìîì÷åòî ãîðäî âèðíà ãëàâà.
- Àç ñúì Áåðãèë, ñèí íà Áåðåãîíä îò Ñòðàæàòà.
- Òàêà ñè è ìèñëåõ - êàçà Ïèïèí. - Ïðèëè÷àø íà áàùà ñè. Ïîçíàâàì ãî è òîé ìå ïðàòè äà òå ïîòúðñÿ.
- Çàùî íå êàçà âåäíàãà? - âúçêëèêíà Áåðãèë è èçâåäíúæ ïî ëèöåòî ìó ñå èçïèñà îò÷àÿíèå. - Ñàìî íå êàçâàé, ÷å å ðàçìèñëèë è ùå ìå îòïðàòè ñ æåíîðÿòà! À, íå, ïîñëåäíèòå êàðóöè âå÷å çàìèíàõà.
- Íå çíàì äàëè çàðúêàòà ìó å äîáðà, íî ïîíå íå å òîëêîâà ëîøà - îòâúðíà Ïèïèí. - Êàçà, ÷å àêî âå÷å íÿìàø íàìåðåíèå äà ìå èçïðàâèø íà ãëàâà, ìîæåø äà ðàçâåñåëèø åäèí ñàìîòåí ñòðàííèê è äà ãî ðàçâåäåø èç Ãðàäà. Àç ïúê áèõ òè ðàçêàçàë òóé-îíóé çà äàëå÷íè ñòðàíè.
Áåðãèë ïëåñíà ñ ðúöå è îáëåê÷åíî ñå çàñìÿ.
- Âñè÷êî å íàðåä! - âèêíà òîé. - Èäâàé, ùîì å òúé! Ñëåä ìàëêî îòèâàìå íà Ïîðòàòà äà ïîãëåäàìå. Äà âúðâèì.
- Êàêâî ñòàâà òàì?
- Ïðåäè çàëåç ñëúíöå ñå ÷àêà ïî Þæíèÿ ïúò äà äîéäàò Âîåíà÷àëíèöèòå îò Îáëàñòèòå. Åëà ñ íàñ è ùå âèäèø.
Îòêàêòî ñå ðàçäåëè ñ Ìåðè, Ïèïèí íå áå ñðåùàë ïî-ïðèÿòåí ñïúòíèê. Ñêîðî äâàìàòà ñ Áåðãèë ñå óâëÿêîõà âúâ âåñåë ðàçãîâîð, äîêàòî êðà÷åõà ïî óëèöèòå, áåç äà îáðúùàò âíèìàíèå íà ëþáîïèòíèòå ïîãëåäè. Íå ñëåä äúëãî ñå îçîâàõà ñðåä òúëïà, îòèâàùà êúì Ãîëÿìàòà ïîðòà. Òóê Ïèïèí îêîí÷àòåëíî ñïå÷åëè ïî÷èòòà íà Áåðãèë, çàùîòî, ùîì ñúîáùè èìåòî ñè è ïàðîëàòà, ñòðàæàòà ñ ïîêëîí ãî ïóñíà äà ìèíå; íåùî ïîâå÷å, ðàçðåøèõà äà âçåìå è ñïúòíèêà ñè.
- Äîáðå ñòàíà! - êàçà Áåðãèë. - Íàñ, ìîì÷åòàòà, âå÷å íå íè ïóñêàò äî Ïîðòàòà áåç âúçðàñòåí ïðèäðóæèòåë. Ñåãà ùå âèäèì âñè÷êî.
Èçâúí Ïîðòàòà ìíîæåñòâî ìúæå ñå áÿõà ñòðóïàëè êðàé øîñåòî è øèðîêèÿ ïàâèðàí ïëîùàä, íà êîéòî ñå ñúáèðàõà âñè÷êè ïúòèùà êúì Ìèíàñ Òèðèò. Âñè÷êè ïîãëåäè áÿõà îòïðàâåíè íà þã è ñêîðî ñå íàäèãíà øåïîò:
- Ãëåäàéòå, ïðàøåí îáëàê! Èäàò!
Ïèïèí è Áåðãèë ñå ïðîâðÿõà ïðåç òúëïàòà íàé-îòïðåä è çà÷àêàõà. Â äàëå÷èíàòà çàñâèðèõà ðîãîâå è ðàäîñòíè âúçãëàñè çàïðèèæäàõà êàòî âÿòúð. Ïîñëå ãðúìêî çàïÿõà ôàíôàðè è íàðîäúò íàîêîëî ñå ðàçâèêà:
„Ôîðëîíã! Ôîðëîíã!".
- Êàêâî êàçâàò? - çàïèòà òîé.
- Ôîðëîíã å äîøúë - îòâúðíà Áåðãèë. - Ñòàðèÿò Ôîðëîíã Äåáåëè, Âëàäåòåë íà Ëîñàðíàõ. Òàì æèâåå ïðàäÿäî ìè. Óðà? Åòî ãî. Äîáðèÿò ñòàð Ôîðëîíã!
Íà÷åëî íà êîëîíàòà åäúð êîí ñ ìîùíè íîçå, ÿçäåí îò øèðîêîïëåùåñò è íåâåðîÿòíî ïúëåí ìúæ - ñòàð è áåëîáðàä, àëà â ðèçíèöà, ñ ÷åðåí øëåì è äúëãî òåæêî êîïèå. Çàä íåãî ãîðäî ñå çàäàâàøå êîëîíà îò ïðàøíè ìúæå, âúîðúæåíè å îãðîìíè áîéíè ñåêèðè; áÿõà íàâúñåíè, íåâèñîêè è ìàëêî ïî-ñìóãëè îò âñè÷êè ãîíäîðöè, êîèòî Ïèïèí áå âèæäàë äîñåãà.
- Ôîðëîíã! - âèêàøå òúëïàòà. - Âÿðíî ñúðöå, âåðåí äðóãàð! Ôîðëîíã!
Àëà êîãàòî ìúæåòå îò Ëîñàðíàõ îòìèíàõà, íàîêîëî çàìúðìîðèõà:
- Ñàìî òîëêîâà! Äâåñòà äóøè, êîëêî ñà òå? Î÷àêâàõìå äåñåòîêðàòíî ïîâå÷å. Ñèãóðíî å çàðàäè íîâèòå âåñòè çà ÷åðíèÿ ôëîò. Îòäåëÿò åäâà åäíà äåñåòà îò ñèëàòà ñè. Å, è òîâà å ïî-äîáðå îò íèùî.
Òúé èäâàõà îòðÿäèòå, ïîñðåùàíè ñ ïðèâåòñòâèÿ è ðàäîñòíè âúçãëàñè, ñåòíå îòìèíàâàõà íàâúòðå ïðåç Ïîðòàòà - ìúæå îò Îáëàñòèòå, ïîòåãëèëè äà çàùèòÿò â ìðà÷íèÿ ÷àñ Ãðàäà íà Ãîíäîð, àëà áÿõà âñå òúé ìàëîáðîéíè, äàëå÷ ïî-ìàëêî îò îíîâà, êîåòî íàäåæäàòà î÷àêâàøå è íóæäàòà íàëàãàøå. Ñ øèðîêè êðà÷êè ñå çàäàäå Äåðâîðèí, ñèí íà âëàäåòåëÿ íà äîëèíàòà Ðèíãëî, ïîâåë ñâîèòå õîðà - òðèñòà. Îò âúçâèøåíèÿòà íà Ìîðòîíä, øèðîêàòà ×åðíîêîðåííà äîëèíà, èäâàøå ñíàæíèÿò Äóèíõèð ñúñ ñèíîâåòå ñè Äóèëèí è Äåðóôèí è ïåòñòîòèí ñòðåëöè. Îò äàëå÷íèÿ Àíôàëàñ, íàðå÷åí Äúëãîáðÿã, ïðèñòèãíà äúëãà è ïúñòðà êîëîíà - ëîâöè, ïàñòèðè è ñåëÿöè îò ìàëêèòå ïàëàíêè, ïî÷òè âñè÷êè ñ ãîëè ðúöå îñâåí õîðàòà îò ñâèòàòà íà âëàäåòåëÿ èì Ãîëàñãèë. Îò Ëàìåäîí äîéäîõà íåêîëöèíà ìðà÷íè ïëàíèíöè áåç ïðåäâîäèòåë. Ìèíàõà ñòîòèíà ðèáàðè îò Åòèð, îñâîáîäåíè îò ñëóæáà íà êîðàáèòå. Ïîÿâè ñå Õèðëóèí Ïðåêðàñíè îò Çåëåíèòå õúëìîâå íà Ïèíàò Ãåëèí ñ òðèñòà áëàãîðîäíè ìúæå â çåëåíè îäåæäè. Ïîñëåäåí è íàé-âåëè÷àâ ïðèñòèãíà Èìðàõèë, ïðèíö íà Äîë Àìðîò, ðîäñòâåíèê íà Âëàäåòåëÿ; ïîä çëàòèñòèòå çíàìåíà ñ åìáëåìàòà íà Êîðàáà è Ñðåáúðíèÿ ëåáåä âîäåøå îòðÿä êîííèöè íà ñèâè æðåáöè, à çàä òÿõ ñå çàäàâàõà ñ ïåñåí ñåäåìñòîòèí áîéöè - öàðñòâåíî ñíàæíè, ñèâîîêè è òúìíîêîñè.
È òîâà áå âñè÷êî - ïî-ìàëêî îò òðè õèëÿäè äóøè. Ïîâå÷å íÿìàøå äà äîéäàò. Êðÿñúöèòå è òðîïîòúò íà íîçå îòìèíàõà êúì Ãðàäà è çàãëúõíàõà. Ïîñðåùà÷èòå ïîñòîÿõà ìúë÷àëèâî. Ïðàõúò âèñåøå èç âúçäóõà, âÿòúðúò áå ñòèõíàë è âå÷åðòà áå íàòåãíàëà îò òðåâîãà. Âå÷å íàáëèæàâàøå ÷àñúò çà çàòâàðÿíå íà Ïîðòàòà è ÷åðâåíîòî ñëúíöå áå ïîòúíàëî çàä Ìèíäîëóèí. Íàä Ãðàäà ïàäàøå ñÿíêà.
Ïèïèí âäèãíà î÷è è ìó ñå ñòîðè, ÷å íåáåòî å ñòàíàëî ïåïåëÿâî, ñÿêàø îòãîðå áå íàäâèñíàë îáëàê îò äèì è ïðàõ, ïðåç êîéòî åäâà ïðîíèêâàò ìúòíè ëú÷è. Àëà íà Çàïàä ÷åçíåùîòî ñëúíöå áå îáàãðèëî ìúãëèòå è Ìèíäîëóèí ñå ÷åðíååøå êàòî ïðåä òëååù îãúí, èçïúñòðåí ñ ðàçïàëåíè âúãëåíè.
- È òúé åäèí ïðåêðàñåí äåí çàâúðøâà ñ ãíÿâ! - èçðå÷å òîé, çàáðàâèë çà ìîì÷åòî äî ñåáå ñè.
- Òúé ùå å, àêî íå ñå ïðèáåðà, ïðåäè äà óäàðè âå÷åðíàòà êàìáàíà - ðå÷å Áåðãèë. - Õàéäå! Åòî è ñèãíàëúò çà çàòâàðÿíå íà Ïîðòàòà.
Ðúêà çà ðúêà òðúãíàõà íàçàä êúì ãðàäà è ìèíàõà ïîñëåäíè ïðåäè çàòâàðÿíåòî íà Ïîðòàòà; òúêìî ñòèãíàõà äî ôåíåðäæèéñêàòà óëèöà, êîãàòî ïî âñè÷êè êóëè òúðæåñòâåíî çàçâúíÿõà êàìáàíè. Ïî ïðîçîðöèòå ïðèïëàìâàõà ñâåòëèíêè, îòêúì ñòåíèòå, êúäåòî áÿõà äîìîâåòå è êàçàðìèòå íà áîéöèòå, äîëåòÿõà ïåñíè.
- Äîâèæäàíå çàñåãà - êàçà Áåðãèë. - Ïðåäàéòå íà áàùà ìè ìíîãî ïîçäðàâè è áëàãîäàðíîñò, ÷å ìè ïðàòè äðóãàð. Èäâàé ïàê, ìîëÿ òå. Æàëêî, ÷å å âîéíà, èíàê ìîæåõìå äà ñå çàáàâëÿâàìå äî íàñèòà. Ùÿõìå äà èäåì äî ïðàäÿäîâàòà ìè êúùà â Ëîñàðíàõ; òàì å õóáàâî íàïðîëåò, ãîðèòå è ïîëÿòà ñà ïîêðèòè ñ öâåòÿ. Å, íÿêîé äåí ìîæå íàèñòèíà äà îòñêî÷èì äîòàì. Îíèÿ íèêîãà íå ùå ïîáåäÿò íàøèÿ Âëàäåòåë, à ïúê áàùà ìè å ìíîãî õðàáúð. Äîâèæäàíå, ùå òå ÷àêàì!
Ðàçäåëèõà ñå è Ïèïèí çàáúðçà êúì êðåïîñòòà. Ïúòÿò ìó ñå ñòîðè äúëúã è òîé ñêîðî ñå îáëÿ â ïîò è îãëàäíÿ; áúðçî ñå ñïóñêàøå íåïðîãëåäíà íîù. Ïî íåáåòî íå òðåïâàøå íè åäíà çâåçäà. Áåøå çàêúñíÿë çà âå÷åðÿòà â òðàïåçàðèÿòà, íî Áåðåãîíä ãî ïîñðåùíà ðàäîñòíî è ñåäíà äî íåãî äà ÷óå íîâèíè çà ñèíà ñè. Ñëåä òðàïåçàòà Ïèïèí ïîîñòàíà çà ìàëêî, ñåòíå ñå ñáîãóâà, çàùîòî ãî áå íàëåãíàëà íåîáè÷àéíà ïå÷àë è æàäóâàøå ïàê äà âèäè Ãàíäàëô.
- Ìîæåø ëè äà íàìåðèø ïúòÿ? - çàïèòà Áåðåãîíä íà èçõîäà îò ìàëêàòà çàëà â ñåâåðíèÿ êðàé íà êðåïîñòòà, êúäåòî áÿõà ðàçãîâàðÿëè. - Íàâúí å ÷åðíà íîù, îùå ïîâå÷å, ÷å èìà çàïîâåä äà ñå çàêðèÿò âñè÷êè ñâåòëèíè â Ãðàäà, òà íèùî äà íå ñå âèæäà îòâúä ñòåíèòå. À ìîãà äà òè ñúîáùÿ è îùå åäíà çàïîâåä: ðàíî ñóòðèíòà ùå òå ïîâèêàò ïðè Âëàäåòåëÿ Äåíåòîð. Áîÿ ñå, ÷å íÿìà äà ïîïàäíåø â Òðåòè îòðÿä. Äà ñå íàäÿâàìå, ÷å ïàê ùå ñå ñðåùíåì. Äîâèæäàíå è ëåêà íîù!
Êâàðòèðàòà òúíåøå â ïîëóìðàê, ñàìî íà ìàñàòà ïðîñâåòâàøå ìàëêî ôåíåð÷å. Ãàíäàëô ãî íÿìàøå. Óíèíèåòî îùå ïî-òåæêî íàëåãíà Ïèïèí. Òîé ñå èçêàòåðè íà ïåéêàòà è îïèòà äà íàäíèêíå ïðåç ïðîçîðåöà, íî âñå åäíî, ÷å ãëåäàøå â ìàñòèëåíà ëîêâà. Ñëåçå, äðúïíà êåïåíöèòå è ñè ëåãíà. Äî íÿêîå âðåìå ëåæà, çàñëóøàí äà äî÷óå çàâðúùàíåòî íà Ãàíäàëô, ïîñëå ïîòúíà â íåñïîêîåí ñúí.
Ïðåç íîùòà ãî ñúáóäè ñâåòëèíà è âèäÿ, ÷å Ãàíäàëô ñå å âúðíàë è êðà÷è íàïðåä-íàçàä èç ñòàÿòà. Íà ìàñàòà èìàøå ñâåùè è ïåðãàìåíòîâè ñâèòúöè. ×ó âúëøåáíèêà äà âúçäèøà è äà ìúðìîðè:
- Êîãà ëè ùå ñå âúðíå Ôàðàìèð?
- Çäðàñòè! - îáàäè ñå Ïèïèí, ïîäàâàéêè ãëàâà èççàä çàâåñàòà. - Ìèñëåõ, ÷å ñúâñåì ñè ìå çàáðàâèë. Ðàäâàì ñå äà òå âèäÿ ïàê. Äúëúã äåí áåøå äíåñ.
- Àëà íîùòà ùå å òâúðäå êðàòêà - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Âúðíàõ ñå, çàùîòî òðÿáâà ìàëêî äà ñå óñàìîòÿ íà ñïîêîéñòâèå. Òè ïîñïè â ëåãëîòî, äîêàòî èìàø òàÿ âúçìîæíîñò. Ïî èçãðåâ ñëúíöå îòíîâî ùå òå çàâåäà ïðè Âëàäåòåëÿ Äåíåòîð. Íå, íå ïî èçãðåâ ñëúíöå, à êîãàòî íè ïîâèêàò. Äîéäå ÷àñúò íà Ìðàêà. Çîðà íÿìà äà èìà.


Ãëàâà 2

ÏÚÒßÒ ÍÀ ÑÈÂÈß ÎÒÐßÄ

Ãàíäàëô áå èç÷åçíàë è òúòíåùèòå êîïèòà íà Ñåíêîãðèâ çàãëúõíàõà â íîùòà, êîãàòî Ìåðè ñå âúðíà ïðè Àðàãîðí. Èìàøå ñàìî ëåêî âúðçîï÷å, çàùîòî áå çàãóáèë ðàíèöàòà ñè êðàé Ïàðò Ãàëåí è öÿëîòî ìó èìóùåñòâî ñå îãðàíè÷àâàøå ñ íÿêîëêî ïîëåçíè äðåáîëèè, îòêðèòè ñðåä ðóèíèòå íà Èñåíãàðä. Àçóôåë âå÷å áå îñåäëàí. Ëåãîëàñ è Ãèìëè ÷àêàõà ñ êîíÿ ñè íàáëèçî.
- È òúé, âñå îùå îñòàâàìå ÷åòèðèìà îò Îòðÿäà - êàçà Àðàãîðí. - Ùå ÿçäèì çàåäíî. Íî íÿìà äà ïîòåãëèì ñàìè, êàêòî ìèñëåõ. Ñåãà êðàëÿò å ðåøèë äà òðúãíå íåçàáàâíî. Îòêàêòî ñå ïîÿâè êðèëàòàòà ñÿíêà, òîé èñêà äà ñå âúðíå êúì õúëìîâåòå ïîä ïðèêðèòèåòî íà íîùòà.
- À ïîñëå íàêúäå? - çàïèòà Ëåãîëàñ.
- Çàñåãà íèùî íå ìîãà äà êàæà - îòâúðíà Àðàãîðí. - Êîëêîòî äî êðàëÿ, òîé ùå îòèäå íà ñáîðà, êîéòî ñâèêà â Åäîðàñ ñëåä ÷åòèðè íîùè. À òàì, ìèñëÿ, ùå ÷óå âåñò çà ñðàæåíèÿ è Ðîõàíñêèòå êîííèöè ùå ïîåìàò êúì Ìèíàñ Òèðèò. Íî ëè÷íî àç è âñåêè, êîéòî ðåøè äà äîéäå ñ ìåí...
- Àç ùå ñúì! - âèêíà Ëåãîëàñ.
- È Ãèìëè ñ íåãî! - îáàäè ñå äæóäæåòî.
- Å, äîáðå, ëè÷íî àç íå ñúì íàÿñíî - ïðîäúëæè Àðàãîðí. - Òðÿáâà äà ñëÿçà êúì Ìèíàñ Òèðèò, íî îùå íå çíàì ïî êîé ïúò. Íàáëèæàâà îòäàâíà ÷àêàíèÿò ÷àñ.
- Íå ìå èçîñòàâÿéòå! - âúçêëèêíà Ìåðè. - Äîñåãà íå áÿõ ìíîãî ïîëåçåí, íî íå èñêàì äà ìå ñêúòàò íÿêúäå êàòî áàãàæ, äîêàòî âñè÷êî ñâúðøè. Íå âÿðâàì Êîííèöèòå äà èñêàò äà ñè ãóáÿò âðåìåòî ñ ìåí. Âïðî÷åì êîé çíàå. Íàëè êðàëÿò êàçà, ÷å êîãàòî ñå ïðèáåðå ó äîìà, èñêà äà ñåäíà êðàé íåãî è äà ìó ðàçïðàâÿ çà Ãðàôñòâîòî.
- Äà - êàçà Àðàãîðí, - è ìèñëÿ, ÷å ïúòÿò òè å ñ íåãî, Ìåðè. Íî íå ÷àêàé äà ñâúðøè ñ âåñåëáà. Áîÿ ñå, ÷å ìíîãî âîäà ùå èçòå÷å, ïðåäè Òåîäåí äà ñåäíå ñïîêîéíî â Ìåäóñåëä. Áåçáðîé íàäåæäè ùå ïîñúðíàò ïðåç òàÿ ñóðîâà ïðîëåò.
Ñêîðî âñè÷êè áÿõà ãîòîâè çà ïúò - äâàäåñåò è ÷åòèðè åçäà÷è ïëþñ Ãèìëè çàä Ëåãîëàñ è Ìåðè ïðåä Àðàãîðí. Ïðåïóñêàõà ñòðåìãëàâî â íîùòà. Ìàëêî ñëåä êàòî ìèíàõà ìúãëèòå êðàé Áðîäîâåòå íà Èñåí, åäèí îò ïîñëåäíèòå Êîííèöè íàáëèæè â ãàëîï ÷åëîòî íà êîëîíàòà.
- Ãîñïîäàðþ - êàçà òîé íà êðàëÿ, - çàä íàñ ñå çàäàâàò åçäà÷è.
Ñòîðè ìè ñå, ÷å ãè ÷óõ îùå êàòî ïðåñè÷àõìå áðîäîâåòå. Ñåãà ñìå ñèãóðíè. Ïðåïóñêàò ñ âñå ñèëà è íè äîãîíâàò.
Òåîäåí íåçàáàâíî çàïîâÿäà äà ñïðàò. Êîííèöèòå ñå îáúðíàõà è ñòèñíàõà êîïèÿòà. Àðàãîðí ñêî÷è îò êîíÿ, ñâàëè Ìåðè íà çåìÿòà è êàòî èçòåãëè ìå÷à ñè, çàñòàíà äî ñòðåìåòî íà êðàëÿ. Åîìåð è îðúæåíîñåöúò ìó ñå âúðíàõà íàçàä. Ìåðè ïîâå÷å îò êîãàòî è äà áèëî ñå ÷óâñòâóâàøå êàòî íåíóæåí áàãàæ è ñå ïèòàøå êàêâî äà ïðàâè, àêî çàïî÷íå áèòêà. Àìè àêî ìàëîáðîéíàòà êðàëñêà îõðàíà áúäå îáêðúæåíà è ðàçáèòà, à òîé èçáÿãà â ìðàêà - ñàì ñðåä äèâèòå ñòåïè íà Ðîõàí, áåç íè, íàé-ìàëêà ïðåäñòàâà êúäå å? "Ëîøà ðàáîòà!" - ïîìèñëè ñè òîé. Èçòåãëè ìå÷à è ñòåãíà ïîÿñà ñè.
Çàëÿçâàùàòà ëóíà áåøå çàñåí÷åíà îò îãðîìåí ïðîâëà÷åí îáëàê, íî âíåçàïíî îòíîâî èçïëóâà íà ñâîáîäà. Â ñúùèÿ ìèã äî÷óõà òðîïîò íà êîïèòà è çúðíàõà ÷åðíè ôèãóðè äà ñå çàäàâàò ñòðåìèòåëíî îòêúì áðîäîâåòå. Òóê-òàì ëóííèòå ëú÷è ïðîáëÿñâàõà ïî âúðõîâåòå íà êîïèÿòà. Íå ìîæåøå äà ñå ðàçáåðå êîëöèíà ñà ïðåñëåäâà÷èòå, àëà, ïîíå íå îòñòúïâàõà ïî áðîé íà êðàëñêàòà ñâèòà.
Êîãàòî ïðèáëèæèõà íà ïåòäåñåòèíà êðà÷êè. Åîìåð ãðúìêî èçâèêà:
- Ñòîé! Ñòîé! Êîé ÿçäè ïðåç Ðîõàí?
Æðåáöèòå íà ïðåñëåäâà÷èòå ñïðÿõà èçâåäíúæ. Íàñòàíà òèøèíà, ïîñëå çúðíàõà â ëóííèÿ ñâåòëèê åäèí îò êîííèöèòå äà ñëèçà íà çåìÿòà è áàâíî äà êðà÷è êúì òÿõ. Ðúêàòà ìó áëåäî ïðîñâåòíà, êîãàòî ÿ âäèãíà ñ äëàíòà íàïðåä â çíàê íà ìèð, àëà êðàëñêèòå ñòðàæè ñãðàá÷èõà îðúæèÿòà ñè. Íà äåñåò êðà÷êè îò òÿõ ìúæúò ñïðÿ. Áåøå âèñîê - ñòðîéíà òúìíà ñÿíêà. Çâúíêèÿò ìó ãëàñ ïðîåõòÿ â íîùòà.
- Ðîõàí? Ðîõàí ëè ðå÷å? Ðàäîñòíà âåñò. Îòäàëå÷ áúðçàìå äà äèðèì òàÿ ñòðàíà.
- Íàìåðèõòå ÿ - êàçà Åîìåð. - Íàâëÿçîõòå â íåÿ, êîãàòî ïðåñÿêîõòå áðîäîâåòå. Íî òóê ñà âëàäåíèÿòà íà Òåîäåí êðàë. Íèêîé íå ÿçäè ïðåç òÿõ áåç íåãîâî ïîçâîëåíèå. Êîè ñòå? È çàêúäå áúðçàòå?
- Àç ñúì Õàëáàðàä Äóíàäàí, Ñêèòàëåö îò Ñåâåðà - âèêíà ìúæúò. - Òúðñèì Àðàãîðí, ñèíà íà Àðàòîðí è ÷óõìå, ÷å áèë â Ðîõàí.
- È ãî íàìåðèõòå! - âèêíà Àðàãîðí. Ïîäõâúðëè þçäèòå íà Ìåðè, èçòè÷à íàïðåä è ïðåãúðíà ïðèøúëåöà. - Õàëáàðàä! Îò âñè÷êè ðàäîñòè òàÿ å íàé-íåî÷àêâàíàòà.
Ìåðè âúçäúõíà ñ îáëåê÷åíèå. Áåøå ñè ìèñëèë, ÷å òîâà å ïîñëåäíàòà îò÷àÿíà õèòðèíà íà Ñàðóìàí, çà äà èçäåáíå êðàëÿ, êîãàòî ãî ïðèäðóæàâàò ñàìî íåêîëöèíà áîéöè, íî, èçãëåæäà, ïîíå çàñåãà íÿìàøå äà ñå íàëîæè äà çàãèíå, çàùèòàâàéêè Òåîäåí. Ïðèáðà ìå÷à ñè â íîæíèöàòà.
- Âñè÷êî å íàðåä - îáúðíà ñå íàçàä Àðàãîðí. - Òîâà ñà ìîè áëèçêè îò ñòðàíàòà, êúäåòî æèâååõ. Íî çàùî èäâàò è êîëêî ñà, ùå óçíàåì îò Õàëáàðàä.
- Âîäÿ òðèäåñåò äóøè - êàçà Õàëáàðàä. - Ñàìî òîëêîâà îò íàøèòå óñïÿõ äà ñúáåðà íàáúðçî, íî áðàòÿòà Åëàäàí è Åëðîõèð ïîæåëàõà äà âîþâàò è òðúãíàõà ñ íàñ. Ïðåïóñêàõìå áåç îòäèõ, îòêàêòî ïîëó÷èõìå ïðèçèâà òè.
- Íî àç íå ñúì âè ïðèçîâàâàë äðóãîÿ÷å, îñâåí ìèñëåíî - êàçà Àðàãîðí. - Äóøàòà ìè íåâåäíúæ å êîïíÿëà çà âàñ è òàçè íîù ïîâå÷å îò âñÿêîãà, àëà âåñò íå ñúì ïðàùàë. Å, õàéäå! Âñè÷êè òèÿ âúïðîñè ùå òðÿáâà äà èç÷àêàò. Ñðåùàìå ñå ñðåä íàïðåæåíèå è îïàñíîñò. Åëàòå ñ íàñ ñåãà, àêî êðàëÿò ðàçðåøè.
Òåîäåí èñêðåíî ñå çàðàäâà íà íîâèíàòà.
- Äîáðå! - êàçà òîé. - Àêî òèÿ òâîè áëèçêè ïîíå ìàëêî ïðèëè÷àò íà òåá, áëàãîðîäíè Àðàãîðí, òðèäåñåò êîííèöè ñà ñèëà, êîÿòî íå ñå ìåðè ñ áðîéêà.
Êîííèöèòå ïîòåãëèõà îòíîâî. Àðàãîðí ÿçäåøå ñ Äóíåäàíöèòå è ñëåä êàòî ïîãîâîðèõà çà âåñòèòå îò Ñåâåðà è Þãà, Åëðîõèð êàçà:
- Íîñÿ çàðúêà îò áàùà ñè: Äíèòå ñà êðàòêè. Áúðçàø ëè, ñïîìíè ñè çà Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå.
- Äíèòå âèíàãè ñà ìè ñå ñòðóâàëè êðàòêè, çà äà èçïúëíÿ òóé, ùî æåëàÿ - îòâúðíà Àðàãîðí. - Àëà íàèñòèíà ìíîãî ùå òðÿáâà äà áúðçàì, òà äà ïîåìà ïî îíçè ïúò.
- Ñêîðî ùå âèäèì - êàçà Åëðîõèð. - Íî äà íå ãîâîðèì ïîâå÷å çà òîâà ïî îòêðèòèòå äðóìèùà!
- Êàêâî ìè íîñèø, ñúíàðîäíèêî? - îáúðíà ñå Àðàãîðí êúì Õàëáàðàä, çàùîòî ãî áå âèäÿë, ÷å âìåñòî êîïèå ñòèñêà äúëãà ïðú÷êà, ñÿêàø äðúæêà íà çíàìå, íî ïëúòíî îáâèòà ñ ÷åðíî ïëàòíî è îìîòàíà ñ äúëãè ðåìúöè.
- Íîñÿ òè äàð îò Âëàäåòåëêàòà íà Ëîìèäîë - îòâúðíà Õàëáàðàä. - Òàéíî ãî èçâåçà è ìíîãî òðóä ïîëîæè. Íî òè ïðàùà âåñò:
Êðàòêè ñà âå÷å äíèòå. Èëè ùå íè ñïîõîäè íàäåæäà, èëè âå÷å íå ùå èìà íà ùî äà ñå íàäÿâàìå. Çàòóé òè ïðîâîæäàì êàêâîòî èçâåçàõ çà òåá. Ñáîãîì, Åëôè÷åñêè êàìúê!
- Ñåãà çíàì êàêâî íîñèø - ïðîìúëâè Àðàãîðí. - Çàñåãà ïðîäúëæàâàé äà ãî íîñèø âìåñòî ìåí!
Òîé ñå îáúðíà è ïîãëåäíà êúì Ñåâåðà ïîä åäðèòå çâåçäè, ñåòíå çàìúë÷à è íå îòðîíè íèòî äóìà äî êðàÿ íà íîùíîòî ïúòóâàíå.
Íîùòà ïðåâàëÿøå è çäðà÷úò íà èçòîê ïðîñâåòëÿâàøå, êîãàòî íàé-ïîñëå ñå èçêà÷èõà ïî Óñîåâà êîòëîâèíà è äîñòèãíàõà Ðîãîñêàë. Òóê òðÿáâàøå äà ñïðàò çà êðàòêà ïî÷èâêà è ñúâåùàíèå.
Ìåðè ñïà, äîêàòî ãî ñúáóäèõà Ëåãîëàñ è Ãèìëè.
- Ñëúíöåòî îãðÿ - êàçà Ëåãîëàñ. - Âå÷å âñè÷êè ñà íà êðàê è ãëåäàò äà ñè ñâúðøàò ðàáîòàòà. Ñòàâàé, áëàãîðîäíè ñúíëèâåöî, è îãëåäàé êðåïîñòòà, äîêàòî îùå èìàø âðåìå!
- Ïðåäè òðè äíè òóê èìàøå áèòêà - êàçà Ãèìëè, - à äâàìàòà ñ Ëåãîëàñ èãðàõìå åäíà èãðà è àç ÿ ñïå÷åëèõ ñ åäèí-åäèíñòâåí îðê. Åëà äà âèäèø êúäå å áèëî! Èìà è ïåùåðè, Ìåðè, ïðèêàçíè ïåùåðè! Êàê ìèñëèø, Ëåãîëàñ, äà ãè ïîñåòèì ëè?
- Íå! Íÿìà âðåìå - îòâúðíà åëôúò. - Íå ðàçâàëÿé ìàãèÿòà ñ ïðèáúðçàíîñò! Äàäîõ òè äóìà äà ñå âúðíåì íàñàì, àêî ïàê íàñòúïÿò äíè íà ìèð è ñâîáîäà. Íî âå÷å íàáëèæàâà ïëàäíå, à êàêòî äî÷óõ, ïî òîâà âðåìå ùå îáÿäâàìå è îòíîâî ïîåìàìå íà ïúò.
Ìåðè ñòàíà è ñå ïðîòåãíà. Íÿêîëêî ÷àñà ñúí íå ìó ñòèãàõà, áåøå ìîðåí è ïîòèñíàò. Òúãóâàøå çà Ïèïèí è óñåùàøå, ÷å å ñàìî òîâàð, äîêàòî âñè÷êè îñòàíàëè áúðçàò ïî íÿêàêâà çàäà÷à, êîÿòî òîé íå ðàçáèðàøå äîêðàé.
- Êúäå å Àðàãîðí? - çàïèòà òîé.
- Âúâ âèñîêàòà çàëà íà êóëàòà - êàçà Ëåãîëàñ. - Êîìàé íå å ïîäâèë êðàê òàÿ íîù. Ïðåäè íÿêîëêî ÷àñà êàçà, ÷å òðÿáâà äà ïîìèñëè, è îòèäå íàòàòúê, ïðèäðóæåí ñàìî îò ñúíàðîäíèêà ñè Õàëáàðàä; íÿêàêâè ìðà÷íè ãðèæè èëè òðåâîãè ñà ãî íàëåãíàëè.
- Ñòðàííà ãðóïè÷êà ñà òèÿ ïðèøúëöè - êàçà Ãèìëè. - Ñíàæíè ñà è áëàãîðîäíè, à Ðîõàíñêèòå êîííèöè èçãëåæäàò ñúùèíñêè õëàïåòà ïðåä òÿõ; íà ïîâå÷åòî ëèöàòà ñà êàòî íà Àðàãîðí - ñóðîâè, ñúñòàðåíè êàòî îáðóëåíè îò âÿòúðà ñêàëè è âñè÷êè ìúë÷àò.
- Íî ñúùî êàòî Àðàãîðí, íàðóøàò ëè ìúë÷àíèåòî, ñòàâàò ëþáåçíè - äîáàâè Ëåãîëàñ. - È çàáåëÿçà ëè áðàòÿòà Åëàäàí è Åëðîõèð? Ïî-ñâåòëè ñà îäåæäèòå èì, êðàñèâè ñà è èçòúí÷åíè êàòî åëôè÷åñêè âëàäåòåëè è íèùî ÷óäíî - íàëè ñà ñèíîâå íà Åëðîíä Ëîìèäîëñêè.
- Çàùî ñà äîøëè? ×ó ëè íåùî? - çàïèòà Ìåðè. Âå÷å ñå áå îáëÿêúë è ìåòíà íà ðàìî ñèâèÿ ïëàù; òðèìàòà çàåäíî òðúãíàõà êúì ðàçðóøåíàòà ïîðòà íà êðåïîñòòà.
- È òè ÷ó êàêâî îòâúðíàõà íà âúïðîñà - êàçà Ãèìëè. - Êàçâàò, ÷å â Ëîìèäîë ïðèñòèãíàëà âåñò: Àðàãîðí èìà íóæäà îò ñúíàðîäíèöèòå ñè. Íåêà Äóíåäàíöèòå ïðåïóñêàò êúì íåãî â Ðîõàí! Íî ñåãà è òå ñå ïèòàò îòêúäå å äîøëà. Ãàíäàëô ÿ å ïðàòèë, ïðåäïîëàãàì.
- Íå, Ãàëàäðèåë å áèëà - âúçðàçè Ëåãîëàñ. - Íàëè òÿ íè ñúîáùè ÷ðåç Ãàíäàëô çà èäâàíåòî íà Ñèâèÿ îòðÿä îò Ñåâåðà?
- Äà, ïðàâ ñè - êàçà Ãèìëè. - Âëàäåòåëêàòà íà Ãîðàòà! Ìíîãî ñúðöà è êîïíåæè å ðàç÷åëà òÿ. Åõ, çàùî íå ñè ïîèñêàõìå íåêîëöèíà îò òâîèòå ñúáðàòÿ, Ëåãîëàñ!
Ëåãîëàñ çàñòàíà êðàé ïîðòàòà, îáúðíà ÿñåí âçîð íà ñåâåðîèçòîê è ïðåêðàñíîòî ìó ëèöå ïîòúìíÿ.
- Íå âÿðâàì äà äîéäå íÿêîé - îòâúðíà òîé. - Òå íÿìà çàùî äà òðúãâàò íà âîéíà - âîéíàòà âå÷å ïëàìòè ïî ðîäíèòå èì çåìè.
Òðèìàòà äðóãàðè ñå ðàçõîäèõà çàåäíî, ðàçãîâàðÿéêè òó çà åäèí, òó çà äðóã ìîìåíò îò áèòêàòà, ñïóñíàõà ñå îò ðàçðóøåíàòà ïîðòà, îòìèíàõà ìîãèëèòå íà ïàäíàëèòå ñðåä çåëåíàòà ìîðàâà êðàé ïúòÿ è íàêðàÿ ñå èçïðàâèõà íà Øëåìîâ âàë äà õâúðëÿò ïîãëåä êúì êîòëîâèíàòà. Òàì âå÷å ñå èçäèãàøå ÷åðåí, âèñîê è êàìåíèñò Ìúðòâåøêèÿ ðèä è ÿñíî ëè÷åøå êúäå õóîðíèòå ñà óòúïêàëè è ðàçîðàëè òðåâàòà. Ïëàíèíöè îò Äóí è ìíîçèíà ìúæå îò êðåïîñòíèÿ ãàðíèçîí ðàáîòåõà ïî Âàëà, èç ïîëÿòà è êðàé ïîðóòåíèòå ñòåíè è âñå ïàê âñè÷êî èçãëåæäàøå óäèâèòåëíî ñïîêîéíî - ìîðíàòà äîëèíà ñè îòïî÷èâàøå ïîäèð áÿñíàòà áóðÿ. Ñëåä ìàëêî òðèìàòà çàâèõà íàçàä è ñå âúðíàõà äà îáÿäâàò â çàëàòà íà êðåïîñòòà.
Êðàëÿò âå÷å áå òàì è ùîì âëÿçîõà, ïîâèêà Ìåðè è íàðåäè äà ãî íàñòàíÿò íà ñúñåäíèÿ ñòîë.
- Íå âñè÷êî å êàêòî áèõ èñêàë - êàçà Òåîäåí, - çàùîòî òîâà ìÿñòî íå ïðèëè÷à íà ïðåêðàñíèÿ ìè çàìúê â Åäîðàñ. Ïúê è ïðèÿòåëÿò òè çàìèíà. Íî êîé çíàå êîãà ùå ñåäíåì äâàìàòà ñ òåá íà ïðàçíè÷íà òðàïåçà â Ìåäóñåëä; ñêîðî ùå ñå âúðíà íàòàì, àëà íå ùå èìàì âðåìå çà ïèðøåñòâà. Õàéäå ñåãà! ßæ, ïèé è äàé äà ïîáúáðèì, äîêàòî îùå ìîæåì. À ïîñëå ùå ÿçäèø ñ ìåí.
- Ìîæå ëè? - âúçêëèêíà Ìåðè, èçíåíàäàí è âúçõèòåí. Îùå íèêîãà ëþáåçíè ñëîâà íå ãî áÿõà èçïúëâàëè ñ òúé äúëáîêà áëàãîäàðíîñò. - Âåëèêîëåïíî ùå å! Áîÿ ñå, ÷å ñàìî ñå ïðå÷êàì èç íîçåòå íà âñè÷êè - íåóâåðåíî äîáàâè òîé, - íî çíàéòå, ÷å áèõ æåëàë äà ñòîðÿ âñè÷êî, ùî å ïî ñèëèòå ìè.
- Íå ñå ñúìíÿâàì - êàçà êðàëÿò.- Çàðú÷àõ äà òè ïðèãîòâÿò åäíî äîáðî ïëàíèíñêî ïîíè. Ïî ïúòèùàòà, êîèòî íè ÷àêàò, òî ùå òå íîñè ïî-áúðçî îò âñåêè äðóã êîí. Íàïóñêàì êðåïîñòòà íå ïðåç ðàâíèíàòà, à ïî ïëàíèíñêèòå ïúòåêè, òà äà ñòèãíà äî Åäîðàñ ïðåç ×åðíîäåí, êúäåòî ìå ÷àêà áëàãîðîäíàòà Åîâèí. Àêî èñêàø, ùå ìè áúäåø îðúæåíîñåö. Åîìåð, èìà ëè òóê ïîäõîäÿùî áîéíî ñíàðÿæåíèå çà ïàçèòåëÿ íà ìå÷à ìè?
- Òóê íÿìà ãîëåìè îðúæåéíèöè, ãîñïîäàðþ - îòâúðíà Åîìåð. - Ìîæå äà ìó íàìåðèì ëåê øëåì ïî ìÿðêà, íî íÿìàìå íèòî ðèçíèöà, íèòî ìå÷ çà íåãîâèÿ ðúñò.
- Èìàì ñè ìå÷ - êàçà Ìåðè, ñìúêíà ñå îò ñòîëà è èçòåãëè îò ÷åðíàòà íîæíèöà áëÿñêàâîòî îñòðèå. Âúâ âíåçàïåí ïðèëèâ íà ëþáîâ êúì âåëè÷àâèÿ ñòàðåö, òîé ïðåãúíà êîëÿíî, ñòèñíà äåñíèöàòà ìó è ÿ öåëóíà. - Ìîãà ëè äà ïîëîæà ìå÷à íà Ìåðèàäîê îò Ãðàôñòâîòî â ñêóòà âè, êðàëþ Òåîäåí? - âèêíà òîé. - Ïðèåìåòå âåðíîñòòà ìè, àêî æåëàåòå!
- Ñ ðàäîñò ÿ ïðèåìàì - êàçà êðàëÿò è ïîëîæè çà áëàãîñëîâ äúëãèòå ñè ñòàð÷åñêè ðúöå âúðõó êåñòåíÿâàòà êîñà íà õîáèòà. - Èçïðàâè ñå ñåãà, Ìåðèàäîê, ðîõàíñêè îðúæåíîñåö îò çàìúêà Ìåäóñåëä! Âçåìè ìå÷à ñè è ãî íîñè êúì ïîáåäè!
- Ùå ìè áúäåòå êàòî ðîäåí áàùà - êàçà Ìåðè.
- Íå çà äúëãî - îòâúðíà Òåîäåí.
Ïîñëå äâàìàòà ïîáúáðèõà íàä òðàïåçàòà, äîêàòî Åîìåð ñå îáàäè:
- Íàáëèæàâà ÷àñúò, îïðåäåëåí çà òðúãâàíå, ãîñïîäàðþ. Äà íàðåäÿ ëè äà ñâèðÿò ðîãîâåòå? Íî êúäå å Àðàãîðí? Íå å îáÿäâàë è ìÿñòîòî ìó å ïðàçíî.
- Ùå ñå ïðèãîòâèì çà ïúò - êàçà Òåîäåí. - Ïðàòåòå íÿêîãî äà ñúîáùè íà áëàãîðîäíèÿ Àðàãîðí, ÷å ÷àñúò íàáëèæàâà.
Êðàëÿò, ïðèäðóæåí îò Ìåðè è ñòðàæàòà ñè, ñëåçå îò Ïîðòàòà íà Êðåïîñòòà êúì çåëåíàòà ìîðàâà, êúäåòî ñå ñúáèðàõà Åçäà÷èòå. Ìíîçèíà âå÷å áÿõà â ñåäëàòà. Îòðÿäúò ùåøå äà å ãîëÿì - êðàëÿò îñòàâÿøå â êðåïîñòòà ñàìî ìàëúê ãàðíèçîí è âñè÷êè, êîèòî ìîæåõà äà ñå îòäåëÿò, çàìèíàâàõà çà âîåííèÿ ñáîð â Åäîðàñ. Ïðåç íîùòà âå÷å áÿõà ïîòåãëèëè õèëÿäà êîïèåíîñöè, íî îùå îêîëî ïåòñòîòèí áÿõà îñòàíàëè äà ïðèäðóæàò êðàëÿ - ïîâå÷åòî ìúæå îò ïîëÿòà è äîëèíèòå íà Çàïàäíèÿ ïðåäåë.
Ìàëêî íàñòðàíè ñåäåøå áåçìúëâåí è äèñöèïëèíèðàí îòðÿäúò íà Ñêèòàëöèòå, âúîðúæåíè ñ êîïèÿ, ëúêîâå è ìå÷îâå. Ïëàùîâåòå èì áÿõà òúìíîñèâè è ñåãà êà÷óëêèòå çàêðèâàõà øëåìîâåòå è ãëàâèòå èì. Êîíåòå èì áÿõà ñèëíè è ãîðäåëèâè, àëà ñ íåñðåñàíè ãðèâè; åäèí îò òÿõ îùå ÷àêàøå êîííèêà ñè. Òîâà áåøå êîíÿò íà Àðàãîðí, êîéòî áÿõà äîâåëè îò Ñåâåðà, íàðè÷àøå ñå Ðîõåðèí. Ïî þçäèòå è ñòðåìåíàòà íå ïðîáëÿñâàõà ñêúïîöåííè êàìúíè, çëàòî èëè êàêâèòî è äà áÿëî óêðàøåíèÿ, êîííèöèòå ñúùî íå íîñåõà åìáëåìè è çíàöè, ñàìî íà ëÿâîòî ðàìî íà âñåêè ïëàù áå çàêîï÷àíà ñðåáúðíà áðîøêà ñ ôîðìàòà íà ëú÷èñòà çâåçäà.
Êðàëÿò ÿõíà Ñíåæíîãðèâ è Ìåðè çàñòàíà äî íåãî ñ ïîíèòî ñè íà èìå Ñòèáà. Ñëåä ìàëêî îò Ïîðòàòà èçëåçå Åîìåð, ïðèäðóæåí îò Àðàãîðí, Õàëáàðàä ñ îáâèòèÿ â ÷åðíî ïðúò è äâàìà âèñîêè ìúæå, íè ìëàäè, íè ñòàðè. Òúé ñèëíî ñè ïðèëè÷àõà òå, ñèíîâåòå íà Åëðîíä, ÷å ìàëöèíà ìîæåõà äà ãè ðàçëè÷àò - òúìíîêîñè, ñèâîîêè, ñ ïðåêðàñíè åëôè÷åñêè ëèöà, îáëå÷åíè â åäíàêâè ëúñêàâè ðèçíèöè ïîä ñðåáðèñòî ñèâèòå ïëàùîâå. Çàä òÿõ êðà÷åõà Ëåãîëàñ è Ãèìëè. Íî Ìåðè âèæäàøå ñàìî Àðàãîðí, òúé ñìàéâàùà áå ïðîìÿíàòà, êîÿòî çàáåëÿçâàøå ó íåãî, ñÿêàø çà åäíà íîù äúëãè ãîäèíè áÿõà ëåãíàëè íà ïëåùèòå ìó. Ñóðîâî áå ëèöåòî ìó, ïîñèâÿëî è èçïèòî.
- Ñìóò ìå å îáçåë, âëàäåòåëþ - êàçà òîé, çàñòàâàéêè êðàé êîíÿ íà êðàëÿ. - Ñòðàííè ñëîâà äî÷óõ è âèäÿõ îòäàëå÷å íîâè çàïëàõè. Äúëãî ñå òðóäè ìèñúëòà ìè è ñåãà ñå áîÿ, ÷å òðÿáâà äà ïðîìåíÿ ïëàíîâåòå ñè. Êàæè ìè, Òåîäåí, ùîì ñåãà ïîòåãëÿø çà ×åðíîäåí, êîãà ùå ñè òàì?
- Âå÷å å öÿë ÷àñ ïîäèð ïëàäíå - êàçà Åîìåð. - Ïðåäè ìðúêíàëî íà òðåòèÿ äåí îò äíåñ ùå ñòèãíåì äî òâúðäèíàòà. Ëóíàòà òîãàâà ùå å ìèíàëà åäíà íîù ñëåä ïúëíîëóíèå è êàêòî çàðú÷à êðàëÿò, ñáîðúò ùå ñå ñúñòîè íà ñëåäâàùèÿ äåí. Íå ìîæåì ïî-áúðçî, ùîì òðÿáâà äà ñáåðåì öÿëîòî âîéíñòâî íà Ðîõàí.
Àðàãîðí ïîìúë÷à.
- Òðè äíè - ïðîøåïíà òîé, - à ñáîðúò íà Ðîõàí òåïúðâà ùå çàïî÷âà. Íî âèæäàì, ÷å ïî-áúðçî íå ùå ñòàíå. - Òîé âäèãíà ãëàâà è ñÿêàø âçå íÿêàêâî ðåøåíèå, òðåâîãàòà îòñòúïè îò ëèöåòî ìó. - Òîãàâà, âëàäåòåëþ, ñ òâîå ðàçðåøåíèå ùå íàïðàâÿ íîâ èçáîð çà ñåáå ñè è ñâîèòå ñúíàðîäíèöè. Òðÿáâà äà ïîåìåì ïî äðóã ïúò è âå÷å íå ùå ñå êðèåì. Âðåìåòî íà ïîòàéíîñòèòå îòìèíà çà ìåí. Ùå ïðåïóñíà íà èçòîê ïî íàé-ïðåêèòå äðóìèùà è ùå ïðåìèíà Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå.
- Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå! - ïîòðåïåðà Òåîäåí. - Çàùî ãîâîðèø çà íåãî?
Åîìåð ñå îáúðíà è âòðåí÷åíî èçãëåäà Àðàãîðí, à íà Ìåðè ìó ñå ñòîðè, ÷å ëèöàòà íà Êîííèöèòå, êîèòî äî÷óõà òèÿ äóìè, âíåçàïíî ïðåáëåäíÿõà.
- Àêî íàèñòèíà èìà òàêúâ ïúò - äîáàâè Òåîäåí, - ïîðòàòà ìó å â ×åðíîäåí, àëà íèêîé îò æèâèòå íå ìîæå äà ìèíå ïðåç íåÿ.
- Óâè, Àðàãîðí, ïðèÿòåëþ! - âúçêëèêíà Åîìåð. - Íàäÿâàõ ñå äà ïðåïóñíåì íà áîé ðàìî äî ðàìî, íî ùîì òúðñèø Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå, çíà÷è ðàçäÿëàòà å äîøëà è åäâà ëè ïàê ùå ñå ñðåùíåì ïîä ñëúíöåòî.
- Âúïðåêè âñè÷êî ùå ïîåìà ïî îíçè ïúò - íàñòîÿ Àðàãîðí. - Íî òè êàçâàì, Åîìåð, ÷å ìîæå ïàê äà ñå ñðåùíåì â áèòêàòà, àêî ùå äà íè äåëÿò âñè÷êè ïúë÷èùà íà Ìîðäîð. 
- Ïðàâè êàêâîòî ïîæåëàåø, áëàãîðîäíè Àðàãîðí - êàçà Òåîäåí. - Òàêàâà å ìîæå áè ñúäáàòà òè, äà áðîäèø ïî ñòðàííè ïúòèùà, êúäåòî äðóãè íå ñìåÿò äà ïðèñòúïÿò. Ñêðúáíà å òàçè ðàçäÿëà è îòíåìà ÷àñò îò ñèëèòå ìè, íî ïîâå÷å íå ìîãà äà ñå ïîìàéâàì è òðÿáâà äà ïîåìà ïî ïëàíèíñêèòå äðóìèùà, áåç äà ñå áàâÿ. Ñáîãîì! 
- Ñáîãîì, âëàäåòåëþ! - îòâúðíà Àðàãîðí. - Ïðåïóñêàé êúì âåëèêà ñëàâà! Ñáîãîì, Ìåðè! Îñòàâÿì òå â äîáðè ðúöå - ïî-äîáðè, îòêîëêîòî ñå íàäÿâàõìå, êîãàòî ïðåñëåäâàõìå îðêèòå äî Âåòðîêëèí. Ëåãîëàñ è Ãèìëè, íàäÿâàì ñå, ùå ïðîäúëæàò ñ ìåí, àëà íå ùå òå çàáðàâèì.
- Äîâèæäàíå - êàçà Ìåðè.
Íå íàìåðè äðóãè äóìè. ×óâñòâóâàøå ñå ñúâñåì äðåáíè÷úê, îçàäà÷åí è ïîòèñíàò îò âñè÷êè òèÿ ìðà÷íè ñëîâà. Ïîâå÷å îò âñÿêîãà ìó ëèïñâàøå íåèç÷åðïàåìîòî âåñåëèå íà Ïèïèí. Êîííèöèòå áÿõà ãîòîâè è êîíåòå èì ðèåõà ñ êîïèòà, èñêàøå ìó ñå äà ïîòåãëÿò è âñè÷êî äà ñâúðøè.
Òåîäåí òèõî èçðå÷å íåùî, Åîìåð âäèãíà ðúêà è íàäàäå ìîùåí âèê. Åçäà÷èòå ïîåõà íàïðåä. Ïðåõâúðëèõà Âàëà, ñïóñíàõà ñå â êîòëîâèíàòà, ïîñëå ðÿçêî çàâèõà íà èçòîê ïî ïúòåêà, êîÿòî îêîëî åäíà ìèëÿ ëúêàòóøåøå â ïîëèòå íà õúëìîâåòå, à íàêðàÿ çàâèâàøå íà þã è èç÷åçâàøå ñðåä âúçâèøåíèÿòà. Àðàãîðí ñå èçêà÷è íà Âàëà è ãëåäà ïîäèð êðàëñêèòå áîéöè, äîêàòî ñå îòäàëå÷èõà èç äîëèíàòà. Ïîñëå ñå îáúðíà êúì Õàëáàðàä.
- Åòî ÷å ñè îòèâàò òðèìà äóøè, êîèòî îáè÷àì, è íàé-ìàëêèÿò íå å ïîñëåäåí ñðåä òÿõ - ïðîìúëâè òîé. - Íå çíàå êúì êàêâà ñúäáà ïðåïóñêà, àëà è äà çíàåøå, ïàê ùåøå äà ïðîäúëæè.
- Äðåáåí, íî äîñòîåí å íàðîäúò íà Ãðàôñòâîòî - êàçà Õàëáàðàä. - Ïî÷òè íèùî íå çíàÿò òå çà äúëãèÿ òðóä, ñ êîéòî îõðàíÿâàõìå ãðàíèöèòå èì, àëà íå ãè óïðåêâàì.
- À ñåãà ñúäáèòå íè ñå ïðåïëèòàò - äîáàâè Àðàãîðí. - È âñå ïàê, óâè, òóê òðÿáâà äà ñå ðàçäåëèì. Å, äîáðå, íåêà äà ïîõàïíà, ïîñëå è íèå ùå áúðçàìå. Åëàòå, Ëåãîëàñ è Ãèìëè! Òðÿáâà äà ïîãîâîðèì.
Çàåäíî ñå âúðíàõà â Ðîãîñêàë, àëà Àðàãîðí äúëãî ñåäÿ áåçìúëâåí êðàé ìàñàòà â çàëàòà, à äðóãèòå ãî ÷àêàõà äà çàãîâîðè.
- Õàéäå! - êàçà íàêðàÿ Ëåãîëàñ. - Ãîâîðè, çà äà ñå ðàçñååø è äà îòúðñèø ñÿíêàòà îò ïëåùèòå ñè! Êàêâî ñå å ñëó÷èëî, îòêàêòî ïðèçîðè ïðèñòèãíàõìå íà òîâà ìðà÷íî ìÿñòî?
- Âîäèõ áèòêà è çà ìåí òÿ áå ïî-áåçìèëîñòíà îò áîÿ çà Ðîãîñêàë - îòâúðíà Àðàãîðí: - Ãëåäàõ â Êàìúêà îò Îðòàíê, ïðèÿòåëè.
- Ãëåäàë ñè â îíçè ïðîêëåò âåùåðñêè êàìúê! - âèêíà Ãèìëè è ïî ëèöåòî ìó ñå èçïèñà ñòðàõ è èçóìëåíèå. - Êàçà ëè íåùî íà... Îíçè? Äîðè Ãàíäàëô ñå áîåøå îò ïîäîáíà ñðåùà.
- Çàáðàâÿø ñ êîãî ãîâîðèø - íà÷óìåðåíî îòâúðíà Àðàãîðí è î÷èòå ìó ïðîáëåñíàõà. - Íå îáÿâèõ ëè îòêðèòî òèòëàòà ñè ïðåä ïîðòèòå íà Åäîðàñ? Êàêâî ñå áîèø, ÷å áèõ ìîãúë äà ìó êàæà? Íå, Ãèìëè - äîáàâè òîé ñ ïî-ìåê ãëàñ, ñòðîãîñòòà èç÷åçíà îò ëèöåòî ìó è òîé çàïðèëè÷à íà ÷îâåê, êîéòî ìíîãî íîùè íàðåä ñå å òðóäèë â áîëêà è áåçñúíèöà. - Íå, ïðèÿòåëè ìîè, àç ñúì çàêîíåí ãîñïîäàð íà Êàìúêà è èìàõ ïðàâîòî è ñèëàòà äà ãî èçïîëçóâàì, ïîíå òàêà ïðåöåíèõ. Ïðàâîòî å íåñúìíåíî. Ñèëàòà ìè ñòèãíà... åäâà. - Òîé äúëáîêî ñè ïîå äúõ. -  Ëþòà áå áèòêàòà è óìîðàòà áàâíî ñå ðàçñåéâà. Íå ìó êàçàõ íèòî äóìà è íàêðàÿ ïîêîðèõ Êàìúêà. Äîðè ñàìî òîâà äà áå, òðóäíî ùåøå äà ãî ïîíåñå. Òîé ìå ñúçðÿ. Äà, äðàãè Ãèìëè, ñúçðÿ ìå, íî íå â îäåæäèòå, êîèòî âèæäàòå òóê. Àêî òîâà ìó ïîìîãíå, çíà÷è çëå ñúì ïîñòúïèë. Íî íå âÿðâàì. Ñïîðåä ìåí âåñòòà, ÷å ñúì æèâ è áðîäÿ ïî ñâåòà, áå óäàð ïðàâî â ñúðöåòî ìó, äîñåãà íå ãî çíàåøå. Î÷èòå íà Îðòàíê íå ïðîçðÿõà ïðåç áðîíÿòà íà Òåîäåí, àëà Ñàóðîí íå å çàáðàâèë Èñèëäóð è ìå÷à íà Åëåíäèë. Ñåãà, â ÷àñà íà íàé-âàæíèòå ìó ïëàíîâå, ñå ïîÿâÿâàò íàñëåäíèêúò íà Èñèëäóð è íåãîâèÿò Ìå÷; äà, àç ìó ïîêàçàõ âúçðîäåíîòî îñòðèå. Òîé îùå íå å òúé ìîãúù, ÷å äà çàáðàâè ñòðàõà; íå, ñúìíåíèÿ ãî ãðèçàò íåïðåñòàííî.
- È âúïðåêè òîâà å ïîêîðèë íåîáÿòíè âëàäåíèÿ - êàçà Ãèìëè, - à ñåãà ùå óäàðè îùå ïî-ñòðåìèòåëíî.
- Ïðèáúðçàíèÿò óäàð ðÿäêî óëó÷âà öåëòà - êàçà Àðàãîðí. - Òðÿáâà äà ïðèòèñêàìå Âðàãà, âìåñòî äà ÷àêàìå õîäîâåòå ìó. Ñëóøàéòå, ïðèÿòåëè, êîãàòî îâëàäÿõ Êàìúêà, àç óçíàõ ìíîãî íåùà. Âèäÿõ îò Þãà äà ñå çàäàâà êúì Ãîíäîð íå÷àêàíà è ñòðàøíà çàïëàõà, êîÿòî ùå îòêëîíè ìíîãî ñèëè îò çàùèòàòà íà Ìèíàñ Òèðèò. Àêî íå ÿ îòáëúñíàò áúðçî, ñìÿòàé, ÷å äî äåñåò äíè Ãðàäúò ùå ïàäíå.
- Çíà÷è òîâà ãî ÷àêà - êàçà Ãèìëè. - Îòêúäå äà ïðàòèì ïîìîù íàòàì è êàê äà ñòèãíå íàâðåìå?
- Íÿìàì êîãî äà ïðàòÿ íà ïîìîù, çíà÷è ñàì òðÿáâà äà èäà - îòâúðíà Àðàãîðí. - Íî â ïëàíèíèòå ñàìî åäèí ïúò ìîæå äà íè îòâåäå äî áðåãà, ïðåäè âñè÷êî äà áúäå èçãóáåíî. Ïúòÿò íà Ìúðòâèòå.
- Ïúòÿò íà Ìúðòâèòå? - ïîâòîðè Ãèìëè. - Çëîêîáíî èìå è íå ñå íðàâè íà ðîõàíöèòå, êàêòî âèäÿõ. Ìîãàò ëè æèâèòå äà ïîåìàò òàêúâ ïúò, áåç äà çàãèíàò? È äîðè äà ìèíåø ïî íåãî, ùî áèõà ñòîðèëè øåïà áîéöè ïðîòèâ óäàðèòå íà Ìîðäîð?
- Îòêàêòî ñà äîøëè Ðîõèðèìèòå, æèâà äóøà íå å ìèíàâàëà ïî îíçè ïúò - êàçà Àðàãîðí, - çàùîòî å çàáðàíåí. Íî â òîçè ìðà÷åí ÷àñ íàñëåäíèêúò íà Èñèëäóð ìîæå äà ïîåìå ïî íåãî, ñòèãà äà èìà ñìåëîñò. Ñëóøàéòå! Åòî êàêâà çàðúêà ìè íîñÿò îò Ëîìèäîë ñèíîâåòå íà ïðåìúäðèÿ Åëðîíä: Êàæåòå íà Àðàãîðí äà ñè ñïîìíè ñëîâàòà íà ÿñíîâèäåöà è Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå.
- È êàêâè ñà ñëîâàòà íà ÿñíîâèäåöà? - çàïèòà Ëåãîëàñ.
- ×óéòå ùî å èçðåêúë Ìàëáåò ßñíîâèäåöà â äíèòå íà Àðâåäóè, ïîñëåäíèÿ êðàë âúâ Ôîðíîñò:

Íàä ðàâíèíèòå òåãíå äúëãà ñÿíêà,
íà çàïàä ìðà÷íîêðèëà ñå ñòðåìè.
Òðåïåðè Êóëàòà; êúì ãðîáíèöèòå êðàëñêè
ñúäáàòà èäå. Ìúðòâèòå ñå áóäÿò,
÷å ÷àñ äîéäå çà òÿõ, êëåòâîïðåñòúïíè:
êðàé êàìúêà Åðåõ ïàê äà çàñòàíàò
è ðîã îò õúëìîâåòå òàì äà ÷óÿò.
×èé ðîã ùå áúäå? Êîé ùå ãè ïîâèêà
îò çäðà÷à ñèâ çàáðàâåíèòå õîðà?
Êîìó ñå êëåõà - íåãîâ ðîä ùå áúäå.
Îò Ñåâåðà ùå äîéäå â òåæêî âðåìå
ïðåç Ïîðòàòà, íà Ìúðòâèòå êúì Ïúòÿ.

- Çàãàäú÷íè ïúòèùà, íå ùå è äóìà - êàçà Ãèìëè,- íî çà ìåí íå ñà ïî-çàãàäú÷íè îò çíàìåíàòà, ùî íîñèø. 
- Àêî òîâà áè òè ïîìîãíàëî äà ãè ðàçáåðåø, êàíÿ òå äà äîéäåø ñ ìåí - îòâúðíà Àðàãîðí, - çàùîòî òúêìî òèÿ ïúòèùà ùå ïîåìà. Íî íå ïîòåãëÿì ñ ðàäîñò; åäèíñòâåíî íóæäàòà ìå òëàñêà íàïðåä. Çàòóé ùå âè âçåìà ñàìî àêî èäâàòå äîáðîâîëíî - çíàéòå, ÷å âè ÷àêà óìîðà, íåóäúðæèì ñòðàõ, à ìîæå áè è íåùî ïî-ëîøî.
- Ùå äîéäà ñ òåá äîðè ïî Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå, íàêúäåòî è äà ìå èçâåäå - êàçà Ãèìëè. 
- È àç ùå äîéäà - êàçà Ëåãîëàñ. - Íå ñå áîÿ îò ìúðòâèòå.
- Äàíî çàáðàâåíèòå õîðà íå ñà çàáðàâèëè äà ñå áèÿò - çàÿâè Ãèìëè, - èíàê íå âèæäàì çàùî ùå ñìóùàâàìå ïîêîÿ èì.
- Ùå ðàçáåðåì, àêî ñòèãíåì äî Åðåõ - êàçà Àðàãîðí. - Íî êëåòâàòà, êîÿòî ñà íàðóøèëè, áèëà äà ñå áèÿò ïðîòèâ Ñàóðîí, çíà÷è òðÿáâà äà ñå ñðàæàâàò, àêî èñêàò äà ÿ èçïúëíÿò. Íà Åðåõ è äî äíåñ èìà åäèí ÷åðåí êàìúê, êàçâàò, ÷å ãî å äîíåñúë Èñèëäóð, ïîëîæèë ãî íà õúëìà è òàì Ïëàíèíñêèÿò êðàë ñå çàêëåë äà ìó áúäå ñúþçíèê â ïúðâèòå äíè íà Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî. Àëà êîãàòî Ñàóðîí ñå çàâúðíàë è ìîùòà ìó îòíîâî íàðàñíàëà, Èñèëäóð ïðèçîâàë Ïëàíèíöèòå äà èçïúëíÿò êëåòâàòà ñè è òå îòêàçàëè - â Ìðà÷íèòå ãîäèíè ñå áèëè ïðåêëîíèëè ïðåä Ñàóðîí. Òîãàâà Èñèëäóð ðåêúë íà êðàëÿ èì: „Ñåòåí âëàäåòåë ùå áúäåø. È àêî ëè Çàïàäúò ñå îêàæå ïî-ìîãúù îò òâîÿ ×åðåí ãîñïîäàð, íåêà òóé ïðîêëÿòèå ïàäíå âúðõó òåá è íàðîäà òè: ïîêîé äà íå çíàåòå, äîäåòî íå èçïúëíèòå êëåòâàòà ñè. Çàùîòî òàçè âîéíà ùå òðàå áåç÷åòíè ãîäèíè è îùå âåäíúæ ùå âè ïðèçîâàò ïðåäè êðàÿ." È òå ïîáÿãíàëè ïðåä ãíåâà íà Èñèëäóð è íå ïîñìåëè äà òðúãíàò íà áîé çàåäíî ñ ïúë÷èùàòà íà Ñàóðîí; óêðèëè ñå â ïîòàéíè ïëàíèíñêè îáëàñòè, áåç äà ñå ïîêàçâàò ïðåä äðóãèòå íàðîäè, è áàâíî âçåëè äà ãàñíàò ñðåä ãîëèòå õúëìîâå. Äî äåí-äíåøåí óæàñúò îò Íåñïîêîéíèòå ìúðòúâöè òåãíå íàä õúëìà Åðåõ è âñè÷êè äðóãè ìåñòà, êúäåòî ñå óêðèâàëè òèÿ ëþäå. Íî ïî òîçè ïúò òðÿáâà äà ïîåìà, ùîì íèêîé îò æèâèòå íå ìîæå äà ìè ïîìîãíå.
Àðàãîðí ñå èçïðàâè.
- Åëàòå! - èçâèêà òîé, èçòåãëè ìå÷à ñè è îñòðèåòî çàïëàìòÿ ñðåä ìðà÷íàòà çàëà íà Ðîãîñêàë. - Êúì êàìúêà Åðåõ! Òúðñÿ Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå. Äà äîéäå, êîéòî èñêà!
Âìåñòî îòãîâîð Ëåãîëàñ è Ãèìëè ñòàíàõà è ïîñëåäâàõà Àðàãîðí êúì èçõîäà. Áåçìúëâíè è íåïîäâèæíè, ñ íàìåòíàòè êà÷óëêè, Ñêèòàëöèòå ÷àêàõà íà òðåâàòà. Ëåãîëàñ è Ãèìëè âúçñåäíàõà êîíÿ ñè. Àðàãîðí ÿõíà Ðîõåðèí. Õàëáàðàä âäèãíà ãîëåìèÿ ñè ðîã è ïåñåíòà ìó îòåêíà èç Øëåìîâî óñîå, âïóñíàõà ñå íàïðåä, ïðåëåòÿõà ñ ãðúìîâåí òúíòåæ ïðåç Êîòëîâèíàòà, à âñè÷êè ìúæå, îñòàíàëè íà Âàëà èëè â êðåïîñòòà, ãè ñïîäèðèõà ñúñ ñìàÿíè ïîãëåäè.
È äîêàòî Òåîäåí ÿçäåøå ïî áàâíèòå ïëàíèíñêè ïúòåêè, Ñèâèÿò îòðÿä áúðçî ïðåêîñè ðàâíèíàòà è ïîäèð ïëàäíå íà ñëåäâàùèÿ äåí ïðèñòèãíà â Åäîðàñ; òàì ñïðÿõà çà ìàëêî, ïîñëå ñå èçêà÷èõà ïî äîëèíàòà è ïî òúìíî ñòèãíàõà äî ×åðíîäåí.
Åîâèí ãè ïîçäðàâè ðàäîñòíî; íå áå âèæäàëà ïî-ìîãúùè ìúæå îò Äóíåäàíöèòå è ïðåêðàñíèòå ñèíîâå íà Åëðîíä, àëà î÷èòå é íå ñå îòêúñâàõà îò Àðàãîðí. Êîãàòî ñåäíàõà äà âå÷åðÿò, òÿ ïîãîâîðè ñ òÿõ è óçíà êàêâî ñå å ñëó÷èëî, îòêàêòî áå çàìèíàë Òåîäåí - äîñåãà áå ïîëó÷àâàëà ñàìî êðàòêè âåñòè; î÷èòå é çàáëåñòÿõà, ùîì ÷ó çà áèòêàòà â Øëåìåâî óñîå, çà ãèáåëòà íà âðàãîâåòå è àòàêàòà íà Òåîäåí è êîííèöàòà ìó.
Àëà íàêðàÿ êàçà:
- Ìîðíè ñòå, áëàãîðîäíè ãîñòè, è ñåãà òðÿáâà äà ñè ëåãíåòå â ïîêîèòå, êîèòî ïîäãîòâèõìå íàáúðçî. Íî óòðå ùå âè íàìåðèì ïî-äîñòîéíè ìåñòà çà íîùóâêà.
- Íå, ëåéäè, íå ñå òðåâîæåòå çà íàñ! - âúçðàçè Àðàãîðí. - Ñòèãà íè äà ïðåñïèì òóê è óòðå ðàíî äà ïîòåãëèì. Ïðåïóñíàë ñúì ñ íåîòëîæíà çàäà÷à è ùîì ïóêíå çîðàòà, òðÿáâà äà âè íàïóñíåì.
- Çíà÷è ñòå áèëè òúé ëþáåçåí - óñìèõíà ñå òÿ - äà ñå îòêëîíèòå òîëêîç äàëå÷å îò ïúòÿ ñè, òà äà äîíåñåòå âåñòè íà Åîâèí è ñ äîáðè ñëîâà äà ÿ ðàçñååòå â íåéíîòî èçãíàíèå.
- Ïðàâà ñòå, íèêîé íå áè ñìåòíàë çà íàïðàçíî ïîäîáíî ïúòóâàíå - îòâúðíà Àðàãîðí, - è âñå ïàê, ëåéäè, íå áèõ ìîãúë äà äîéäà íàñàì, àêî ïúòÿò ìè íå âîäåøå êúì ×åðíîäåí.
À òÿ îòãîâîðè íåäîâîëíî:
- Òîãàâà ñòå ñå çàëóòàëè, áëàãîðîäíèêî, îò Çëè äîë íÿìà ïúòèùà íà èçòîê è þã, òúé ÷å ùå å íàé-äîáðå äà ñå âúðíåòå êàêòî ñòå äîøëè.
- Íå, ëåéäè - êàçà òîé, - íå ñúì ñå çàëóòàë, áðîäèë ñúì èç òèÿ çåìè îùå ïðåäè äà ñå ðîäèòå, çà äà èì áúäåòå óêðàøåíèå. Èìà èçõîä îò òàÿ äîëèíà è ïðåç íåãî ùå ìèíà. Óòðå ïîòåãëÿì ïî Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå.
Òÿ ãî èçãëåäà ïîðàçåíà, ñ ïðåáëåäíÿëî ëèöå è äúëãî íå èçðå÷å íèòî äóìà, à íàîêîëî âñè÷êè ñåäÿõà ìúë÷àëèâî.
- Íî, Àðàãîðí - ïðîìúëâè òÿ íàêðàÿ, - íèìà òîâà å çàäà÷àòà òè, äà äèðèø ñìúðòòà? Ñàìî íåÿ ùå ñðåùíåø ïî ïúòÿ ñè. Íà æèâèòå íå å ðàçðåøåíî äà ìèíàò.
- Ìîæå è äà ìè ðàçðåøàò - êàçà Àðàãîðí. - Ïîíå ùå îïèòàì. Äðóã ïúò íå ìè å íóæåí.
- Íî òîâà å áåçóìèå - âúçðàçè òÿ. - Åòî, ñúáðàë ñè ñëàâíè è õðàáðè ìúæå è âìåñòî êúì ñåíêèòå, áè òðÿáâàëî äà ãè ïîâåäåø íà áîé, êúäåòî ñà íóæíè. Ìîëÿ òå äà îñòàíåø è äà ïîòåãëèø ñ áðàò ìè, òîãàâà âñè÷êè ñúðöà ùå ñå âúçðàäâàò è ïî-ÿñíà ùå å íàäåæäàòà íè.
- Íå å áåçóìèå, ëåéäè - îòâúðíà òîé. - Òðúãâàì ïî îòðåäåíèÿ ìè ïúò. Íî ìîèòå ñïúòíèöè ìå ñëåäâàò äîáðîâîëíî, êîéòî æåëàå ñåãà äà îñòàíå è äà ïîòåãëè ñ Ðîõèðèìèòå, íåêà ãî ñòîðè. Àêî ñå íàëàãà, ñàì ùå ïîåìà ïî Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå.
Ïîâå÷å íå ðàçãîâàðÿõà è ïðîäúëæèõà âå÷åðÿòà ìúë÷àëèâî, àëà î÷èòå é íå ñå îòêúñâàõà îò Àðàãîðí è âñè÷êè âèæäàõà, ÷å ÿ èçãàðÿ ñêðúá. Íàé-ñåòíå ïúòíèöèòå ñòàíàõà, ñáîãóâàõà ñå ñ Åîâèí, áëàãîäàðèõà çà ãðèæèòå è ñå îòòåãëèõà äà ïî÷èíàò.
Íî êîãàòî Àðàãîðí ñòèãíà äî ñòàÿòà, êúäåòî òðÿáâàøå äà ïðåíîùóâà ñ Ëåãîëàñ è Ãèìëè, ëåéäè Åîâèí ãî äîãîíè è ãî ïîâèêà. Òîé ñå îáúðíà è ÿ âèäÿ êàòî ñèÿíèå â ìðàêà, çàùîòî áå îáëå÷åíà â áÿëî, àëà î÷èòå é ïëàìòÿõà.
- Àðàãîðí - êàçà òÿ, - çàùî èñêàø äà òðúãíåø ïî îíçè ãèáåëåí ïúò?
- Çàùîòî òðÿáâà - îòâúðíà òîé. - Ñàìî òúé âèæäàì íàäåæäà äà äàì ñâîÿ äÿë â áèòêàòà ïðîòèâ Ñàóðîí. Íå ïî ñâîÿ âîëÿ èçáèðàì ïúòåêèòå íà ñòðàõà, Åîâèí. Àêî ìîæåõ äà òðúãíà íàêúäåòî ìå âëå÷å ñúðöåòî, ùÿõ äà áðîäÿ èç Ñåâåðà, ñðåä äàëå÷íàòà è ïðåêðàñíà äîëèíà Ëîìèäîë.
Òÿ ïîìúë÷à, ñÿêàø ðàçìèñëÿøå ùî ìîæå äà çíà÷è òîâà. Ïîñëå èçâåäíúæ äîêîñíà ñ äëàí ðúêàòà ìó.
- Òè ñè íåïðåêëîíåí è òâúðä âëàäåòåë, ïî òîâà ñè ëè÷è äîñòîéíèÿò ìúæ. - Òÿ îòíîâî ïîìúë÷à. - Ãîñïîäàðþ, ùîì òðÿáâà äà òðúãíåø, ïîçâîëè ìè äà ÿçäÿ ñúñ ñâèòàòà òè. Îìðúçíà ìè äà ñå ñâèðàì èç õúëìîâåòå, èñêàì äà ñðåùíà îïàñíîñòè è áèòêè.
- Èìàø äúëã ïðåä íàðîäà ñè - îòâúðíà òîé.
- Ñàìî çà äúëã ìè ãîâîðÿò âñè÷êè - âúçêëèêíà òÿ. - Òà íå ñúì ëè îò Åîðëîâèÿ ðîä, äåâîéêà-áîåö, à íå ïðåñòàðÿëà áàâà÷êà? Ñòèãà âå÷å ñúì èç÷àêâàëà íåìîùíè íîçå. Ùîì ñå ðàçêðè, ÷å òèÿ íîçå ñà óêðåïíàëè, íå ìîãà ëè äà ñå ðàçïîðåæäàì ñ æèâîòà ñè, êàêòî íàìåðÿ çà äîáðå?
- Ìàëöèíà óñïÿâàò äà ãî ñòîðÿò ñ ÷åñò - îòãîâîðè òîé. - Êîëêîòî äî òåá, ëåéäè - íå ïðèå ëè çàäà÷àòà äà ðúêîâîäèø íàðîäà äî çàâðúùàíåòî íà êðàëÿ? Àêî íå òå áÿõà èçáðàëè, ùÿõà äà èçïðàòÿò âìåñòî òåá íÿêîé ïúëêîâîäåö èëè êîìàíäèð è òîé íå áè ìîãúë äà ñå îòñêóáíå îò ïîñòà, íåçàâèñèìî äàëè ìó å îìðúçíàë, èëè íå.
- Âñå ìåíå ëè òðÿáâà äà èçáèðàò? - ãîð÷èâî ïðîìúëâè òÿ. - Êîãàòî Åçäà÷èòå ïîòåãëÿò, âñå ìåí ëè ùå îñòàâÿò äà øåòàì èç êúùè, äîêàòî òå ïå÷åëÿò ñëàâà è ñå âðúùàò êúì ãîòîâà òðàïåçà è ïîñòåëÿ?
- Ñêîðî ìîæå äà äîéäå âðåìå, êîãàòî íèêîé íå ùå ñå çàâúðíå - êàçà Àðàãîðí. - Òîãàâà ùå å íóæíà õðàáðîñò áåç ñëàâà, çàùîòî íèêîé íå ùå çàïîìíè ïîäâèãà, ñ êîéòî ùå çàùèòèòå ðîäíèòå îãíèùà. Àëà è îñòàíàë áåç âúçõâàëà, ïîäâèãúò ùå å âñå òúé þíà÷åí.
À òÿ îòâúðíà:
- Âñè÷êèòå òè ñëîâà êàçâàò åäíî: æåíà ñè è ìÿñòîòî òè å âêúùè. Êîãàòî ìúæåòå çàãèíàò â ñëàâåí áîé, ìîæåø äà èçãîðèø çàåäíî ñ êúùàòà - òÿ âå÷å íÿìà äà èì òðÿáâà. Íî àç ñúì îò Åîðëîâèÿ ðîä, à íå ñëóãèíÿ. Çíàì äà ÿçäÿ è äà âúðòÿ ìå÷, íå ñå áîÿ îò áîëêà è ñìúðò.
- Îò êàêâî ñå áîèø, ëåéäè? - çàïèòà òîé.
- Îò êëåòêè - êàçà òÿ. - Îò ðåøåòêà, çàä êîÿòî äà îñòàíà, äîêàòî ñòàðîñò è óìîðà ìå íàêàðàò äà ÿ ïðèåìà è áåçâúçâðàòíî îòìèíå âñÿêà íàäåæäà çà ïîäâèçè.
- È âñå ïàê òè ìå ïîñúâåòâà äà íå òðúãâàì ïî èçáðàíèÿ ïúò, çàùîòî áèë îïàñåí?
- È äðóã íà ìîå ìÿñòî áè ãî ñòîðèë. Àëà íå òå ìîëÿ äà áÿãàø îò îïàñíîñòè, à äà ïðåïóñíåø â áîé, êúäåòî ìå÷úò ìîæå äà òè ñïå÷åëè ñëàâà è ïîáåäà. Íå áèõ èñêàëà äà âèäÿ êàê áåç ïîëçà ñå çàõâúðëÿ íåùî âúçâèøåíî è âåëèêîëåïíî.
- Àç ñúùî - êàçà òîé. - Çàòîâà òè êàçâàì, ëåéäè: îñòàíè! Íÿìà ùî äà òúðñèø íà þã.
- Òúé å è ñ äðóãèòå, ùî òðúãâàò ïîäèð òåá. Òå ïðîñòî íå èñêàò äà ñå äåëÿò îò òåáå... çàùîòî òå îáè÷àò.
Ñ òåçè äóìè òÿ ñå îáúðíà è èç÷åçíà â íîùòà.
Êîãàòî äíåâíàòà ñâåòëèíà îãðÿ íåáåòî, íî ñëúíöåòî îùå íå áå èçãðÿëî íàä âèñîêèòå èçòî÷íè õðåáåòè, Àðàãîðí ñå ïðèãîòâè çà òðúãâàíå. Âñè÷êèòå ìó ñïúòíèöè áÿõà íà êîíåòå è òîé ñå ãîòâåøå äà ñêî÷è â ñåäëîòî, êîãàòî ëåéäè Åîâèí äîéäå äà ñå ñáîãóâà. Áåøå îáëå÷åíà êàòî êîííèê è ïðåïàñàíà ñ ìå÷. Â ðúêà äúðæåøå ÷àøà, íàäèãíà ÿ è îòïè ñ ïîæåëàíèå çà áúðç ïúò, ñåòíå ÿ ïîäàäå íà Àðàãîðí è òîé îòïè ñ äóìèòå:
- Ñáîãîì, ïîâåëèòåëêî íà Ðîõàí! Ïèÿ çà ùàñòèåòî òè, çà ùàñòèåòî íà òâîÿ ðîä è íàðîä. Êàæè íà áðàò ñè, ÷å îòâúä Ñåíêèòå ìîæå îòíîâî äà ñå ñðåùíåì!
Íà Ëåãîëàñ è Ãèìëè, çàñòàíàëè íàáëèçî, èì ñå ñòîðè, ÷å òÿ çàïëàêà, è ñêðúáíî áå äà âèäÿò ñúëçèòå íà òúé ãîðäà è íåïðåêëîííà äåâîéêà.
- Àðàãîðí, ùå òðúãíåø ëè? - çàïèòà òÿ.
- Ùå òðúãíà - îòâúðíà òîé.
- È íÿìà ëè äà ìè ðàçðåøèø äà ÿçäÿ ñ îòðÿäà òè, êàêòî ïîìîëèõ?
- Íå, ëåéäè - êàçà òîé. - Íå ìîãà äà ãî ñòîðÿ áåç ðàçðåøåíèåòî íà êðàëÿ è áðàò òè, à òå íå ùå ñå çàâúðíàò äî óòðå. Àëà ñåãà âå÷å ìè å áðîåí âñåêè ÷àñ, âñÿêà ìèíóòà. Ñáîãîì!
Òÿ ïàäíà íà êîëåíå è ïðîìúëâè:
- Ìîëÿ òå!
- Íå, ëåéäè - ïîâòîðè òîé è ÿ èçïðàâè íà íîçå. Ñåòíå öåëóíà ðúêàòà é, ñêî÷è â ñåäëîòî è ïðåïóñíà, áåç äà ñå îáðúùà; ñàìî îíèÿ, ùî ãî ïîçíàâàõà äîáðå è áÿõà íàáëèçî, ðàçáðàõà áîëêàòà ìó.
À Åîâèí îñòàíà ñúñ ñòèñíàòè þìðóöè, íåïîäâèæíà êàòî êàìåííà ñòàòóÿ, è ãëåäà ïîäèð òÿõ, äîêàòî ïîòúíàõà â ñÿíêàòà ïîä ÷åðíèÿ Äóèìîðáåðã, Ïëàíèíàòà íà ïðèçðàöèòå, êúäåòî áå Ïîðòàòà íà Ìúðòâèòå.
Êîãàòî èç÷åçíàõà îò ïîãëåä, òÿ ñå îáúðíà è íåóâåðåíî êàòî ñëåïåö ñå çàïðåïúâà êúì ñòàÿòà ñè. Àëà íèêîé îò íåéíèÿ íàðîä íå âèäÿ òàçè ðàçäÿëà - îò ñòðàõ âñè÷êè ñå áÿõà èçïîêðèëè è èçëÿçîõà ÷àê êîãàòî èçãðÿ çîðàòà è äðúçêèòå ñòðàííèöè áÿõà èç÷åçíàëè.
È íÿêîè êàçâàõà: „Òå ñà åëôè÷åñêè âåùåðè. Íåêà âúðâÿò êúäåòî èì å ìÿñòîòî, â ïîòàéíè äåáðè, è âå÷å äà íå ñå âðúùàò. È áåç òîâà ñà äîøëè ëîøè âðåìåíà."
Ïðåïóñêàõà ïðåç ñóìðàêà, ñëúíöåòî îùå íå áå èçãðÿëî îòñðåùà íàä ÷åðíèòå õðåáåòè íà Ïëàíèíàòà íà ïðèçðàöèòå. Óæàñ ãè îáëúõíà, êîãàòî ïðåñÿêîõà îñòàíêèòå îò äðåâíè êàìåííè ñòåíè è ñòèãíàõà äî Òúìíàòà êëèñóðà. Òàì, â ñÿíêàòà íà ÷åðíè äúðâåòà, êîèòî äîðè Ëåãîëàñ íå ìîæåøå äà èçòúðïè çà äúëãî, îòêðèõà ïðîðåç â ïîäíîæèåòî íà ïëàíèíàòà è ïðàâî íà ïúòÿ èì ñå èçäèãíà êàòî çíàê íà ñúäáàòà ñàìîòåí âèñîê êàìúê.
- Êðúâòà ìè ñå âëåäåíÿâà - ïðîìúðìîðè Ãèìëè, íî îñòàíàëèòå ìúë÷àõà è ãëàñúò ìó çàãëúõíà èç âëàæíèòå áîðîâè èãëè÷êè ïîä íîçåòå ìó.
Êîíåòå íå èñêàõà äà ìèíàò îòòàòúê çàïëàøèòåëíèÿ êàìúê, äîêàòî åçäà÷èòå íå ñëÿçîõà äà ãè ïîâåäàò íàïðåä. È òúé íàêðàÿ ñòèãíàõà äúëáîêî â êëèñóðàòà; òàì ñå èçâèñÿâàøå îòâåñíà êàìåííà ñòåíà è â íåÿ êàòî õèùíà ÷åðíà ïàñò çååøå Ìðà÷íàòà ïîðòà. Íàä øèðîêàòà àðêà áÿõà èçñå÷åíè çíàöè è îáðàçè - ïðåêàëåíî íåÿñíè, çà äà ãè ðàç÷åòàò; óæàñ ñòðóåøå îòâúòðå êàòî ñèâà ìúãëà. Îòðÿäúò ñïðÿ è íÿìàøå ñúðöå, êîåòî äà íå òðúïíå, îñâåí ìîæå áè ñúðöåòî íà Ëåãîëàñ, êîéòî íå ñå áîåøå îò ïðèçðàöèòå ÷îâåøêè.
- Çëà å òàçè âðàòà - êàçà Õàëáàðàä - è ñìúðò ìå ÷àêà îòâúä íåÿ. Âúïðåêè âñè÷êî ùå äðúçíà äà ïðåêðà÷à ïðàãà, íî íèòî åäèí êîí íå ùå ìå ïîñëåäâà.
- Òðÿáâà äà âëåçåì, çíà÷è è êîíåòå ùå òðÿáâà äà äîéäàò - îòâúðíà Àðàãîðí. - Îùå ìíîãî ëåâãè íè ÷àêàò, àêî ìèíåì ïðåç ìðàêà, à âñåêè èçãóáåí ÷àñ ïðèáëèæàâà ïîáåäàòà íà Ñàóðîí. Ñëåä ìåí!
Òîé ãè ïîâåäå è òîëêîâà ñèëíà áå âîëÿòà ìó â òîçè ÷àñ, ÷å âñè÷êè Äóíåäàíöè è êîíåòå èì ãî ïîñëåäâàõà. Òèÿ áëàãîðîäíè æèâîòíè áåçìåðíî îáè÷àõà Ñêèòàëöèòå è áÿõà ãîòîâè äà ïðåêîñÿò äîðè óæàñíàòà Ïîðòà, ñòèãà ñàìî ãîñïîäàðèòå èì äà êðà÷åõà äî òÿõ ñ òâúðäè ñúðöà. Àëà Àðîä, ðîõàíñêèÿò æðåáåö, îòêàçà äà ïðîäúëæè è ñå ñïðÿ äîòîëêîâà ïîòåí è ðàçòðåïåðàí, ÷å èì äîæàëÿ. Òîãàâà Ëåãîëàñ çàêðè å äëàíè î÷èòå ìó è òèõè÷êî çàïÿ â ìðàêà, äîêàòî êîíÿò ïðèå äà ãî ïîâåäàò íàïðåä, è åëôúò âëåçå íàâúòðå. È åòî ÷å îñòàíà ñàìî Ãèìëè äæóäæåòî.
Êîëåíåòå ìó ñå òðåñÿõà è ãî îáçå ãíÿâ.
- Íå÷óâàíî! - âúçêëèêíà òîé. - Åëô äà âëåçå ïîä çåìÿòà, à äæóäæå äà íå ñìåå!
Ñ òèÿ äóìè, òîé ñå õâúðëè íàïðåä. Àëà íà ïðàãà ìó ñå ñòîðè, ÷å íîçåòå ìó ñå âëà÷àò êàòî îëîâî, èçâåäíúæ ãî ïîðàçè ñëåïîòà - íåãî, Ãèìëè, ñèí íà Ãëîèí, êîéòî áå áðîäèë áåç ñòðàõ èç äúëáèíèòå íà ñâåòà.
Àðàãîðí âúðâåøå íàé-îòïðåä ñ åäíà îò ôàêëèòå, êîèòî áå äîíåñúë îò ×åðíîäåí, îùå åäíà ïëàìòåøå â ðúêàòà íà Åëàäàí â êðàÿ íà êîëîíàòà è Ãèìëè ñ ïðåïúâàíå èçòúð÷à äà ãî äîãîíè. Íå âèæäàøå íèùî îñâåí ìúòíèÿ ñâåòëèê íà ôàêëèòå, àëà ïîñïðåøå ëè îòðÿäúò, ñÿêàø îò âñè÷êè ñòðàíè ãî îáãðúùàõà ãëàñîâå, íàøåïâàùè äóìè íà åçèê, êîéòî íå áå ÷óâàë äîñåãà.
Íèêîé íå íàïàäíà îòðÿäà, íèêîé íå ãè ñïðÿ è âñå ïàê ñòðàõúò íà äæóäæåòî ðàñòåøå ñ âñÿêà íîâà êðà÷êà - íàé-âå÷å çàùîòî çíàåøå, ÷å íÿìà âðúùàíå íàçàä; íåâèäèìà òúëïà ãè ñëåäâàøå â ìðàêà è ïðåãðàæäàøå îáðàòíèÿ ïúò.
Íå ñå çíàå êîëêî âðåìå ìèíà, äîêàòî ïðåä Ãèìëè ñå ðàçêðè ãëåäêà, êîÿòî äî êðàÿ íà æèâîòà ñè íàïðàçíî ñå ìú÷è äà çàáðàâè. Äîêîëêîòî ìîæåøå äà ïðåöåíè, êîðèäîðúò áåøå øèðîê, íî èçâåäíúæ ñòåíèòå îòëÿâî è îòäÿñíî èç÷åçíàõà è îòðÿäúò ñå îçîâà â îãðîìíà ïðàçíà çàëà. Äæóäæåòî åäâà êðà÷åøå ïîä òîâàðà íà ñòðàõà. Ñ ïðèáëèæàâàíåòî íà ôàêëàòà íà Àðàãîðí îòëÿâî íåùî çàáëåùóêà â ìðàêà. Òîé ñïðÿ è îòèäå íàñòðàíè äà âèäè êàêâî å.
- Íå óñåùà ëè ñòðàõ? - ïðîìúðìîðè äæóäæåòî. - Âúâ âñÿêà äðóãà ïåùåðà Ãèìëè, ñèí íà Ãëîèí, ïðúâ áè õóêíàë êúì áëÿñúêà íà çëàòîòî. Íî íå è òóê! Íåêà ñè ëåæè!
Âúïðåêè âñè÷êî òîé ñå ïðèáëèæè è âèäÿ Àðàãîðí äà êîëåíè÷è, äîêàòî Åëàäàí äúðæåøå äâåòå ôàêëè. Ïðåä íåãî ëåæàõà êîñòèòå íà åäúð ìúæ. Ìúðòâèÿò áå íîñèë ðèçíèöà è áîéíîòî ìó ñíàðÿæåíèå ñè îñòàâàøå íåâðåäèìî, Âúçäóõúò â ïåùåðàòà áåøå ñóõ êàòî ïåïåë è íå áå çàñåãíàë ïîçëàòåíàòà áðîíÿ. Ïîÿñúò áåøå îò çëàòî è ãðàíàòè, çëàòî áëåñòåøå ïî øëåìà âúðõó çàõëóïåíèÿ íà ïîäà ÷åðåï. Ïàäíàë áå êðàé íàé-äàëå÷íàòà ñòåíà íà ïåùåðàòà, à ïðåä íåãî ñå èçäèãàøå ïëúòíî çàòâîðåíà êàìåííà âðàòà è êîñòåëèâèòå ìó ïðúñòè îùå ñå âêîï÷âàõà â íåÿ. Êðàé íåãî ëåæåøå íàùúðáåí ïðå÷óïåí ìå÷, ñÿêàø ñúñ ñåòíè îò÷àÿíè óñèëèÿ áå ñÿêúë ñêàëàòà.
Àðàãîðí íå ãè äîêîñíà, ñàìî ïîãëåäà ìúë÷àëèâî, ïîñëå ñå èçïðàâè è âúçäúõíà.
- Äî êðàÿ íà ñâåòà íå ùå äîéäàò íàñàì öâåò÷åòàòà íà ñèìáåëìèíå - ïðîìúëâè òîé. - Äåâåò ìîãèëè è îùå ñåäåì ñà îáðàñëè äíåñ ñ òðåâà, à ïðåç òèÿ äúëãè ãîäèíè òîé å ëåæàë ïðåä âðàòàòà, êîÿòî íå óñïÿë äà îòêëþ÷è. Íàêúäå âîäè òÿ? Çàùî å èñêàë äà ìèíå? Íèêîé íå ùå óçíàå. Çàùîòî íå íàòàì ñå ñòðåìÿ! - èçâèêà òîé, êàòî ñå îáúðíà êúì øåïíåùèÿ ìðàê. - Çàäðúæòå ñè ñúêðîâèùàòà è òàéíèòå, óêðèòè â Ïðîêúëíàòèòå ãîäèíè! Áúðçèíà - íèùî äðóãî íå èñêàìå. Ïóñíåòå íè äà ìèíåì è ïîñëå åëàòå! Ñâèêâàì âè ïðè êàìúêà Åðåõ!
Îòâúðíà ìó ñàìî ïëúòíà òèøèíà, ïî-ñòðàøíà îò ïðåäèøíèÿ øåïîò; â íàëåòåëèÿ ëåäåí âèõúð ôàêëèòå ïðèìèãàõà, èçãàñíàõà è âå÷å íèêîé íå ìîæà äà ãè çàïàëè. Ïî-íàòàòúê Ãèìëè íå ñè ñïîìíÿøå ïî÷òè íèùî è íå çíàåøå ÷àñ ëè å ìèíàë èëè äåí. Äðóãèòå áúðçàõà íàïðåä, àëà òîé âå÷íî ñå âëà÷åøå ïîñëåäåí, ãîíåí îò õèùåí óæàñ, êîéòî ñÿêàø âñåêè ìèã ñå ãîòâåøå äà ãî ñãðàá÷è; èçîòçàä äîëèòàøå ñòúïêàòà íà áåçáðîé ïðèçðà÷íè íîçå. Ïðåïúâàøå ñå áåçñèëíî, íàêðàÿ çàïúëçÿ êàòî çâÿð è óñåòè, ÷å ïîâå÷å íå ùå èçäúðæè - èëè òðÿáâàøå äà ñå äîáåðå äî êðàé, è ñïàñåíèå, èëè áåçóìíî äà ñå âòóðíå íàçàä ñðåùó èäâàùèÿ ðàò.
Âíåçàïíî äî÷ó ðîìîí íà âîäà, ÿñåí è òâúðä êàòî êàìúê, ïàäàù â ÷åðíèòå ñåíêè íà êîøìàðåí ñúí. Íàïðåä ïðîáëåñíà ñâåòëèíà è - ãëåäàé òè! Îòðÿäúò ìèíà ïðåç íîâà ïîðòà, øèðîêà è âèñîêà; êðàé íåÿ ñòðóåøå ïîòî÷å, à îòâúä ñå ñïóñêàøå ñòðúìåí ïúò ñðåä îòâåñíè êàíàðè, íàñòðúõíàëè êàòî êèíæàë ïðåä äàëå÷íîòî íåáå. Òúé äúëáîêà è òÿñíà áå òàçè ïðîïàñò, ÷å íåáåòî ïðèòúìíÿâàøå è â íåòî èñêðÿõà äðåáíè çâåçäèöè. Íî êàêòî ïî-êúñíî óçíà Ãèìëè, îñòàâàõà îùå äâà ÷àñà äî çàëåçà íà äåíÿ, â êîéòî áÿõà ïîòåãëèëè îò ×åðíîäåí, ìàêàð â îíçè ìèã äà áå ãîòîâ äà ïîâÿðâà, ÷å å íàñòúïèë çäðà÷úò íà íÿêîÿ äðóãà ãîäèíà èëè äðóã ñâÿò.
Îòðÿäúò îòíîâî âúçñåäíà êîíåòå è Ãèìëè ñå ñúáðà ñ Ëåãîëàñ. ßçäåõà â êîëîíà. Âå÷åðòà ñïóñíà òúìíîñèí çäðà÷, à ñòðàõúò ïðîäúëæàâàøå äà ãè ãîíè. Îáðúùàéêè ñå äà êàæå íåùî íà Ãèìëè, Ëåãîëàñ ïîãëåäíà íàçàä è äæóäæåòî çúðíà ïðåä ëèöåòî ñè áëÿñúêà â ÿñíèòå î÷è íà åëôà. Çàä òÿõ ÿçäåøå Åëàäàí - ïîñëåäåí îò îòðÿäà, íî íå è îò âñè÷êè, ùî ñå áÿõà óïúòèëè íàäîëó.
- Ìúðòâèòå íè ñëåäâàò - êàçà Ëåãîëàñ. - Âèæäàì ñèëóåòè íà õîðà è êîíå, áëåäè çíàìåíà êàòî ïàðöàëèâè îáëàöè è êîïèÿ êàòî õðàñòàëàöè â ìúãëèâà çèìíà íîù. Ìúðòâèòå íè ñëåäâàò.
- Äà, Ìúðòâèòå ÿçäÿò çàä íàñ. Ñâèêàõà ãè - êàçà Åëàäàí.
Îòðÿäúò èçëåçå îò êëèñóðàòà èçâåäíúæ, ñÿêàø ñå áÿõà èçìúêíàëè îò ïóêíàòèíà â ñòåíàòà; îòïðåä ñå ðàçêðè ãîðíèÿò êðàé íà øèðîêà äîëèíà, à ïîòîêúò çàïîäñêà÷à ñ ïðîõëàäåí çâúí â ïîðåäèöà îò âîäîïàäè.
- Íà êîå ìÿñòî â Ñðåäíàòà çåìÿ ñìå ïîïàäíàëè? - çàïèòà Ãèìëè. À Åëàäàí îòãîâîðè:
- Ñëÿçîõìå ïî ãîðíîòî òå÷åíèå íà Ìîðòîíä, äúëãàòà ëåäåíà ðåêà, ùî íàêðàÿ ñå âëèâà â ìîðåòî ïîä ñòåíèòå íà Äîë Àìðîò. Íå ùå èìà íóæäà äà ïèòàø îòêúäå èäâà èìåòî é - õîðàòà ÿ íàðè÷àò ×åðíîêîðåí.
Äîëèíàòà íà Ìîðòîíä ñå øèðåøå êàòî çàëèâ â þæíîòî ïîäíîæèå íà ïëàíèíñêèòå óðâè. Ñòðúìíèòå é ñêëîíîâå áÿõà îáðàñëè ñ òðåâà, íî âñè÷êî áå ñèâî â òîçè ñëåäçàëåçåí ÷àñ è äàëå÷å äîëó èç êúùèòå ïðèïëàìâàõà ñâåòëèíêè. Äîëèíàòà áåøå ïëîäîðîäíà è ìíîãî õîðà æèâååõà íàñàì.
Áåç äà ñå îáðúùà, Àðàãîðí âèêíà âèñîêî, çà äà ãî ÷óÿò âñè÷êè:
- Ïðèÿòåëè, çàáðàâåòå óìîðàòà! Ïðåïóñêàéòå ñåãà, ïðåïóñêàéòå! Òðÿáâà äà ñòèãíåì äî êàìúêà Åðåõ, ïðåäè äà å îòìèíàë òîçè äåí, à îùå äúëúã ïúò íè ÷àêà.
È áåç äà ñå îçúðòàò, òå ïðåïóñíàõà ïî ïëàíèíñêèòå ëèâàäè, äîêàòî ñòèãíàõà äî ìîñò íàä íàáúáíàëèÿ ïîòîê è îòêðèõà ïúò êúì íèçèíèòå.
Ïðåä òÿõ ñâåòëèíèòå ãàñíåõà â êúùè è ïàëàíêè, âðàòèòå ñå çàëîñòâàõà, à õîðàòà èç ïîëÿòà êðåùÿõà îò óæàñ è áÿãàõà áåçóìíî êàòî ïîäãîíåíè åëåíè. Âñå ñúùèÿò âèê ñå íàäèãàøå â ïðèèæäàùàòà íîù: „Êðàëÿò íà Ìúðòâèòå! Êðàëÿò íà Ìúðòâèòå èäå!"
Â äàëå÷èíàòà áèåõà êàìáàíè è âñè÷êè áÿãàõà ïðåä Àðàãîðí, àëà îòðÿäúò ïðåïóñêàøå ñòðåìãëàâî, êàòî íà ëîâ, äîäåòî êîíåòå âçåõà äà ñå ïðåïúâàò îò óìîðà. È òúé, òî÷íî ïðåäè ïîëóíîù, ñðåä ÷åðåí ìðàê êàòî â ïëàíèíñêèòå ïåùåðè, òå ñòèãíàõà äî õúëìà Åðåõ.
Îò äðåâíè âðåìåíà óæàñúò ïðåä Ìúðòâèòå òåãíåøå íàä òîçè õúëì è îêîëíèòå ïóùèíàöè. Íà âúðõà ëåæåøå ãðàìàäåí, ñúâúðøåíî êðúãúë ÷åðåí êàìúê, âèñîê êîëêîòî ÷îâåøêè ðúñò, ìàêàð äà áå íàïîëîâèíà çàðîâåí â çåìÿòà. Íåçåìåí èçãëåæäàøå òîé, ñÿêàø áå ïàäíàë îò íåáåñàòà, êàêòî ìèñëåõà íÿêîè, àëà îíèÿ, ùî ñè ñïîìíÿõà îùå ïðåäàíèÿòà çà Çàäìîðèÿ, êàçâàõà, ÷å áèë äîíåñåí îò ðóèíèòå íà Íóìåíîð è ïîëîæåí òóê îò Èñèëäóð. Íèêîé îò æèòåëèòå íà äîëèíàòà íå äðúçâàøå äà ãî äîáëèæè èëè äà ñå çàñåëè òóê; ðàçïðàâÿõà, ÷å òàì áèëî ñáîðèùå íà Ñåíêèòå è â ñòðàøíè âðåìåíà òå ñÿäàëè è øåïíåëè êðàé Êàìúêà.
Äî òîçè Êàìúê ñòèãíàõà è ñïðÿõà â ãëóõàòà íîù. Òîãàâà Åëðîõèð ïîäàäå íà Àðàãîðí ñðåáúðåí ðîã è òîé çàñâèðè ñ íåãî; íà îêîëíèòå èì ñå ñòîðè, ÷å ÷óâàò îòãîâîð, ñÿêàø ðîãîâå îòåêíàõà èç äúëáèíèòå íà äàëå÷íè ïåùåðè. Ïîâå÷å íå ÷óõà íèòî çâóê, àëà óñåòèõà, ÷å îãðîìíà òúëïà ñå ñáèðà êðàé õúëìà, íà êîéòî ñà çàñòàíàëè, êàòî ïðèçðà÷åí äúõ îò ïëàíèíèòå ñå ñïóñíà ìðàçîâèò âÿòúð. Íî Àðàãîðí ñëåçå îò êîíÿ è èçïðàâåí äî Êàìúêà, âèêíà ñ ìîùåí ãëàñ:
- Êëåòâîïðåñòúïíèöè, çàùî ñòå äîøëè?
È â îòãîâîð èç íîùòà ñå ðàçíåñå äàëå÷åí ãëàñ:
- Äà èçïúëíèì êëåòâàòà ñè è äà íàìåðèì ïîêîé. 
Òîãàâà Àðàãîðí èçðå÷å:
- Íàé-ïîñëå äîéäå ÷àñúò. Òðúãâàì êúì Ïåëàðãèð íà Àíäóèí è âèå ùå äîéäåòå ïîäèð ìåí. À êîãàòî öÿëàòà ñòðàíà ñå î÷èñòè îò ñëóãèòå íà Ñàóðîí, ùå ñìåòíà êëåòâàòà çà èçïúëíåíà è ùå íàìåðèòå âå÷åí ïîêîé. Çàùîòî ñúì Åëåñàð, íàñëåäíèê íà Èñèëäóð Ãîíäîðñêè.
È òîé íàðåäè íà Õàëáàðàä äà ðàçâåå çíàìåòî, êîåòî áå äîíåñúë. Âñè÷êè ãëåäàõà ïîðàçåíè - òî áåøå ÷åðíî è àêî èìàøå íÿêàêúâ ãåðá ïî íåãî, ìðàêúò ãî óêðèâàøå. Ñåòíå íàñòúïè òèøèíà è íèòî øåïîò, íèòî âúçäèøêà ïðîçâó÷à äî êðàÿ íà äúëãàòà íîù. Îòðÿäúò îñòàíà íà áèâàê êðàé Êàìúêà, íî íèêîé íå ìèãíà, çàùîòî îòâñÿêúäå ãè îáãðàæäàøå óæàñúò íà Ñåíêèòå.
Àëà ùîì èçãðÿ áëåäàòà õëàäíà çîðà, Àðàãîðí âåäíàãà ñå èçïðàâè è ïîâåäå îòðÿäà íà íàé-ñòðåìèòåëíîòî è òåæêî ïúòóâàíå, êîåòî íèêîé îñâåí íåãî íå áå ïðåäïðèåìàë è åäèíñòâåíî âîëÿòà ìó ãè ïîäêðåïÿøå â ëóäèÿ áÿã. Íå áèõà ãî èçäúðæàëè äðóãè ïðîñòîñìúðòíè îñâåí Äóíåäàíöèòå îò Ñåâåðà, à ñ òÿõ è Ãèìëè äæóäæåòî è Ëåãîëàñ îò íàðîäà íà åëôèòå.
Ìèíàõà ïðåç òåñíèíàòà Òàðëàíã è íàâëÿçîõà â Ëàìåäîí, à àðìèÿòà íà Ñåíêèòå ïðåïóñêàøå îòçàä è ñòðàõúò ëåòåøå ïðåä òÿõ, äîêàòî ñòèãíàõà äî Êàëåìáåë êðàé ðåêà Ñèðèë è êúðâàâîòî ñëúíöå çàëåçå íà çàïàä çàä Ïèíàò Ãåëèí. Çàâàðèõà ãðàäà è áðîäîâåòå íà Ñèðèë ïóñòè, çàùîòî ìíîçèíà áÿõà ïîòåãëèëè íà áîé, à âñè÷êè îñòàíàëè áÿõà èçáÿãàëè êúì õúëìîâåòå, ÷óâàéêè ìúëâàòà çà èäâàùèÿ Êðàë íà Ìúðòâèòå. À íà ñëåäâàùèÿ äåí íå èçãðÿ çîðà è Ñèâèÿò îòðÿä ïðåïóñíà èç ìðàêà íà èäâàùàòà Ìîðäîðñêà áóðÿ è èç÷åçíà îò âçîðà íà ïðîñòîñìúðòíèòå, àëà Ìúðòâèòå ãè ñëåäâàõà.


Ãëàâà 3

ÐÎÕÀÍÑÊÈßÒ ÑÁÎÐ

Ñåãà âñè÷êè ïúòèùà âîäåõà íà èçòîê ñðåùó áëèçêàòà âîéíà è âðúõëèòàùàòà Ñÿíêà. È äîêàòî â Ãîíäîð Ïèïèí ñòîåøå êðàé Ãîëÿìàòà ãðàäñêà ïîðòà è ãëåäàøå ïðèíöà íà Äîë Àìðîò äà ñå çàäàâà ñ ðàçâåíè çíàìåíà, â Ðîõàí êðàëÿò ñå ñïóñêàøå ïî õúëìîâåòå.
Äåíÿò ãàñíåøå. Ïîñëåäíèòå ñëúí÷åâè ëú÷è õâúðëÿõà äúëãè îñòðè ñåíêè ïðåä íîçåòå íà Êîííèöèòå. Ìðàêúò âå÷å ñå áå ïðîìúêíàë ïîä êëîíèòå íà øåïíåùèòå áîðîâè ãîðè, ïîêðèëè ñòðúìíèòå ïëàíèíñêè ñêëîíîâå. Ñëåä òåæêèÿ äåí êðàëÿò ÿçäåøå áàâíî. Ñêîðî ïúòåêàòà çàîáèêîëè ãðàìàäíà ñêàëíà èçäàòèíà è ñå ñïóñíà â çäðà÷à ñðåä òèõèòå âúçäèøêè íà äúðâåòàòà. Çàñëèçàõà íàäîëó, íàäîëó â äúëãà ëúêàòóøíà êîëîíà. Êîãàòî íàé-ñåòíå ñòèãíàõà äúíîòî íà êëèñóðàòà, îòêðèõà, ÷å â äúëáèíèòå å íàñòàíàëà âå÷åð. Ñëúíöåòî áå çàëÿçëî. Çäðà÷ ïîêðèâàøå âîäîïàäèòå.
Ïðåç öåëèÿ äåí áÿõà ñëåäâàëè áúðçèÿ ïîòîê, êîéòî ñå ñïóñêàøå îò âèñîêèÿ ïðîõîä è ñå ïðîâèðàøå äîëó â òåñíèíàòà ìåæäó îáðàñëè ñ áîðîâå óðâè, à ñåãà ìèíàâàøå ïðåç êàìåííà ïîðòà íàâúí è ñå èçëèâàøå â øèðîêàòà äîëèíà. Êîííèöèòå ïðîäúëæèõà ïîêðàé íåãî è âíåçàïíî ïðåä òÿõ ñå ðàçêðè ×åðíîäåíñêàòà äîëèíà, îãëàñåíà îò âå÷åðíèÿ ðîìîí íà âîäèòå. Òóê áåëèÿò Ñíåãîñòðóé, ïðèäîøúë îò ïðèòîöèòå ñè, áóðíî ëåòåøå ïî êàìúíèòå ñðåä ïðúñêè ïÿíà è ñëèçàøå êúì Åäîðàñ è çåëåíèòå õúëìîâå ñðåä ðàâíèíèòå. Äàëå÷å íàäÿñíî íàä ïðîñòîðíàòà äîëèíà ñå èçâèñÿâàøå âåëè÷àâèÿò Êðåïêîðîã, îïðÿí ñðåä îáëàöèòå íà ìîãúùèòå ñè óñòîè; íàçúáåíèÿò ìó âðúõ, ïîêðèò ñ âå÷íè ñíåãîâå, áëåñòåøå äàëå÷ íàä ñâåòà - ñèíêàâîñåí÷åñò íà èçòîê, îáàãðåí îò êúðâàâ çàëåç íà çàïàä.
Ìåðè îãëåäà ó÷óäåíî òîçè ñòðàíåí êðàé, çà êîéòî òîëêîâà áå ñëóøàë ïðåç äúëãèÿ ïúò. Ñâÿò áåç íåáå, â êîéòî ïðåç ìúòíèòå ñåíêè íà âúçäóøíàòà áåçäíà âçîðúò ìó ñðåùàøå ñàìî âúçõîäÿùè ñêëîíîâå, îãðîìíè êàìåííè ñòåíè è íàâúñåíè ïðîïàñòè, óâåí÷àíè ñ ìúãëà. Ïîñïðÿ çà ìàëêî â ïîëóäðÿìêà, çàñëóøàí â ðîìîíà íà âîäàòà, øåïîòà íà äúðâåòàòà, ïóêîòà íà êàìúíèòå è íåîáÿòíàòà î÷àêâàùà òèøèíà, ñïîòàåíà çàä âñåêè çâóê. Òîé îáè÷àøå ïëàíèíèòå èëè ïî-ñêîðî áå õàðåñâàë ìèñúëòà çà òÿõ, ïðèäðóæàâàùà ðàçêàçèòå çà äàëå÷íè ñòðàíè, àëà ñåãà ãî ïîòèñêàøå íåïîíîñèìàòà òåæåñò íà áåçêðàéíàòà Ñðåäíà çåìÿ. Êîïíååøå äà ñå ñêðèå îò òàÿ âåëè÷åñòâåíîñò êðàé îãíèùåòî â íÿêîÿ ñïîêîéíà ñòàè÷êà.
Áåøå ìíîãî èçìîðåí, çàùîòî, ìàêàð äà ÿçäåõà áàâíî, ïî÷òè íå áÿõà ïî÷èâàëè. Áëèçî òðè èçòîùèòåëíè äíè ÷àñ ïîäèð ÷àñ ñå áå äðóñàë íàãîðå-íàäîëó ïðåç ïðîõîäè, äúëãè äîëèíè è áåçáðîé ïîòîöè. Ïîíÿêîãà, êîãàòî ïúòÿò áå ïî-øèðîê, ÿçäåøå êðàé êðàëÿ, áåç äà çàáåëÿçâà, ÷å ìíîãî îò Êîííèöèòå ñå óñìèõâàò, êàòî ãè âèæäàò çàåäíî - õîáèòúò íà äðåáíî è ðîøàâî ñèâî ïîíè è Âëàäåòåëÿò íà Ðîõàí íà ìîãúùèÿ ñè áÿë êîí. Â òèÿ ìèíóòè ðàçãîâàðÿøå ñ Òåîäåí, ðàçêàçâàøå ìó çà äîìà ñè è äåëàòà íà íàðîäà íà Ãðàôñòâîòî èëè íà ñâîé ðåä ñëóøàøå ðàçêàçè çà Ïðåäåëèòå è âåëè÷èåòî íà äðåâíèòå èì æèòåëè. Íî íàé-÷åñòî, îñîáåíî ïðåç ïîñëåäíèÿ äåí, Ìåðè ÿçäåøå ñàìè÷úê çàä êðàëÿ, áåç äà êàçâà íèùî, è ñå ìú÷åøå äà ðàçáåðå áàâíàòà, çâó÷íà ðîõàíñêà ðå÷, êîÿòî äî÷óâàøå îòêúì ìúæåòå çàä ñåáå ñè. Ñòðóâàøå ìó ñå, ÷å â òîçè åçèê ñðåùà ìíîãî ïîçíàòè äóìè, ìàêàð è èçðè÷àíè ïî-çâúíêî è íàòúðòåíî, îòêîëêîòî â Ãðàôñòâîòî, àëà íå óñïÿâàøå äà ãè ñâúðæå â èçðå÷åíèÿ. Îò âðåìå íà âðåìå ÿñíèÿò ãëàñ íà íÿêîé Êîííèê ñå èçâèñÿâàøå âúâ âîëíà ïåñåí è Ìåðè óñåùàøå êàê ñúðöåòî ìó òðåïâà, ìàêàð äà íå çíàåøå çà êàêâî å ïåñåíòà.
Ñðåä âñè÷êè òèÿ õîðà èçïèòâàøå ñàìîòà, îñîáåíî ñåãà, â êðàÿ íà äåíÿ. Ïèòàøå ñå êúäå ëè ñå å èçãóáèë Ïèïèí èç òîçè ñòðàíåí ñâÿò, êàêâî å ñòàíàëî ñ Àðàãîðí, Ëåãîëàñ è Ãèìëè. È èçâåäíúæ ñÿêàø õëàäíà äåñíèöà äîêîñíà ñúðöåòî ìó - ñïîìíè ñè çà Ôðîäî è Ñàì.
- Çàáðàâÿì ãè! - óêîðè ñå òîé. - À òå ñà ïî-âàæíè îò âñè÷êè íàñ. Íàëè äîéäîõ äà èì ïîìîãíà, íî ñåãà, àêî îùå ñà æèâè, ñèãóðíî ñà íà ñòîòèöè ìèëè îòòóê.
Ïîáèõà ãî òðúïêè.
- ×åðíîäåí íàé-ñåòíå! - êàçà Åîìåð. - Ïúòóâàíåòî íàáëèæàâà êúì êðàÿ ñè.
Ñïðÿõà. Îò òåñíèÿ ïðîõîä ñå ñïóñêàõà ñòðúìíè ïúòåêè. Êàòî ïðåç âèñîê ïðîçîðåö âèæäàõà ñàìî ÷àñò îò ïðîñòîðíàòà äîëèíà ñðåä çäðà÷à äîëó. Êðàé ðåêàòà ïðèìèãâàøå ñàìîòíà ñâåòëèíêà.
- Òîâà ïúòóâàíå ìîæå è äà å ñâúðøèëî - êàçà Òåîäåí, - íî îùå äúëúã ïúò ìå ÷àêà. Ëóíàòà ñíîùè áå ïúëíà è ïðèçîðè ùå òðÿáâà äà ïðåïóñíà êúì Åäîðàñ çà ñáîðà íà Ïðåäåëèòå.
- Íî àêî ïðèåìåø ìîÿ ñúâåò - òèõè÷êî èçðå÷å Åîìåð, - ñåòíå ùå ñå çàâúðíåø íàñàì, äîêàòî âîéíàòà ñâúðøè ñ ïîáåäà èëè ïîðàæåíèå.
Òåîäåí ñå óñìèõíà.
- Íå, ñèíå ìîé, êàêòî ðåøèõ äà òå íàðè÷àì, íåäåé äà ìúëâèø êîâàðíèòå ñëîâà íà Çìèéñêèÿ åçèê â ñòàð÷åñêèòå ìè óøè! - Òîé ðàçêúðøè ïëåùè è ñå îçúðíà êúì äúëãàòà êîëîíà áîéöè, êîÿòî ñå ãóáåøå â çäðà÷à. - Â òèÿ íÿêîëêî äíè, îòêàêòî ïîòåãëèõ íà çàïàä, ñÿêàø ñå ñáèðàò äúëãè ãîäèíè, àëà âå÷å íèêîãà íå ùå ñå ïîäïðà íà òîÿæêà. Àêî çàãóáèì âîéíàòà, êàêâà ïîëçà äà ñå êðèÿ èç õúëìîâåòå? À àêî ïîáåäèì, ùå èìà ëè ñêðúá, òà äîðè è äà ïàäíà â óñòðåìà íà ñåòíèòå ñè ñèëè? Íî äà îñòàâèì òîâà çàñåãà. Òàçè íîù ùå ïî÷èâàì â Òâúðäèíàòà ×åðíîäåí. Îñòàíàëà íè å ïîíå åäíà ñïîêîéíà âå÷åð. Äà âúðâèì!
Â ïðèèæäàùèÿ çäðà÷ ñå ñïóñíàõà êúì äîëèíàòà. Òóê Ñíåãîñòðóé òå÷åøå êðàé çàïàäíèòå ñêëîíîâå è ñêîðî ïúòåêàòà ãè äîâåäå äî áðîä, êúäåòî ïëèòêèòå âîäè çâó÷íî ïðèïÿâàõà ïî êàìúíàêà. Êðàé áðîäà èìàøå ñòðàæà. Êîãàòî êðàëÿò íàáëèæè, îò ñÿíêàòà íà ñêàëèòå èçñêî÷è ãðóïà áîéöè; ùîì ãî âèäÿõà, òå ðàäîñòíî çàêðåùÿõà:
- Òåîäåí êðàë! Òåîäåí êðàë! Êðàëÿò íà Ïðåäåëèòå ñå çàâðúùà! Ïîñëå åäèí îò òÿõ ïðîòÿæíî çàñâèðè ñ ðîã. Çîâúò îòåêíà èç äîëèíàòà. Îòäàëå÷å ìó îòâúðíàõà ðîãîâå è îòâúä ðåêàòà ïëàìíàõà ñâåòëèíè.
È èçâåäíúæ âèñîêî ãîðå èçáóõíà ìîùíàòà ïåñåí íà ôàíôàðè, ñÿêàø ñúáðàíè â íÿêàêâà ïåùåðà, êîÿòî ñëèâàøå çâóöèòå â åäèí ãëàñ è ãî îòïðàùàøå äà òúòíå è äà îãëàñÿ êàìåííèòå ñòåíè.
È òúé êðàëÿò íà Ïðåäåëèòå ñå çàâúðíà ïîáåäîíîñíî îò Çàïàäà êúì ×åðíîäåí â ïîäíîæèåòî íà Áåëèòå ïëàíèíè. Òàì çàâàðè âå÷å ñúáðàíà öÿëàòà îñòàíàëà ñèëà íà ñâîÿ íàðîä; ùîì óçíàõà çà ïðèáëèæàâàíåòî ìó, âîåâîäèòå ïðåïóñíàõà äà ãî ïîñðåùíàò êðàé áðîäà ñ âåñòè îò Ãàíäàëô. Íà÷åëî áå çàñòàíàë Äóíõåðå, âîæä íà ìåñòíèòå æèòåëè.
- Ïðåäè òðè äíè ïðèçîðè, ãîñïîäàðþ - êàçà òîé, - Ñåíêîãðèâ äîëåòÿ êàòî Çàïàäíèÿ âèõúð â Åäîðàñ è Ãàíäàëô âúçðàäâà ñúðöàòà íè ñ âåñò çà òâîÿòà ïîáåäà. Íî äîíåñå è çàðúêà îò òåá ÷àñ ïî-ñêîðî äà ñáèðàìå Êîííèöèòå. À ñåòíå äîëåòÿ êðèëàòàòà Ñÿíêà.
- Êðèëàòàòà Ñÿíêà? - ïîâòîðè Òåîäåí. - È íèå ÿ âèäÿõìå, íî òîâà áå ïîñðåä íîù, ïðåäè Ãàíäàëô äà íè íàïóñíå.
- Ìîæå áè, ãîñïîäàðþ - îòâúðíà Äóíõåðå. - Äàëè å áèëà ñúùàòà èëè äðóãà êàòî íåÿ, íî îíàçè ñóòðèí íàä Åäîðàñ ïðåëåòÿ ÷åðíèëêà ñ ôîðìàòà íà ÷óäîâèùíà ïòèöà è âñè÷êè ìúæå çàòðåïåðàõà îò ñòðàõ. Òÿ íàäâèñíà íàä Ìåäóñåëä è êàòî ñå ñïóñíà íàäîëó, ïî÷òè äî ôðîíòîíà, íàäàäå êðÿñúê, îò êîéòî ñúðöàòà íè ïðèìðÿõà. Òî÷íî òîãàâà Ãàíäàëô íè ïîñúâåòâà äà íå ñå ñáèðàìå â ïîëÿòà, à äà òå ñðåùíåì òóê, â äîëèíàòà ïîä ïëàíèíñêèòå ñêëîíîâå. Çàðú÷à íè îùå äà ïàëèì ñâåòëèíè è îãíüîâå ñàìî â êðàéíà íóæäà. Òàêà è ñòîðèõìå. Ãàíäàëô ãîâîðåøå çàïîâåäíî. Âÿðâàìå, ÷å òàêàâà å áèëà âîëÿòà òè. Îíèÿ çëîêîáíè òâàðè íå ñà ñå ìÿðêàëè íàä ×åðíîäåíñêàòà äîëèíà.
- Äîáðå - êàçà Òåîäåí. - Ñåãà îòèâàì â Òâúðäèíàòà è ïðåäè äà ñè ïî÷èíà, ùå ñå ñðåùíà òàì ñ ïúëêîâîäöèòå è âîåâîäèòå. Íåêà íåçàáàâíî äà äîéäàò ïðè ìåí!
Ïúòÿò çàâèâàøå ïðàâî íà èçòîê è ïðåñè÷àøå äîëèíàòà, êîÿòî òóê áåøå ìàëêî ïî-øèðîêà îò ïîëîâèí ìèëÿ. Íàîêîëî ñå ðàçñòèëàõà ïîñèâåëè îò çäðà÷à ðàâíèíè è ëèâàäè, ïîêðèòè ñ æèëàâà òðåâà, íî îòñðåùà, ïî äðóãèÿ ñêëîí, Ìåðè çúðíà íàâúñåíà ñòåíà, ïîñëåäíî ðàçêëîíåíèå îò ìîãúùèòå êîðåíè íà Êðåïêîðîã, ïðîðÿçàíè îò ðåêàòà â äðåâíè âðåìåíà.
Íà âñÿêî ðàâíî ìåñòåíöå ñå òúëïÿõà õîðà. Íÿêîè ñå ñòè÷àõà êúì ïúòÿ äà ïîñðåùíàò ñ ðàäîñòíè âúçãëàñè êðàëÿ è êîííèöèòå îò Çàïàäà, àëà çàä òÿõ ñå ïðîñòèðàõà íàäàëå÷ ñòðîéíè ðåäèöè îò ïàëàòêè è ñåðãèè, êîíåâðúçè, îðúæåéíèöè è ïèðàìèäè îò êîïèÿ, íàñòðúõíàëè êàòî íàñêîðî ïîñàäåíè ãîðè÷êè. Îãðîìíîòî ñáîðèùå âå÷å ÷åçíåøå â ñÿíêà, àëà ìàêàð îò âúçâèøåíèÿòà äà ïîâÿâàøå ìðàçîâèò íîùåí âÿòúð, íèêúäå íå ïðèïëàìâàõà ôåíåðè, íå ëóìâàõà îãíüîâå. ×àñîâè â òåæêè ïëàùîâå êðà÷åõà íàïðåä-íàçàä.
Ìåðè ñå çàïèòà êîëêî ëè êîííèöè èìà òóê. Íå ìîæåøå äà îïðåäåëè 6ðîÿ èì â ïðèèæäàùèÿ çäðà÷, íî àðìèÿòà èçãëåæäàøå ìíîãîõèëÿäíà. Äîêàòî ñå îçúðòàøå íàëÿâî-íàäÿñíî, êðàëñêèÿò îòðÿä äîñòèãíà ïîäíîæèåòî íà íàäâèñíàëàòà êàíàðà â èçòî÷íèÿ êðàé íà äîëèíàòà; òóê ïúòåêàòà ðÿçêî ñå èçêà÷âàøå íàãîðå è Ìåðè ó÷óäåíî âäèãíà ïîãëåä. Íèêîãà íå áå âèæäàë ïîäîáåí ïúò - âåëèêî òâîðåíèå íà ÷îâåøêèòå ðúöå, îñòàíàëî îò âðåìåíàòà, çà êîèòî íå ñå ïîìíåõà è ëåãåíäè. Âèåøå ñå íàãîðå êàòî çìèÿ ïî îòâåñíèÿ ðúá íà ñêàëàòà. Ñòðúìåí êàòî ñòúëáà, âúçâèâàøå íàïðåä-íàçàä è ñå êàòåðåøå âñå ïî-íàãîðå. Ïî íåãî ìîæåõà äà ñå èçêà÷âàò êîíå è áàâíî äà ñå èçòåãëÿò êàðóöè, íî íèêàêúâ âðàã íå áè ìîãúë äà ìèíå, äîêàòî ãîðå èìàøå çàùèòíèöè. Íà âñåêè çàâîé íà ïúòÿ ñòúð÷àõà âèñîêè êàìúíè, èçñå÷åíè âúâ ôîðìàòà íà åäðè, òàíòóðåñòè ìúæå, ñåäíàëè ñ êðúñòîñàíè íîçå è îòïóñíàëè äåáåëè ðúöå âúðõó èçäóòèòå ñè êîðåìè. Âåòðîâåòå íà áåç÷åòíè ãîäèíè áÿõà çàëè÷èëè ëèöàòà íà íÿêîè îò òÿõ, îñòàâÿéêè ñàìî òúìíèòå äóïêè íà î÷èòå, êîéòî îùå ñå âçèðàõà êúì ìèíóâà÷èòå. Êîííèöèòå íå ãè è ïîãëåæäàõà íàðè÷àõà ãè Ïóêåëè è ïî÷òè íå èì îáðúùàõà âíèìàíèå - íè ñèëà, íè óæàñ áÿõà îñòàíàëè â èçâàÿíèÿòà, àëà Ìåðè ãëåäàøå ñ èçóìëåíèå, åäâà ëè íå ñ æàë, êàê ñå èçäèãàò ñêðúáíî â çäðà÷à.
Ñëåä ìàëêî ñå îçúðíà è ðàçáðà, ÷å âå÷å ñà íà íåêîëêîñòîòèí ôóòà íàä äîëèíàòà, àëà äàëå÷å äîëó îùå ñå ðàçëè÷àâàøå ñìúòíî ëúêàòóøíàòà êîëîíà îò Êîííèöè, êîèòî ïðåñè÷àõà áðîäà è ñå óïúòâàõà êúì ïðèãîòâåíèÿ çà òÿõ ëàãåð. Ñàìî êðàëÿò è ñòðàæàòà ìó îòèâàõà â Òâúðäèíàòà. Íàêðàÿ êðàëñêèÿò îòðÿä ñòèãíà äî îñòúð ðúá è ñòðúìíèÿò ïúò ñå ïðåâúðíà â ïðîðåç ìåæäó âèñîêè êàìåííè ñòåíè, ïðîäúëæè îùå ìàëêî íàãîðå è èçëåçå íà øèðîêî ïëàòî. Íàðè÷àõà ãî Åëîâà ëèâàäà, çåëåíà ïëàíèíñêà ïîëÿíà, îáðàñëà ñ òðåâà è ïèðåí, âèñîêî íàä èçäúëáàíîòî äåôèëå íà Ñíåãîñòðóé, â ñêóòà íà âåëè÷àâèòå ïëàíèíè - íà þã Êðåïêîðîã, íà ñåâåð îñòðîçúáèÿò ìàñèâ íà Èðåíñàãà, à ìåæäó òÿõ ñðåùó êîííèöèòå ñå èçïðàâÿøå çëîâåùàòà ÷åðíà ñòåíà íà Äóèìîðáåðã, Ïëàíèíàòà íà ïðèçðàöèòå, ñúñ ñòðúìíè ñêëîíîâå, îáðàñëè â ìðà÷íè áîðîâè ãîðè. Äâîéíà ðåäèöà îò áåçôîðìåíè ñòúð÷àùè êàìúíè ìèíàâàøå ïðåç ñðåäàòà íà ïëàòîòî è ñå ãóáåøå â ñóìðàêà ñðåä äúðâåòàòà. Êîéòî äðúçíåøå äà òðúãíå ïî òîçè ïúò, ñêîðî ñòèãàøå äî Òúìíàòà êëèñóðà ïîä Äóèìîðáåðã, êúäåòî çàïëàøèòåëíî ñå âúçïðàâÿøå êàìåííàòà êîëîíà è çååøå òúìíàòà çàáðàíåíà âðàòà.
Òàêúâ áå ìðà÷íèÿò ×åðíîäåí, äåëî íà îòäàâíà çàáðàâåíè ìúæå. Èìåíàòà èì áÿõà èç÷åçíàëè, íå ãè ïîìíåøå íè ïåñåí, íè ëåãåíäà. Çà êàêâà öåë áÿõà èçãðàäèëè òàÿ êðåïîñò, äàëè çà òàåí õðàì èëè çà ãðîáíèöà íà êðàëå, íèêîé íå çíàåøå. Áÿõà ñå òðóäèëè òóê ïðåç Ìðà÷íèòå ãîäèíè, ïðåäè êîðàá äà ïðèñòèãíå êðàé çàïàäíèòå áðåãîâå, ïðåäè äà ñå èçäèãíå Ãîíäîð íà Äóíåäàíöèòå, à ñåãà áÿõà èç÷åçíàëè è ñàìî äðåâíèòå Ïóêåëè îùå ñåäÿõà ïî çàâîèòå íà ïúòÿ.
Ìåðè ñå çàãëåäà â ðåäèöèòå îò êðàéïúòíè êàìúíè - áÿõà èçòúðêàíè è ÷åðíè, èìàøå êèëíàòè, èìàøå ïàäíàëè, ïðîïóêàíè è ñòðîøåíè, ïðèëè÷àõà íà çúáè â ïðåãëàäíÿëà ñòàð÷åñêà óñòà. Çàïèòà ñå çàùî ëè ñà òóê è ñå èçïëàøè, ÷å êðàëÿò ìîæå äà ïðîäúëæè ïîêðàé òÿõ êúì ïîòàéíèÿ ìðàê. Ïîñëå çàáåëÿçà, ÷å îò äâåòå ñòðàíè íà êàìåííèÿ ïúò ñà ñå ñòðóïàëè ïàëàòêè è ÷åðãèëà, àëà íå áÿõà êðàé äúðâåòàòà, à ñÿêàø ñå îòäðúïâàõà îò òÿõ êúì ðúáà íà êàíàðàòà. Íàé-ìíîãî øàòðè èìàøå îòäÿñíî, êúäåòî Åëîâà ëèâàäà ñå ðàçøèðÿâàøå; îòëÿâî ëàãåðúò áåøå ïî-ìàëúê è ñðåä íåãî ñå èçäèãàøå âèñîê øàòúð. Îòòàì ñå çàäàäå êîííèê è îòðÿäúò ñëåçå îò ïúòÿ.
Êîãàòî íàáëèæèõà, Ìåðè âèäÿ, ÷å íà êîíÿ ÿçäè æåíà ñ ïðîáëÿñâàùà â çäðà÷à äúëãà ïëèòêà, àëà ñ øëåì, ðèçíèöà äî êðúñòà è ìå÷ íà ïîÿñà.
- Ïðèâåò, Âëàäåòåëþ íà Ïðåäåëèòå! - èçâèêà òÿ. - Çàâðúùàíåòî òè å ðàäîñò çà ñúðöåòî ìè.
- À òè, Åîâèí - îòâúðíà Òåîäåí, - êàê ñè? Âñè÷êî ëè å íàðåä?
- Âñè÷êî å íàðåä - êàçà òÿ, íî Ìåðè èìàøå ÷óâñòâîòî, ÷å ãëàñúò é êàçâà äðóãî, è áè ðåøèë, ÷å å ïëàêàëà, àêî ìîæåøå äà ãî î÷àêâà îò äåâîéêà ñ òúé íåïðåêëîíåí ëèê. - Âñè÷êî å íàðåä. Òåæúê áå ïúòÿò çà íàðîäà, èçòðúãíàò íåíàäåéíî îò ðîäåí äîì. Äî÷óõà ñå è çëè äóìè, çàùîòî îòäàâíà âîéíàòà íå íè å ïðîãîíâàëà îò çåëåíèòå ïîëÿ, àëà çëè äåëà íÿìàøå. Ñåãà íàâñÿêúäå öàðóâà ðåä, êàêòî âèæäàø. Øàòúðúò òè å ãîòîâ - îòäàâíà ìå èçâåñòèõà çà òåá è çíàåõ êîãà ùå ïðèñòèãíåø.
- Çíà÷è Àðàãîðí å äîøúë - êàçà Åîìåð. - Îùå ëè å òóê?
- Íå, çàìèíà ñè - ïðîìúëâè Åîâèí è ñå îáúðíà íà þãîèçòîê äà ïîãëåäíå êúì ìðà÷íèòå ïëàíèíè.
- Íÿêúäå îòèäå? - çàïèòà Åîìåð.
- Íå çíàì - îòâúðíà òÿ. - Äîéäå ïî òúìíî è ïðåïóñíà íà ñóòðèíòà, ïðåäè ñëúíöåòî äà èçãðåå íàä ïëàíèíñêèòå âúðõîâå. Çàìèíà ñè.
- Ñêðúá òå ìú÷è, äúùå - êàçà Òåîäåí. - Êàêâî ñå å ñëó÷èëî? Êàæè ìè, íå å ëè ãîâîðèë çà îíçè ïúò? - Òîé ïîñî÷è íàä ïðèòúìíåëèòå êàìåííè ðåäèöè êúì Äóèìîðáåðã. - Çà Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå?
- Äà, ãîñïîäàðþ - êàçà Åîâèí. - È íàâëåçå â Ñåíêèòå, îò êîèòî íèêîé íå ñå å çàâðúùàë. Çàìèíà ñè.
- Çíà÷è ïúòèùàòà íè ñå ðàçäåëÿò - êàçà Åîìåð. - Òîé å çàãóáåí. Ùå òðÿáâà äà òðúãíåì áåç íåãî è íàäåæäàòà íè ñå ñìàëÿâà.
Áàâíî ïðåñÿêîõà ïîëÿíàòà, îáðàñëà ñ íèñúê ïèðåí è ïëàíèíñêè òðåâè, è íèêîé íå ïðîìúëâè äóìà, äîêàòî ñòèãíàõà äî êðàëñêèÿ øàòúð. Ìåðè îòêðè, ÷å òóê âñè÷êî å ãîòîâî çà ãîñòèòå, áåç äà çàáðàâÿò è ñàìèÿ íåãî. Áÿõà ìó ðàçïúíàëè ìàëêà ïàëàòêà êðàé êðàëñêèòå ïîêîè; òîé ïîñåäÿ âúòðå ñàìè÷úê, äîêàòî íàâúí ñíîâÿõà áåçáðîé ìúæå, äîøëè äà ñå ïîñúâåòâàò ñ êðàëÿ. Íàñòàíà íîù è íà çàïàä çâåçäèòå óâåí÷àõà åäâà çàáåëåæèìèòå ÷åëà íà ïëàíèíèòå, àëà Èçòîêúò áå ìðà÷åí è ïóñò. Êðàéïúòíèòå êàìúíè áàâíî ÷åçíåõà îò ïîãëåä, íî îòâúä òÿõ, ïî-÷åðíà îò ìðàêà, îùå ñå ìåðæåëååøå íàäâèñíàëàòà èñïîëèíñêà ñÿíêà íà Äóèìîðáåðã.
- Ïúòÿò íà ìúðòâèòå - ïîìúðìîðè ñè òîé. - Ïúòÿò íà Ìúðòâèòå? Êàêâî çíà÷è âñè÷êî òîâà? Âñè÷êè ìå èçîñòàâèõà. Âñåêè ïîå êúì ñúäáàòà ñè: Ãàíäàëô è Ïèïèí íà èçòîê êúì ñðàæåíèÿòà; Ñàì è Ôðîäî êúì Ìîðäîð; Áúðçîõîä, Ëåãîëàñ è Ãèìëè êúì Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå. Íî âÿðâàì, ÷å ñêîðî ùå äîéäå è ìîÿò ðåä. Ïèòàì ñå çà êàêâî ëè ãîâîðÿò è ùî ñìÿòà äà ïðåäïðèåìå êðàëÿò. Êúäåòî îòèäå òîé, òàì ñúì è àç. Ïîñðåä òèÿ ìðà÷íè ìèñëè èçâåäíúæ ñå ñåòè, ÷å å ïðåãëàäíÿë, è ñòàíà äà âèäè äàëè íÿêîé â òîçè ñòðàíåí ëàãåð íå ñïîäåëÿ ÷óâñòâàòà ìó. Â ñúùèÿ ìèã çàñâèðè òðúáà, è åäèí âåñòîíîñåö äîòè÷à äà ïîêàíè êðàëñêèÿ îðúæåíîñåö íà òðàïåçàòà.
Â äúíîòî íà øàòúðà èìàøå êúò÷å, îãðàäåíî ñ áðîäèðàíè çàâåñè è çàñòëàíî ñ êîæè; òóê Òåîäåí áå ñåäíàë êðàé ìàëêà ìàñè÷êà çàåäíî ñ Åîìåð, Åîâèí è Äóíõåðå, óïðàâíèêúò íà ×åðíîäåíñêàòà äîëèíà. Ìåðè çàñòàíà êðàé êðàëñêîòî ìÿñòî, ãîòîâ äà ïðèñëóæâà, àëà ñòàðåöúò ñêîðî ñå îïîìíè îò äúëáîêèòå ðàçìèñëè è ñå îáúðíà ñ óñìèâêà.
- Õàéäå, õàéäå, äðàãè Ìåðèàäîê! - êàçà òîé. - Íÿìà äà ñòîèø ïðàâ. Äîêàòî ñúì â çåìèòå ñè, ùå ñåäèø êðàé ìåí è ùå âåñåëèø ñúðöåòî ìè ñ ðàçêàçè.
Íàïðàâèõà íà õîáèòà ìÿñòî âëÿâî îò êðàëÿ, íî íèêîé íå ïîèñêà äà ñëóøà ðàçêàçè. Âñúùíîñò ïî÷òè íå ðàçãîâàðÿõà - õðàíåõà ñå ìúë÷àëèâî, äîêàòî Ìåðè ñúáðà ñìåëîñò äà çàäàäå âúïðîñà, êîéòî ãî ìú÷åøå.
- Ãîñïîäàðþ, âå÷å äâà ïúòè ÷óâàì çà Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå. Êàêúâ òîçè ïúò? È êúäå å îòèøúë Áúðçîõîä, èñêàì äà êàæà áëàãîðîäíèÿò Àðàãîðí?
Êðàëÿò âúçäúõíà, íî íèêîé íå îòãîâîðè. Íàêðàÿ Åîìåð íàðóøè ìúë÷àíèåòî.
- Íå çíàåì è ñêðúá å íàòåãíàëà â ñúðöàòà íè. Êîëêîòî äî Ïúòÿ Ìúðòâèòå, òè ñàì ìèíà ïúðâèòå ìó êðà÷êè. Íå, íå ìèñëè äóìèòå ìè çà çëà ïðîêîáà! Ïúòÿò, ïî êîéòî ñå èçêà÷èõìå, âîäè íàòàòúê, êúì Âðàòàòà â Òúìíàòà êëèñóðà. Íî íèêîé íå çíàå ùî èìà îòâúä íåÿ.
- Íèêîé íå çíàå - ïîòâúðäè Òåîäåí, - àëà åäíà äðåâíà ëàãåíäà, êîÿòî äíåñ ìàëöèíà ñè ñïîìíÿò, îòêðåõâà äîíÿêúäå âðàòèòå íà òàéíàòà. Àêî ñà âåðíè ñòàðèòå ïðåäàíèÿ, ðàçêàçâàíè îò áàùà íà ñèí â Åîðëîâèÿ ðîä, òî Âðàòàòà ïîä Äóèìîðáåðã âîäè êúì òàåí ïðîõîä ïîä ïëàíèíàòà, ñâúðøâàù íåçíàéíî êúäå. Àëà íèêîé íå å äðúçâàë äà ðàçáóëè òàéíèòå é, îòêàêòî Áàëäîð, ñèí íà Áðåãî, ìèíàë ïðåç íåÿ è âå÷å íèêîãà íå ñå âúðíàë ñðåä õîðàòà. Ïðèáúðçàí îáëîã ñòîðèë òîé, êîãàòî ïðåñóøèë ðîãà íà ïðàçíèêà, óñòðîåí îò Áðåãî â ÷åñò íà íîâîèçãðàäåíèÿ Ìåäóñåëä è ïîâå÷å íå ñå âúðíàë ïðè òðîíà, êîéòî òðÿáâàëî äà íàñëåäè. Ðàçïðàâÿò, ÷å Ìúðòâèòå îò Ìðà÷íèòå ãîäèíè ïàçÿò ïúòÿ è íå ïîçâîëÿâàò æèâ ÷îâåê äà ïðèñòúïè â òàéíèòå èì ïîêîè, íî ïîíÿêîãà õîðàòà ãè âèæäàò êàê èçëèçàò îò âðàòàòà êàòî ñåíêè è ñëèçàò ïî êàìåííèÿ ïúò. Òîãàâà â öÿëàòà äîëèíà âðàòèòå ñå çàëîñòâàò, çàâåñè çàêðèâàò ïðîçîðöèòå è âñè÷êè òðúïíàò îò ñòðàõ. Íî Ìúðòâèòå èçëèçàò ðÿäêî, ñàìî â äíè íà äúëáîêà òðåâîãà è ïðèáëèæàâàùà ñìúðò.
- Àëà â ×åðíîäåíñêàòà äîëèíà ðàçêàçâàò - ïðîøåïíà Åîâèí, - ÷å ñúâñåì íàñêîðî, â åäíà áåçëóííà íîù, íàáëèçî ìèíàëà îãðîìíà àðìèÿ â ñòðàííè îäåæäè. Íèêîé íå çíàå îòêúäå èäâàëà, àëà ñå èçêà÷èëà ïî êàìåííèÿ ïúò è èç÷åçíàëà ñðåä õúëìîâåòå, ñÿêàø áúðçàëà êúì óðå÷åíî ìÿñòî.
- Òîãàâà çàùî Àðàãîðí å òðúãíàë íàòàì? - çàïèòà Ìåðè. - Íå çíàåòå ëè íÿêàêâî îáÿñíåíèå?
- Àêî íå òè å êàçàë íåùî êàòî íà ïðèÿòåë - îòâúðíà Åîìåð, - òî íèêîé ñðåä æèâèòå íå çíàå öåëòà ìó.
- Ñòîðè ìè ñå ìíîãî ïðîìåíåí, îòêàêòî ãî âèäÿõ çà ïðúâ ïúò â êðàëñêèÿ äâîðåö - êàçà Åîâèí. - Áåøå ïî-ñóðîâ è ïî-ñòàð. Îáðå÷åí èçãëåæäàøå, ñÿêàø Ñìúðòòà ãî áå ïîçîâàëà.
- Ìîæå íàèñòèíà äà å áèë ïðèçîâàí è ñúðöåòî ìè óñåùà, ÷å íå ùå ãî âèäÿ âå÷å - êàçà Òåîäåí. - Àëà òîé å öàðñòâåí ìúæ è âåëèêà ñúäáà ãî ÷àêà. Âèæäàì, äúùå, ÷å òè å íóæíà óòåõà â ñêðúáòà çà òîçè ãîñò. ×óé òîãàâà êúäå íàìèðàì óòåõà àç. Ðàçêàçâàò, ÷å êîãàòî Åîðëèíãèòå äîøëè îò Ñåâåðà è ïðåñåêëè Ñíåãîñòðóé, òúðñåéêè óáåæèùà çà òåæêè âðåìåíà, Áðåãî è ñèíúò ìó Áàëäîð ñå èçêàòåðèëè ïî Ñòúëáàòà íà Òâúðäèíàòà è òàêà ñòèãíàëè ïðåä Âðàòàòà. Íà ïðàãà ñåäÿë äðåâåí ñòàðåö; ëè÷àëî, ÷å å áèë öàðñòâåí è ñíàæåí, àëà íåèçáðîèìè ãîäèíè ãî áèëè ñúñóõðèëè êàòî ïðåñòàðÿë êàìúê. Òå íàèñòèíà ãî ïîìèñëèëè çà êàìúê, çàùîòî íå ïîìðúäâàë è íå èçðåêúë íèòî äóìà, äîäåòî íå ñå îïèòàëè äà ãî çàîáèêîëÿò è äà âëÿçàò. Òîãàâà ãëàñúò ìó äîëåòÿë ñÿêàø èçïîä çåìÿòà è çà òÿõíî èçóìëåíèå ãîâîðåë íà çàïàäíÿøêè åçèê:
„Ïúòÿò å çàòâîðåí." Òå ñïðåëè è êàòî ãî ïîãëåäíàëè, ðàçáðàëè, ÷å å îùå æèâ, àëà òîé íå ãè ïîãëåæäàë. „Ïúòÿò å çàòâîðåí - ïîâòîðèë ãëàñúò ìó. - Èçãðàäèëè ñà ãî îíèÿ, ùî ñà Ìúðòâè è Ìúðòâèòå ãî ïàçÿò, äîêàòî äîéäå âðåìå. Ïúòÿò å çàòâîðåí." - "À êîãà ùå äîéäå òîâà âðåìå?" - çàïèòàë Áàëäîð. Íî íå ïîëó÷èë îòãîâîð. Ñòàðåöúò èçäúõíàë íà÷àñà è ñå ïðîñíàë ïî î÷è è ïîâå÷å íàøèÿò íàðîä íå ÷óë âåñò çà äðåâíèòå ïëàíèíñêè æèòåëè. Àëà ìîæå íàé-ñåòíå äà å äîøëî âðåìåòî è Àðàãîðí äà óñïåå äà ìèíå.
- Íî êàê äà ðàçáåðå ÷îâåê äàëè å äîøëî âðåìåòî, èëè íå îñâåí àêî äðúçíå äà ìèíå ïðåç Âðàòàòà? - çàïèòà Åîìåð. - Íå áèõ òðúãíàë ïî îíçè ïúò, òà àêî ùå äà ìå ãîíÿò âñè÷êè àðìèè íà Ìîðäîð è äà ñúì ñàì, áåç äðóãî óáåæèùå. Óâè, áåçóìèå å îáõâàíàëî â òåæúê ÷àñ òîçè òúé ñúðöàò ìúæ! Íÿìà ëè è áåç òîâà äîñòàòú÷íî çëî íàîêîëî, òà å òðúãíàë äà ãî òúðñè ïîä çåìÿòà? Âîéíàòà íàáëèæàâà.
Òîé ïîìúë÷à è â òîçè ìèã îòâúí ñå íàäèãíà âðÿâà, ìúæêè ãëàñ èçêðåùÿ èìåòî íà Òåîäåí è ìó îòâúðíàõà âúçãëàñèòå íà Ñòðàæàòà.
Ñëåä ìàëêî êàïèòàíúò íà Ñòðàæàòà îòìåòíà çàâåñàòà.
- Ïðèñòèãíàë å âåñòîíîñåö îò Ãîíäîð, ãîñïîäàðþ - êàçà òîé. - Èñêà íåçàáàâíî äà äîéäå ïðè òåá.
- Ïóñíåòå ãî! - íàðåäè Òåîäåí.
Â øàòúðà âëåçå âèñîê ìúæ è Ìåðè åäâà ñïîäàâè âèêà ñè çà ìèã ìó ñå áå ñòîðèëî, ÷å Áîðîìèð å îæèâÿë è ñå âðúùà îòíîâî. Ñåòíå ðàçáðà, ÷å ãðåøè; ìúæúò áåøå íåïîçíàò, ìàêàð äà ïðèëè÷àøå íà Áîðîìèð êàòî ðîäíèíà - âèñîê, ñèâîîê è ãîðäåëèâ. Áåøå îáëå÷åí êàòî êîííèê ñ òúìíîçåëåí ïëàù íàä ñèòíî èçïëåòåíàòà ðèçíèöà, íà ÷åëîòî íà øëåìà ìó áëåñòåøå ñðåáúðíà çâåçäè÷êà. Â ðúêàòà ñè ñòèñêàøå ñòðåëà ñ ÷åðíè ïåðà è ñòîìàíåíî îñòðèå, áîÿäèñàíî â ÷åðâåíî.
Òîé ïðåãúíà êîëÿíî è ïîäàäå ñòðåëàòà íà Òåîäåí.
- Ïðèâåò, Âëàäåòåëþ íà Ðîõèðèìèòå, ïðèÿòåëþ íà Ãîíäîð! Àç ñúì Õèðãîí, âåñòîíîñåö íà Äåíåòîð è òè íîñÿ òîçè çíàê çà âîéíà. Áåçìåðíà áåäà å íàäâèñíàëà íàä Ãîíäîð. ×åñòî ñà íè ïîìàãàëè Ðîõèðèìèòå, íî ñåãà Âëàäåòåëÿò Äåíåòîð ìîëè çà öÿëàòà òè ñèëà è áúðçèíà, èíàê Ãîíäîð íàé-ñåòíå ùå çàãèíå.
- ×åðâåíàòà Ñòðåëà! - èçðå÷å Òåîäåí è ÿ ïîå êàòî ÷îâåê, êîéòî îòäàâíà å î÷àêâàë çîâ, àëà âúïðåêè âñè÷êî ãî ïîñðåùà ñ óæàñ. - Îòêàêòî ñå ïîìíÿ, íå ñìå âèæäàëè ×åðâåíàòà Ñòðåëà â íàøèòå Ïðåäåëè.
Íàèñòèíà ëè å ñòèãíàëî äîòàì? È êàêâî î÷àêâà Âëàäåòåëÿò Äåíåòîð îò öÿëàòà ìè ñèëà è áúðçèíà?
- Òè ïî-äîáðå çíàåø, ãîñïîäàðþ - îòâúðíà Õèðãîí. - Íî íå ñëåä äúëãî Ìèíàñ Òèðèò ìîæå äà áúäå îáêðúæåí è Âëàäåòåëÿò Äåíåòîð ìè çàðú÷à äà ïðåäàì, ÷å çà àðìèÿòà íà Ðîõèðèìèòå ùå å ïî-äîáðå äà å çàä êðåïîñòíèòå ñòåíè, îòêîëêîòî íàâúí - îñâåí àêî èìàø ñèëè äà ðàçêúñàø ìíîãîõèëÿäíà îáñàäà.
- Íî òîé çíàå, ÷å íàøèÿò íàðîä ïðåäïî÷èòà äà ñå ñðàæàâà íà êîíå ñðåä ðàâíèíèòå, ÷å ñìå ïðúñíàòè è íè òðÿáâà âðåìå, çà äà ñáåðåì Êîííèöèòå. Êàæè ìè, Õèðãîí, íå çíàå ëè Âëàäåòåëÿò íà Ìèíàñ Òèðèò ïîâå÷å, îòêîëêîòî êàçâà â ñúîáùåíèåòî ñè? Êàêòî íàâÿðíî ñè âèäÿë, íèå âå÷å âîþâàìå è íå íè çàâàðâàø íåïîäãîòâåíè. Ãàíäàëô Ñèâèÿ áåøå ñðåä íàñ è ñåãà ñå ñúáèðàìå çà ïîõîä êúì Èçòîêà, 
- Íå ìîãà äà êàæà êàêâî çíàå èëè ïðåäïîëàãà Âëàäåòåëÿò Äåíåòîð çà âñè÷êî òîâà - êàçà Õèðãîí. - Íî ïîëîæåíèåòî íè å íàèñòèíà îò÷àÿíî. Ìîÿò ãîñïîäàð íå òè çàïîâÿäâà, ñàìî òå ìîëè äà ñè ïðèïîìíèø ñòàðà äðóæáà è îòäàâíà èçðå÷åíè êëåòâè è çà ñâîå ñîáñòâåíî äîáðî äà ñòîðèø êàêâîòî å ïî ñèëèòå òè. Èçâåñòèõà íè, ÷å ìíîãî êðàëå îò Èçòîêà ñà ïðèñòèãíàëè â ñëóæáà íà Ìîðäîð. Îò Ñåâåðà ÷àê äî ïîëÿòà íà Äàãîðëàä ñà ïî÷íàëè ñõâàòêè è ñå íîñÿò ñëóõîâå çà âîéíà. Îò Þãà íàáëèæàâàò Õàðàäðèìèòå è ñòðàõ å îáçåë öÿëîòî íè êðàéáðåæèå, òà íå ÷àêàìå ìíîãî ïîìîù îòòàì. Áúðçàé! Ïðåä ñòåíèòå íà Ìèíàñ Òèðèò ùå ñå ðåøàò ñúäáèíèòå íà íàøàòà åïîõà è àêî ïðèëèâúò íå ñïðå òàì, ùå çàëåå ïðåêðàñíèòå ïîëÿ íà Ðîõàí è äîðè â òàÿ Òâúðäèíà ñðåä õúëìîâåòå íå ùå íàìåðèø óáåæèùå.
- Ìðà÷íè âåñòè, ìàêàð äà ãè î÷àêâàõ - ïðîìúëâè Òåîäåí. - Íî ïðåäàé íà Äåíåòîð, ÷å äàæå è äà íÿìàøå çàïëàõà çà Ðîõàí, ïàê ùÿõìå äà ñå ïðèòå÷åì íà ïîìîù. Àëà ïðåòúðïÿõìå òåæêè çàãóáè â áèòêèòå ñ ïðåäàòåëÿ Ñàðóìàí è êàêòî ñàì êàçâàø, òðÿáâà äà ïîìèñëèì çà ñåâåðíèòå è èçòî÷íèòå ãðàíèöè. Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë, èçãëåæäà, å ñúáðàë òúé ìîùíà âîéñêà, ÷å ìîæå äà ñå ñðàæàâà ñ íàñ êðàé Ãðàäà è â ñúùîòî âðåìå äà íàíåñå ñúêðóøèòåëåí óäàð ïðåç Ðåêàòà íåéäå îòâúä Ïîðòàòà íà êðàëåòå. Íî äà íå ãîâîðèì âå÷å çà ïðåäïàçëèâîñò. Ùå äîéäåì. Ìîáèëèçàöèÿòà å íàñðî÷åíà çà óòðå. Ùîì ñå ñúáåðåì, ùå ïîòåãëèì. Ïî-ðàíî áèõ ìîãúë äà ïðàòÿ ïðåç ðàâíèíèòå äåñåò õèëÿäè êîïèÿ çà óæàñ íà âðàãà. Áîÿ ñå, ÷å ñåãà ùå ñà ïî-ìàëêî, íå ùå îñòàâÿ êðåïîñòèòå áåç îõðàíà. Àëà ïîíå øåñò õèëÿäè ùå ïðåïóñíàò ïîäèð ìåí. Êàæè íà Äåíåòîð, ÷å â òîçè ÷àñ ñàì êðàëÿò íà Ïðåäåëèòå ùå ïîòåãëè êúì Ãîíäîð, ìàêàð ÷å ìîæå è äà íå ñå çàâúðíå. Íàé-ìíîãî ñåäìèöà îñòàâà, äîäåòî ÷óåòå îòêúì Ñåâåðà âèêà íà Åîðëîâèòå ñèíîâå.
- Ñåäìèöà! - âúçêëèêíà Õèðãîí. - Å, íåêà å òúé, ùîì òðÿáâà. Íî àêî íå äî÷àêàìå äðóãà, íåçíàéíà ïîìîù, ñëåä ñåäìèöà íàâÿðíî ùå çàâàðèòå ñàìî ðóõíàëè ñòåíè. È âñå ïàê ïîíå ùå ïîìðà÷èòå ïèðøåñòâîòî íà îðêèòå è ñìóãëèòå ìúæå â Áÿëàòà êóëà.
- Ïîíå òîâà ùå ñòîðèì - êàçà Òåîäåí. - Íî àç ñàìèÿò òîêó-ùî èäâàì îò áèòêà è äúëúã ïúò è ñåãà ùå ñå îòòåãëÿ äà ïî÷èíà. Îñòàíè òóê òàçè íîù. Óòðå ùå âèäèø ñáîðà íà Ðîõàí è ùå ïðåïóñíåø íàçàä ñ íîâè ñèëè è ðàçâåäðåíî ñúðöå. Óòðîòî å ïî-ìúäðî îò âå÷åðòà.
Ñ òåçè äóìè êðàëÿò ñòàíà îò òðàïåçàòà è âñè÷êè ñå èçïðàâèõà.
- Ñåãà èäåòå äà ïî÷èâàòå è ñïåòå äîáðå - êàçà òîé. - À òè, äðàãè Ìåðèàäîê, çàñåãà íÿìà äà ìè òðÿáâàø. Íî áúäè ãîòîâ äà òå ïîâèêàì, ùîì èçãðåå ñëúíöåòî.
- Ùå áúäà ãîòîâ - îòâúðíà Ìåðè, - äîðè äà ìå ïîâèêàø ïî ïúòÿ íà Ìúðòâèòå.
- Íå èçðè÷àé çëîêîáíè ñëîâà! - êàçà êðàëÿò. - Ìîæå è äðóãè ïúòèùà äà íîñÿò òîâà èìå. Íî íå ñúì êàçàë, ÷å ùå ìå ïðèäðóæàâàø ïî ïúòÿ. Ëåêà íîù!
- Íÿìà äà ïîçâîëÿ äà ìå îñòàâÿò òóê, äîêàòî ñå âúðíàò! - çàÿâè Ìåðè. - Íÿìà, íÿìà!
È êàòî ñè ïîâòàðÿøå òåçè äóìè, íàé-ñåòíå çàñïà â ïàëàòêàòà. Ïðèçîðè ãî ðàçòúðñè íåïîçíàò áîåö.
- Ñúáóäè ñå, áëàãîðîäíè Õîëáèòëà! - âèêíà òîé. 
Ìåðè áàâíî ñå èçòðúãíà îò äúëáîêèÿ ñúí è ñòðåñíàòî ñå íàäèãíà. Ñòîðè ìó ñå, ÷å îùå å ñúâñåì òúìíî.
- Êàêâî èìà? - çàïèòà òîé.
- Êðàëÿò òå âèêà.
- Íî ñëúíöåòî îùå íå å èçãðÿëî!
- Íå å è äíåñ íÿìà äà èçãðåå, áëàãîðîäíè Õîëáèòëà. Ñÿêàø çàâèíàãè å èç÷åçíàëî ïîä òåæêèòå îáëàöè. Íî äîðè ñëúíöåòî äà ñïðå, âðåìåòî íå ÷àêà. Ïîáúðçàé!
Òúðøóâàéêè çà äðåõèòå ñè, Ìåðè íàäíèêíà íàâúí. Ñâåòúò áå ïðèòúìíÿë. Äàæå âúçäóõúò èçãëåæäàøå êàôÿâ è âñè÷êî íàîêîëî áåøå ñèâî è ÷åðíî, áåç ñåíêè; áåçìúëâèå îáãðúùàøå ñâåòà. Íå ñå âèæäàøå äîðè ôîðìàòà íà îáëàöèòå, ñàìî äàëå÷å íà çàïàä õèùíèòå ïðúñòè íà íåîáÿòíèÿ çäðà÷ ïðîäúëæàâàõà äà ïúïëÿò è ïðåç òÿõ ïðîçèðàøå ìúæäèâà ñâåòëèíà. Îòãîðå íàäâèñâàøå òåæúê, ìðà÷åí è áåçôîðìåí ñâîä è çîðàòà ñÿêàø ÷åçíåøå, âìåñòî äà ñå ðàçãàðÿ.
Íàîêîëî òúëïèòå ãëåäàõà íàãîðå è òèõî ðàçãîâàðÿõà, âñè÷êè ëèöà áÿõà ñèâè è ïå÷àëíè, ïî íÿêîè ñå èçïèñâàøå ñòðàõ. Ñ íàòåæàëî ñúðöå Ìåðè ïðèñòèãíà ïðè êðàëÿ. Òóê áåøå Õèðãîí, ãîíäîðñêèÿò âåñòîíîñåö, à äî íåãî ñòîåøå îùå åäèí ìúæ â ïîäîáíî îáëåêëî, íî ïî-íèñúê è øèðîêîïëåùåñò. Êîãàòî Ìåðè âëåçå, òîé ãîâîðåøå íà êðàëÿ:
- Îò Ìîðäîð èäâà, ãîñïîäàðþ. Çàïî÷íà ñíîùè ïî çàëåç ñëúíöå. Îò õúëìîâåòå â Èçòî÷íèÿ ïðåäåë íà òâîåòî êðàëñòâî ãî âèäÿõ äà ñå íàäèãà è äà ïúëçè ïî íåáåòî, öÿëà íîù ïðåïóñêàõ, à òîé ïîãëúùàøå çâåçäèòå çàä ìåí. Ñåãà îãðîìíèÿò îáëàê å íàäâèñíàë íàä çåìèòå îòòóê äî Ïëàíèíèòå íà Ñÿíêàòà è ñòàâà âñå ïî-ãúñò. Âîéíàòà âå÷å å çàïî÷íàëà.
Èçâåñòíî âðåìå êðàëÿò ñåäÿ ìúë÷àëèâî. Íàêðàÿ çàãîâîðè:
- Çíà÷è íàé-ñåòíå èäâà âåëèêàòà áèòêà íà íàøåòî âðåìå, êîÿòî ùå äîíåñå êðàÿ íà ìíîãî íåùà. Íî ïîíå âå÷å íÿìà çàùî äå ñå êðèåì. Ùå ïðåïóñíåì íàïðàâî ïî îòêðèòèòå ïúòèùà è ñ öÿëàòà áúðçèíà, íà êîÿòî ñìå ñïîñîáíè. Ñáîðúò äà ïî÷íå âåäíàãà, íå ÷àêàéòå çàêúñíåëèòå. Èìàòå ëè äîñòàòú÷íè çàïàñè â Ìèíàñ Òèðèò? Àêî ùå áúðçàìå, çíà÷è òðÿáâà äà ÿçäèì áåç áàãàæ è ùå âçåìåì õðàíà è âîäà ñàìî êîëêîòî äà íè ñòèãíàò äî áèòêàòà.
- Îòäàâíà ñìå ïðèãîòâèëè îãðîìíè çàïàñè - îòâúðíà Õèðãîí. - Ñåãà ïðåïóñêàéòå áåç òîâàð, êîëêîòî ñå ìîæå ïî-ñêîðî!
- Ùîì å òúé, ñâèêàé ãëàøàòàèòå, Åîìåð - íàðåäè Òåîäåí. - Íåêà Êîííèöèòå äà ñå ñòðîÿò!
Åîìåð èçëåçå. Ñëåä ìàëêî â Òâúðäèíàòà çàñâèðèõà òðúáè è îòäîëó äîëåòÿ îòãîâîð, íî ïåñåíòà èì âå÷å íå çâó÷åøå ÿñíî è ñìåëî, êàêòî ÿ áå ÷óë Ìåðè ñíîùè. Ðåâÿõà ãëóõî, äðåçãàâî è çëîâåùî â íàòåæàëèÿ âúçäóõ.
- Ïîòåãëÿì íà áîé, äðàãè Ìåðèàäîê - îáúðíà ñå êðàëÿò êúì Ìåðè. - Íå ñëåä äúëãî ùå ñúì íà ïúò. Îñâîáîæäàâàì òå îò ñëóæáàòà, íî íå è îò äðóæáàòà ñè. Ùå îñòàíåø òóê è àêî èñêàø, ùå ñëóæèø íà ëåéäè Åîâèí, êîÿòî ùå ðúêîâîäè íàðîäà, äîêàòî ìå íÿìà.
- Àìà... àìà, ãîñïîäàðþ - çàåêíà Ìåðè. - Íàëè òè ïðåäëîæèõ ìå÷à ñè. Íå èñêàì äà ñå ðàçäåëÿìå òàêà, êðàëþ Òåîäåí. Âñè÷êèòå ìè ïðèÿòåëè ïîòåãëèõà íà áîé, ñðàìîòà ùå å äà îñòàíà íàçàä.
- Íî íèå ÿçäèì íà ìîùíè è áúðçè æðåáöè - êàçà Òåîäåí - è êîëêîòî è äà å ãîëÿìî ñúðöåòî òè, íå ìîæåø äà ÿçäèø òàêúâ êîí.
- Òîãàâà ìå âúðæåòå íà êîíÿ, çàêà÷åòå ìå íà ñòðåìåòî èëè èçìèñëåòå íåùî - âúçðàçè Ìåðè. - Ïúòÿò å äúëúã, íî àêî íå ìîãà äà ÿçäÿ, ùå ãî ïðîáÿãàì ïåø, ïúê àêî ùå äà ñè ðàçðàíÿ íîçåòå è äà ïðèñòèãíà ñåäìèöè ñëåä âàñ.
Òåîäåí ñå óñìèõíà.
- Ïðåäïî÷èòàì äà òå âçåìà íà ìîÿ Ñíåæíîãðèâ. Çàñåãà ïîíå ùå äîéäåø ñ ìåí â Åäîðàñ è ùå âèäèø Ìåäóñåëä - íàòàì îòèâàì. Äîòàì Ñòèáà ùå èçäúðæè, ãîëåìèÿò áÿã çàïî÷âà åäâà êàòî ñòèãíåì äî ðàâíèíèòå.
Åîâèí ñå èçïðàâè.
- Åëà ñåãà, Ìåðèàäîê! - êàçà òÿ. - Ùå òè ïîêàæà êàêâè äîñïåõè ñúì òè ïðèãîòâèëà.
Äâàìàòà èçëÿçîõà çàåäíî.
- Ñàìî òîâà ìå ïîìîëè Àðàãîðí, äà òå âúîðúæà çà áèòêàòà - ïðîäúëæè Åîâèí, äîêàòî êðà÷åõà ìåæäó ïàëàòêèòå. - Èçïúëíèõ ìîëáàòà êàêòî ìîæàõ. Ñúðöåòî ìè ïðåä÷óâñòâóâà, ÷å ùå òè ïîòðÿáâàò äîñïåõè, ïðåäè äà äîéäå êðàÿò.
Òÿ âúâåäå Ìåðè â åäíà áàðà÷êà ñðåä øàòðèòå íà êðàëñêàòà ñòðàæà è îðúæåéíèêúò é ïîäíåñå ìàëúê øëåì, êðúãúë ùèò è äðóãî ñíàðÿæåíèå.
- Íå òè íàìåðèõìå ðèçíèöà ïî ìÿðêà - êàçà Åîâèí, - íèòî ïúê èìàõìå âðåìå äà èçêîâåì áðîíÿ, íî åòî òè ÿê êîæåí êîðñåò, êîëàí è êèíæàë. Ìå÷ ñè èìàø.
Ìåðè ñå ïîêëîíè è äàìàòà ìó ïîêàçà ùèòà, êîéòî ïðèëè÷àøå íà ïîëó÷åíèÿ îò Ãèìëè è áåøå óêðàñåí ñ åìáëåìàòà íà áåëèÿ êîí.
- Âçåìè âñè÷êî òîâà è ãî íîñè êúì ïîáåäà! - êàçà òÿ. - À ñåãà íà äîáúð ÷àñ, áëàãîðîäíè Ìåðèàäîê! Ìîæå ïàê äà ñå ñðåùíåì íÿêîé äåí.
È òúé ñðåä ïðèèæäàùèÿ çäðà÷ Êðàëÿò íà Ïðåäåëèòå ñå ïðèãîòâè äà ïîâåäå öÿëàòà ñè êîííèöà íà èçòîê. Ñúðöàòà áÿõà íàòåæàëè è íå åäèí ìúæ òðúïíåøå â ñÿíêàòà. Àëà ðîõàíöèòå áÿõà íåïðåêëîííè, âåðíè íà êðàëÿ ñè è ñàìî íàðÿäêî ñå ðàçäàâàõà ðèäàíèÿ è âàéêàíå, äîðè è â ëàãåðà ñðåä Òâúðäèíàòà, êúäåòî áÿõà íàñòàíåíè áåæàíöèòå îò Åäîðàñ - æåíè, äåöà è ñòàðöè. Ñúäáàòà áå íàäâèñíàëà íàä òÿõ, àëà òå ÿ ãëåäàõà ìúë÷àëèâî.
Áúðçî îòëåòÿõà äâà ÷àñà è åòî ÷å êðàëÿò âúçñåäíà ñâîÿ ïðîñâåòâàù â ïîëóìðàêà áÿë æðåáåö. Èçãëåæäàøå âèñîê è âåëè÷àâ, ìàêàð èçïîä îñòðîâúðõèÿ øëåì äà ñå ñèïåõà áåëîñíåæíè êúäðèöè; ìíîçèíà ñå äèâÿõà è ñúðöàòà èì îëåêâàõà, êàòî ãî âèæäàõà òúé íåïîêîðåí è ñìåë. Ïî øèðîêèòå áðåãîâå íà øóìíàòà ðåêà ñå áÿõà ñòðîèëè â îòðÿäè îêîëî ïåò õèëÿäè è ïåòñòîòèí êîííèöè â ïúëíî áîéíî ñíàðÿæåíèå è ñòîòèöè äðóãè ìúæå ñ ëåêî íàòîâàðåíè ðåçåðâíè êîíå. Èçñâèðè ñàìîòíà òðúáà. Êðàëÿò âäèãíà ðúêà è àðìèÿòà íà Ïðåäåëèòå áåçìúëâíî ñå ðàçäâèæè. Íàé-îòïðåä ÿçäåõà äâàíàäåñåò ïðîñëàâåíè êîííèöè îò êðàëñêèÿ ðîä. Ñåòíå èäâàøå êðàëÿò ñ Åîìåð îò äÿñíàòà ìó ñòðàíà. Áåøå ñå ñáîãóâàë ñ Åîâèí ãîðå â Òâúðäèíàòà è ñïîìåíúò çà ðàçäÿëàòà ãî ìú÷åøå, íî òîé îòêëîíè ìèñëèòå ñè êúì ïðåäñòîÿùèÿ ïúò. Çàä íåãî Ìåðè ÿçäåøå Ñòèáà çàåäíî ñ âåñòîíîñòöèòå îò Ãîíäîð, à ïîäèð òÿõ áÿõà îùå äâàíàäåñåò äóøè îò êðàëñêèÿ ðîä. Ìèíàõà ïîêðàé äúëãèòå ðåäèöè èçïðàùà÷è ñúñ ñóðîâè, çàñòèíàëè ëèöà. Íî êîãàòî ïî÷òè áÿõà ñòèãíàëè äî êðàÿ íà ðåäèöàòà, åäèí îò õîðàòà ñå âãëåäà ïðîíèöàòåëíî â õîáèòà. Ìëàäåæ, ïîìèñëè ñè Ìåðè, êàòî ãî èçãëåäà íà ñâîé ðåä, íå òúé âèñîê è øèðîêîïëåùåñò êàòî îñòàíàëèòå. Çúðíà ïðîáëÿñúêà íà ÿñíè ñèâè î÷è, ñåòíå èçòðúïíà, çàùîòî èçâåäíúæ îñúçíà, ÷å òîâà å ëèöå íà ÷îâåê áåç íàäåæäà, òðúãíàë äà äèðè ñìúðòòà.
Ñïóñíàõà ñå ïî ñèâèÿ ïúò ïîêðàé ïîäñêà÷àùèÿ ïî êàìúíèòå Ñíåãîñòðóé, ìèíàõà ïðåç ñåëöàòà Ïîä÷åðíèíî è Âèøåñòîê, êúäåòî ñêðúáíè æåíñêè ëèöà íàäíè÷àõà îò ìðà÷íèòå âðàòè è òúé, áåç ðîã, àðôà è ìúæêà ïåñåí çàïî÷íà ãîëåìèÿò ïîõîä êúì Èçòîêà, çà êîéòî îòïîäèðå íàïÿâàõà ìíîãî ïîêîëåíèÿ ðîõàíñêè ñòèõîïëåòöè.

Îò òúìåí ×åðíîäåí â íåÿñíî óòðî
ñèíúò Òåíãåëîâ âîäåøå âîéñêèòå -
ïðèñòèãíà â Åäîðàñ, äâîðåöà äðåâåí
íà ñëàâíèòå âëàäåòåëè Ïðåäåëíè;
ìúãëà áå ñêðèëà ñâîäîâåòå çëàòíè.
Ñáîãóâà ñå ñ íàðîäà ñè ñâîáîäåí,
ñ îãíèùå, òðîí è ñ ëîâíèòå ïúòåêè,
ãäå äúëãî áå ïèðóâàë â äíè ÷åñòèòè.
Ïðåïóñíà êðàëÿò ïðàâî êúì ñúäáàòà,
íàäèðå ñòðàõîâåòå èçîñòàâèë:
áå âåðåí - êëåòâàòà ñè äà èçïúëíè.
Ïðåïóñíà Òåîäåí. Ïåò äíè è íîùè
íà èçòîê Åîðëèíãèòå ëåòÿõà
ïðåç ëåñîâå, ìî÷óðèùà è ñòåïè,
øåñò õèëÿäè íà èçòîê ñå ñòðåìÿõà.
Òàì, ïîä Ìèíäîëóèí Ìóíäáóðã ãè ÷àêà -
ãðàä þæåí íà âëàäåòåëè çàäìîðñêè,
îòâðåä îáãúðíàò îò âðàçè è ïëàìúê.
Ñúäáà ãè òëàñíà. Ìðàêúò ãè ïîãúëíà,
êîíå è õîðà; òðîïîòúò êîïèòåí
çàãëúõíà íàäàëå÷ - òúé ïåÿò ïåñíè.

È íàèñòèíà êðàëÿò ïðèñòèãíà â Åäîðàñ ñðåä ãúñòååùèÿ ìðàê, ìàêàð äà áåøå ïëàäíå. Ñïðÿ ñàìî çà ìàëêî è êúì àðìèÿòà ìó ñå ïðèñúåäèíèõà øåñòäåñåò Êîííèöè, çàêúñíåëè çà ìîáèëèçàöèÿòà. Ñëåä êàòî ñå íàõðàíè, òîé îòíîâî ñå ïðèãîòâè çà ïúò è òîïëî ñå ñáîãóâà ñúñ ñâîÿ îðúæåíîñåö. Çà ïîñëåäåí ïúò Ìåðè ïîìîëè äà íå ñå ðàçäåëÿ ñ íåãî.
- Âå÷å òè êàçàõ, òîçè ïîõîä íå å çà êîí÷åòà êàòî Ñòèáà - îòâúðíà Òåîäåí. - Áèòêà íè ÷àêà â ïîëÿòà íà Ãîíäîð, àëà ùî áè ñòîðèë òè â íåÿ, áëàãîðîäíè Ìåðèàäîê, ìàêàð äà ñè ìàéñòîð ñ ìå÷à è ñúðöåòî òè äà å ïî-âèñîêî îò ðúñòà?
- Êîëêîòî äî òîâà, êîé çíàå? - êàçà Ìåðè. - Íî çàùî, ãîñïîäàðþ, ìå ïðèå çà õðàíèòåë íà ìå÷à ñè, ùîì íÿìà äà áúäà êðàé òåá? Íå èñêàì â ïåñíèòå äà ñå ïåå, ÷å âå÷íî ñà ìå èçîñòàâÿëè!
- Ïðèåõ òå íà ñúõðàíåíèå - îòâúðíà Òåîäåí - è ñå ñúãëàñèõ äà ìè áúäåù ïîêîðåí ñëóæèòåë. Íèêîé îò ìîèòå Êîííèöè íå ìîæå äà òå íîñè êàòî áàãàæ. Àêî áèòêàòà áåøå ïðåä ïîðòèòå ìè, ìîæå áè ùåøå äà îñòàíåø ñ ïîäâèçèòå ñè â ïåñíèòå íà òðóáàäóðèòå, íî ñòî è äâå ëåâãè íè äåëÿò îò Ìóíäáóðã, êúäåòî âëàñòâóâà Äåíåòîð. Ïîâå÷å íå ùå ãîâîðÿ.
Ìåðè ñå ïîêëîíè, èçëåçå îïå÷àëåí è ñå çàãëåäà â êîëîíàòà îò êîííèöè. Îòðÿäèòå âå÷å ñå ãîòâåõà çà ïîåìàò íà ïúò - ìúæåòå çàòÿãàõà êîëàíè, îãëåæäàõà ñåäëà, ãàëåõà êîíåòå ñè; íÿêîè íåñïîêîéíî ñå âçèðàõà â íèñêèÿ íåáîñâîä. Èçíåâèäåëèöà åäèí Êîííèê ñå ïðèáëèæè è ïðîøåïíà â óõîòî íà õîáèòà:
- Èìàé âîëÿ, ïúò ùå ñå íàìåðè, êàçâà åäíà íàøà ïîãîâîðêà è îòêðèõ, ÷å å ïðàâà.
Ìåðè âäèãíà î÷è è âèäÿ, ÷å òîâà å ìëàäèÿò Êîííèê, êîãîòî áå çàáåëÿçàë ñóòðèíòà. 
- Òè èñêàø äà ñè òàì, êúäåòî å Âëàäåòåëÿò íà Ïðåäåëèòå, âèæäàì ãî ïî ëèöåòî òè.
- Èñêàì - îòâúðíà Ìåðè.
- Òîãàâà ùå äîéäåø ñ ìåí - êàçà êîííèêúò. - Ùå òå ñêðèÿ ïîä ïëàùà ñè îòïðåä íà ñåäëîòî, äîêàòî ñå îòäàëå÷èì è ìðàêúò ñå ñãúñòè îùå ïîâå÷å. Íå áèâà äà ñå îòõâúðëÿ áëàãîðîäíèÿò ñòðåìåæ. Èäâàé ñåãà è íå êàçâàé íèêîìó!
- Ñúðäå÷íî áëàãîäàðÿ! - âúçêëèêíà Ìåðè. - Áëàãîäàðÿ, ñúð, ìàêàð äà íå çíàì èìåòî òè.
- Òúé ëè? - ïðîìúëâè êîííèêúò. - Íàðè÷àé ìå òîãàâà Õðàáðîøëåì.
È òàêà, êîãàòî êðàëÿò ïîòåãëè, Ìåðèàäîê õîáèòúò ñåäåøå ïðåä Õðàáðîøëåì è ìîùíèÿò ñèâ æðåáåö Âèõðîãîí íå óñåòè òîâàðà, çàùîòî Õðàáðîøëåì, ìàêàð è æèëàâ è äîáðå ñëîæåí, áåøå ïî-ëåê îò ìíîçèíà äðóãè áîéöè.
Ïðåïóñêàõà íàïðåä êúì Ñÿíêàòà. Òàçè íîù ëàãåðóâàõà íà äâàíàäåñåò ëåâãè èçòî÷íî îò Åäîðàñ, ñðåä âúðáàëàöèòå, êúäåòî Ñíåãîñòðóé ñå âëèâàøå â Åíòîìèë. À ñåòíå ïðîäúëæèõà ïðåç Äèïëèùå, ïðåç Áëàòíè ïðåäåë, êúäåòî îò äÿñíàòà èì ñòðàíà ïî ãðàíèöèòå íà Ãîíäîð âåêîâíè äúáðàâè ïîêðèâàõà ïîäíîæèÿòà íà õúëìîâåòå â ñÿíêàòà íà âåëè÷àâèÿ Åëîâðúõ; äàëå÷å íàëÿâî ìúãëè òåãíåõà â áëàòàòà, ïîäõðàíâàíè îò Åíòîìèë. Â ïîõîäà ãè ïðåñðåùàõà ñëóõîâå çà áîåâå èç Ñåâåðà. Áÿñíî ïðåïóñíàëè ñàìîòíè ìúæå íîñåõà âåñòè çà âðàæåñêè íàøåñòâèÿ ïî èçòî÷íèòå ãðàíèöè, çà àðìèè îò îðêè, íàõëóëè â Ðîõàíñêàòà ñòåï.
- Ïðåïóñêàéòå! Ïðåïóñêàéòå! - âèêàøå Åîìåð. - Êúñíî å âå÷å äà ïðîìåíÿìå öåëòà. Åíòîìèëñêèòå ìî÷óðèùà òðÿáâà äà îïàçÿò ôëàíãîâåòå íè. Òðÿáâà äà áúðçàìå. Ïðåïóñêàéòå!
È òúé êðàë Òåîäåí íàïóñíà âëàäåíèÿòà ñè è äúëãèÿò ïúò ñå âèåøå ìèëÿ ïîäèð ìèëÿ è îòìèíàâàõà ñèãíàëíèòå õúëìîâå: Êàëåíõàä, Ìèí-Ðèìîí, Åðåëàñ, Íàðäîë. Íî êëàäèòå áÿõà èçãàñíàëè. Îò êðàé äî êðàé ðàâíèíèòå áÿõà ñèâè è áåçìúëâíè, à ñÿíêàòà ñå ñãúñòÿâàøå è íàäåæäàòà â ñúðöàòà èì ãàñíåøå.


Ãëàâà 4

ÎÁÑÀÄÀÒÀ ÍÀ ÃÎÍÄÎÐ

Ãàíäàëô ñúáóäè Ïèïèí. Â ñòàÿòà ãîðÿõà ñâåùè, çàùîòî ïðåç ïðîçîðöèòå âìåñòî ñâåòëèíà ïðîíèêâàøå ìúòåí çäðà÷, âúçäóõúò áå íàòåæàë êàòî ïðåä áóðÿ.
- Êîå âðåìå å? - ïðîçèíà ñå Ïèïèí.
- Ìèíàâà äâà ÷àñúò - êàçà Ãàíäàëô. - Âðåìå å äà ñòàâàø è äà ñå ïðèâåäåø â ïðèëè÷åí âèä. Âèêàò òå ïðè Âëàäåòåëÿ íà Ãðàäà äà ÷óåø íîâèòå ñè çàäúëæåíèÿ.
- À çàêóñêà ïðèãîòâèë ëè å?
- Íå! Àç ñúì ïðèãîòâèë - äðóãî íÿìà äà ïîëó÷èø äî ïëàäíå. Ñåãà õðàíàòà å îãðàíè÷åíà ñúñ çàïîâåä.
Ïèïèí ïå÷àëíî îãëåäà ìàëêàòà ïèòêà è êðàéíî íåäîñòàòú÷íàòà (ñïîðåä íåãî) áó÷èöà ìàñëî, êîèòî ìó áÿõà èçïðàòåíè çàåäíî ñ ÷àøà îáåçìàñëåíî ìëÿêî.
- Çàùî ëè ìå äîâåäå òóê? - ïðîìúëâè òîé.
- Çíàåø ìíîãî äîáðå - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Çà äà òå îïàçÿ îò íîâà áåëÿ, è àêî íå òè õàðåñâà òóê, íå çàáðàâÿé, ÷å ñàì ñè ñè âèíîâåí. 
Ïèïèí ïðåìúë÷à.
Ñëåä ìàëêî äâàìàòà ñ Ãàíäàëô îòíîâî êðà÷åõà ïî õëàäíèÿ êîðèäîð êúì ïîðòàòà íà Âèñîêàòà çàëà. Äåíåòîð ñåäåøå â ñèâèÿ çäðà÷ - êàòî ñòàð, òúðïåëèâ ïàÿê, ïîìèñëè ñè Ïèïèí; îò â÷åðà ñÿêàø íå áå ïîìðúäíàë. Òîé êèìíà íà Ãàíäàëô äà ñåäíå, à Ïèïèí îñòàíà äà ñòîè, áåç äà ìó îáðúùàò âíèìàíèå. Ñëåä íÿêîëêî ìèíóòè ñòàðåöúò ñå îáúðíà êúì íåãî:
- Å, äðàãè Ïåðåãðèí, íàäÿâàì ñå, ÷å ñè èçïîëçâàë â÷åðàøíèÿ äåí ïîëåçíî è ïðèÿòíî? Ìàêàð äà ñå áîÿ, ÷å â íàøèÿ ãðàä òðàïåçàòà å ïî-îñêúäíà, îòêîëêîòî áè æåëàë.
Ïèïèí èçïèòà íåïðèÿòíîòî ÷óâñòâî, ÷å Âëàäåòåëÿò íà Ãðàäà íÿêàê å óçíàë ïî÷òè âñè÷êî, ùî áå èçâúðøèë è êàçàë îò â÷åðà íàñàì, à ñå äîñåùà è çà ìèñëèòå ìó. Íå îòãîâîðè íà çàäÿâêàòà.
- È òúé, ñ êàêâî ùå ìè ñëóæèø?
- Ìèñëåõ, ñúð, ÷å òè ùå ìè ïîñî÷èø çàäúëæåíèÿòà.
- Ùå ãî ñòîðÿ, êàòî ðàçáåðà çà êàêâî òå áèâà - êàçà Äåíåòîð. - Íî ìîæå áè ùå ãî óçíàÿ ïî-áúðçî, àêî îñòàíåø ïðè ìåí. Ìîÿò êàìåðèåð ïîìîëè äà ãî ïóñíà âúâ âúíøíèÿ ãàðíèçîí, òúé ÷å çàñåãà ùå çàåìåø ìÿñòîòî ìó. Ùå ìè ïðèñëóæâàø, ùå íîñèø ïîðú÷åíèÿ è ùå ðàçãîâàðÿø ñ ìåí, àêî âîéíàòà è ñúâåùàíèÿòà ìè îñòàâÿò ìàëêî ñâîáîäíî âðåìå. Ìîæåø ëè äà ïååø?
- Äà - êàçà Ïèïèí. - Àìè... äà, ïî íàøèÿ êðàé ñìÿòàò, ÷å ïåÿ äîñòà äîáðå. Íî íèå íå çíàåì ïåñíè çà òðîííè çàëè è òåæêè âðåìåíà, ãîñïîäàðþ. Ðÿäêî ïååì çà íåùî ïî-ñòðàøíî îò âÿòúðà è äúæäà. Ïîâå÷åòî ìè ïåñíè ñà çà îíóé, ùî íè ðàçñìèâà, èëè ïúê, ðàçáèðà ñå, çà áîêàë è òðàïåçà.
- Çàùî ïúê äà íå ïîäõîæäàò òàêèâà ïåñíè íà ìîèòå çàëè èëè íà äíåøíèòå âðåìåíà? Òúé äúëãî ñìå æèâåëè ïîä íàäâèñíàëàòà Ñÿíêà, ÷å ñèãóðíî ñè ñòðóâà äà ÷óåì åõî îò çåìè, êîèòî òÿ íå å ïîìðà÷èëà. Ìîæå áè òîãàâà ùå óñåòèì, ÷å ñòðàæàòà íè íå å áèëà áåçïîëåçíà, ìàêàð è äà íå äî÷àêàìå áëàãîäàðíîñò.
Ïèïèí ïîñúðíà. Íå ìó ñå íðàâåøå ìèñúëòà äà ïåå ïåñíè îò Ãðàôñòâîòî ïðåä Âëàäåòåëÿ íà Ìèíàñ Òèðèò, îñîáåíî ñìåøíèòå, êîèòî çíàåøå íàé-äîáðå; òå áÿõà ïðåêàëåíî... ïðåêàëåíî íåäîäÿëàíè çà ïîäîáåí ñëóøàòåë. Àëà ïîíå çàñåãà èçïèòàíèåòî ñå îòëàãàøå. Íå ìó íàðåäèõà äà ïåå. Äåíåòîð ñå îáúðíà êúì Ãàíäàëô ñ âúïðîñè çà Ðîõèðèìèòå, òÿõíàòà ïîëèòèêà è ïîñòà íà Åîìåð, êðàëñêèÿ ïëåìåííèê. Ïèïèí áå óäèâåí îò îáøèðíèòå ïîçíàíèÿ íà Âëàäåòåëÿ çà òèÿ äàëå÷íè õîðà, ìàêàð äà áÿõà îòìèíàëè ãîäèíè, ïîìèñëè òîé, îòêàêòî Äåíåòîð ëè÷íî áå ïúòóâàë â ÷óæáèíà.
Íàêðàÿ Äåíåòîð ìàõíà ñ ðúêà íà Ïèïèí è îòíîâî ãî îñâîáîäè çà ìàëêî.
- Èäè â îðúæåéíèöèòå íà Êðåïîñòòà - êàçà òîé - è ñè íàìåðè òàì ëèâðåÿòà è äîñïåõèòå íà Êóëàòà. Âñè÷êî å ãîòîâî. Ïîðú÷àõ ãî â÷åðà. Êàòî ñå îáëå÷åø, åëà ïàê!
Âñè÷êî ñòàíà êàêòî áå êàçàë è ñêîðî Ïèïèí ñå ïðåìåíè â ñòðàííè ñðåáðèñòî-÷åðíè îäåæäè. Èìàøå ìàëêà ðèçíèöà, èçïëåòåíà íàâÿðíî îò ñòîìàíåíè ïðúñòåí÷åòà, àëà ÷åðíà êàòî âúãëåí è âèñîê øëåì ñ ìàëêè ãàðâàíîâè êðèëå îò äâåòå ñòðàíè è ñðåáúðíà çâåçäà íà ÷åëîòî. Íàä ðèçíèöàòà îáëå÷å êúñà ÷åðíà òóíèêà ñ èçáðîäèðàíî íà ãúðäèòå ñðåáúðíî äúðâî. Ñêëàäàäæèèòå ñãúíàõà è ïðèáðàõà ñòàðèòå ìó äðåõè, íî ìó ðàçðåøèõà äà çàäúðæè ñèâèÿ ïëàù, ñòèãà äà íå ãî íîñè, êîãàòî å íà ïîñò. Áåç äà çíàå, ñåãà áåøå ñúùèíñêè Åðíèë è Ôåðèàíàò, ïðèíö íà ïîëóðúñòîâåòå, êàêòî ãî íàðè÷àøå íàðîäúò, íî ñå ÷óâñòâàøå íåóäîáíî. Çäðà÷úò çàïî÷âàøå äà ãî ïîòèñêà.
Öåëèÿò äåí áå òúìåí. Îò íåíàñòúïèëàòà çîðà ÷àê äî âå÷åðòà òåæêàòà ñÿíêà íå ñïðÿ äà ïðèèæäà è òðåâîãà ñòÿãàøå âñè÷êè ñúðöà â Ãðàäà. Äàëå÷å ãîðå îãðîìíèÿò îáëàê áàâíî ñå òî÷åøå îò ×åðíàòà ñòðàíà êúì Çàïàäà, òëàñêàí îò âÿòúðà íà âîéíàòà è ïîãëúùàøå âñåêè ñëúí÷åâ ëú÷, à äîëó âúçäóõúò áå çàñòîÿë è íåïîäâèæåí, ñÿêàø Àíäóèíñêàòà äîëèíà ÷àêàøå äà âðúõëåòè óíèùîæèòåëåí âèõúð.
Êúì åäèíàäåñåòèÿ ÷àñ, íàé-ñåòíå îñâîáîäåí çà ìàëêî îò ñëóæáà, Ïèïèí èçëåçå è òðúãíà äà ïîòúðñè õðàíà è ïèòèå, òà äà ïîîáëåê÷è íàòåæàëàòà ñè äóøà è äà èçòúðïè íÿêàê äúëãîòî î÷àêâàíå. Â òðàïåçàðèÿòà îòíîâî ñðåùíà Áåðåãîíä, êîéòî òîêó-ùî ñå âðúùàøå îò Ïåëåíîð, êúäåòî áå õîäèë äà îòíåñå ñúîáùåíèå çà Ñòðàæåâèòå êóëè íàä Øîñåòî. Çàåäíî ñå ïîðàçõîäèõà ïî ñòåíèòå; â çàëèòå Ïèïèí ñå ÷óâñòâàøå êàòî çàòâîðíèê, äîðè îãðîìíàòà Êðåïîñò ãî çàäóøàâàøå. Îòíîâî ñåäíàõà åäèí äî äðóã êðàé èçòî÷íèÿ îòâîð, êúäåòî áÿõà ïîõàïíàëè è ðàçãîâàðÿëè ïðåäíèÿ äåí.
Áåøå íàñòúïèë ÷àñúò íà çàëåçà, àëà íåîáÿòíèÿò ìðà÷åí ïîêðèâ âå÷å ñå ðàçïðîñòèðàøå äàëå÷å íà çàïàä è åäâà êîãàòî ïîòúâàøå â Ìîðåòî, Ñëúíöåòî ñå èçòðúãíà äà õâúðëè êðàòúê ïðîùàëåí ëú÷ ïðåäè íàñòúïâàíåòî íà íîùòà - ñúùèÿò ëú÷, êîéòî Ôðîäî áå çúðíàë íà Êðúñòîïúòÿ äà äîêîñâà ãëàâàòà íà ðóõíàëèÿ êðàë. Íî òîçè ñâåòëèê íå ñòèãíà äî ïîëÿòà íà Ïåëåíîð - êàôÿâè è ìðà÷íè áÿõà òå â ñÿíêàòà íà Ìèíäîëóèí.
Íà Ïèïèí âå÷å ìó ñå ñòðóâàøå, ÷å ñà ìèíàëè ãîäèíè, îòêàêòî áå ñåäÿë òóê ïðåäè, â íÿêàêâî ïîëóçàáðàâåíî âðåìå, êîãàòî îùå áåøå õîáèò, áåçãðèæåí ñòðàííèê, êîéòî íå ñå òðîãâàøå îò ïðåæèâåíèòå îïàñíîñòè. Ñåãà áåøå äðåáåí âîéíèê â ãðàä, î÷àêâàù ñòðàõîòíèÿ ùóðì, îáëå÷åí â ãîðäèòå, àëà ìðà÷íè îäåæäè íà Ñòðàæåâàòà êóëà.
Â äðóãî âðåìå è íà äðóãî ìÿñòî Ïèïèí áè ìîãúë äà õàðåñà íîâàòà ñè ïðåìÿíà, íî ñåãà çíàåøå, ÷å òîâà íå å èãðà, íå íà øåãà, à íàèñòèíà áåøå ñëóæèòåë íà ñòðîã ãîñïîäàð, íàä êîéòî áå íàäâèñíàëà óæàñíà çàïëàõà. Ðèçíèöàòà áåøå íåóäîáíà, à øëåìúò òåæåøå íà ãëàâàòà ìó. Ïëàùà ñè áå ìåòíàë íà ñêàìåéêàòà. Èçâúðíà ìîðåí ïîãëåä îò ïðèòúìíÿâàùèòå ïîëÿ è ñå ïðîçèíà, ñåòíå âúçäúõíà.
- Èçìîðè ëè ñå äíåñ? - çàïèòà Áåðåãîíä.
- Äà - îòâúðíà Ïèïèí, - ìíîãî. Èçìîðèõ ñå îò áåçäåëèå è ÷àêàíå. Áåçêðàéíè ÷àñîâå ïîäñêà÷àõ îò íåòúðïåíèå ïðåä âðàòàòà íà ãîñïîäàðÿ ñè, äîêàòî òîé ñå ñúâåùàâàøå ñ Ãàíäàëô, ïðèíöà è äðóãè âàæíè ëè÷íîñòè. À îùå íå ñúì ñâèêíàë, äðàãè Áåðåãîíä, äà ïðèñëóæâàì ãëàäåí, äîêàòî äðóãèòå ñå õðàíÿò. Òåæêà ó÷àñò å òîâà çà åäèí õîáèò. Íåñúìíåíî ùå ïîìèñëèø, ÷å áè òðÿáâàëî äà èìàì ïî-äúëáîêî ÷óâñòâî çà îêàçàíàòà ìè ÷åñò. Íî êàêâà ïîëçà îò òàÿ ÷åñò? Âñúùíîñò, êàêâà ëè å ïîëçàòà îò ÿäåíå è ïèåíå ïîä òàÿ ïúïëåùà ñÿíêà? Êàêâî íè íîñè òÿ? Äîðè âúçäóõúò èçãëåæäà ïëúòåí è êàôÿâ! ×åñòî ëè âè ñïîõîæäà òàêúâ çäðà÷, êîãàòî ïîâåå âÿòúð îòêúì Èçòîêà?
- Íå - êàçà Áåðåãîíä, - òîâà âðåìå íå å ïîðîäåíî â íàøèÿ ñâÿò. Òî å íÿêàêâà íåãîâà çëîáíà õèòðèíà, íÿêàêúâ ÷åðåí ïóøåê îò Îãíåíàòà ïëàíèíà, ïðàòåí äà ïîìðà÷è ñúðöàòà è óìîâåòå íè. È çàìèñúëúò ìó ïðåóñïÿâà. Åõ, äàíî ñå âúðíå ãîñïîäàðÿò Ôàðàìèð. Òîé íå áè ñå îò÷àÿë. Àëà ñåãà êîé çíàå äàëè ùå ñå âúðíå íÿêîãà îò Ìðàêà îòâúä ðåêàòà?
- Äà - êàçà Ïèïèí. - È Ãàíäàëô ñå òðåâîæè. Ìèñëÿ, ÷å ñå ðàçî÷àðîâà, êàòî íå çàâàðè Ôàðàìèð. È íàêúäå ëè òðúãíà ñàì? Îùå ïðåäè ïëàäíå íàïóñíà ñúâåùàíèåòî ïðè Âëàäåòåëÿ è ìè ñå ÷èíè, ÷å íå áåøå â äîáðî íàñòðîåíèå. Ìîæå áè ïðåä÷óâñòâóâà ëîøè âåñòè.
Êàêòî ðàçãîâàðÿõà, äâàìàòà âíåçàïíî îíåìÿõà è çàñòèíàõà êàòî êàìúíè. Ïèïèí ñå çàõëóïè ïî î÷è è ïðèòèñíà óøèòå ñè ñ äëàíè, íî Áåðåãîíä, êîéòî ñå âãëåæäàøå îò áîéíèöàòà, ãîâîðåéêè çà Ôàðàìèð, îñòàíà òàì âöåïåíåí, ñ ðàçøèðåíè îò óïëàõà î÷è. Ïèïèí ïîçíà âëåäåíÿâàùèÿ âèê - ñúùèÿ, êîéòî íÿêîãà áå ÷óë èç Ìî÷óðèùåòî íà Ãðàôñòâîòî, àëà ñåãà îìðàçàòà â íåãî áå íåèçìåðíî ïî-ìîùíà è ïðîíèçâàøå ñúðöàòà ñ îòðîâàòà íà îò÷àÿíèåòî.
Íàé-ñåòíå Áåðåãîíä èçðå÷å ñ óñèëèå:
- Äîéäîõà! Ñúáåðè ñìåëîñò è âèæ! Çëèòå òâàðè ñà ïîä íàñ. Ïèïèí íåîõîòíî ñå ïîêàòåðè íà ñêàìåéêàòà è íàäíèêíà íàä ñòåíàòà. Ïîä íåãî ñå ðàçñòèëàõà íåÿñíèòå î÷åðòàíèÿ íà Ïåëåíîð, ÷åçíåùè â ñóìðàêà ñ åäâà çàáåëåæèìàòà èâèöà íà Âåëèêàòà ðåêà. Íî çúðíà è ïåò ïîäîáíè íà ïòèöè ôèãóðè, óæàñÿâàùè êàòî ëåøîÿäè, àëà ïî-åäðè è îò îðëè, æåñòîêè êàòî ñìúðòòà, äà êðúæàò ñòðåìèòåëíî èç âúçäóõà íàä ïîëÿòà êàòî ñåíêè íà ïîäðàíèëàòà íîù.
- ×åðíè êîííèöè! - ïðîìúëâè Ïèïèí. - ×åðíè êîííèöè âúâ âúçäóõà! Íî ãëåäàé, Áåðåãîíä! - âèêíà òîé. - Íå òè ëè ñå ñòðóâà, ÷å òúðñÿò íåùî? Âèæ òè êàê ñå âèÿò è êðúæàò âñå ïî-íàäîëó, õåé òàì! Íå âèæäàø ëè íåùî äà ñå äâèæè ïî çåìÿòà? Äðåáíè òúìíè òî÷èöè. Äà, õîðà íà êîíå - ÷åòèðèìà èëè ïåòèìà. À! Íå ìîãà äà ãî ïîíåñà! Ãàíäàëô! Ãàíäàëô, ñïàñè íè!
Íîâ ïðîòÿæåí êðÿñúê ñå èçâèñè è çàãëúõíà è òîé îòñêî÷è îò ñòåíàòà, çàäúõàí êàòî ïðåñëåäâàíî çâåð÷å. Íåÿñåí è ñÿêàø äàëå÷åí ïîäèð âëåäåíÿâàùèÿ âèê, îòäîëó ñå íàäèãíà çîâ íà òðúáà è çàâúðøè ñ äúëãà âèñîêà íîòà.
- Ôàðàìèð! Ãîñïîäàðÿò Ôàðàìèð! Òîâà å íåãîâèÿò ñèãíàë! - âèêíà Áåðåãîíä. - Õðàáðî ñúðöå! Íî êàê äà ñå äîáåðå äî Ïîðòàòà, àêî òèÿ ãíóñíè èç÷àäèÿ èìàò è äðóãè îðúæèÿ îñâåí ñòðàõà? Ãëåäàé! Òå ïðîäúëæàâàò íàïðåä. Ùå ñòèãíàò äî Ïîðòàòà. Íå! Êîíåòå ïîáåñíÿâàò. Ãëåäàé! Õîðàòà ñà íà çåìÿòà, òè÷àò íàïðåä. Íå, åäèí îùå å â ñåäëîòî, íî ñå âðúùà êúì äðóãèòå. Òîâà ùå äà å Âîåíà÷àëíèêà - òîé èìà âëàñò íàä æèâîòíè è õîðà. Àõ! Åäíà îò ïðîêëåòèòå òâàðè íàäâèñâà íàä íåãî. Ïîìîù! Ïîìîù! Íèêîé ëè íÿìà äà èçëåçå? Ôàðàìèð!
Ñ òåçè äóìè Áåðåãîíä ñå õâúðëè íàñòðàíè è õóêíà ïðåç çäðà÷à. Çàñðàìåí îò óæàñà ñè â ìîìåíòà, êîãàòî Áåðåãîíä îò Ñòðàæàòà ìèñëåøå ñàìî çà ëþáèìèÿ ñè êîìàíäèð, Ïèïèí ñå èçïðàâè è íàäíèêíà íàâúí. Â òîçè ìèã çúðíà ñðåáðèñòîáÿëî ñèÿíèå, ïîëåòÿëî îòêúì Ñåâåðà êàòî çâåçäè÷êà íàä ñóìðà÷íèòå ïîëÿ. Òî ëåòåøå êàòî ñòðåëà è íåïðåñòàííî ðàñòåøå, íàáëèæàâàéêè áúðçî ÷åòèðèìàòà áåãúëöè êúì Ïîðòàòà. Íà Ïèïèí ìó ñå ñòîðè, ÷å ãî îáâèâà áëåäà ñâåòëèíà è òåæêèòå ñåíêè îòñòúïâàò ïðåä íåãî; êîãàòî íàáëèæè, õîáèòúò ñÿêàø äî÷ó îò ñòåíèòå äà îòåêâà ãðúìîâåí çîâ.
- Ãàíäàëô! - âúçêëèêíà òîé. - Ãàíäàëô! Âèíàãè ñå ïîÿâÿâà â íàé-ìðà÷íèÿ ÷àñ. Íàïðåä! Íàïðåä, Áåëè åçäà÷î! Ãàíäàëô, Ãàíäàëô!
Êðåùåøå áÿñíî, êàòî çðèòåë íà íàïðåãíàòî íàäáÿãâàíå, îêóðàæàâàù áåç íóæäà íàé-äîáðèÿ ñúñòåçàòåë.
Íî âðúõëèòàùèòå ÷åðíè ñåíêè áÿõà óñåòèëè íîâîäîøëèÿ. Åäíà îò òÿõ ñâúðíà êúì íåãî; íà Ïèïèí ìó ñå ñòîðè, ÷å Ãàíäàëô âäèãíà ðúêà, è êîïèå îò áÿëà ñâåòëèíà ïðîðÿçà íåáåòî. Íàçãóëúò íàäàäå ïðîòÿæåí âîé è êðèâíà íàñòðàíè, òóòàêñè îñòàíàëèòå ÷åòèðè ñå îëþëÿõà, ñåòíå áúðçî ñå èçäèãíàõà ïî ñïèðàëà, îòäàëå÷èõà ñå íà èçòîê è èç÷åçíàõà ñðåä íèñêèòå îáëàöè è çà ìàëêî íàä Ïåëåíîð ñÿêàø ïðîñâåòëÿ. Ïèïèí âèäÿ êàê êîííèêúò è Áåëèÿ åçäà÷ ñå ñðåùíàõà è ñïðÿõà äà èç÷àêàò ñïåøåíèòå, áîéöè. Îò ãðàäà êúì òÿõ âå÷å òè÷àõà õîðà, ñêîðî âñè÷êè çàåäíî èç÷åçíàõà ïîä âúíøíàòà ñòåíà è õîáèòúò ðàçáðà, ÷å ìèíàâàò ïðåç Ïîðòàòà. Ïðåäïîëàãàéêè, ÷å íåçàáàâíî ùå äîéäàò â Êóëàòà ïðè Íàìåñòíèêà, òîé ïîáúðçà êúì âõîäà íà êðåïîñòòà. Òóê ñå áÿõà ñúáðàëè îùå ìíîãî ñâèäåòåëè íà áÿãñòâîòî è ñïàñåíèåòî. Íå ñëåä äúëãî îòêúì óëèöèòå íà ïî-íèñêèòå êðúãîâå äîëåòÿ ãëú÷êà è ñðåä ðàäîñòíè âúçãëàñè îòåêíàõà èìåíàòà íà Ôàðàìèð è Ìèòðàíäèð. Íàîêîëî ñå ðàçëÿ ñâåòëèíàòà íà ôàêëè è Ïèïèí âèäÿ äâàìà êîííèöè äà ÿçäÿò áàâíî ïðåä ãúìæèëî îò íàðîä - åäèíèÿò áåøå â áÿëî, íî âå÷å íå ñèÿåøå, ñàìî ìúòíî áåëååøå â íîùòà, ñÿêàø îãúíÿò ìó áå èçãàñíàë èëè ñïîòàåí; äðóãèÿò áåøå ìðà÷åí, ñ íàâåäåíà ãëàâà. Òå ñêî÷èõà îò ñåäëàòà è äîêàòî ñëóãèòå îòâåæäàõà Ñåíêîãðèâ è äðóãèÿ êîí, äâàìàòà òðúãíàõà êúì ñòðàæàòà ïðåä âõîäà - Ãàíäàëô êðà÷åøå òâúðäî, îòìåòíàë íàçàä ñèâèÿ ñè ïëàù, è â î÷èòå ìó îùå òëååøå îãúí; äðóãèÿò, îáëå÷åí â çåëåíî, âúðâåøå áàâíî è ëåêî ñå ïîêëàùàøå, ñÿêàø áå èçòîùåí èëè ðàíåí.
Äîêàòî ìèíàâàõà ïîä ôåíåðà íàä àðêàòà íà âõîäà, Ïèïèí ñå ïðîìúêíà íàïðåä è êàòî âèäÿ áëåäîòî ëèöå íà Ôàðàìèð, äúõúò ìó ñïðÿ. Òîâà áå ëèöå íà ÷îâåê, âúðõó êîãîòî å âðúõëåòÿë íåîïèñóåì óæàñ, àëà òîé å óñïÿë äà ãî îâëàäåå è âå÷å å ñïîêîåí. Ãîðäåëèâ è ñòðîã, òîé ïîñïðÿ äà êàæå íåùî íà ñòðàæàòà è êàòî ñå âãëåäà â íåãî, Ïèïèí çàáåëÿçà êîëêî ìíîãî ïðèëè÷à íà áðàò ñè Áîðîìèð, êîãîòî Ïèïèí áå õàðåñàë îòíà÷àëî, âúçõèòåí îò âåëè÷àâîòî, íî ëþáåçíî äúðæàíå íà åäðèÿ ìúæ. Àëà ïðè âèäà íà Ôàðàìèð ñòðàííî, íåïîçíàòî äîñåãà ÷óâñòâî òðîãíà ñúðöåòî ìó. Ïðåä íåãî ñòîåøå ÷îâåê, èçïúëíåí ñ âúðõîâíî áëàãîðîäñòâî, êàêâîòî ïîíÿêîãà ðàçêðèâàøå Àðàãîðí - ìîæå áè íå òúé âúçâèøåíî, íî ïî-áëèçêî äî ÷îâåøêèòå èçìåðåíèÿ, òîâà ñÿêàø áåøå åäèí îò Êðàëåòå ÷îâåøêè, ðîäåí â êúñíè âðåìåíà, àëà ïîåë ìúäðîñòòà è ñêðúáòà íà Äðåâíèÿ íàðîä. Ñåãà ðàçáèðàøå çàùî Áåðåãîíä èçðè÷à èìåòî ìó ñ ëþáîâ. Áåøå ãîòîâ äà ãî ïîñëåäâà, êàêòî öåëèÿò íàðîä áè ïîñëåäâàë ñâîÿ êîìàíäèð äîðè ïîä ñÿíêàòà íà ÷åðíèòå êðàëå. 
- Ôàðàìèð! - çàêðåùÿ òîé çàåäíî ñ äðóãèòå. - Ôàðàìèð! È äîëàâÿéêè íåïîçíàòèÿ ìó ãëàñ ñðåä ãúë÷àâàòà, Ôàðàìèð ñå îáúðíà è ñâåäå ñìàÿí ïîãëåä êúì íåãî.
- Òè ïúê îòêúäå èçñêî÷è? - çàïèòà òîé. - Ïîëóðúñò, è òî â îäåæäèòå íà Êóëàòà! Îòêúäå...
Íî â òîâà âðåìå Ãàíäàëô çàñòàíà äî íåãî è êàçà:
- Äîéäå ñ ìåí îò ñòðàíàòà íà ïîëóðúñòîâåòå. Ñ ìåí äîéäå. Íî äà íå ñå áàâèì òóê. ×àêàò òå ðàçãîâîðè è äåëà, à òè ñè óìîðåí. Òîé ùå äîéäå ñ íàñ. Äàæå òðÿáâà äà äîéäå, çàùîòî àêî íå çàáðàâÿ íîâèòå ñè çàäúëæåíèÿ ïî-áúðçî îò ìåí, âðåìå å îòíîâî äà ïðèñëóæâà íà ãîñïîäàðÿ ñè. Õàéäå, Ïèïèí, ïîñëåäâàé íè!
Ñëåä ìàëêî ñå îçîâàõà â ëè÷íèòå ïîêîè íà Âëàäåòåëÿ íà Ãðàäà. ×àêàõà ãè ìåêè êðåñëà îêîëî ìàíãàë ñ ðàçïàëåíè âúãëèùà, ñëóãèòå äîíåñîõà âèíî, à Ïèïèí ñòîåøå íåçàáåëÿçàí çàä òðîíà íà Äåíåòîð è ïî÷òè íå óñåùàøå óìîðà, æàäíî çàñëóøàí â ðàçãîâîðà.
Ñëåä êàòî õàïíà ìàëêî áÿë õëÿá è èçïè ÷àøà âèíî, Ôàðàìèð ñåäíà íà íèñêî ñòîë÷å îòëÿâî íà áàùà ñè. Îòäÿñíî, ìàëêî ïî-íàñòðàíà, Ãàíäàëô ñåäåøå íà óêðàñåí ñ ðåçáà äúðâåí ñòîë, íà ïðúâ ïîãëåä èçãëåæäàøå çàäðÿìàë. Îòíà÷àëî Ôàðàìèð ãîâîðåøå ñàìî çà çàäà÷àòà, ñ êîÿòî áå èçïðàòåí ïðåäè äåñåò äíè, äîáàâÿéêè âåñòè çà Èòèëèåí è ïðèäâèæâàíåòî íà Âðàãà è ñúþçíèöèòå ìó, ðàçêàçà çà ñðàæåíèåòî êðàé ïúòÿ, çà ïîðàæåíèåòî íà õàðàäöèòå è îãðîìíèòå èì çâåðîâå. Ñÿêàø âîåíà÷àëíèê ðàçêàçâàøå íà ãîñïîäàðÿ ñè âå÷å èçâåñòíè ñúáèòèÿ, ñëó÷àéíè ãðàíè÷íè ñõâàòêè, êîèòî ñåãà èçãëåæäàõà íåçíà÷èòåëíè è äðåáíè, ëèøåíè îò ñëàâà.
Íåíàäåéíî Ôàðàìèð ïîãëåäíà êúì Ïèïèí.
- Íî ñåãà ïðèñòúïâàìå êúì óäèâèòåëíè íåùà - êàçà òîé. - Íå çà ïðúâ ïúò âèæäàì ïîëóðúñò îò ñåâåðíèòå ëåãåíäè äà èäâà â þæíèòå çåìè.
Ïðè òåçè äóìè Ãàíäàëô ñå íàäèãíà è âêîï÷è ðúöå â ïîäëàêúòíèöèòå, íî íå êàçà íèùî è ñòðîãèÿò ìó ïîãëåä óäúðæà âúçêëèöàíèåòî íà óñòíèòå íà Ïèïèí. Äåíåòîð îãëåäà ëèöàòà èì è êèìíà, ñÿêàø â çíàê, ÷å âå÷å å ðàçáðàë ìíîãî îò îíîâà, ùî ïðåäñòîåøå äà ÷óÿò. Ñåäÿõà áåçìúëâíè è íåïîäâèæíè, à Ôàðàìèð áàâíî ðàçêàçà èñòîðèÿòà ïî÷òè áåç äà îòêúñâà ïîãëåä îò Ãàíäàëô, ìàêàð ñåãèç-òîãèç î÷èòå ìó äà ñòðåëâàõà Ïèïèí, êàòî ÷å èñêàøå äà îñâåæè ñïîìåíà çà äðóãèòå, êîèòî áå âèäÿë.
Äîêàòî ñå ðàçìîòàâàøå íèøêàòà íà ðàçêàçà ìó çà ñðåùàòà ñ Ôðîäî è íåãîâèÿ ñëóãà, çà ñúáèòèÿòà íà Õåíåò Àíóí, Ïèïèí çàáåëÿçà, ÷å ðúöåòå íà Ãàíäàëô òðåïåðÿò, âêîï÷åíè â ðåçáîâàíîòî äúðâî. Ñåãà èçãëåæäàõà áåëè è áåçêðàéíî ñòàðè è êàòî ñå âçðÿ â òÿõ, Ïèïèí èçâåäíúæ ðàçáðà ñ òðúïêà íà óæàñ, ÷å Ãàíäàëô, ñàìèÿò Ãàíäàëô èçïèòâà òðåâîãà è äîðè ñòðàõ. Íàêðàÿ, ñëåä êàòî áå ðàçêàçàë çà ðàçäÿëàòà ñè ñúñ ñòðàííèöèòå è òÿõíîòî ðåøåíèå äà òðúãíàò êúì Ñèðèò Óíãîë, Ôàðàìèð çàìúë÷à, ïîêëàòè ãëàâà è âúçäúõíà. Òîãàâà Ãàíäàëô ñêî÷è îò ñòîëà.
- Ñèðèò Óíãîë? Ìîðãóëñêàòà äîëèíà? - âúçêëèêíà òîé. - Âðåìåòî, Ôàðàìèð, âðåìåòî? Êîãà ñå ðàçäåëè ñ òÿõ? Êîãà ùå ñòèãíàò â îíàÿ ïðîêëåòà äîëèíà?
- Ðàçäåëèõìå ñå ïðåäè äâà äíè, ñóòðèíòà - îòâúðíà Ôàðàìèð. - Îòòàì äî äîëèíàòà Ìîðãóëäóèí èìà ïåòíàäåñåò ëåâãè, àêî ñà òðúãíàëè ïðàâî íà þã, à ïîñëå îñòàâàò îùå ïåò ëåâãè íà çàïàä äî ïðîêúëíàòàòà Êóëà. Êàêòî è äà áúðçàò, íå áèõà ñòèãíàëè òàì ïî-ðàíî îò äíåøíèÿ äåí, à ìîæå è îùå äà ñà íà ïúò. Äà, âèæäàì îò êàêâî ñå áîèø. Íî ìðàêúò íÿìà íèùî îáùî ñ äðúçêèÿ èì ïîõîä. Òîé çàïî÷íà ìèíàëàòà âå÷åð è ïðåç íîùòà ñÿíêàòà îáãúðíà öÿë Èòèëèåí. Çà ìåí å ÿñíî, ÷å Âðàãúò îòäàâíà å ïëàíèðàë ùóðìà ñðåùó íàñ è ÷àñúò å áèë óðå÷åí îùå ïðåäè ïúòíèöèòå äà íàïóñíàò ñêðèâàëèùåòî ìè.
Ãàíäàëô êðà÷åøå íàïðåä-íàçàä.
- Ñóòðèíòà ïðåäè äâà äíè, çíà÷è òðè äíè ïúò! Êîëêî å äî ìÿñòîòî, êúäåòî ñå ðàçäåëèõòå?
- Êúì äâàäåñåò è ïåò ëåâãè ïî ïòè÷è ïîëåò - îòâúðíà Ôàðàìèð. - Íî íå ìîæåõ äà äîéäà ïî-áúðçî. Ìèíàëàòà íîù áÿõ íà Êàèð Àíäðîñ, äúëãèÿ îñòðîâ ïî ñåâåðíîòî òå÷åíèå íà Ðåêàòà, êîéòî âñå îùå îõðàíÿâàìå; íà îòñàìíèÿ áðÿã èìàøå êîíå. Êîãàòî ìðàêúò ñå çàäàäå, ðàçáðàõ, ÷å òðÿáâà äà áúðçàì, çàòîâà ïðåïóñíàõ íàñàì çàåäíî ñ îùå òðèìà áîéöè, çà êðèòî íàìåðèõ êîíå. Îñòàíàëàòà ÷àñò îò îòðÿäà ñè ïðàòèõ íà þã äà ïîäñèëè ãàðíèçîíà êðàé áðîäîâåòå íà Îñãèëèàò. Íàäÿâàì ñå, ÷å íå ñúì ïîñòúïèë çëå?
Òîé ïîãëåäíà áàùà ñè.
- Çëå? - âèêíà Äåíåòîð è â î÷èòå ìó ëóìíàõà ìúëíèè. - Çàùî ïèòàø? Áîéöèòå ñà áèëè íà òâîå ðàçïîðåæäàíå. Îòêîãà âçå äà ïèòàø çà ìíåíèåòî ìè ïî âñÿêà òâîÿ ïîñòúïêà? Ñìèðåíî ñå äúðæèø ïðåä ìåí, àëà îòäàâíà ñè êðèâíàë ïî ñâîé ïúò è íå ñëóøàø ñúâåòèòå ìè. Î, äà, ãîâîðèø èçêóñíî êàêòî âèíàãè, íî íèìà íå âèæäàì î÷èòå òè âïèòè â Ìèòðàíäèð, äà ïèòàò äàëè ñè êàçàë êàêâîòî òðÿáâà, äàëè íå ñè ïðåêàëèë? Òîé îòäàâíà å çàâëàäÿë ñúðöåòî òè. Áàùà òè, ñèíå, ìîæå äà å ñòàð, íî îùå íå å èçêóôÿë. Âèæäàì è ÷óâàì êàêòî ïðåäè, íèùî íå îñòàâà ñêðèòî - è îíóé, ùî êàçà, è îíóé, ùî ïðåìúë÷à. Çíàì îòãîâîðèòå íà ìíîãî çàãàäêè. Óâè, óâè, áåäíèÿò Áîðîìèð!
- Àêî òå ãíåâè òóé, ùî êàçàõ, òàòêî - ñïîêîéíî èçðå÷å Ôàðàìèð, - ñúæàëÿâàì, ÷å íå èçñëóøàõ òâîÿ ñúâåò, ïðåäè äà ìå íàòîâàðèø ñ òúé òåæêî ðåøåíèå.
- È ùåøå ëè äà ïðîìåíèø ðåøåíèåòî ñè? - çàïèòà Äåíåòîð. - Ñòðóâà ìè ñå, ÷å ïàê ùåøå äà ïîñòúïèø ïî ñâîåìó. Äîáðå òå ïîçíàâàì. Çíàì äîðè è æåëàíèåòî òè äà èçãëåæäàø âåëè÷åñòâåí è ùåäúð êàòî äðåâåí êðàë - áëàã, ñëàäêîäóìåí. Òîâà ìîæå è äà ïðèëÿãà íà ÷îâåê ñ áëàãîðîäíà êðúâ, êîãàòî âëàñòâóâà â ìèð. Íî â òåæúê ÷àñ áëàãîðîäñòâîòî íåðÿäêî ñå çàïëàùà ñúñ ñìúðò.
- Òúé äà áúäå! - êàçà Ôàðàìèð.
- Òúé äà áúäåëî! - ïðîâèêíà ñå Äåíåòîð. - Íî íå ïëàùàø ñàìî ñúñ ñâîÿòà ñìúðò, Âëàäåòåëþ Ôàðàìèð, à ñúñ ñìúðòòà íà áàùà ñè è öåëèÿ íàðîä, êîéòî áå äëúæåí äà çàùèòàâàø ïîäèð ãèáåëòà íà Áîðîìèð.
- Íèìà òè ñå èñêà äà áå ñòàíàëî îáðàòíîòî? - çàïèòà Ôàðàìèð.
- Äà, òàêà ìè ñå èñêà - îòâúðíà Äåíåòîð. - Áîðîìèð áåøå âåðåí ñèí, à íå èãðà÷êà íà íÿêàêúâ ñè ìàãüîñíèê. Òîé áè ñè ñïîìíèë çà çëî÷åñòèÿ ñè áàùà è íå áè ïðîïèëÿë äàðîâåòå íà ñúäáàòà. Áè ìè äîíåñúë ìîãúùåñòâî.
Çà ìèã ñäúðæàíîñòòà íà Ôàðàìèð ñå ïðîïóêà.
- Áèõ òå ïîìîëèë, òàòêî, äà ñè ïðèïîìíèø çàùî çàìèíàõ çà Èòèëèåí âìåñòî íåãî. Íå ÷àê òîëêîâà îòäàâíà ñå ñúãëàñèõ âåäíúæ äà ïîñëóøàì ñúâåòà òè. Âëàäåòåëÿò íà Ãðàäà ìè ïîâåðè òàçè çàäà÷à.
- Íå ðàçòúðñâàé ãîð÷èëêàòà â ÷àøàòà, êîÿòî ñàì ñè íàëÿõ - êàçà Äåíåòîð. - Íå ÿ ëè óñåùàõ äúëãè íîùè íà åçèêà ñè, ïðåä÷óâñòâóâàéêè, ÷å òåïúðâà ìå ÷àêà îòðîâíàòà óòàéêà? È åòî ÷å ñòèãíàõ äî íåÿ. Î, àêî íå áå òàêà! Àêî îíîâà áå äîøëî â ðúöåòå ìè!
- Óñïîêîé ñå! - êàçà Ãàíäàëô. - Êàêâîòî è äà áå ñòàíàëî, Áîðîìèð íÿìàøå äà ãî äîíåñå. Òîé çàãèíà äîñòîéíî, íåêà ïî÷èâà â ìèð! Àëà òè ñå ëúæåø. Àêî áå ïðîòåãíàë ðúêà êúì îíçè ïðåäìåò, òîé ùåøå äà ñå ïîãóáè. Ùåøå äà ãî çàäúðæè çà ñåáå ñè è òè íÿìàøå äà ïîçíàåø ñâîÿ ñèí.
Òâúðäî è õëàäíî áå ëèöåòî íà Äåíåòîð.
- Îêàçà ñå, ÷å Áîðîìèð ïî-òðóäíî ùå çàèãðàå ïî ñâèðêàòà òè, íàëè? - òèõî èçðå÷å òîé. - Íî àç, íåãîâèÿò áàùà, òâúðäÿ, ÷å òîé ùåøå äà ìè ãî äîíåñå. Ìîæå è äà ñè ìúäúð, Ìèòðàíäèð, àëà ñðåä âñè÷êèòå ñè òúíêîñòè íå ñè îâëàäÿë ìúäðîñòòà äîêðàé. Èìà è äðóãè ïúòèùà îñâåí ïàÿæèíèòå íà âúëøåáíèöèòå è ïðèáúðçàíîñòòà íà ãëóïöèòå. Òè è íå ïîäîçèðàø êîëêî çíàíèÿ è ïðåìúäðîñòè ñúì îâëàäÿë.
- È êàêâà å òâîÿòà ìúäðîñò? - çàïèòà Ãàíäàëô.
- Ñòèãà ìè êîëêîòî äà ïðîçðà äâåòå áåçóìñòâà, îò êîèòî äà áÿãàì. Ðèñêîâàíî å äà ñå èçïîëçóâà îíçè ïðåäìåò. À äà ñå ïðàòè ñ åäèí ãëóïîâàò ïîëóðúñò ïðàâî â çåìèòå íà Âðàãà, êàêòî ñòîðèõòå òè è òîçè ìîé ñèí, å ëóäîñò.
- Ùî áè ñòîðèë Âëàäåòåëÿò Äåíåòîð?
- Íèòî åäíîòî, íèòî äðóãîòî. Íî åäíî å ñèãóðíî - çà íèùî íà ñâåòà íå áè ãî ïîäëîæèë íà ðèñê òàì, êúäåòî ñàìî ãëóïåö ìîæå äà ñå íàäÿâà, íå áè äðúçíàë äà ïðåäèçâèêà âñåîáùàòà ãèáåë, àêî Âðàãúò ñè âúçâúðíå èçãóáåíîòî. Íå, áè ãî îïàçèë óêðèòî äúëáîêî â ìðàêà. Íå áè ãî èçïîëçóâàë, êàçàõ, îñâåí â ÷àñà íà êðàéíà íóæäà, áè ãî ñêúòàë äàëå÷ îò âðàæàòà äåñíèöà è áè ãî èçìúêíàë ñàìî çàðàäè îêîí÷àòåëíàòà ïîáåäà, ïîäèð êîÿòî âåäíúæ çàâèíàãè äà ñâúðøèì ñ îíóé, ùî íè ïëàøè.
- Ìèñëèø ñàìî çà Ãîíäîð, âëàäåòåëþ, êàêòî ñè ñâèêíàë - êàçà Ãàíäàëô. - Àëà èìà è äðóãè ëþäå, äðóã æèâîò, áúäíè âðåìåíà. À àç èçïèòâàì æàë äîðè êúì íåãîâèòå ðîáè.
- Òà êúäå ùå äèðÿò ïîìîù äðóãèòå ëþäå, àêî ðóõíå Ãîíäîð? - îòâúðíà Äåíåòîð. - Äà áÿõ óêðèë îíçè ïðåäìåò â äúëáîêèòå ïîäçåìèÿ íà òàÿ êðåïîñò, íÿìàøå ñåãà äà òðúïíåì îò ñòðàõ ñðåä çäðà÷à è ùÿõìå äà ðåøàâàìå ñïîêîéíî, áåç äà ñå áîèì îò íàé-ëîøîòî. Îùå íå ìå ïîçíàâàø, ùîì íå âÿðâàø, ÷å áèõ èçäúðæàë èçïèòàíèåòî.
- È âñå ïàê íå âÿðâàì - êàçà Ãàíäàëô. - Èíàê áèõ ãî ïðàòèë íàñàì íà ñúõðàíåíèå è áèõ ñïåñòèë ìíîãî òðåâîãè íà ñåáå ñè è íà äðóãèòå. À êàòî òå ÷óõ êàê ãîâîðèø, âÿðâàì òè îùå ïî-ìàëêî, îòêîëêîòî íà Áîðîìèð. Íå, óäðúæ ãíåâà ñè! Íå âÿðâàì äîðè íà ñåáå ñè è îòêàçàõ îíçè ïðåäìåò, ìàêàð äà ìè ãî ïðåäëàãàõà â äàð. Òè ñè ñèëåí è â ìíîãî îòíîøåíèÿ îùå ñå âëàäååø, Äåíåòîð, àëà àêî áå ïîëó÷èë îíîâà, òî ùåøå äà òå ñúêðóøè. Äîðè äà ãî áå çàðîâèë â íåäðàòà íà Ìèíäîëóèí, òî ùåøå äà îæàðè ñ îãúí óìà òè, äîêàòî ìðàêúò ïðèèæäà, è òåïúðâà ñå çàäàâàò îùå ïî-ñòðàøíè áåäè.
Âïåðåíè â Ãàíäàëô, î÷èòå íà Äåíåòîð îòíîâî ïðèïëàìíàõà è Ïèïèí ïàê óñåòè íàïðåæåíèåòî ìåæäó äâåòå âîëè, íî ñåãà ïîãëåäèòå èì ñÿêàø ñå ïðåâðúùàõà â îñòðèåòà, ïðåëèòàùè îò îêî äî îêî ñðåä áëÿñúêà íà óäàðèòå. Ïèïèí çàòðåïåðà â î÷àêâàíå íà ñòðàõîòíèÿ ñáëúñúê.
Àëà âíåçàïíî Äåíåòîð ñå îòïóñíà è õëàäíîêðúâíî âäèãíà ðàìåíå.
- Àêî ìîæåõ! Àêî ìîæåõ! Êîëêî íàïðàçíè ñëîâà. Òî å ïîòúíàëî â Ñÿíêàòà è ñàìî âðåìåòî ùå ïîêàæå êàêâî å ïðèãîòâèëà ñúäáàòà çà íåãî è çà íàñ. Íÿìà äà ÷àêàìå äúëãî. À äîòîãàâà íåêà ñå îáåäèíèì âñè÷êè ïðîòèâ Âðàãà, êàêâèòî è äà ñà ïúòèùàòà íè, è äà ñå íàäÿâàìå, äîêàòî ìîæåì. Ïîäèð íàäåæäàòà íè îñòàâà õðàáðîñòòà äà óìðåì ñâîáîäíè. - Òîé ñå îáúðíà êúì Ôàðàìèð: - Êàêâî ìèñëèø çà ãàðíèçîíà êðàé Îñãèëèàò?
- Íå å ñèëåí - êàçà Ôàðàìèð. - Âå÷å êàçàõ, ÷å ïðàòèõ îòðÿäà îò Èòèëèåí äà ãî ïîäêðåïè.
- Ìèñëÿ, ÷å íÿìà äà ñòèãíàò - êàçà Äåíåòîð. - Òàì ùå å ïúðâèÿò óäàð. Ùå èì òðÿáâà õðàáúð êîìàíäèð.
 - Êàêòî è íàâñÿêúäå - âúçäúõíà Ôàðàìèð. - Óâè, êîëêî íè ëèïñâà ìîÿò ëþáèì áðàò! - Èçïðàâè ñå. - Ñâîáîäåí ëè ñúì, òàòêî? Ïðåäè äà äîâúðøè, òîé ñå îëþëÿ è ñå ïîäïðÿ íà áàùèíèÿ òðîí.
- Ìîðåí ñè, âèæäàì - êàçà Äåíåòîð. - Êàçàõà ìè, ÷å ñè ïðåïóñêàë îòäàëå÷ ïîä ëåòÿùèòå ñåíêè íà çëîòî.
- Äà íå ãîâîðèì çà òîâà! - ïðîìúëâè Ôàðàìèð.
- Òúé äà áúäå - ñúãëàñè ñå Äåíåòîð. - Âúðâè ñåãà äà ïî÷èâàø êàêòî ìîæåø. Óòðå íè ÷àêà òåæúê äåí.
Âñè÷êè ñå ñáîãóâàõà ñ Âëàäåòåëÿ íà Ãðàäà è îòèäîõà äà ïî÷èâàò, äîêàòî îùå ìîãàò. Íàâúí öàðóâàøå áåççâåçäåí ìðàê, êîãàòî Ãàíäàëô ñå óïúòè êúì êâàðòèðàòà, ñëåäâàí îò Ïèïèí ñ ìàëúê ôàêåë â ðúêà. Íå èçðåêîõà íèòî äóìà, äîêàòî âðàòàòà íå ñå çàòâîðè çàä òÿõ. ×àê òîãàâà Ïèïèí õâàíà Ãàíäàëô çà ðúêàòà.
- Êàæè ìè, èìà ëè íàäåæäà? - çàïèòà òîé. - Çà Ôðîäî ìè å äóìàòà. Å, è çà íàñ, íî ãëàâíî çà Ôðîäî. Ãàíäàëô ïîëîæè ðúêà íà ãëàâàòà ìó.
- Íèêîãà íå å èìàëî ãîëÿìà íàäåæäà - îòâúðíà òîé. - Ñàìî íàäåæäà çà ãëóïöè, êàêòî ìè áå êàçàíî. À êîãàòî ÷óõ çà Ñèðèò Óíãîë... - Òîé çàìúë÷à è ñ øèðîêè êðà÷êè ñå ïðèáëèæè äî ïðîçîðåöà, ñÿêàø ïîãëåäúò ìó ìîæåøå äà ïðîáèå èçòî÷íàòà íîù. Ñåòíå ïðîìúðìîðè: - Ñèðèò Óíãîë! Çàùî íàòàì, ïèòàì ñå? - Îáúðíà ñå. - Ïðåäè ìàëêî, Ïèïèí, ñúðöåòî ìè èçñòèíà êàòî ÷óõ òîâà èìå. Àëà âñúùíîñò âÿðâàì, ÷å âúâ âåñòèòå íà Ôàðàìèð ñå êðèå íàäåæäà. ßñíî å, ÷å Âðàãúò íàé-ñåòíå çàïî÷âà âîéíàòà è íàíàñÿ ïúðâèÿ óäàð, äîêàòî Ôðîäî å îùå íà ñâîáîäà. Â èäíèòå äíè îêîòî ìó ùå ñå âçèðà òó íàñàì, òó íàòàì, íî âèíàãè íàäàëå÷ îò ñîáñòâåíèòå ìó çåìè. È îùå íåùî, Ïèïèí, îòäàëå÷ äîëàâÿì ó íåãî ïðèïðÿíîñò è ñòðàõ. Çàïî÷âà ïðåæäåâðåìåííî. Íåùî ãî å ñòðåñíàëî. - Çà ìèã Ãàíäàëô ïîñòîÿ çàìèñëåí. - Ìîæå áè - ïðîìúðìîðè òîé. - Ìîæå äîðè è ãëóïîñòòà òè äà å ïîìîãíàëà, ìîå ìîì÷å. ×àêàé äà âèäèì. Ïðåäè ïåò äíè òðÿáâà äà å îòêðèë, ÷å ñìå íèçâåðãíàëè Ñàðóìàí è ñìå îòíåëè Êàìúêà. È êàêâî îò òîâà? Íèòî èìàìå ïîëçà îò íåãî, íèòî áèõìå ìîãëè äà ãî óïîòðåáèì, áåç òîé äà óçíàå. À! Ïèòàì ñå. Àðàãîðí? ×àñúò ìó íàáëèæàâà. À â íåãî ñå êðèå íåïðåêëîííà ñèëà, Ïèïèí, òîé å õðàáúð, ðåøèòåëåí, ñàì ìîæå äà ðåøè è äà ïîåìå îãðîìåí ðèñê, àêî ñå íàëîæè. Òîâà ìîæå äà å. Ìîæå òúêìî ñ òàÿ öåë äà å âçåë Êàìúêà è ïðåäèçâèêàòåëíî äà ñå å ðàçêðèë ïðåä Âðàãà. Ïèòàì ñå. Å, êàêòî è äà å, íå ùå óçíàåì îòãîâîðà ïðåäè èäâàíåòî íà Ðîõàíñêèòå êîííèöè... ñòèãà äà íå çàêúñíåÿò. Ëîøè äíè íè ÷àêàò. Äà ïîñïèì, äîêàòî ìîæåì!
- Íî... - îáàäè ñå Ïèïèí.
- Êàêâî íî? - çàïèòà Ãàíäàëô. - Çà òàÿ âå÷åð ðàçðåøàâàì ñàìî åäíî íî.
- Àì-ãúë. Êàê ñà ìîãëè äà òðúãíàò ñ íåãî è äîðè äà ãî âçåìàò çà âîäà÷? Êàêòî óñåòèõ, Ôàðàìèð íå õàðåñâàøå ìÿñòîòî, íàêúäåòî ãè âîäåë, òè ñúùî. Êàêâî ñå å îáúðêàëî?
- Ñåãà íå ìîãà äà îòãîâîðÿ - êàçà Ãàíäàëô. - È âñå ïàê ñúðöåòî ìè óñåùà, ÷å Ôðîäî è Àì-ãúë ùå ñå ñðåùíàò ïðåäè êðàÿ. Çà äîáðî èëè çà çëî. Íî òàÿ âå÷åð íå ùå ãîâîðÿ çà Ñèðèò Óíãîë. Ïðåäàòåëñòâî, ïðåäàòåëñòâî - òîâà ìå ïëàøè, ïðåäàòåëñòâîòî íà îíàÿ æàëêà òâàð. Íî äà ñòàâà êàêâîòî å ïèñàíî. Íåêà íå çàáðàâÿìå, ÷å ïðåäàòåëÿò ìîæå äà ñãðåøè è äà ñòîðè äîáðî, áåç äà èñêà. Ñëó÷âà ñå ïîíÿêîãà. Ëåêà íîù!
Íîâîòî óòðî íàñòúïè ñðåä êàôåíèêàâ ñóìðàê è ñúðöàòà, îáîäðåíè çà ìàëêî îò çàâðúùàíåòî íà Ôàðàìèð, îòíîâî ñå ñâèõà. Êðèëàòèòå Ñåíêè íå ñå ìÿðíàõà òîçè äåí, íî îò âðåìå íà âðåìå âèñîêî íàä ãðàäà ñå ðàçäàâàøå äàëå÷åí êðÿñúê è êîéòî ãî ÷óåøå, çà ìèã çàñòèâàøå îò óæàñ, à ïî-áîÿçëèâèòå èçáóõâàõà â ðèäàíèÿ.
Ôàðàìèð îòíîâî áå çàìèíàë íà ïúò. „Íå ìó äàâàò äà ñè ïî÷èíå - ìúðìîðåõà íÿêîè. - Âëàäåòåëÿò å ïðåêàëåíî ñòðîã êúì ñèíà ñè è ãî êàðà äà ïîåìå äâîéíè çàäúëæåíèÿ - çà ñåáå ñè è çà îíçè, ùî íÿìà äà ñå âúðíå." Õîðàòà íåïðåñòàííî ñå âçèðàõà íà ñåâåð ñ åäèí âúïðîñ:
„Êúäå ñà Ðîõàíñêèòå êîííèöè?"
Ôàðàìèð íàèñòèíà íå áå çàìèíàë ïî ñâîå æåëàíèå. Íî Âëàäåòåëÿò íà Ãðàäà èìàøå ïúëíà âëàñò â Ñúâåòà è òîçè äåí íå áå íàñòðîåí äà îòñòúïâà ïðåä äðóãèòå. Ñúâåòúò áå ñâèêàí ðàíî ñóòðèíòà. Âîåíà÷àëíèöèòå ðåøèõà, ÷å ïîðàäè çàïëàõàòà îò Þãà ñèëèòå èì íå ñà äîñòàòú÷íè çà èçïðåâàðâàù óäàð, îñâåí àêî ïðèñòèãíàò Ðîõàíñêèòå êîííèöè. À äîòîãàâà ùÿõà äà ðàçïîëîæàò áîéöè ïî ñòåíèòå è äà ÷àêàò.
- È âñå ïàê - êàçà Äåíåòîð - íå áèâà òîêó-òàêà äà èçîñòàâÿìå âúíøíèòå óêðåïëåíèÿ, èçãðàäåíè ñ òúé òåæúê òðóä. Âðàãúò òðÿáâà ñêúïî äà ïëàòè ïðåìèíàâàíåòî íà Ðåêàòà. Àêî èñêà äà ùóðìóâà Ãðàäà, íå ìîæå äà ïðåñå÷å íèòî ñåâåðíî îò Êàèð Àíäðîñ, çàðàäè áëàòàòà, íèòî íà þã, êúì Ëåáåíèí, êúäåòî ðåêàòà å òîëêîâà øèðîêà, ÷å ùå ìó òðÿáâà öÿë ôëîò. Òåæåñòòà ùå ïàäíå âúðõó Îñãèëèàò, êàêòî è ìèíàëèÿ ïúò, êîãàòî Áîðîìèð ãî îòáëúñíà.
- Îíîâà áåøå ñàìî ïðîáà íà ñèëèòå - êàçà Ôàðàìèð. - Äíåñ ìîæåì äà çàñòàâèì Âðàãà äà ïëàòè äåñåòîêðàòíî çàãóáèòå íè ïðè îõðàíàòà íà Ðåêàòà è ïàê äà çàãóáèì â êðàéíà ñìåòêà. Òîé ñ ëåêà ðúêà ìîæå äà ñè ïîçâîëè äà ïîæåðòâóâà àðìèÿ, à çà íàñ âñåêè îòðÿä å áåçöåíåí. À àêî ïðåñå÷å ñ öÿëàòà ñè ñèëà, îòñòúïëåíèåòî íà ïðåäíèòå íè ÷àñòè ùå áúäå ðèñêîâàíî.
- Àìè Êàèð Àíäðîñ? - çàïèòà Ïðèíöúò. - È íåãî òðÿáâà äà óäúðæèì, àêî çàùèòàâàìå Îñãèëèàò. Äà íå çàáðàâÿìå çàïëàõàòà îòëÿâî. Ðîõèðèìèòå ìîãàò äà äîéäàò, ìîãàò è äà íå äîéäàò. Íî Ôàðàìèð íè ðàçêàçà çà îãðîìíèòå âîéñêè, ïðèèæäàùè êúì ×åðíàòà ïîðòà. Íî åäíà àðìèÿ ìîæå äà èçëåçå îòòàì è äà óäàðè íà ðàçíè ìåñòà.
- Âîéíàòà íàëàãà ðèñêîâå - êàçà Äåíåòîð. - Íà Êàèð Àíäðîñ èìà ãàðíèçîí è ïîâå÷å õîðà íå ìîãà äà îòäåëÿ. Íî íå ùå îòñòúïÿ áåç áîé Ðåêàòà è Ïåëåíîð... äîäåòî ìè îñòàâà ïîíå åäèí õðàáúð êîìàíäèð, ãîòîâ äà èçïúëíè âîëÿòà íà ñâîÿ ãîñïîäàð.
Âñè÷êè çàìúë÷àõà, íî íàêðàÿ Ôàðàìèð èçðå÷å:
- Íå ùå ñå ïðîòèâÿ íà âîëÿòà òè, ãîñïîäàðþ. Ùîì òå ëèøèõà îò Áîðîìèð, àç ùå îòèäà äà ñòîðÿ êàêâîòî ìîãà âìåñòî íåãî... àêî çàïîâÿäàø.
- Çàïîâÿäâàì - îòâúðíà Äåíåòîð.
- Òîãàâà ñáîãîì! Íî íå ìèñëè çëå çà ìåí, ùå ñå âúðíà!
- Çàâèñè êàê - êàçà Äåíåòîð.
Ïðåäè Ôàðàìèð äà ïðåïóñíå íà èçòîê, Ãàíäàëô ñå îáúðíà êúì íåãî.
- Íå áúðçàé äà æåðòâóâàø æèâîòà ñè îò îáèäà - êàçà òîé. - Òóê ùå ñè íóæåí íå ñàìî çà âîéíàòà. Òâîÿò áàùà òå îáè÷à, Ôàðàìèð, è ùå ñè ãî ñïîìíè ïðåäè êðàÿ. Ñáîãîì!
È òúé, Ôàðàìèð îòíîâî ïîòåãëè çàåäíî ñ îòðÿä îò äîáðîâîëöè è áîéöè, êîèòî ìîæåõà äà áúäàò îòäåëåíè îò îõðàíàòà. Õîðàòà îò ñòåíèòå ñå âçèðàõà êúì ðàçðóøåíèÿ ãðàä è ñå ïèòàõà êàêâî ëè ñòàâà òàì, çàùîòî íå çàáåëÿçâàõà íèùî. À äðóãè âñå òúé ãëåäàõà íà ñåâåð è ìèñëåíî áðîÿõà ëåâãèòå ïî ïúòÿ íà Òåîäåí ïðåç Ðîõàí. „Ùå äîéäå ëè? Ùå ñè ñïîìíè ëè çà äðåâíèÿ ñúþç?" - ìúëâÿõà òå.
- Äà, ùå äîéäå - êàçà Ãàíäàëô, - äîðè è äà çàêúñíåå. Ïîìèñëåòå ìàëêî! Â íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé ×åðâåíàòà ñòðåëà å ñòèãíàëà ïðè íåãî ïðåäè äâà äíè, à äúëãè ìèëè íè äåëÿò îò Åäîðàñ.
Íîâèòå âåñòè ïðèñòèãíàõà åäâà ïðåç íîùòà. Ìîðåí êîííèê äîëåòÿ îò áðîäîâåòå ñúñ ñúîáùåíèå, ÷å îò Ìèíàñ Ìîðãóë å ïîòåãëèëà àðìèÿ è âå÷å íàáëèæàâà Îñãèëèàò, êúì íåÿ ñå ïðèñúåäèíèëè ïîëêîâå îò Þãà - æåñòîêè è åäðè Õàðàäðèìè.
- Óçíàõìå îùå - äîáàâè ïðàòåíèêúò, - ÷å îòíîâî ãè âîäè ×åðíèÿ êàïèòàí è ñòðàõúò îò íåãî ñå íîñè äàëå÷ íàïðåä ïî Ðåêàòà.
Ñ òèÿ çëîâåùè ñëîâà ïðèêëþ÷è òðåòèÿò äåí îò ïðèñòèãàíåòî íà Ïèïèí â Ìèíàñ Òèðèò. Ìàëöèíà çàñïàõà - âå÷å ïî÷òè íèêîé íå ñå íàäÿâàøå Ôàðàìèð äà óäúðæè áðîäîâåòå çà äúëãî.
Íà ñëåäâàùèÿ äåí ìðàêúò ïðåñòàíà äà ïðèèæäà, áåøå ñå ñãúñòèë äîêðàé, àëà òåãíåøå îùå ïî-ìú÷èòåëíî âúðõó ñúðöàòà íà õîðàòà è ãè èçïúëâàøå ñ íåïîíîñèì óæàñ. Ñêîðî ïðèñòèãíàõà íîâè çëè âåñòè. Âðàãúò áå óñïÿë äà ïðåêîñè Àíäóèí. Ôàðàìèð ñå îòòåãëÿøå êúì ñòåíàòà íà Ïåëåíîð, ñúáèðàéêè áîéöèòå îò Êðàéïúòíèòå óêðåïëåíèÿ, àëà ñèëèòå íà ïðîòèâíèêà áÿõà äåñåòîêðàòíî ïî-ìíîãîáðîéíè.
- Àêî èçîáùî óñïåå äà ïðåñå÷å Ïåëåíîð, âðàãîâåòå ùå ãî ñëåäâàò ïî ïåòèòå - êàçà ïðàòåíèêúò. - Ñêúïî ïëàòèõà çà ïðåìèíàâàíåòî, íî òîé ñå íàäÿâàøå íà ïîâå÷å. Ïëàíîâåòå èì ñà áèëè äîáðå ïîäãîòâåíè. Ñåãà ðàçáðàõìå, ÷å òàéíî ñà èçãðàäèëè â Èçòî÷åí Îñãèëèàò ìíîæåñòâî ñàëîâå è áàðêàñè. Ãúìæàõà êàòî ìóõè. Íî íå òå íè ïîáåäèõà, à ×åðíèÿ êàïèòàí. Ìàëöèíà óñòîÿâàõà îùå ùîì ñå ðàçíàñÿøå ñëóõúò çà ïðèáëèæàâàíåòî ìó. Ïðåä íåãî ñîáñòâåíèòå ìó áîéöè òðúïíàò îò ñòðàõ è ñà ãîòîâè äà çàãèíàò, ùîì çàïîâÿäà.
- Çíà÷è òàì ñúì ïî-íóæåí, îòêîëêîòî òóê - êàçà Ãàíäàëô, ïðåïóñíà èç ïîëÿòà è ñêîðî ñèÿíèåòî ìó èç÷åçíà îò ïîãëåä. Ñàìîòíèÿò Ïèïèí îñòàíà íà ñòåíàòà è öÿëà íîù ñå âçèðà íà èçòîê, áåç äà ìèãíå.
Óòðèííèòå êàìáàíè åäâà áÿõà ïðîåõòåëè, ñÿêàø çà ïîäèãðàâêà ñ íåïðîãëåäíèÿ ìðàê, êîãàòî Ïèïèí çúðíà äàëå÷ ñðåä ìúòíèòå ïðîñòîðè äà ëóìâàò îãíüîâå òàì, êúäåòî ñå èçäèãàõà ñòåíèòå íà Ïåëåíîð. ×àñîâèòå âèêíàõà â åäèí ãëàñ è öåëèÿò Ãðàä ñå âäèãíà íà îðúæèå. Îò âðåìå íà âðåìå ÷åðâåí îòáëÿñúê îçàðÿâàøå ìðàêà è ïðåç íàòåæàëèÿ âúçäóõ áàâíî äîëèòàøå ãëóõ òúòåí.
- Ïðåâçåëè ñà ñòåíàòà! - êðåùÿõà õîðàòà. - Ðàçáèâàò ÿ. Èäàò!
- Êúäå å Ôàðàìèð! - îò÷àÿíî âèêíà Áåðåãîíä. - Íå êàçâàéòå, ÷å å çàãèíàë!
Ïúðâèòå âåñòè äîíåñå Ãàíäàëô. Êúì ñðåäàòà íà óòðîòî òîé ïðèñòèãíà ñ øåïà êîííèöè, îõðàíÿâàùè âúðâîëèöà îò êàðóöè. Âúòðå áÿõà íàëÿãàëè ðàíåíè ìúæå - ñàìî òîâà îñòàâàøå ñëåä ãèáåëòà íà Êðàéïúòíèòå óêðåïëåíèÿ. Âúëøåáíèêúò âåäíàãà ñå ÿâè ïðåä Äåíåòîð. Ñåãà Âëàäåòåëÿò íà Ãðàäà ñå áå ðàçïîëîæèë âúâ âèñîêèòå ïîêîè íàä Çàëàòà íà Áÿëàòà êóëà è Ïèïèí ñòîåøå êðàé òðîíà ìó, íàïðÿãàøå ìðà÷íèÿ ñè âçîð ïðåç ìúòíèòå ïðîçîðöè íà ñåâåð, þã è èçòîê, ñÿêàø èñêàøå äà ïðîáèå ñåíêèòå íà ïðèèæäàùàòà ñúäáà. Íàé-äúëãî ñå âãëåæäàøå íà ñåâåð è ïîíÿêîãà ñå âñëóøâàøå, ñÿêàø íÿêàêâî äðåâíî èçêóñòâî ìó ïîçâîëÿâàøå äà äî÷óå ãðúìîâíèÿ òúòíåæ íà êîïèòà èç äàëå÷íèòå ðàâíèíè.
- Äîéäå ëè Ôàðàìèð? - çàïèòà òîé.
- Íå - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íî áåøå îùå æèâ, êîãàòî ãî íàïóñíàõ. Àëà ðåøè äà îñòàíå ñ ïîñëåäíèòå, òà äà ñïàñè îò ðàçãðîì îòñòúïëåíèåòî ïðåç Ïåëåíîð. Ìîæå è äà óäúðæè ñ õîðàòà ñè, íî ñå ñúìíÿâàì. Èçïðàâåí å ïðåä íåñìåòíè ïúë÷èùà. Ïðèñòèãíà îíçè, îò êîãîòî ñå áîÿõ.
- Äà íå áè... Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë? - èçâèêà Ïèïèí, çàáðàâèë îò óæàñ êúäå ñå íàìèðà.
Äåíåòîð ñå ðàçñìÿ ãîð÷èâî.
-Íå, îùå íå, äðàãè Ïåðåãðèí! Òîé ùå äîéäå äà ñå íàñëàäè íà ãèáåëòà ìè ÷àê ñëåä êðàéíàòà ïîáåäà. Äðóãè ñà íåãîâèòå îðúæèÿ. Òúé ïðàâè âñåêè ìúäúð âëàäåòåë, ñêúïè ìè ïîëóðúñòå. Èíàê çàùî äà ñåäÿ â òàÿ êóëà, äà ãëåäàì, äà ìèñëÿ, äà ÷àêàì è äà æåðòâóâàì äîðè ñèíîâåòå ñè? Òà àç îùå ìîãà äà âúðòÿ ìå÷à!
Òîé ñå èçïðàâè, îòìåòíà äúëãèÿ ñè ÷åðåí ïëàù è Ïèïèí ñ èçóìëåíèå âèäÿ, ÷å îòäîëó å îáëå÷åí â ðèçíèöà, à íà ïîÿñà ìó âèñè äúëúã ìå÷ ñ òåæêà äðúæêà â ÷åðíà íîæíèöà ñúñ ñðåáúðíè øàðêè.
- Òúé õîäÿ è òúé ñïÿ îò ãîäèíè íàñàì - äîáàâè òîé, - òà äà íå âëåå ñòàðîñòòà â òÿëîòî ìè áåçñèëèå è ñòðàõ.
- È âñå ïàê äíåñ íàé-çëèÿò îò âîåíà÷àëíèöèòå íà Âëàñòåëèíà îò Áðàä-äóð å îâëàäÿë âúíøíèòå òè ñòåíè - êàçà Ãàíäàëô. - Òîé å äðåâåí êðàë íà Àíãìàð, Ìàãüîñíèê, Äóõ íà Ïðúñòåíà, Ïîâåëèòåë íà Íàçãóëèòå, ñÿíêà íà îò÷àÿíèåòî, êîïèå íà óæàñà â äåñíèöàòà íà Ñàóðîí.
- Çíà÷è ñè ñè íàìåðèë ðàâíîñòîåí ïðîòèâíèê, Ìèòðàíäèð - îòâúðíà Äåíåòîð. - Ëè÷íî àç îòäàâíà çíàì êîé å ïðúâ ïðåäâîäèòåë íà ïúë÷èùàòà íà ×åðíàòà êóëà. Ñàìî çà òîâà ëè ñå âúðíà? Èëè ñè îòñòúïèë ïðåä ñèëàòà íà âðàãà?
Ïèïèí çàòðåïåðà, î÷àêâàéêè âíåçàïíèÿ ãíÿâ íà çàñåãíàòèÿ Ãàíäàëô, íî ñòðàõúò ìó ñå îêàçà áåçïî÷âåí.
- Ìîæå è òúé äà å - êðîòêî îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íî îùå íå å äîøúë ÷àñ äà ïðåìåðèì ñèëèòå ñè. À àêî ñà âåðíè äðåâíèòå ñëîâà, íå ùå ïàäíå òîé îò ðúêàòà íà ïðîñòîñìúðòåí ìúæ è äîðè çà Ìúäðèòå å ñêðèòà ó÷àñòòà, ùî ãî ÷àêà. Êàêòî è äà å, çàñåãà Êàïèòàíúò íà îò÷àÿíèåòî íå áúðçà íàïðåä. Ïî-ñêîðî ïðåäïî÷èòà, êàêòî òè ñàì ìúäðî èçðå÷å, äà ïîâåëÿâà îòäàëå÷å è äà òëàñêà íà ùóðì îáåçóìåëèòå ñè ðîáè. Íå, âúðíàõ ñå ãëàâíî çà äà îïàçÿ ðàíåíèòå, êîèòî ìîæåì äà èçöåëèì. Ñòåíàòà å ðàçáèòà ïî öÿëàòà äúëæèíà è ñêîðî ïúë÷èùàòà íà Ìîðãóë ùå íàõëóÿò îòâñÿêúäå. À íàé-âå÷å äîéäîõ, çà äà êàæà òîâà: ñêîðî â ïîëÿòà ùå ïëàìíå áîé. Òðÿáâà äà ñå ïîäãîòâè âíåçàïåí óäàð íàâúí. Â íåãî äà ñå âêëþ÷àò êîííèöè. Òàì å èñêðèöàòà íàäåæäà, çàùîòî ïîíå åäíî ëèïñâà íà âðàãà - ìàëöèíà ñå íåãîâèòå êîííèöè.
- Íàøèòå ñúùî - êàçà Äåíåòîð. - Òúêìî ñåãà Ðîõàí ùåøå äà å äîáðå äîøúë.
- Ïî-ñêîðî ùå äî÷àêàìå äðóãè ãîñòè - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Áåãúëöèòå îò Êàèð Àíäðîñ âå÷å ñà ñúâñåì íàáëèçî. Îñòðîâúò å ïðåâçåò. Äðóãà àðìèÿ íàõëó îòêúì ×åðíàòà ïîðòà è ïðåñå÷å íà ñåâåðîèçòîê. 
- Íÿêîè òå îáâèíÿâàò, Ìèòðàíäèð, ÷å ñ íàñëàäà íîñèø çëè âåñòè - êàçà Äåíåòîð, - íî çà ìåí òîâà íå å íîâîñò - çíàåõ ãî îùå ñíîùè. Êîëêîòî äî óäàðà, âå÷å ñúì ïîìèñëèë çà íåãî. Äà ñëåçåì.
Âðåìåòî ìèíàâàøå. Íàé-ñåòíå ñòðàæàòà çúðíà îò ñòåíèòå îòñòúïëåíèåòî íà ÷åëíèòå îòðÿäè. Îòíà÷àëî áåçðåäíî ñå çàäàäîõà ãðóïè÷êè ìîðíè, èçðàíåíè ìúæå, íÿêîè áÿãàõà áåçóìíî êàòî ïîäãîíåíè. Äàëå÷å íà èçòîê òðåïêàõà îãíüîâå, òóê-òàì ïëàìúöèòå èì ñÿêàø ïúëçÿõà èç ðàâíèíàòà. Ãîðÿõà êúùè è îáîðè. Ñåòíå îò áåçáðîé ìåñòà ÷åðâåíè îãíåíè ðåêè÷êè ñå âòóðíàõà ëúêàòóøíî èç ìðàêà êúì ÷åðòàòà íà øèðîêèÿ ïúò îò Ãðàäñêàòà ïîðòà äî Îñãèëèàò.
„Âðàãúò - øåïíåõà õîðàòà. - Ñòåíàòà å ðóõíàëà. Åòî ãè, íàõëóâàò ïðåç ïðîëîìèòå! È êàòî ÷å íîñÿò ôàêëè. Êúäå ñà íàøèòå?"
Íàáëèæàâàøå âå÷åðíèÿò ÷àñ è ñòàâàøå òîëêîâà ìðà÷íî, ÷å äîðè íàé-çîðêèòå ìúæå îò Êðåïîñòòà íå ðàçëè÷àâàõà â ïîëÿòà ïî÷òè íèùî, îñâåí íîâè è íîâè ïîæàðèùà è âñå ïî-äúëãàòà îãíåíà êîëîíà, óñòðåìåíà íàïðåä. Íî åòî ÷å íà ïî-ìàëêî îò ìèëÿ èçíèêíà ñúáðàíà ãðóïà áîéöè, êîèòî íå áÿãàõà, à êðà÷åõà, áåç äà ñå ðàçêúñâàò.
Íàáëþäàòåëèòå ñòàèõà äúõ. „Ôàðàìèð òðÿáâà äà å òàì - ãîâîðåõà òå. - Òîé èìà âëàñò íàä õîðà è çâåðîâå. Ùå óñïåå."
Îòñòúïâàùèòå âå÷å áÿõà ñàìî íà äâà ôóðëîíãà. Îò çäðà÷à çàä òÿõ èçñêî÷è ìàëúê êîíåí îòðÿä - òîâà áå îñòàíàëî îò ïîñëåäíèòå çàùèòíèöè. Îòíîâî ñå ñïðÿõà çà îòáðàíà ñðåùó ïðèèæäàùèòå îãíåíè âúëíè. Âíåçàïíî îòåêíàõà ñâèðåïè êðÿñúöè. Íàëåòÿ âðàæåñêàòà êîííèöà. Îãíåíèòå êîëîíè ñå ïðåâúðíàõà â áóéíè ïîòîöè, ðåäèöà ñëåä ðåäèöà òúð÷àõà îðêè ñ ôàêëè â ðúöå, äèâè Þæíÿöè ðàçâÿâàõà êúðâàâè çíàìåíà, äðåçãàâî âèêàõà è íàëèòàõà äà ïðåñåêàò ïúòÿ çà îòñòúïëåíèå. Îò ìúòíîòî íåáå ñ ïðîíèçèòåëåí âîé ñå ñïóñíàõà êðèëàòèòå ñåíêè, Íàçãóëèòå, ïîíåñëè ñìúðò.
Îòñòúïëåíèåòî ñå ïðåâðúùàøå â ðàçãðîì. Îòðÿäúò âå÷å ñå ðàçïàäàøå, îáåçóìåëèòå õîðà äèâî òè÷àõà íàñàì-íàòàì, çàõâúðëÿõà îðúæèåòî, êðåùÿõà îò óæàñ è ðóõâàõà íà çåìÿòà.
Òîãàâà íàä Êðåïîñòòà ïðîïÿ òðúáà è Äåíåòîð íàé-ñåòíå íàíåñå óäàðà. Ñòðîåíè îòâúí, â ñÿíêàòà íà âèñîêèòå ñòåíè, áÿõà ÷àêàëè ñèãíàëà ìó âñè÷êè åçäà÷è íà Ãðàäà. Ñåãà òå ëèòíàõà íàïðåä, ïðåñòðîèõà ñå è àòàêóâàõà â ãàëîï ñ ìîùåí âèê. Íîâ âèê èì îòâúðíà îò ñòåíèòå, íàé-îòïðåä ïðåïóñêàõà êîííèöèòå íà ëåáåäà îò Äîë Àìðîò íà÷åëî ñúñ ñâîÿ Ïðèíö è ñèíüîòî ìó çíàìå.
- Àìðîò çà Ãîíäîð! - êðåùÿõà òå. - Àìðîò çà Ôàðàìèð!
Êàòî ìúëíèÿ ñå ñòîâàðèõà âúðõó âðàãà îò äâàòà ôëàíãà íà îòñòúïëåíèåòî, àëà åäèí êîííèê èçïðåâàðè âñè÷êè, áúðç êàòî âÿòúðà â òðåâàòà - Ñåíêîãðèâ ãî íîñåøå è òîé îòíîâî ñèÿåøå, ðàçêðèò ïðåä âñè÷êè ñúñ ñâåòëèíà â ïðîòåãíàòàòà ñè äåñíèöà.
Íàçãóëèòå èçïèùÿõà è ëèòíàõà íàçàä, çàùîòî Êàïèòàíúò èì îùå íå áåøå äîøúë äà ñå èçïðàâè ïðåä áåëèÿ îãúí íà ñâîÿ âðàã. Èçíåíàäàíè íàñðåä ãîíèòáàòà íà æåðòâèòå ñè îò òîÿ áåñåí ùóðì, ìîðäîðñêèòå ïúë÷èùà ñå ïðúñíàõà êàòî èñêðèöè, ïîäãîíåíè îò âèõúð. Ñ ìîùåí ðåâ ïîñëåäíèòå îòðÿäè ñå îáúðíàõà è íàëåòÿõà âúðõó ïðåñëåäâà÷èòå. Ïîäãîíåíèòå ñå ïðåâðúùàõà â ëîâöè. Îòñòúïëåíèåòî ïðåìèíà â àòàêà. Ïîâàëåíè îðêè è õîðà çàñòèëàõà ïîëåòî, ñ ïðàùåíå ñå êúäðåõà ñìðàäíè îáëàöè äèì íàä çàõâúðëåíè ôàêëè. Êàâàëåðèÿòà ïðåïóñêàøå íàïðåä.
Íî Äåíåòîð íå èì ðàçðåøè äà ñå îòäàëå÷àò. Ìàêàð çàñåãà âðàãúò äà áå çàäúðæàí è îòáëúñíàò, îòêúì Èçòîêà ñå çàäàâàøå îãðîìíà ñèëà. Òðúáàòà îòíîâî çàñâèðè - òîçè ïúò çà îòñòúïëåíèå. Ãîíäîðñêàòà êàâàëåðèÿ ñïðÿ. Çàä íåéíàòà çàùèòà ÷åëíèòå îòðÿäè ñå ïðåãðóïèðàõà. Ñ òâúðäà êðà÷êà ïîåõà íàçàä. Ñòèãíàõà äî Ãðàäñêàòà ïîðòà è â ñòåãíàò ìàðø ìèíàõà íàâúòðå, ãîðäî ãè ãëåäàõà æèòåëèòå íà Ãðàäà è ãðúìêî êðåùÿõà âúçõâàëè, àëà òðåâîãà èçïúëâàøå ñúðöàòà èì. Ñêðúáíà áå ãëåäêàòà íà îðåäåëèòå îòðÿäè. Ôàðàìèð áå çàãóáèë åäíà òðåòà îò õîðàòà ñè. È êúäå áåøå ñàìèÿò òîé?
Äîéäå ïîñëåäåí. Õîðàòà ìó âëÿçîõà. Çàâúðíàõà ñå êîííèòå ðèöàðè, ñëåäâàíè îò çíàìåòî íà Äîë Àìðîò è Ïðèíöà. Â ðúöåòå ñè, âúðõó øèÿòà íà êîíÿ, òîé íîñåøå òÿëîòî íà ñâîÿ ðîäñòâåíèê, Ôàðàìèð, ñèí íà Äåíåòîð, îòêðèò ñðåä áîéíîòî ïîëå. 
- Ôàðàìèð! Ôàðàìèð! - êðåùÿõà ïî óëèöèòå ïðîñúëçåíè ìúæå. Íî òîé íå îòãîâàðÿøå. Ïîíåñîõà ãî íàãîðå ïî ëúêàòóøíèÿ ïúò êúì Êðåïîñòòà, êúäåòî ÷àêàøå áàùà ìó. Â ìèãà, êîãàòî Íàçãóëèòå áÿõà êðúøíàëè íàñòðàíè îò íàáåãà íà Áåëèÿ êîííèê, åäíî ñìúðòîíîñíî êîïèå áå äîëåòÿëî äà ïîâàëè Ôàðàìèð, âêîï÷åí â áîðáà ñ ìîãúù õàðàäñêè åçäà÷. Ñàìî àòàêàòà íà Äîë Àìðîò ãî áå ñïàñèëà îò êúðâàâèòå þæíÿøêè ìå÷îâå, ãîòîâè äà íàñåêàò ïàäíàëèÿ íåïðèÿòåë. Ïðèíö Èìðàõèë îòíåñå Ôàðàìèð â Áÿëàòà êóëà è êàçà:
- Ñèíúò òè ñå çàâúðíà, ãîñïîäàðþ, ïîäèð âåëèêè ïîäâèçè. È òîé ðàçïðàâè âñè÷êî, ùî áå âèäÿë. Íî Äåíåòîð ñå èçïðàâè, ïîãëåäíà ëèöåòî íà ñèíà ñè è íå èçðå÷å íèòî äóìà. Ñåòíå çàðú÷à äà ïðèãîòâÿò ëåãëî â ïîêîèòå, äà îñòàâÿò Ôàðàìèð è äà ñè âúðâÿò. À ñàì ñå èçêà÷è â òàéíàòà ñòàè÷êà íà âúðõà íà Êóëàòà è ïî òîâà âðåìå êîéòî âäèãíåøå ïîãëåä íàòàòúê, âèæäàøå áëåäà ñâåòëèíà äà òðåïòè è ìúæäóêà çàä òåñíèòå ïðîçîðöè. Ñåòíå ïðîñâåòíà è èçãàñíà. Êîãàòî ñëåçå, Äåíåòîð ñå ïðèáëèæè äî Ôàðàìèð è áåçìúëâíî ñåäíà êðàé íåãî, íî ëèöåòî íà Âëàäåòåëÿ áåøå ñèâî, ïî-ìúðòâåøêî îò ëèêà íà ñèíà ìó.
Åòî ÷å Ãðàäúò áåøå îáñàäåí, îáãúðíàò âúâ âðàæåñêè ïðúñòåí. Äàëå÷íèòå ñòåíè áÿõà ñúáîðåíè è Ïåëåíîð ñå íàìèðàøå â ðúöåòå íà Âðàãà. Áåãúëöè ïî ñåâåðíèÿ ïúò äîíåñîõà ïîñëåäíèòå âåñòè îòâúí ïðåäè çàòâàðÿíåòî íà Ïîðòàòà. Òîâà áÿõà îñòàòúöèòå îò ñòðàæàòà íà ñêëîíà, êúäåòî ïúòÿò îò Àíîðèåí è Ðîõàí ñå ñïóñêàøå â íèçèíèòå. Âîäåøå ãè Èíãîëä, ñúùèÿò, êîéòî áå ïîñðåùíàë Ãàíäàëô è Ïèïèí ïðåäè ïî-ìàëêî îò ïåò äíè, êîãàòî ñëúíöåòî îùå èçãðÿâàøå è óòðîòî íîñåøå íàäåæäà.
- Íÿìà âåñòè îò Ðîõèðèìèòå - êàçà òîé. - Ðîõàí íÿìà äà äîéäå. À è äà äîéäå, ùå áúäå áåçïîëåçíî. Êàçâàò, ÷å Íîâàòà àðìèÿ, çà êîÿòî ÷óõìå, ãè å èçïðåâàðèëà ïðåç Ðåêàòà ïî Êàèð Àíäðîñ. Ñèëíè ñà - îðêñêè Áàòàëüîí íà Îêîòî è áåçáðîéíè îòðÿäè îò õîðà, êàêâèòî íå ñìå âèæäàëè äîñåãà. Íèñêè, íàáèòè è áåçìèëîñòíè, áðàäàòè êàòî äæóäæåòà è âúîðúæåíè ñ îãðîìíè ñåêèðè. Èçãëåæäà, ÷å èäâàò îò íÿêîÿ äèâà ñòðàíà íà íåîáÿòíèÿ èçòîê. Ïðåâçåõà ñåâåðíèÿ ïúò è ìíîçèíà íàõëóõà â Àíîðèåí. Ðîõèðèìèòå íå ìîãàò äà äîéäàò.
Ïîðòàòà áå çàòâîðåíà. Öÿëà íîù ñòðàæàòà ïî ñòåíèòå ÷óâàøå âúçãëàñèòå íà âðàãîâåòå, êîèòî ñå òúëïÿõà íàâúí, îïîæàðÿâàõà ïîëÿ è ãðàäèíè è ñúñè÷àõà êîãîòî çàâàðÿò, áèë òîé æèâ èëè ìúðòúâ. Â ìðàêà íå ìîæåøå äà ñå ðàçáåðå êàêâà ñèëà âå÷å å ïðåêîñèëà Ðåêàòà, íî êîãàòî óòðîòî èëè ïî-ñêîðî áëåäàòà ìó ñÿíêà ñå ïðîêðàäíà íàä ðàâíèíàòà, âèäÿõà, ÷å äîðè è î÷èòå íà íîùíèÿ ñòðàõ íå ñà áèëè äîñòàòú÷íî ãîëåìè. Ïîëÿòà áÿõà ïî÷åðíåëè îò ìàðøèðóâàùè îòðÿäè è äîêúäåòî ñòèãàøå ïîãëåäúò â ñóìðàêà, îêîëî îáñàäåíèÿ ãðàä íèêíåõà êàòî îòðîâíè ãúáè ëàãåðè îò ÷åðíè èëè òúìíî÷åðâåíè øàòðè.
Çàáúðçàíè êàòî ìðàâêè, îðêèòå äúëáàåõà è äúëáàåõà â íÿêîëêî ðåäà îãðîìåí ïðúñòåí îò äúëáîêè òðàíøåè òî÷íî íà åäèí èçñòðåë ñ ëúê îò ñòåíèòå, à ùîì ïðèâúðøâàõà, âñÿêà òðàíøåÿ ñå èçïúëâàøå ñ îãúí, ìàêàð ÷å íèêîé íå ìîæåøå äà âèäè êàê ãî çàïàëâàò è ïîääúðæàò ñ õèòðèíè èëè ñ ìàãèè. Ðàáîòàòà ïðîäúëæè ïðåç öåëèÿ äåí, à õîðàòà îò Ìèíàñ Òèðèò ãëåäàõà, áåçñèëíè äà ïîïðå÷àò. Âèæäàõà êàê ñëåä äîâúðøâàíåòî íà âñÿêà òðàíøåÿ ñå çàäàâàò îãðîìíè êàðóöè, íîâè âðàæåñêè îòðÿäè áúðçî ðàçïîëàãàõà çàä îãíåíîòî ïðèêðèòèå ìîùíè êàìåíîõâúðãà÷êè. Êàòàïóëòèòå íà ãðàäñêèòå ñòåíè íå áÿõà òîëêîâà ñèëíè, ÷å äà èì ïîïðå÷àò.
Îòíà÷àëî õîðàòà ñå íàäñìèâàõà è íå ñå ïëàøåõà îò ìàøèíàðèèòå. Èçãðàäåíà ïðåäè ñèëàòà è èçêóñòâîòî íà Íóìåíîð äà èç÷åçíàò â èçãíàíèå, ãëàâíàòà ñòåíà áåøå íåâåðîÿòíî âèñîêà è äåáåëà, îòêúì èçòîê áåøå ÷åðíà, òâúðäà è ãëàäêà êàòî êóëàòà Îðòàíê, íåïîäâëàñòíà íà ñòîìàíà è îãúí. Ñàìî íÿêîé ñïàçúì, ðàçöåïèë çåìíàòà òâúðä ïîä îñíîâèòå é, áè ìîãúë äà ÿ ðàçðóøè.
- Íå - êàçâàõà òå, - äîðè è Áåçèìåííèÿ äà äîéäå, íå ùå âëåçå, äîêàòî ñìå æèâè.
Àëà äðóãè îòâðúùàõà:
- Äîêàòî ñìå æèâè? Êîëêî íè îñòàâà? Òîé èìà îðúæèå, êîåòî å ïîâàëèëî áåçáðîé êðåïîñòè, îòêàêòî ñâÿò ñâåòóâà. Ãëàäúò. Ïúòèùàòà ñà îòðÿçàíè. Ðîõàí íÿìà äà äîéäå.
Íî ìàøèíèòå íå ïðàõîñâàõà ñíàðÿäè ñðåùó íåïðîáèâàåìàòà ñòåíà. Íå ðàçáîéíèê, íå îðêñêè ãëàâàòàð âîäåøå ùóðìà ñðåùó ãëàâíèÿ âðàã íà Ìîðäîðñêèÿ Âëàñòåëèí. Íàñî÷âàøå ãè ìîãúù è ëóêàâ óì. Ùîì îãðîìíèòå êàòàïóëòè çàåõà ïîçèöèèòå, ñðåä êðÿñúöè è ñêúðöàíå íà âúæåòà è ëåáåäêè çàïî÷íàõà äà èçñòðåëâàò ñíàðÿäèòå ñè èçóìèòåëíî âèñîêî, òúé ÷å ìèíàâàõà ïðàâî íàä áîéíèöèòå è ïàäàõà ñ òúòåí â ïúðâèÿ êðúã íà Ãðàäà, ïî íÿêàêâà òàéíà ìàãèÿ ìíîãî îò òÿõ èçáóõâàõà â ïëàìúöè, ùîì ðóõíåõà äîëó.
Íå ñëåä äúëãî çàä ñòåíàòà áóøóâàøå ïîæàð è âñè÷êè ñâîáîäíè ìúæå ñå ìú÷åõà äà ïîòóøàò ïëàìúöèòå, èçáóõíàëè íà áåçáðîé ìåñòà. Ñåòíå ñðåä íàé-òåæêàòà áîìáàíäèðîâêà ñå èçñèïà íîâà ãðàäóøêà - íå òúé îïóñòîøèòåëíà, íî äàëå÷ ïî-ñòðàøíà. Ïî óëèöè è ïúòèùà çàä Ïîðòàòà çàòúòíàõà äðåáíè êðúãëè ñíàðÿäè, êîèòî íå ïëàìâàõà. Íî êîãàòî õóêíàõà äà ðàçáåðàò êàêâî å òîâà, õîðàòà çàêðåùÿõà è çàðèäàõà. Âðàãúò ìÿòàøå â Ãðàäà ãëàâèòå íà âñè÷êè çàãèíàëè â áîåâåòå êðàé Îñãèëèàò, ïðåä ñòåíèòå è ïîëÿòà. Ãëåäêàòà áå ñòðàõîâèòà, ìàêàð ìíîãî îò òÿõ äà áÿõà íåóçíàâàåìî ñìàçàíè èëè æåñòîêî íàêúëöàíè, ÷åðòèòå íà äðóãè îùå ñå ïîçíàâàõà è ëè÷åøå, ÷å ñà çàãèíàëè â ìúêè; íà âñÿêî ÷åëî áå æèãîñàí ñêâåðíèÿò çíàê íà Îêîòî áåç êëåïà÷è. Àëà è òúé - îáåçîáðàçåíè â ïîçîðà - ÷åñòî ñå ñëó÷âàøå íÿêîé äà ïîçíàå ñâîé äðóãàð, êîéòî ãîðäî å êðà÷èë ïîä çíàìåíàòà, êîïàë å èç íèâèòå èëè â ïî÷èâíèÿ äåí å ïîòåãëÿë êúì õúëìîâåòå îò çåëåíèòå ñè ïîëÿ.
Â áåçñèëåí ãíÿâ ìúæåòå ðàçìàõâàõà þìðóöè êúì ãúìæàùèòå ïðåä Ïîðòàòà áåçìèëîñòíè âðàãîâå. Òå íå îáðúùàõà âíèìàíèå íà êëåòâèòå, ïúê è íå ðàçáèðàõà çàïàäíèòå åçèöè - ïîìåæäó ñè êðÿñêàõà äðåçãàâî êàòî çâåðîâå è ëåøîÿäè. Íî ñêîðî â Ìèíàñ Òèðèò ñàìî ìàëöèíà çàïàçèõà äúðçîñòòà ñè äà ñå èçïðàâÿò ñðåùó ïúë÷èùàòà íà Ìîðäîð. Âëàñòåëèíúò íà ×åðíàòà êóëà èìàøå è äðóãî îðúæèå, ïî-áúðçî îò ãëàäà - óæàñ è îò÷àÿíèå.
Íàçãóëèòå ñà çàâúðíàõà è êàêòî ðàñòåøå è ñå øèðåøå ñèëàòà íà òåõíèÿ Ìðà÷åí âëàäåòåë, òúé è ãëàñîâåòå èì ñå èçïúëâàõà ñúñ çëà ïðîêîáà, îòðàçèëè åäèíñòâåíî íåãîâàòà âîëÿ è ëóêàâñòâî. Êðúæàõà áåçñïèðíî íàä ãðàäà êàòî ãðàáëèâè ïòèöè, î÷àêâàùè äà ñå íàñèòÿò ñ ïëúòòà íà îáðå÷åíèòå. Ëåòÿõà íåâèäèìè, íåäîñåãàåìè çà ñòðåëà, íî âåçäåñúùè, è ìúðòâåøêèòå èì ãëàñîâå ïðîöåïâàõà âúçäóõà. Âñåêè íîâ êðÿñúê ñòàâàøå âñå ïî-íåïîíîñèì. Íàêðàÿ äîðè è íàé-õðàáðèòå ñå ïðîñâàõà ïî î÷è, êîãàòî íåâèäèìàòà çàïëàõà ïðåëèòàøå íàä òÿõ, èëè ïúê çàñòèâàõà íåïîäâèæíî è èçïóñêàõà îðúæèåòî îò áåçæèçíåíèòå ñè ðúöå, à â óìîâåòå èì íàõëóâàøå ìðàê è âå÷å íå ìèñëåõà çà âîéíà - èñêàõà ñàìî äà ñå ñêðèÿò, äà ïðîïúëçÿò è äà óìðàò.
Ïðåç öåëèÿ ÷åðåí äåí Ôàðàìèð ñå ìÿòàøå íà ëîæåòî â Áÿëàòà êóëà, ïîòúíàë â êîøìàðèòå íà íåèçöåëèìà òðåñêà; óìèðà, êàçà íÿêîé è ñêîðî âñè÷êè çàïîâòàðÿõà òàÿ äóìà ïî ñòåíè è óëèöè. À áàùà ìó ñåäåøå êðàé íåãî áåçìúëâíî è ñàìî ãëåäàøå, áåç äà ñå ñåùà çà îòáðàíàòà.
Äîðè â íîêòèòå íà Óðóê-õàé Ïèïèí íå áå ïðåæèâÿâàë òúé ìðà÷íè ÷àñîâå. Äúëãúò ìó ïîâåëÿâàøå äà ñòîè ïðè Âëàäåòåëÿ è òîé ñòîåøå çàáðàâåí êðàé âðàòàòà íà íåîñâåòåíàòà ñòàÿ, êàòî ñå ìú÷åøå äà îâëàäåå ñîáñòâåíèÿ ñè ñòðàõ. Ñòîðè ìó ñå, ÷å Äåíåòîð ñòàðåå ïðåä î÷èòå ìó, ñÿêàø ãîðäàòà âîëÿ ñå áå ïðåêúðøèëà è íåïðåêëîííèÿò óì áå ðóõíàë. Ìîæå áè ñêðúáòà è óãðèçåíèÿòà ãî áÿõà ñòîðèëè. Íà íÿêîãàøíîòî áåç÷óâñòâåíî ëèöå Ïèïèí çúðíà ñúëçè, ïî-ñòðàøíè îò ãíåâà.
- Íå ïëà÷è, ãîñïîäàðþ - ïðîìúëâè òîé. - Ìîæå è äà îçäðàâåå. Ïîñúâåòâà ëè ñå ñ Ãàíäàëô?
- Íå ìå çàëúãâàé ñ ìàãüîñíèöè! - êàçà Äåíåòîð. - Ñâúðøè íàäåæäàòà íà ãëóïåöà. Âðàãúò ãî å îòêðèë è ñåãà ìîùòà ìó ðàñòå, ïðîíèêíàë å â ìèñëèòå íè è âñÿêî íàøå äåëî âîäè êúì ãèáåë. Áåç äîáðà äóìà, áåç áëàãîñëîâèÿ ïðàòèõ ñèíà ñè êúì áåçñìèñëåíà çàïëàõà è åòî ãî, ëåæè ñ îòðîâà â æèëèòå. Íå, íå, êàêòî è äà ñå îáúðíå âîéíàòà, ìîÿò ïúò ñâúðøâà, ïðåñåêíà ðîäúò íà Íàìåñòíèöèòå. À ñåãà õîðà îò ïðîñòîëþäèåòî ùå âîäÿò ïî òàéíè ïúòåêè èç õúëìîâåòå ïîñëåäíèòå ïîòîìöè íà Êðàëåòå ÷îâåøêè, äîäåòî ãè èçëîâÿò åäèí ïî åäèí.
Íà âðàòàòà äîòúð÷àõà õîðà äà ïîâèêàò Âëàäåòåëÿ íà Ãðàäà. - Íå, íÿìà äà ñëÿçà - îòâúðíà òîé. - Òðÿáâà äà îñòàíà ïðè ñèíà ñè. Ìîæå äà ìè ïðîäóìà ïðåäè êðàÿ. Íî íÿìà äà å äúëãî. Ñëåäâàéòå êîãîòî ñè èñêàòå, òà äîðè è Ñèâèÿ áåçóìåö, ìàêàð ÷å íàäåæäàòà ìó ñå îêàçà èçìàìíà. Àç îñòàâàì òóê.
È òúé Ãàíäàëô çàñòàíà íà÷åëî íà ñåòíàòà îòáðàíà íà Ãîíäîð. Êúäåòî ñå ïîÿâåøå, ñúðöàòà îòíîâî òóïòÿõà áîäðî è êðèëàòèòå ñåíêè ÷åçíåõà îò ïàìåòòà. Òîé êðà÷åøå íåóìîðíî îò Êðåïîñòòà äî Ïîðòàòà, îò ñåâåðíèÿ äî þæíèÿ êðàé íà ñòåíàòà, à äî íåãî âúðâåøå Ïðèíöúò íà Äîë Àìðîò â ëúñêàâàòà ñè ðèçíèöà. Òîé, è íåãîâèòå ðèöàðè îùå ñå äúðæàõà êàòî âëàäåòåëè, çàïàçèëè æèâàòà êðúâ íà Íóìåíîð. Âèäåõà ëè ãè, õîðàòà øåïíåõà: „Âÿðíî ñà êàçâàëè ñòàðèòå ïðèêàçêè; åëôè÷åñêà êðúâ òå÷å â æèëèòå íà òîÿ íàðîä, íàëè íÿêîãà â çåìèòå èì ñà æèâåëè ïðèøúëöè îò Íèìðîäåë." È ïîñëå íÿêîé çàïÿâàøå â çäðà÷à êóïëåòè îò Áàëàäàòà çà Íèìðîäåë èëè äðóãè ïåñíè, îñòàíàëè â Àíäóèíñêàòà äîëèíà îò íåçàïîìíåíè ãîäèíè.
È âñå ïàê... êîãàòî ñå îòäàëå÷àâàõà, ñåíêèòå îòíîâî îáãðúùàõà õîðàòà è ñúðöàòà èì èçñòèâàõà, à õðàáðîñòòà íà Ãîíäîð ñå ïðåâðúùàøå â ïåïåë. Âå÷å íèêîé íå ñå áîðåøå ñ áóøóâàùèòå ïëàìúöè èç ïúðâèÿ êðúã íà Ãðàäà è íà ìíîãî ìåñòà ãàðíèçîíúò ïî âúíøíàòà ñòåíà áå îòêúñíàò, áåç ïúò çà îòñòúïëåíèå. Ñàìî øåïà õðàáðåöè îñòàâàõà íà ïîñòà ñè, ïîâå÷åòî áÿõà èçáÿãàëè çàä âòîðàòà ïîðòà.
Äàëå÷å çàä áèòêàòà ïðîòèâíèêúò íàáúðçî áå èçãðàäèë ìîñòîâå íàä Ðåêàòà è ïðåç öåëèÿ äåí ïî òÿõ ïðèèæäàõà âîéñêè è êàðóöè ñ áîéíî ñíàðÿæåíèå. Â ïîëóíîù íàé-ñåòíå çàïî÷íà àòàêàòà. Àâàíãàðäúò ìèíà ïî êðèâèòå ïúòåêè, îñòàâåíè ìåæäó îãíåíèòå ÿìè. Òúëïèòå ñå âòóðíàõà íàïðåä, áåç äà îáðúùàò âíèìàíèå íà çàãóáèòå, áåç äà ñå ðàçïðúñíàò, ùîì ïîïàäíàõà â îáñåãà íà ñòðåëöèòå îò áîéíèöèòå. Ïúê è ìàëöèíà áÿõà îñòàíàëè, òà ïîðàæåíèÿòà íå áÿõà ãîëåìè, ìàêàð ÷å îãíåíîòî ñèÿíèå ðàçêðèâàøå áåçáðîé öåëè çà èçêóñíè ñòðåëöè, ñ êàêâèòî ñå áå ñëàâèë Ãîíäîð. Óñåùàéêè, ÷å äîáëåñòòà íà Ãðàäà âå÷å å ñëîìåíà, ñêðèòèÿò Êàïèòàí õâúðëè íàïðåä öÿëàòà ñè ìîù. Ãðàìàäíèòå îáñàäíè êóëè, ïîñòðîåíè â Îñãèëèàò, áàâíî ñå çàòúðêàëÿõà ïðåç ìðàêà.
Â Áÿëàòà êóëà îòíîâî äîòè÷àõà âåñòîíîñöè è áÿõà òîëêîâà ðàçâúëíóâàíè, ÷å Ïèïèí ãè ïóñíà. Äåíåòîð áàâíî èçâúðíà âçîð îò ëèöåòî íà Ôàðàìèð è ãè îãëåäà ìúë÷àëèâî.
- Ïúðâèÿò êðúã íà Ãðàäà å â ïëàìúöè, ãîñïîäàðþ - êàçàõà òå. - Ùî ùå çàïîâÿäàø? Òè îùå ñè Âëàäåòåë è Íàìåñòíèê. Íå âñè÷êè æåëàÿò äà ñëåäâàò Ìèòðàíäèð. Õîðàòà áÿãàò îò ñòåíèòå è ãè îñòàâÿò áåç îõðàíà.
- Çàùî? Çàùî áÿãàò ãëóïöèòå? - çàïèòà Äåíåòîð. - Ïî-äîáðå äà èçãîðÿò ðàíî, îòêîëêîòî êúñíî, çàùîòî ñàìî îãúí íè ÷àêà. Âúðâåòå ñè â ïëàìúêà! À àç? Ùå èäà íà êëàäàòà ñè. Íà êëàäàòà ñè! Íå ùå èìà ãðîá çà Äåíåòîð è Ôàðàìèð. Íèêàêúâ ãðîá! Áåç âåêîâåí ñúí â áàëñàìèðàíàòà ñìúðò. Ùå èçãîðèì êàòî åçè÷åñêèòå êðàëå â åïîõàòà, ïðåäè äà äîéäàò êîðàáè îò Çàïàäà. Çàïàäúò çàãèâà. Âúðâåòå äà èçãîðèòå!
Áåç ïîçäðàâ è ïîêëîí âåñòîíîñöèòå èçòè÷àõà íàâúí. Äåíåòîð ñå èçïðàâè è îòïóñíà òðåñêàâàòà ðúêà íà Ôàðàìèð, êîÿòî áå ñòèñêàë.
- Òîé ãîðè, âå÷å ãîðè - ñêðúáíî èçðå÷å ñòàðåöúò. - Ðóõâà äîìúò íà ðàçñúäúêà ìó. - Áàâíî ïðèñòúïè êúì Ïèïèí è ñâåäå ïîãëåä êúì íåãî. - Ñáîãîì! Ñáîãîì, Ïåðåãðèí, ñèí íà Ïàëàäèí. Êðàòêà áå ñëóæáàòà òè è âå÷å îòèâà êúì êðàÿ ñè. Îñâîáîæäàâàì òå îò ìàëêîòî îñòàíàëè ìèíóòè. Âúðâè è óìðè êàêòî ñìåòíåø çà äîáðå. È ñ êîãîòî ñìåòíåø çà äîáðå, äîðè ñ îíçè ïðèÿòåë, ÷èåòî áåçóìèå òè äîâëå÷å òàÿ ñìúðò. Ïîâèêàé ñëóãèòå ìè, ïîñëå ñè âúðâè. Ñáîãîì!
- Íÿìà äà ñå ñáîãóâàì, ãîñïîäàðþ - îòâúðíà Ïèïèí è êîëåíè÷è. Âíåçàïíî îòíîâî ñå ïî÷óâñòâóâà õîáèò, ñòàíà è èçãëåäà ñòàðåöà â î÷èòå. - Ùå òå íàïóñíà, ñúð, çàùîòî íàèñòèíà ìíîãî èñêàì äà âèäÿ Ãàíäàëô. Íî òîé íå å áåçóìåö, ëè÷íî àç íå ùå ïîìèñëÿ çà ñìúðò, äîäåòî íå ãî âèäÿ äà ñå îò÷àå îò æèâîòà. Íî äîêàòî ñè æèâ, íå æåëàÿ äà ìå îñâîáîæäàâàø îò êëåòâà è ñëóæáà. À àêî ñòèãíàò íàêðàÿ äî Êðåïîñòòà, äàíî äà ñúì òóê, êðàé òåá, è äà çàñëóæà ïîíå îðúæèåòî, êîåòî ìè ïîäàðè.
- Ïîñòúïè êàêòî æåëàåø, äðàãè ïîëóðúñòå - êàçà Äåíåòîð. - Íî ìîÿò æèâîò å ñëîìåí. Ïîâèêàé ñëóãèòå ìè! È òîé ñå îáúðíà êúì Ôàðàìèð.
Ïèïèí ñè îòèäå, ïîâèêà ñëóãèòå è òå äîéäîõà - øåñò ñèëíè è êðàñèâè ìúæå îò ñâèòàòà, àëà è øåñòèìàòà òðåïåðåõà îò òîçè çîâ. Íî Äåíåòîð ñïîêîéíî èì íàðåäè äà ïîêðèÿò ñ òîïëè çàâèâêè ëåãëîòî íà Ôàðàìèð è äà ãî èçíåñàò. Òå ïîñëóøíî âäèãíàõà ëîæåòî è ãî èçìúêíàõà îò ñòàÿòà. Êðà÷åõà áàâíî, çà äà íå áåçïîêîÿò áîëíèêà, à Äåíåòîð ãè ñëåäâàøå, ïîäïðÿí íà æåçúëà ñè; ïîñëåäåí âúðâåøå Ïèïèí.
Êàòî íà ïîãðåáåíèå èçëÿçîõà îò Áÿëàòà êóëà â ìðàêà, ïîä íàäâèñíàëèÿ îáëàê, îçàðåí îò ìúòíî÷åðâåíè îòáëÿñúöè. Áàâíî ïðåñÿêîõà øèðîêèÿ äâîð è ïî çàïîâåä íà Äåíåòîð ñïðÿõà êðàé Ñóõîòî äúðâî.
Ñàìî äàëå÷íàòà ãúë÷àâà íà áîåâåòå â Ãðàäà íàðóøàâàøå áåçìúëâèåòî è âñè÷êè ÷óâàõà êàê ïå÷àëíî êàïå âîäàòà îò ìúðòâèòå êëîíè â òúìíîòî åçåðî. Ïðîäúëæèõà ïðåç ïîðòàòà íà Êðåïîñòòà è ñòðàæàòà ãè èçãëåäà ñ ïî÷óäà è îò÷àÿíèå. Çàâèõà íà çàïàä è íàé-ñåòíå ñòèãíàõà äî åäíà âðàòà â çàäíàòà ñòåíà íà øåñòèÿ ïðúñòåí. Íàðè÷àõà ÿ Ôåí Õîëåí, çàùîòî áåøå âå÷íî çàòâîðåíà, îñâåí ïî âðåìå íà ïîãðåáåíèå, è ïðåç íåÿ ìîæåõà äà ìèíàâàò ñàìî Âëàäåòåëèòå íà Ãðàäà è õîðàòà ñ åìáëåìàòà íà ãðîáíèöèòå, êîèòî ñå ãðèæåõà çà äîìîâåòå íà ìúðòâèòå. Îòâúä íåÿ ëúêàòóøåí ïúò ñëèçàøå ñ ìíîæåñòâî çàâîè êúì òåñíèíàòà â ñÿíêàòà íà Ìèíäîëóèí, êúäåòî ñå èçäèãàõà âå÷íèòå ïîêîè íà ìúðòâèòå êðàëå è òåõíèòå íàìåñòíèöè.
Ñúñ ñòðàõ â î÷èòå è ôåíåð â ðúöåòå ïðèâðàòíèêúò èçëåçå îò ìàëêàòà êúùóðêà, êðàé ïúòÿ. Ïî çàïîâåä íà Âëàäåòåëÿ òîé îòêëþ÷è âðàòàòà è áåçøóìíî ÿ òëàñíà íàçàä, âçåõà ôåíåðà ìó è ìèíàõà îòâúä. Ìðà÷åí áå ñòðúìíèÿò ïúò ñðåä äðåâíè ñòåíè è êîëîíàäè, êîèòî ñå ìåðæåëååõà â êîëåáëèâèòå ëú÷è íà ôåíåðà. Áàâíèòå èì ñòúïêè îòåêâàõà, à òå ïðîäúëæàâàõà äà ñëèçàò, äîêàòî íàêðàÿ ñòúïèõà íà Áåçìúëâíàòà óëèöà ìåæäó áëåäè êóïîëè, ïóñòè ïàëàòè è îáðàçè íà îòäàâíà èçòëåëè ìúæå; âëÿçîõà â Äîìà íà Íàìåñòíèöèòå è îñòàâèõà òîâàðà ñè.
Îãëåæäàéêè ñå òðåâîæíî, Ïèïèí ðàçáðà, ÷å ñå íàìèðà â ïðîñòîðíà ñâîäåñòà çàëà, ñÿêàø îêè÷åíà ñ îãðîìíèòå ñåíêè, êîèòî ñëàáèÿò ôåíåð õâúðëÿøå ïî çàáóëåíèòå ñòåíè. Íàïðåä ñìúòíî ñå âèæäàõà äúëãà ðåäèöè îò ìðàìîðíè ìàñè è íà âñÿêà ìàñà ëåæåøå çàñïàëà ôèãóðà ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå, ñ ãëàâà âúðõó êàìåííà âúçãëàâíèöà. Íî íàé-áëèçêàòà áåøå øèðîêà è ãîëà. Ïî çíàê íà Äåíåòîð ïîëîæèõà òàì Ôàðàìèð è áàùà ìó åäèí äî äðóã è ãè ïîêðèõà ñ îáù ñàâàí, ñåòíå ñâåäîõà ãëàâè êàòî îïëàêâà÷è ïðåä ñìúðòíî ëîæå.
- Òóê ùå ÷àêàìå - òèõî èçðå÷å Äåíåòîð. - Íî íå âèêàéòå áàëñàìàòîðè. Äîíåñåòå ñóõè ñú÷êè, ñòðóïàéòå ãè îòâñÿêúäå è ãè çàëåéòå ñ ìàñëî. Ùîì çàïîâÿäàì, õâúðëåòå ôàêåë. Èçïúëíÿâàéòå è íå ìè ãîâîðåòå ïîâå÷å. Ñáîãîì!
- Ðàçðåøåòå, ãîñïîäàðþ! - êàçà Ïèïèí è ïîáÿãíà óæàñåí îò ìúðòâèÿ äîì.
„Áåäíèÿò Ôàðàìèð! - ïîìèñëè ñè òîé. - Òðÿáâà äà íàìåðÿ Ãàíäàëô. Áåäíèÿò Ôàðàìèð! Äóìà äà íå ñòàâà, ëåêàðñòâî ìó òðÿáâà, à íå ñúëçè. Î, êúäå äà íàìåðÿ Ãàíäàëô? Ñèãóðíî â íàé-ãîëÿìàòà áëúñêàíèöà è åäâà ëè ùå èìà âðåìå äà ñå ðàçïðàâÿ ñúñ ñìúðòíèöè è áåçóìöè."
Íà ïðàãà ñå îáúðíà êúì åäèí îò ñëóãèòå, êîéòî áå îñòàíàë äà ïàçè.
- Ãîñïîäàðÿò âè íå å íà ñåáå ñè. Áàâåòå ñå! Íå ïàëåòå îãúíÿ, äîêàòî å æèâ Ôàðàìèð! Íå ïðàâåòå íèùî, äîêàòî íå äîéäå Ãàíäàëô!
- Êîé å ãîñïîäàð íà Ìèíàñ Òèðèò? - îòâúðíà ñëóãàòà. - Âëàäåòåëÿò Äåíåòîð èëè Ñèâèÿ ñòðàííèê?
- Ñèâèÿ ñòðàííèê, èëè èçîáùî íÿìà ãîñïîäàð, ÷èíè ìè ñå - êàçà Ïèïèí è õóêíà ñ âñå ñèëà íàãîðå ïî êðèâîëè÷åùèÿ ïúò, ìèíà êðàé ñìàÿíèÿ ïðèâðàòíèê, ïðîôó÷à ïðåç âðàòàòà è ïðîäúëæè íàïðåä, äîêàòî ñòèãíà ïîðòàòà íà Êðåïîñòòà. ×àñîâèÿò ìó ïîäâèêíà è òîé ïîçíà ãëàñà íà Áåðåãîíä.
- Íàêúäå òè÷àø, äðàãè Ïåðåãðèí?
- Òúðñÿ Ìèòðàíäèð - îòâúðíà Ïèïèí.
- Ñïåøíè ñà çàðúêèòå íà Âëàäåòåëÿ è íå áèâà äà èì ïðå÷à - êàçà Áåðåãîíä, - íî êàæè ìè íàáúðçî, àêî ìîæåø - êàêâî ñòàâà? Íàêúäå ñå çàïúòè ãîñïîäàðÿò? Òîêó-ùî çàñòúïèõ íà ïîñò, íî ÷óõ, ÷å ìèíàë ïðåç Çàòâîðåíàòà âðàòà è ñëóãèòå íîñåëè Ôàðàìèð ïîäèð íåãî.
- Äà - êèìíà Ïèïèí, - êúì Áåçìúëâíàòà óëèöà. 
Áåðåãîíä ñâåäå ãëàâà, çà äà ñêðèå ñúëçèòå ñè.
- Êàçâàõà, ÷å óìèðàë - âúçäúõíà òîé, - è åòî, ÷å å ìúðòúâ.
- Íå - êàçà Ïèïèí, - îùå íå å. Ìèñëÿ, ÷å äîðè è ñåãà ìîæåì äà ãî ñïàñèì îò ñìúðòòà. Íî Âëàäåòåëÿò ðóõíà, ïðåäè äà çàãèíå Ãðàäúò ìó. - È Òîé íàáúðçî ðàçêàçà çà ñòðàííèòå äóìè è ïîñòúïêè íà Äåíåòîð. - Òðÿáâà íåçàáàâíî äà íàìåðÿ Ãàíäàëô. 
- Òîãàâà òðÿáâà äà ñëåçåø êúì áîÿ.
- Çíàì. Ãîñïîäàðÿò ìå îñâîáîäè. Íî, Áåðåãîíä, àêî ìîæåø, íàïðàâè íåùî, çà äà ïðåêðàòèø óæàñà.
- Âëàäåòåëÿò íå ðàçðåøàâà íà áîéöèòå â ñðåáðèñòî-÷åðíè îäåæäè äà íàïóñêàò ïîñòà áåç íåãîâà çàïîâåä, êàêâîòî è äà ñå ñëó÷è.
- Ùîì å òúé, èçáèðàé ìåæäó çàïîâåäèòå è æèâîòà íà Ôàðàìèð - çàÿâè Ïèïèí. - Êîëêîòî äî çàïîâåäèòå, ìèñëÿ, ÷å ñåãà èìàø ðàáîòà ñ áåçóìåö, à íå ñ âëàäåòåë. Òðÿáâà äà áÿãàì. Ùå ñå âúðíà, àêî ìîãà.
Òîé çàòè÷à íàäîëó, âñå ïî-íàäîëó êúì âúíøíèÿ ãðàä. Áÿãàùè îò ïîæàðà õîðà ñå ðàçìèíàâàõà ñ íåãî, íÿêîè ñúçèðàõà îäåæäèòå ìó, îáðúùàõà ñå è êðåùÿõà, íî òîé íå ãè çàáåëÿçâàøå. Íàé-ñåòíå ìèíà ïðåç Âòîðàòà ïîðòà, çàä êîÿòî îãðîìíè ïëàìúöè áóøóâàõà ìåæäó ñòåíèòå. Àëà âñè÷êî èçãëåæäàøå óäèâèòåëíî òèõî. Íå ñå ÷óâàøå íèòî øóì, íèòî áîéíè êðÿñúöè, íèòî çâúí íà îðúæèå. Âíåçàïíî ñå ðàçäàäå ñòðàõîòåí âèê è ìîùåí óäàð îòåêíà ñ ãëóõ òúòíåæ. Êàòî ñå áîðåøå ñ èçáëèêà íà óæàñ, êîéòî ðàçòúðñâàøå êîëåíåòå ìó, Ïèïèí çàâè çàä úãúëà êúì øèðîêèÿ ïëîùàä ïðåä Ãðàäñêàòà ïîðòà. È çàìðúçíà íà ìÿñòî. Áå íàìåðèë Ãàíäàëô, àëà îòñòúïè íàçàä è ñå ñãóøè â ñÿíêàòà.
Îò ïîëóíîù íàñàì íå ñïèðàøå áåñíèÿò ùóðì. Òúòíåõà òúïàíè. Îò ñåâåð è îò þã âðàæåñêè îòðÿäè åäèí ïîäèð äðóã àòàêóâàõà ñòåíèòå. Êàòî îæèâåëè êúùè â êîëåáëèâîòî ÷åðâåíî çàðåâî ñå çàäàâàõà ãðàìàäíè çâåðîâå, ìóìàöè îò Õàðàä, ïîâëåêëè ïðåç ïîëÿ è îãíüîâå ÷óäîâèùíè êóëè è ìåõàíèçìè. Àëà òåõíèÿò Êàïèòàí íå ñå âúëíóâàøå îñîáåíî êàêâî ïðàâÿò èëè êîëöèíà ùå çàãèíàò - öåëòà èì áå ñàìî äà ïðîâåðÿò ñèëèòå íà çàùèòàòà è äà îòêëîíÿò íàñòðàíè ãîíäîðñêèòå áîéöè. Ñðåùó Ïîðòàòà ùåøå äà õâúðëè íàé-òåæêèÿ ñè óäàð. Êîëêîòî è äà áå ÿêà, èçãðàäåíà îò æåëÿçî è ñòîìàíà, îõðàíÿâàíà ñ êóëè è áàñòèîíè îò êðåïúê êàìúê, òÿ ñè îñòàâàøå êëþ÷, íàé-ñëàáîòî ìÿñòî ñðåä òèÿ âèñîêè è íåïðèñòúïíè ñòåíè.
Ïî-ìîùíî çàòúòíàõà òúïàíèòå. Ëóìíàõà îãíüîâå. Îãðîìíè ìàøèíè çàïúëçÿõà ïðåç ïîëåòî è ñðåä òÿõ âèñåøå ÷óäîâèùåí òàðàí êàòî, ñòîôóòîâî ãîðñêî äúðâî, çàêà÷åíî íà äåáåëè âåðèãè. Îòäàâíà ãî áÿõà èçêîâàëè â ìðà÷íèòå êîâà÷íèöè íà Ìîðäîð è ãðîçíàòà ìó ãëàâà, èçëÿíà îò ÷åðíà ñòîìàíà, áå îôîðìåíà êàòî äåáíåù âúëê; öÿëàòà áå èçïèñàíà ñúñ çàêëèíàíèÿ çà ðàçðóõà. Íàðè÷àõà ãî Ãðîíä â ïàìåò íà Äðåâíèÿ ×óê íà Ïîäçåìíèÿ ñâÿò. Îãðîìíè çâåðîâå ãî âëà÷åõà, òúëïè îò îðêè òúð÷àõà íàîêîëî, à îòçàä êðà÷åõà ïëàíèíñêè òðîëîâå, ãîòîâè äà ãî ëþøíàò.
Íî ïðåä ïîðòàòà ñúïðîòèâàòà îùå áå îæåñòî÷åíà è ðèöàðèòå íà Äîë Àìðîò ïðîäúëæàâàõà äà ñå îòáðàíÿâàò çàåäíî ñ íàé-õðàáðèòå îò ãàðíèçîíà. Ñòðåëè è êîïèÿ ñå ñèïåõà êàòî ãðàä, îáñàäíè êóëè ðóõâàõà èëè âíåçàïíî ëóìâàõà êàòî ôàêëè. Îò äâåòå ñòðàíè íà Ïîðòàòà çåìÿòà áå îáñèïàíà ñ ðàçâàëèíè è òðóïîâå, àëà íîâè è íîâè âðàãîâå ïðèèæäàõà êàòî áåçóìíè.
Ãðîíä ïúëçåøå íàïðåä. Îãúíÿò íå ïðèõâàùàøå îïîðèòå ìó, òóê-òàì íÿêîé îò îãðîìíèòå çâåðîâå ïîáåñíÿâàøå è õóêâàøå äà òúï÷å áåçáðîéíàòà îõðàíà îò îðêè, àëà òå ñàìî îòõâúðëÿõà òåëàòà îò ïúòÿ è äðóãè çàåìàõà ïðàçíèòå ìåñòà.
Ãðîíä ïúëçåøå íàïðåä. Áÿñíî äóìêàõà òúïàíè. Íàä êàìàðèòå îò òðóïîâå èçíèêíà ÷óäîâèùíà ôèãóðà - âèñîê êîííèê ñ ÷åðåí ïëàù è êà÷óëêà. Òúï÷åéêè ïðåç òåëàòà, òîé áàâíî èäåøå íàïðåä - íÿìàøå çàêúäå äà áúðçà. Ñïðÿ ñå è âäèãíà äúëãèÿ ñè áëåä ìå÷. È òóòàêñè íåïîíîñèì ñòðàõ ñå ñòîâàðè âúðõó çàùèòíèöè è íàïàäàòåëè, ðúöåòå íà õîðàòà óâèñíàõà áåçñèëíî, çàìëúêíà ïåñåíòà íà ëúêîâåòå. Çà ìèã íàñòàíà òèøèíà.
Òúïàíèòå çàòúòíàõà, çàãúðìÿõà. Ñ øèðîê ðàçìàõ Ãðîíä ñå ëþøíà íà òåæêèòå ñè âåðèãè. Äîñòèãíà âðàòàòà. Âúðíà ñå. Ãëóõ ãðîõîò èçãðîìîëÿ íàä Ãðàäà êàòî ãðúìîòåâèöà, ïðåëåòÿëà èç îáëàöèòå. Íî æåëåçíèòå âðàòè è ñòîìàíåíèòå ðåçåòà èçäúðæàõà óäàðà.
Òîãàâà ×åðíèÿ êàïèòàí ñå èçïðàâè íà ñòðåìåíàòà è ñúñ ñòðàõîâèò ãëàñ èçðåâà íà íÿêàêúâ çàáðàâåí åçèê ìîùíè, óæàñíè ñëîâà, ùî ëîìÿõà ñúðöà è êàìúíè.
Òðèêðàòíî èçâèêà. Òðèêðàòíî èçäóìòÿ îãðîìíèÿò òàðàí. È âíåçàïíî ñ ïîñëåäíèÿ óäàð Ïîðòàòà íà Ãîíäîð ñå ïðîïóêà. Ðàçöåïè ñå, ñÿêàø áëúñíàòà îò ãðúìîâíà ìàãèÿ - áëåñíà îñëåïèòåëíà ìúëíèÿ è ðàçáèòèòå âðàòè ðóõíàõà íà çåìÿòà.
Ïîâåëèòåëÿò íà Íàçãóëèòå òðúãíà íàïðåä. Èçâèñè ñå ïðåä ïîæàðèùàòà êàòî îãðîìíà ÷åðíà ôèãóðà, ïðåðàñíàëà â íåîáÿòíà çàïëàõà çà îò÷àÿíèòå äóøè. Íàïðåä, âñå íàïðåä ÿçäåøå Ïîâåëèòåëÿò íà Íàçãóëèòå ïîä àðêàòà, êîÿòî âðàã íå áå ïðåêîñÿâàë äî äíåñ, è âñè÷êè áÿãàõà ïðåä ïîãëåäà ìó.
Âñè÷êè îñâåí åäèí. Áåçìúëâåí è íåïîäâèæåí íà ïëîùàäà ïðåä Ïîðòàòà ÷àêàøå Ãàíäàëô, ÿõíàë Ñåíêîãðèâ - Ñåíêîãðèâ, êîéòî åäèíñòâåí ñðåä âîëíèòå êîíå íà òîçè ñâÿò óñòîÿâàøå íà óæàñà, áåç äà ïîìðúäíå, òâúðä êàòî îáðàç, èçñå÷åí â ñêàëèòå íà Ðàò Äèíåí.
- Íå ìîæåø äà âëåçåø òóê - êàçà Ãàíäàëô è ÷óäîâèùíàòà ñÿíêà ñïðÿ. - Âúðíè ñå â áåçäíàòà, ïîäãîòâåíà çà òåá! Âúðíè ñå! Ïðîâàëÿé ñå â íèùîòî, êîåòî ÷àêà òåá è òâîÿ ãîñïîäàð. Âúðâè!
×åðíèÿ êîííèê îòìåòíà êà÷óëêàòà ñè - è âèæ òè! - íîñåøå êðàëñêà êîðîíà, àëà íå ñå âèæäàøå ãëàâà äà ÿ êðåïè. Îãíåíè ñâåòëèíêè áëåñòÿõà ìåæäó íåÿ è ìàíòèÿòà, ðàçäèïëåíà âúðõó øèðîêèòå ÷åðíè ïëåùè. Îò íåâèäèìàòà óñòà äîëåòÿ ìúðòâåøêè ñìÿõ.
- Ñòàð áåçóìåö! - èçðå÷å òîé. - Ñòàð áåçóìåö! Ñåãà å ìîÿò ÷àñ. Íèìà íå ìîæåø äà ïîçíàåø Ñìúðòòà äîðè êàòî ÿ âèäèø? Óìðè ñåãà è ïðîêëèíàé íàïðàçíî!
Ñ òèÿ äóìè òîé âäèãíà âèñîêî ìå÷à ñè è ïî îñòðèåòî ïðîáÿãàõà ïëàìúöè.
Ãàíäàëô íå ïîìðúäíà. È òî÷íî âòîçè ìèã äàëå÷å íàçàä, íÿêúäå èç äâîðîâåòå íà Ãðàäà, ïðîïÿ ïåòåë. Òîé êóêóðèãàøå ïðîíèçèòåëíî è ÿñíî, áåç äà ãî å ãðèæà çà âúëøåáñòâà è âîéíè - ïðîñòî ïðèâåòñòâóâàøå óòðîòî, èäâàùî ñúñ çîðàòà â íåáåòî âèñîêî íàä ñåíêèòå íà ñìúðòòà. È ñÿêàø â îòãîâîð, îò äàëå÷íèòå ïðîñòîðè äîëåòÿ äðóãà ïåñåí. Ðîãîâå, ðîãîâå, ðîãîâå. Çîâúò èì ãëóõî îòåêâàøå èç ñòðúìíèíèòå íà ìðà÷íèÿ Ìèíäîëóèí. Ìîùíèòå ðîãîâå íà Ñåâåðà ñâèðåõà áÿñíî. Íàé-ñåòíå Ðîõàí ïðèñòèãàøå.


Ãëàâà 5

ÏÎÕÎÄÚÒ ÍÀ ÐÎÕÈÐÈÌÈÒÅ

Áåøå òúìíî è Ìåðè íå âèæäàøå íèùî, êàêòî áå ëåãíàë íà çåìÿòà, îìîòàí â îäåÿëî, àëà ìàêàð íîùòà äà áå äóøíà è áåçâåòðåíà, íåâèäèìèòå äúðâåòà íàîêîëî òèõî âúçäèøàõà. Íàäèãíà ãëàâà. Îòíîâî ãî ÷ó - ñÿêàø òúïàíè áèåõà ãëóõî èç ãîðèñòèòå õúëìîâå è ïëàíèíñêèòå ïëàòà. Äóìòåíåòî ïðåêúñâàøå âíåçàïíî, ñåòíå îòíîâî ïîäõâàùàøå íà äðóãî ìÿñòî - òó ïî-áëèçêî, òó ïî-äàëå÷å. Ìåðè ñå çàïèòà äàëè è ñòðàæàòà ãî ÷óâà. Íå ìîæåøå äà ãè âèäè, íî çíàåøå, ÷å íàîêîëî ñà îòðÿäèòå íà Ðîõèðèìèòå. Óñåùàøå ìèðèñà íà êîíåòå â ìðàêà, ÷óâàøå êàê ñå âúðòÿò è òèõî ïîòðîïâàò ñ êîïèòà ïî êèëèìà îò áîðîâè èãëè÷êè. Àðìèÿòà áå ñïðÿëà íà ñòàí â áîðîâèòå ãîðè, ñòðóïàíè îêîëî ñèãíàëíèÿ âðúõ Åéëåíàõ - âèñîê õúëì, èçäèãíàò íàä Äðóàäàíñêèÿ ëåñ, êðàé êîéòî ìèíàâàøå øèðîêèÿò ïúò ïðåç Èçòî÷åí Àíîðèåí. Êîëêîòî è äà áå èçìîðåí, Ìåðè íå ìîæåøå äà çàñïè. Âå÷å ÷åòèðè äíè ïðåïóñêàøå è íåñïèðíî ïðèèæäàùèÿò çäðà÷ áàâíî áå íàòåæàë â ñúðöåòî ìó. Çàïî÷âàøå äà ñå ïèòà òðÿáâàëî ëè å òîëêîâà äà íàñòîÿâà äà äîéäå, êîãàòî èìàøå âñÿ÷åñêè ïîâîäè è äîðè çàïîâåä íà ãîñïîäàðÿ ñè äà îñòàíå â Åäîðàñ. Ïèòàøå ñå ñúùî äàëè ñòàðèÿò êðàë çíàå, ÷å å íàðóøèë çàïîâåäòà è äàëè ñå ãíåâè. Ìîæå áè íå. Èçãëåæäà, èìàøå íÿêàêâî ñïîðàçóìåíèå ìåæäó Õðàáðîøëåì è Åëôîøëåì, ìàðøàëúò, êîéòî êîìàíäóâàøå òåõíèÿ åîðåä. Òîé è õîðàòà ìó íå îáðúùàõà âíèìàíèå íà Ìåðè è ñå ïðàâåõà, ÷å íå ÷óâàò, ùîì çàãîâîðåøå. Âñå åäíî, ÷å áåøå òîðáà îò áàãàæà íà Õðàáðîøëåì. À ìëàäåæúò íå áåøå âåñåë ñïúòíèê - íå ðàçãîâàðÿøå ñ íèêîãî. Ìåðè ñå ÷óâñòâóâàøå äðåáåí, íåæåëàí è ñàìîòåí. Äîøëî áå âðåìåòî íà òðåâîãàòà è íàä àðìèÿòà íàäâèñâàøå îïàñíîñò. Ïî-ìàëêî îò åäèí äåí ïúò ãè äåëåøå îò âúíøíèòå ñòåíè íà Ìèíàñ Òèðèò, îáãðàæäàùè ãðàäñêèòå ïîëÿ. Íàïðåä ïîòåãëèõà ñúãëåäâà÷è. Íÿêîè íå ñå çàâúðíàõà. Äðóãè äîëåòÿõà íàçàä ñ âåñòòà, ÷å ïúòÿò å çàòâîðåí. Âðàæåñêè ïúë÷èùà ëàãåðóâàõà êðàé íåãî íà òðè ìèëè çàïàäíî îò Àìîí Äèí, ÷àñò îò òÿõ âå÷å íàïðåäâàøå ïî øîñåòî è áåøå ñàìî íà òðè ëåâãè îòòóê. Èç ãîðèòå è ïîëÿòà êðàé ïúòÿ âèëíååõà îðêè. Êðàëÿò è Åîìåð ñå ñúâåùàâàõà â íîùíèòå ÷àñîâå.
Ìåðè áå çàêîïíÿë äà ïîáúáðè ñ íÿêîãî è ñè ìèñëåøå çà Ïèïèí. Íî òîâà ñàìî óñèëâàøå áåçïîêîéñòâîòî ìó. Ãîðêèÿò Ïèïèí, çàòâîðåí â îãðîìíèÿ êàìåíåí ãðàä, ñàìîòåí è óïëàøåí. Åõ, çàùî Ìåðè íå áåøå ñíàæåí Êîííèê êàòî Åîìåð, òà äà çàñâèðè ñ ðîã èëè äà äàäå íÿêàêúâ ñèãíàë è äà ïðåïóñíå íà ïîìîù! Ñåäíà è ñå çàñëóøà â òúïàíèòå, êîèòî áèåõà îòíîâî è ìíîãî ïî-áëèçî. Ñëåä ìàëêî ÷ó ðàçãîâîð íà òèõè ãëàñîâå è çúðíà ñðåä äúðâåòàòà ìúòíèòå ñâåòëèíêè íà ïðèêðèòè ôåíåðè. Íàîêîëî õîðàòà íåóâåðåíî ñå ðàçäâèæâàõà èç ìðàêà.
Åäíà ñíàæíà ôèãóðà ñå èçâèñè îòãîðå è ñå ïðåïúíà â íåãî, ðóãàåéêè äúðâåñíèòå êîðåíè. Ïîçíà ãëàñà íà ìàðøàëà Åëôîøëåì.
- Íå ñúì êîðåí, ñúð - îáàäè ñå òîé, - íèòî òîðáà, à áîëåçíåíî ïîäðèòíàò õîáèò. Íàé-ìàëêîòî èçâèíåíèå ùå áúäå äà ìè êàæåòå êàêâî ñå ãîòâè.
- Êàêâî òè ãîòâåíå, íà êðàêà íå ìîæåì äà ñòîèì â òîÿ äÿâîëñêè ìðàê - îòâúðíà Åëôîøëåì. - Íî ãîñïîäàðÿò å çàðú÷àë äà ñå ïðèãîòâèì - ìîæå äà ïîëó÷èì çàïîâåä çà âíåçàïåí ïîõîä.
- Äà íå áè âðàãúò äà íàáëèæàâà? - òðåâîæíî çàïèòà Ìåðè. - Íåãîâè ëè ñà òúïàíèòå? Íèêîé íå èì îáðúùà âíèìàíèå è âçåõ äà ñè ìèñëÿ, ÷å ìè ñå ïðè÷óâà.
- Íå, íå - êàçà Åëôîøëåì, - âðàãúò å íà ïúòÿ, à íå èç õúëìîâåòå. ×óâàø Âîçèòå, Äèâèòå Ãîðÿíè - òúé ðàçãîâàðÿò îòäàëå÷å. Êàçâàò, ÷å îùå áðîäåëè èç Äðóàäàíñêèÿ ëåñ. Áèëè ïîòîìöè íà äðåâíè ïëåìåíà è æèâååëè ðàçïîêúñàíî è òàéíî, äèâè è áîÿçëèâè êàòî çâåðîâå. Òå íå âîþâàò ñ Ãîíäîð è Ïðåäåëèòå, íî ñåãà ãè òðåâîæè ìðàêúò è èäâàíåòî íà îðêèòå - áîÿò ñå äà íå áè äà ñå çàâúðíàò Ìðà÷íèòå ãîäèíè, êàêòî èçãëåæäà. Äà ñå ðàäâàìå, ÷å íå íè íàïàäàò - ÷óâàë ñúì, ÷å èìàëè îòðîâíè ñòðåëè è ïîçíàâàëè ãîðèòå êàòî íèêîé äðóã. Íî òå ïðåäëîæèõà ïîìîù íà Òåîäåí. Â ìîìåíòà âîäÿò åäèí îò âîæäîâåòå èì ïðè êðàëÿ. Åé òàì, äåòî ñå äâèæàò ñâåòëèíèòå. Ñúáèðàé ñè áàãàæà, äðàãè Òîðáàëàíå!
È òîé èç÷åçíà â ñåíêèòå.
Òèÿ ïðèêàçêè çà äèâè ïëåìåíà è îòðîâíè ñòðåëè íå áÿõà ïî âêóñà íà Ìåðè, íî è áåç òÿõ ãî áå íàëåãíàëà íåïîíîñèìà òðåâîãà. Î÷àêâàíåòî áåøå ìú÷èòåëíî. Æàäóâàøå äà ðàçáåðå êàêâî ùå ñå ñëó÷è. Èçïðàâè ñå è ñëåä ìàëêî ïðåäïàçëèâî ñå çàïðîìúêâà ïîäèð ïîñëåäíèÿ ôåíåð, ïðåäè äà å èç÷åçíàë ñðåä äúðâåòàòà.
Ñêîðî ñå îçîâà íà ïîëÿíà, êúäåòî ïîä åäíî ãîëÿìî äúðâî áå ðàçïúíàòà ìàëêàòà ïàëàòêà íà êðàëÿ. Íà åäèí êëîí áå çàêà÷åí ïðèêðèò îòãîðå ôåíåð è ïîä íåãî ñâåòëååøå áëåäîæúëòåíèêàâ êðúã. Òàì áÿõà ñåäíàëè Òåîäåí è Åîìåð, à ñðåùó òÿõ íà çåìÿòà ñåäåøå ñòðàíåí òàíòóðåñò ìúæ, ñúñóõðåí êàòî äðåâåí êàìúê. Ðÿäêàòà ìó áðàäà ñòúð÷åøå íà íåðàâíè ôúíäúöè ïî âúçëîâàòàòà ÷åëþñò êàòî ñòàð ìúõ. Áåøå êúñîêðàê, ñ äúáåëè ðúöå è ÿêî, íàáèòî òóëîâèùå, à âìåñòî äðåõè íîñåøå ñàìî ñòèñêà òðåâà îêîëî êðúñòà. Ìåðè óñåòè, ÷å âå÷å ãî å âèæäàë íÿêúäå, è èçâåäíúæ ñè ñïîìíè Ïóêåëèòå îò ×åðíîäåí. Ñåãà åäèí îò òèÿ äðåâíè îáðàçè îæèâÿâàøå èëè ïúê áå äîøúë òåõåí ïðÿê ïîòîìúê, ñâúðçàí ïðåç áåç÷åòíèòå ãîäèíè ñ ìîäåëèòå, èçêîïèðàíè îò çàáðàâåíèòå ìàéñòîðè â ñòàðè âðåìåíà.
Äîêàòî Ìåðè ñå ïðîìúêâàøå íàïðåä, íàñòàíà ìúë÷àíèå, ñåòíå Äèâèÿ ÷îâåê çàãîâîðè, èçãëåæäà, â îòãîâîð íà íÿêàêúâ âúïðîñ. Ãëàñúò ìó áåøå íèñúê è ãúðëåí, àëà çà èçíåíàäà íà Ìåðè òîé ãîâîðåøå íà Îáùèÿ åçèê, ìàêàð è êîëåáëèâî, êàòî ãî ïðèìåñâàøå ñ âàðâàðñêè ñëîâà.
- Íå, òàòêî íà Êîííèöèòå - èçðå÷å òîé, - íèå íå âîþâà. Íà ëîâ ñàìî õîäè. Óáèâà ãîðãóíè â ãîðèòå, ìðàçè îðêèòå. È òè ìðàçè ãîðãóíèòå. Íèå ïîìàãà êàêòî ìîæå. Äèâè õîðà èìà äúëãè óøè è äúëãè î÷è, çíàå âñè÷êè ïúòåêè. Äèâè õîðà æèâåå òóê ïðåäè Êàìåííè êúùè, ïðåäè Âèñîêè õîðà èäâà îò Âîäàòà.
- Íî íèå òúðñèì ïîìîù çà áèòêàòà - êàçà Åîìåð. - Êàê ùå íè ïîìîãíå òâîÿò íàðîä?
- Íîñè íîâèíè - îòâúðíà Äèâèÿ ÷îâåê. - Íèå ãëåäà îò õúëìîâå. Íèå êàòåðè ïî ãîëåìè ïëàíèíè è ãëåäà íàäîëó. Êàìåí ãðàä çàòâîðåí. Îãúí ãîðè òàì íàâúí, ñåãà è âúòðå âëÿçúë. Òè èñêà òàì äà ñòèãíå? Òîãàâà òðÿáâà äà áúðçà. Àìà ãîðãóíè è õîðà îòäàëå÷ - òîé ðàçìàõà íà èçòîê êúñàòà ñè, âúçëåñòà ðúêà - ñåäè íà êîíñêè ïúò. Ñòðàøíî ìíîãî, ïîâå÷å îò Êîííèöè.
- Îòêúäå çíàåø? - çàïèòà Åîìåð.
Ïëîñêîòî ëèöå è òúìíèòå î÷è íà ñòàðåöà îñòàâàõà áåçèçðàçíè, íî â ãëàñà ìó íàõëó îáèäà.
- Äèâè õîðà - äèâè, âîëíè, àìà íå äåöà - îòãîâîðè òîé. - Àç ãîëÿì âîæä Ãàí-áóðè-Ãàí. Àç áðîè ìíîãî íåùà - çâåçäè íà íåáå, ëèñòà íà äúðâî, õîðà â òúìíîòî. Òè èìà äâàéñåò äâàéñåòèöè íà äâå ðúöå è îùå åäíà. Òå èìà ïîâå÷å. Ãîëÿìà áèòêà è êîé ïîáåäè? À îùå ìíîãî áðîäè îêîëî ñòåíè íà Êàìåííè êúùè.
- Óâè, ñëîâàòà ìó ñà ïðîíèöàòåëíè - êàçà Òåîäåí. - À è ñúãëåäâà÷èòå íè èçâåñòÿâàò, ÷å ñà ïðåãðàäèëè ïúòÿ ñ âúë÷è ÿìè. Íå ìîæåì äà ãè îòáëúñíåì ñ íåíàäåéíà àòàêà.
- È âñå ïàê áúðçèíàòà å æèçíåíî âàæíà - êàçà Åîìåð. - Ìóíäáóðã å â ïëàìúöè!
- Îñòàâè Ãàí-áóðè-Ãàí äà ñâúðøè - ïðåêúñíà ãî Äèâèÿ ÷îâåê. - Ìíîãî ïúòèùà çíàå òîé. Ùå âîäè âàñ ïî ïúò, äåòî íÿìà ÿìè, íå ñêèòà ãîðãóí, ñàìî Äèâè õîðà è çâåðîâå. Ìíîãî ïúòèùà èçãðàäåíè êîãà íàðîä îò êàìåííè êúùè áèë ñèëåí. Òå ðÿçàëè õúëìîâå êàêòî ëîâåö ðåæå ìåñî îò ïëÿ÷êà. Äèâè õîðà ìèñëèë òå ÿäå êàìúê íà òðàïåçà. Íÿêîãà òå õîäèë ñ ãîëåìè êàðóöè îò Äðóàäàí ÷àê äî Ðèìîí. Âå÷å íå õîäè. Ïúò çàáðàâåí, íî Äèâè õîðà ïîìíè. Ïî õúëì è çàä õúëì êðèå òîé ïîä òðåâà è äúðâåòà òàì, îòâúä Ðèìîí, íàäîëó êúì Äèí è íàêðàé âðúùà ïðè ïúò íà Êîííè õîðà. Äèâè õîðà ïîêàæå íà âàñ òîÿ ïúò. Òîãàâà âèå óáèâà ãîðãóíè è ïðîãîíè ëîøà òúìíîòèÿ ñ ëúñêàâî æåëÿçî, à Äèâè õîðà ìîæå âðúùà äà ñïè â äèâè ãîðè.
Åîìåð è êðàëÿò çàãîâîðèõà ïîìåæäó ñè íà ñâîÿ åçèê. Ñëåä ìàëêî Òåîäåí ñå îáúðíà êúì Äèâèÿ ÷îâåê.
- Ùå ïðèåìåì ïðåäëîæåíèåòî òè. Äîðè äà íè ÷àêàò âðàæåñêè ïúë÷èùà, ùî îò òóé? Ðóõíå ëè Êàìåííèÿò ãðàä, çà íàñ íÿìà âðúùàíå. Ñïàñèì ëè ãî, òîãàâà îðêèòå ñàìè ùå ïîïàäíàò â êàïàí. Àêî ñè íè âåðåí, Ãàí-áóðè-Ãàí, ùå òå íàäàðèì áîãàòî è ùå ñïå÷åëèø âå÷íàòà äðóæáà íà Ïðåäåëèòå. 
- Ìúðòâè õîðà íå ñòàâà ïðèÿòåë íà æèâè è äàðîâå íå äàâà - îòâúðíà Äèâèÿ ÷îâåê. - Íî àêî îæèâååø ïîäèð Ìðàêà, òîãàâà îñòàâÿé íà ìèðà Äèâè õîðà èç ãîðèòå è âå÷å íå ãîíè òÿõ êàòî çâåðîâå. Ãàí-áóðè-Ãàí íÿìà âîäè â êàïàí. Òîé ñàì òðúãíå ñ áàùà íà êîííè õîðà è àêî âîäè ëîøî, òè ãî óáèâàé. 
- Òúé äà áúäå! - êàçà Òåîäåí.
- Êîëêî âðåìå ùå íè òðÿáâà, çà äà çàîáèêîëèì âðàãà è äà ñå âúðíåì íà ïúòÿ? - çàïèòà Åîìåð. - Ùîì ùå íè âîäèø, òðÿáâà äà ñå äâèæèì ñúñ ñêîðîñòòà íà ïåøåõîäåö, à è ïðåäïîëàãàì, ÷å ïúòÿò å òåñåí.
- Äèâè õîðà áúðçî õîäè - êàçà Ãàí. - Åé òàì, â Êàìåí ïðîõîä - òîé ìàõíà ñ ðúêà íà þã - ïúò øèðîê êîëêîòî ÷åòèðè êîíÿ, àìà ñòåñíÿâà â íà÷àëî è êðàé. Äèâ ÷îâåê ìîæå ñòèãíå äî Äèí îò çîðà äî çàëåç.
- Çíà÷è òðÿáâà äà ñìÿòàìå ñåäåì ÷àñà çà ÷åëíèòå îòðÿäè è äåñåò çà îñòàíàëèòå - êàçà Åîìåð. - Íåïðåäâèäåíè ïðå÷êè ìîãàò äà íè çàáàâÿò è àêî öÿëàòà àðìèÿ ñå ðàçòåãëè, äúëãî ùå ñå áàâèì, äîêàòî ÿ ïîäðåäèì îòâúä õúëìîâåòå. Êîå âðåìå å ñåãà? 
- Êîé çíàå? - îòâúðíà Òåîäåí. - Íàîêîëî å âå÷íà íîù.
- Íàîêîëî ìðàê, àìà íå âå÷íà íîù - îáàäè ñå Ãàí. - Êîãà Ñëúíöå èäâà, íèå ÿ óñåùà, ìàêàð è ñêðèòà. Òÿ âå÷å èçêà÷âà ïî Èçòî÷íè ïëàíèíè.
- Òîãàâà äà òðúãâàìå ÷àñ ïî-ñêîðî - êàçà Åîìåð. - Äîðè è òúé, åäâà ëè ùå óñïååì äíåñ äà ïîìîãíåì íà Ãîíäîð.
Áåç ïîâå÷å äà ñå áàâè, Ìåðè ñå èçíèçà è çà÷àêà êîìàíäàòà çà ïîõîä. Îñòàâàøå ïîñëåäíèÿò ïðåõîä ïðåäè áèòêàòà. Íå âÿðâàøå ìíîçèíà äà îöåëåÿò. Àëà ñè ñïîìíÿøå çà Ïèïèí è ïëàìúöèòå â Ìèíàñ Òèðèò è ïðîãîíâàøå óæàñà îò ñúðöåòî ñè.
Òîçè äåí âñè÷êî ìèíà äîáðå - íå ñå ìÿðíà íèòî åäèí îò âðàãîâåòå, êîèòî ãè äåáíåõà íàïðåä. Äèâèòå õîðà ãè áÿõà îãðàäèëè ñ áäèòåëíè ëîâöè, òà íèòî îðê, íèòî ñêèòàù ñúãëåäâà÷ äà íå óçíàå çà äâèæåíèåòî èç õúëìîâåòå. Êîëêîòî ïî-áëèçî èäâàõà äî îáñàäåíèÿ ãðàä, òîëêîâà ïîâå÷å ïîìðúêâàøå äåíÿò è Êîííèöèòå îòìèíàâàõà êàòî äúëãè âúðâîëèöè îò ñåíêè íà õîðà è êîíå. Íà÷åëî íà âñåêè îòðÿä âúðâåøå äèâ ãîðÿíèí; ñòàðèÿò Ãàí êðà÷åøå äî êðàëÿ. Áÿõà ïîòåãëèëè ïî-áàâíî, îòêîëêîòî ñå íàäÿâàõà, çàùîòî Êîííèöèòå èçãóáèõà âðåìå, äîêàòî ñå äâèæåõà ïåøà è âîäåõà êîíåòå ñè, òúðñåéêè ïúòåêè ïðåç ãúñòî îáðàñëèòå õðåáåòè çàä áèâàêà è íàäîëó, êúì ïîòàéíèÿ Êàìåí ïðîõîä. Åäâà êúñíî ñëåäîáåä ÷åëíèòå îòðÿäè ñòèãíàõà äî îáøèðíè ñèâè ãúñòàëàöè, êîèòî ñå ïðîñòèðàõà îòâúä èçòî÷íèÿ ñêëîí íà Àìîí Äèí è çàêðèâàõà øèðîê ïðîëîì ñðåä õúëìèñòàòà âåðèãà, âîäåù ïðàâî íà èçòîê, îò Íàð äîë äî Äèí. Â äðåâíè âðåìåíà ïî ïðîëîìà áå ìèíàâàë êîëàðñêè ïúò êúì ãëàâíîòî øîñå ïðåç Àíîðèåí, íî âå÷å îò äúëãè ïîêîëåíèÿ äúðâåòàòà ãî áÿõà ïîêîðèëè è ïúòÿò áå èç÷åçíàë, ðàçáèò è ïîãðåáàí ïîä ëèñòàòà íà áåçáðîéíè ãîäèíè. Àëà ãúñòàëàöèòå ïðåäëàãàõà íà Êîííèöèòå ïîñëåäíàòà íàäåæäà çà ïðèêðèòèå, ïðåäè äà ïðåïóñíàò íà áîé; îòòàòúê ñå ïðîñòèðàøå ïúòÿò è äîëèíàòà íà Àíäóèí, à íà èçòîê è íà þã ñêëîíîâåòå áÿõà ñêàëèñòè è ãîëè, ñãúð÷åíèòå õúëìîâå íàáèðàõà ñèëè è èçäèãàõà áàñòèîí íàä áàñòèîí êúì îãðîìíèÿ ìàñèâ íà Ìèíäîëóèí.
×åëíèÿò îòðÿä ñïðÿ. Êîëîíèòå ñå èçíèçâàõà îò Êàìåí ïðîõîä, ðàçïðúñêâàõà ñå è çàåìàõà ìåñòà çà ëàãåðóâàíå ïîä ñèâèòå äúðâåòà. Êðàëÿò ñâèêà êîìàíäèðèòå íà ñúâåò. Åîìåð ïðàòè ñúãëåäâà÷è äà ðàçóçíàÿò ïúòÿ, íî ñòàðèÿò Ãàí ïîêëàòè ãëàâà.
- Íÿìà ñìèñúë ïðàùàø Êîííè õîðà - êàçà òîé. - Äèâè õîðà âå÷å âèäåëè êàêâîòî ìîæå äà ñå âèäè â ëîø âúçäóõ. Òå ñêîðî èäâà è ãîâîðè íà ìåí òóê.
Êîìàíäèðèòå ñå ñúáðàõà: òîãàâà îò ãúñòàëàêà ïðåäïàçëèâî ñå èçìúêíàõà íîâè òàíòóðåñòè ïóêåëè, òîëêîâà ïîäîáíè íà ñòàðèÿ Ãàí, ÷å Ìåðè åäâà ìîæåøå äà ãè ðàçëè÷è. Òå çàãîâîðèõà ñúñ ñòàðèÿ Ãàí íà ñòðàííèÿ ñè ãúðëåí åçèê. Ñëåä ìàëêî òîé ñå îáúðíà êúì êðàëÿ.
- Äèâè õîðà êàçâà ìíîãî íåùà. Ïúðâî, áúäè áäèòåëåí! Îùå ìíîãî õîðà ëàãåðóâà îòâúä Äèí, íà åäèí ÷àñ õîäåíå íàòàòúê. - Òîé ðàçìàõà ðúêà íà çàïàä êúì ÷åðíèÿ õúëì. - Íî íèêîé íå ìÿðêà îòòóê äî íîâè ñòåíè íà Êàìåíåí íàðîä. Ñòåíè âå÷å íå ñòîÿò - ãîðãóí ñúáîðèë òÿõ ñúñ çåìíà ãðúìîòåâèöà è òîÿãè îò ÷åðíî æåëÿçî. Òå íåïðåäïàçëèâè è íå îãëåæäà íàîêîëî. Ìèñëè òåõíè ïðèÿòåëè ïàçè âñè÷êè ïúòèùà!
Ïðè òèÿ äóìè ñòàðèÿò Ãàí èçäàäå ÷óäíîâàò áúëáóêàù çâóê, ñÿêàø ñå ñìååøå.
- Äîáðè âåñòè! - âúçêëèêíà Åîìåð. - Äîðè ñðåä òîÿ ìðàê îòíîâî ïðîñâåòíà íàäåæäà. Õèòðèíèòå íà Âðàãà ÷åñòî ñå îáðúùàò ïðîòèâ íåãî. Ïðîêëåòèÿò ìðàê íè áåøå çàêðèëà. Åòî ÷å â òðåñêàâàòà ñè æàæäà äà ñúñèïÿò Ãîíäîð è äà íå îñòàâÿò êàìúê âúðõó êàìúê, îðêèòå ñàìè ïðåäîòâðàòèõà îíîâà, îò êîåòî íàé-ìíîãî ñå áîÿõ. Òðóäíî áèõìå ïðåâçåëè âúíøíàòà ñòåíà. À ñåãà ùå ìîæåì äà ïðîôó÷èì ïðåç ïðîëîìèòå... àêî ñå äîáåðåì äî òÿõ. - Îùå âåäíúæ òè áëàãîäàðÿ, Ãàí-áóðè-Ãàí, öàðþ íà ãîðèòå - êàçà Òåîäåí. - Äàíî ñúäáàòà òå âúçíàãðàäè çà âåñòèòå è äîáðîòî âîäà÷åñòâî!
- Óáèé ãîðãóí! Óáèé îðêè! Íÿìà ïî-ñëàäêè äóìè çà äèâè õîðà - îòâúðíà Ãàí. - Ïðîãîíâàé ëîø âúçäóõ è òúìíèíà ñ ëúñêàâî æåëÿçî!
- Òúêìî çàòóé ñìå ïðåïóñíàëè îòäàëå÷ - êàçà êðàëÿò - è ùå ñå ïîìú÷èì äà ãî ñòîðèì. Íî ñàìî óòðåøíèÿò äåí ùå ïîêàæå äàëè ùå óñïååì.
Ãàí-áóðè-Ãàí ïðèêëåêíà è â ïðîùàëåí æåñò äîêîñíà çåìÿòà ñ êîñòåëèâîòî ñè ÷åëî. Ñåòíå ñå èçïðàâè, ñÿêàø ãîòîâ äà ñè òðúãíå. Íî âíåçàïíî çàñòèíà, âäèãíàë ïîãëåä íàãîðå êàòî èçíåíàäàí ãîðñêè çâÿð, äóøåù íåïîçíàò ïîëúõ. Â î÷èòå ìó ïðîáëåñíà ñâåòëèíà.
- Âÿòúðúò ñå ïðîìåíÿ! - âèêíà òîé è â ñëåäâàùèÿ ìèã êàòî ïî âúëøåáñòâî èç÷åçíà â ñóìðàêà çàåäíî ñúñ ñïúòíèöèòå ñè è Ðîõàíñêèòå êîííèöè âå÷å íèêîãà íå ãè âèäÿõà. Íå ñëåä äúëãî äàëå÷å íà èçòîê íåÿñíî çàòúòíàõà òúïàíè. Àëà â öÿëàòà àðìèÿ íè åäíî ñúðöå íå ñå ñâè îò áîÿçúí, ÷å Äèâèòå õîðà ìîãàò äà èì èçìåíÿò, ìàêàð äà èçãëåæäàõà ñòðàííè è ãðîçíè.
- Íàòàòúê íÿìàìå íóæäà îò âîäà÷ - êàçà Åëôîøëåì. - Ìíîçèíà êîííèöè îò àðìèÿòà ñà ÿçäèëè äî Ìóíäáóðã â ìèðíèòå äíè. Àç ñúùî. Êàòî ñòèãíåì äî ïúòÿ, òîé ùå çàâèå íà þã è ùå ïðîäúëæè ñåäåì ëåâãè, äîêàòî ñòèãíå ñòåíàòà îêîëî ãðàäñêèòå ïîëÿ. Ïî÷òè íàâñÿêúäå ãî îáãðàæäàò ëèâàäè. Ïî òàçè îòñå÷êà Ãîíäîðñêèòå âåñòîíîñöè âèíàãè ðàç÷èòàò íà íàé-ãîëÿìàòà ñè ñêîðîñò. Ùå ìîæåì äà ÿçäèì áúðçî è áåç ìíîãî øóì.
- Ëþòà áèòêà íè ÷àêà è ùå ñå íóæäàåì îò öÿëàòà ñè ñèëà - êàçà Åîìåð. - Çàòóé ïðåäëàãàì äà ñè ïî÷èíåì ñåãà è äà ïîòåãëèì ïðåç íîùòà, òà äà ñòèãíåì â ïîëÿòà óòðå, êîãàòî ùå å íàé-ñâåòëî, àêî ãîñïîäàðÿò íå ðåøè äðóãîÿ÷å.
Êðàëÿò ñå ñúãëàñè è êîìàíäèðèòå ñè òðúãíàõà. Íî ñêîðî Åëôîøëåì ñå çàâúðíà.
- Ñúãëåäâà÷èòå èçâåñòèõà, ÷å èç ðàâíèíàòà ïðåä ñèâàòà ãîðà íå ñà îòêðèëè íèùî, ãîñïîäàðþ - êàçà òîé, - îñâåí äâàìà ìúæå - äâàìà ìúðòâè ìúæå è òðóïîâåòå íà êîíåòå èì.
- Å? - çàïèòà Åîìåð. - Êàêâî îò òîâà?
- Åòî êàêâî, ãîñïîäàðþ: òîâà áèëè ãîíäîðñêè âåñòîíîñöè, åäèíèÿò ìîæå äà å áèë Õèðãîí. Âúâ âñåêè ñëó÷àè äåñíèöàòà ìó îùå ñòèñêàëà ×åðâåíàòà ñòðåëà, íî ãëàâàòà ìó áèëà îòñå÷åíà. È äðóãî - ïî âñè÷êî ëè÷è, ÷å ïðåäè äà çàãèíàò, ñà áÿãàëè íà çàïàä. Àç ãî ðàçáèðàì òàêà: íà âðúùàíå ñà çàâàðèëè âðàãà îòâúä âúíøíàòà ñòåíà èëè ïîíå ïðåä íåÿ - à òîâà å áèëî ïðåäè äâå íîùè, àêî íå ñà èçìåíèëè íà íàâèêà ñè äà ñìåíÿò êîíåòå íà âñåêè ïîñò. Íå å èìàëî íà÷èí äà ñòèãíàò äî Ãðàäà è òå ñà ïîåëè íàçàä.
- Óâè! - âúçäúõíà Òåîäåí. - Çíà÷è Äåíåòîð íå å óçíàë çà íàøèÿ ïîõîä è âå÷å å èçãóáèë íàäåæäàòà äà äîéäåì.
- Áåäàòà íå ÷àêà, íî ïî-äîáðå êúñíî, îòêîëêîòî íèêîãà - êàçà Åîìåð. - Äàíî äíåñ ñòàðàòà ïîãîâîðêà ñå îêàæå ïî-âÿðíà îò êîãàòî è äà áèëî, îòêàê å ïðîãîâîðèë ÷îâåøêèÿò åçèê.
Áåøå íîù. Ðîõàíñêàòà àðìèÿ áåçøóìíî ñå äâèæåøå îò äâåòå ñòðàíè íà ïúòÿ. Äîòóê òîé ñå âèåøå â ïîëèòå íà Ìèíäîëóèí, íî ñåãà ðÿçêî çàâèâàøå íà þã. Ïî÷òè ïðàâî ïðåä òÿõ â äàëå÷èíàòà ïîä ÷åðíîòî íåáå òðúïíåøå àëåíî çàðåâî è ñêëîíîâåòå íà ìîãúùèòå ïëàíèíè ìðà÷íî ñå èçâèñÿâàõà ïðåä íåãî. Íàáëèæàâàõà ñòåíèòå íà Ïåëåíîð, àëà äåíÿò îùå íå áå íàñòúïèë.
Êðàëÿò ÿçäåøå â ñðåäàòà íà ÷åëíèÿ îòðÿä, îáêðúæåí îò ñâèòàòà ñè. Ñëåäâàøå ãî åîðåäúò íà Åëôîøëåì. Ìåðè çàáåëÿçà, ÷å Õðàáðîøëåì å íàïóñíàë ìÿñòîòî ñè è ïîñòåïåííî ñå ïðîìúêâà íàïðåä â ìðàêà. Íå ñëåä äúëãî âå÷å ÿçäåøå íåïîñðåäñòâåíî çàä êðàëñêàòà ñòðàæà. Èçâåäíúæ ñïðÿõà. Ìåðè ÷ó îòïðåä òèõè ãëàñîâå. Çàâðúùàõà ñå êîííè ðàçóçíàâà÷è, êîèòî áÿõà èçáúðçàëè ïî÷òè äî ñòåíàòà. Ñåãà èäâàõà ïðè êðàëÿ.
- Íàâñÿêúäå èìà ïîæàðèùà, ãîñïîäàðþ - êàçà åäèí îò òÿõ. - Ãðàäúò å îáãúðíàò îò ïëàìúöè è ïîëÿòà ñà ïúëíè ñ âðàãîâå. Íî èçãëåæäà, ÷å âñè÷êè îòèâàò êúì ùóðìà. Äîêîëêîòî ìîæàõìå äà ïðåöåíèì, íà âúíøíàòà ñòåíà ñà îñòàíàëè ìàëöèíà è çàåòè äà ðóøàò, íå îáðúùàò âíèìàíèå íà íèùî äðóãî.
- Ñïîìíÿø ëè ñè ñëîâàòà íà Äèâèÿ ÷îâåê, ãîñïîäàðþ? - îáàäè ñå äðóã. - Â ìèðíè äíè àç æèâåÿ èç âîëíàòà ñòåï, Âèäôàðà ñå êàçâàì è ñúùî óìåÿ äà ÷åòà âåñòèòå íà âÿòúðà. Òîé âå÷å ñå ïðîìåíÿ. Èäå ïîëúõ îò Þãà, ìàêàð è ñëàá, èç íåãî ñå íîñè ìîðñêè äúõ. Óòðîòî ùå íè äîíåñå íåùî íîâî. Çîðàòà ùå èçãðåå íàä ïóøåöèòå, êîãàòî ìèíåø ïðåç ñòåíàòà.
- Àêî ãîâîðèø èñòèíàòà, Âèäôàðà, äàíî òå ÷àêàò áëàæåíè ãîäèíè ïîäèð äíåøíèÿ äåí! - êàçà êðàëÿò. Ñåòíå ñå îáúðíà êúì íàé-áëèçêèòå îò ñâèòàòà ñè è çàãîâîðè ñ òúé ÿñåí ãëàñ, ÷å ãî ÷óõà ìíîçèíà îò áîéöèòå íà ïúðâèÿ åîðåä. - Äîéäå ÷àñúò, Êîííèöè íà Ïðåäåëèòå, ÷àäà Åîðëîâè! Âðàã è îãúí âè ÷àêà, ðîäíèÿò äîì å äàëå÷. Àëà ìàêàð äà ñå áèåòå èç ÷óæäè ïîëÿ, ñëàâàòà, çàâîþâàíà òóê, ùå å âàøà íàâåêè. Êëåòâà ñòå äàëè - ñåãà ÿ èçïúëíåòå ïðåä âëàäåòåë, ðîäèíà è âåðíè äðóãàðè!
Áîéöèòå óäàðèõà ñ êîïèÿ ïî ùèòîâåòå.
- Åîìåð, ñèíå ìîé! - ïðîäúëæè Òåîäåí. - Âîäè ïúðâèÿ åîðåä â öåíòúðà, çàä êðàëñêîòî çíàìå. Åëôîøëåì, íàñî÷è îòðÿäà ñè íàäÿñíî, ùîì ìèíåì ñòåíàòà. À Ãðèìáîëä ùå ïîâåäå ñâîÿ íàëÿâî. Äðóãèòå îòðÿäè äà ñëåäâàò ÷åëíèòå òðè êàêòî ìîãàò. Óäðÿéòå âñÿêî âðàæåñêî ñáîðèùå. Äðóãè ïëàíîâå íå ìîæåì äà êðîèì, çàùîòî îùå íå çíàåì êàêâî íè ÷àêà íà ïîëåñðàæåíèåòî. À ñåãà íàïðåä è íå ñå áîéòå îò ìðàêà!
×åëíèÿò îòðÿä ïðåïóñíà äîêîëêîòî ìó ïîçâîëÿâàøå ìðàêúò, êîéòî îùå áå íåïðîãëåäåí âúïðåêè ïðåäñêàçàíèÿòà íà Âèäôàðà. Ìåðè ÿçäåøå çàä Õðàáðîøëåì, âêîï÷åí â íåãî ñ ëÿâàòà ðúêà, à ñ äðóãàòà ñå ìú÷åøå äà ðàçõëàáè ìå÷à â íîæíèöàòà. Ñåãà óñåùàøå ãîð÷èâàòà èñòèíà â äóìèòå íà ñòàðèÿ êðàë: ùî áè ñòîðèë â áèòêàòà, Ìåðèàäîê? „Ñàìî òîâà - ïîìèñëè ñè òîé, - äà ïðå÷à íà åäèí êîííèê è äà ñå íàäÿâàì, ÷å ùå ñå óäúðæà â ñåäëîòî, òà äà íå ìå ñòúï÷àò ïðåïóñêàùè êîïèòà!"
Âå÷å íÿìàøå è ëåâãà äî ìÿñòîòî, êúäåòî íÿêîãà ñå èçäèãàøå âúíøíàòà ñòåíà. Ñêîðî ÿ íàáëèæèõà - ïðåêàëåíî ñêîðî ñïîðåä Ìåðè. Èçáóõíàõà äèâè êðÿñúöè, çàäðúí÷à îðúæèå, íî òîâà áå çà êðàòêî. Ìàëöèíàòà îðêè, çàåòè äà ðóøàò ñòåíèòå, áÿõà ñìàÿíè è áúðçî ïàäíàõà ïîä ìå÷à èëè ñå ñïàñèõà ñ áÿãñòâî. Ïðåä ðóèíèòå íà ñåâåðíàòà ïîðòà êðàëÿò îòíîâî ñïðÿ. Ïúðâèÿò åîðåä íàáëèæè îòçàä è ãî îáãúðíà îò âñè÷êè ñòðàíè. Õðàáðîøëåì ñå ïðèäúðæàøå êðàé êðàëÿ, ìàêàð ÷å îòðÿäúò íà Åëôîøëåì îñòàâàøå äàëå÷å íàäÿñíî. Õîðàòà íà Ãðèìáîëä çàâèõà íà èçòîê è ìèíàõà ïðåç øèðîê ïðîëîì â ñòåíàòà.
Ìåðè íàäíèêíà èççàä ãúðáà íà Õðàáðîøëåì. Â äàëå÷èíàòà, ìîæå áè íà äåñåòèíà ìèëè íàïðåä, áóøóâàøå îãðîìåí ïîæàð, íî íà ïî-ìàëêî îò ëåâãà ìåæäó íåãî è Êîííèöèòå ñå âèåøå øèðîê îãíåí ïîëóêðúã. Ïî÷òè íèùî äðóãî íå ñå ðàçëè÷àâàøå èç ìðà÷íàòà ðàâíèíà è çàñåãà Ìåðè íå çàáåëÿçâàøå íàäåæäà äà çàçîðè, íèòî ïúê óñåùàøå âÿòúð, áèë òîé ñòàð èëè íîâ.
Ðîõàíñêàòà àðìèÿ áåçøóìíî ïîå ïðåç ïîëÿòà íà Ãîíäîð, íàõëóâàéêè áàâíî, íî íåóìîëèìî êàòî ìîùåí ïðèëèâ ïðåç ïðîëîìèòå â ñòåíàòà, ñìÿòàíà íÿêîãà çà ñèãóðíà çàùèòà. Íî ìèñúëòà è âîëÿòà íà ×åðíèÿ êàïèòàí ñå âïèâàõà èçöÿëî â çàãèâàùèÿ ãðàä è îùå íå áÿõà ïðèñòèãíàëè âåñòîíîñöè äà ãî ïðåäóïðåäÿò, ÷å â ïëàíîâåòå ìó èìà ãðåøêà.
Ñëåä ìàëêî êðàëÿò îòêëîíè õîðàòà ñè íà èçòîê, çà äà ìèíàò ìåæäó êðàéíèòå íèâè è îãíüîâåòå íà îáñàäàòà. Âñå îùå íèêîé íå ãè ñïèðàøå è Òåîäåí çàäúðæàøå ñèãíàëà. Íàé-ïîñëå îòíîâî ñïðÿ. Ãðàäúò âå÷å áå íàáëèçî. Ñðåä ìèðèñà íà ïîæàðèùà èç âúçäóõà ñå íîñåøå ñÿíêàòà íà ñìúðòòà. Êîíåòå áÿõà íåñïîêîéíè. Àëà êðàëÿò ñåäåøå íåïîäâèæíî íà Ñíåæíîãðèâ, çàãëåäàí êúì ãèáåëòà íà Ìèíàñ Òèðèò, ñÿêàø âíåçàïíî ãî áå îáçåëà òðåâîãà èëè ñòðàõ. Êàòî ÷å ñòàðîñòòà ãî áå ñìàëèëà è óêðîòèëà. Ìåðè íà ñâîé ðåä óñåòè íåïîíîñèìàòà òåæåñò íà óæàñ è ñúìíåíèå. Ñúðöåòî ìó áèåøå áàâíî. Êîëåáëèâîòî âðåìå ñÿêàø áå çàñòèíàëî â ðàâíîâåñèå. Êúñíî èäâàõà! Êúñíî ñå îêàçâàøå ïî-ëîøî, îòêîëêîòî íèêîãà! Íàâÿðíî Òåîäåí ùåøå äà ñå èçïëàøè, äà ïðåêëîíè ñòàð÷åñêà ãëàâà, äà ñå îáúðíå è äà ïîòúðñè óáåæèùå ñðåä õúëìîâåòå.
È èçâåäíúæ Ìåðè íàé-ñåòíå óñåòè, ÷å âå÷å íÿìà ñúìíåíèå - ïðîìÿíàòà áå íàñòúïèëà. Âÿòúðúò âååøå â ëèöåòî ìó! Ìúæäóêàøå çîðà. Äàëå÷å, äàëå÷å íà þã ñìúòíî ñå âèæäàõà îáëàöè - ñèâè ïðîâëå÷åíè ãðàìàäè, ïîíåñåíè ïðåç íåáîñâîäà. Îòâúä òÿõ ñå ðàçãàðÿøå óòðî.
Íî â ñúùèÿ ìèã èçáóõíà îñëåïèòåëíà ñâåòëèíà, ñÿêàø ìúëíèÿ áå óäàðèëà ïðåä Ãðàäà. Çà åäíà áåçêðàéíà ñåêóíäà êðåïîñòòà îò÷åòëèâî ñå âúçïðàâè íà õîðèçîíòà â áÿëî è ÷åðíî, âèñîêàòà êóëà áëåñíà êàòî èãëà, ñåòíå ìðàêúò îòíîâî ñå ñêëîïè è íàä ïîëÿòà çàòúòíà ìîùåí ãðúì.
Ïðè òîçè çâóê ïðåãúðáåíèÿò ñèëóåò íà êðàëÿ èçâåäíúæ òðåïíà è ñå èçïðàâè. Îòíîâî áå ñíàæåí è ãîðäåëèâ, íàäèãíà ñå íà ñòðåìåíàòà è ãðúìêî ñå ïðîâèêíà ñ ÿñåí ãëàñ, êàêúâòî äî äíåñ íå áå èçëèòàë îò óñòíèòå íà ïðîñòîñìúðòåí ìúæ:

Íà êðàê, î, Êîííèöè íà Òåîäåí!
Áåäàòà èäå ñ îãúí è ïîãèáåë!
Ïîëèòàò êîïèÿ è ùèò ñå öåïè!
Çà ìå÷à èäå äåí - ÷åðâåí, ïðåä èçãðåâ!
Íàïðåä, íàïðåä! Ëåòåòå êúì Ãîíäîð!

Ñ òèÿ äóìè òîé ãðàáíà ðîãà íà ñâîÿ çíàìåíîñåö Ãóòëàô è çàñâèðè òúé ìîùíî, ÷å ãî ðàçöåïè íà äâå. Òóòàêñè ðîãîâåòå íà öÿëàòà àðìèÿ çàïÿõà â åäèí ãëàñ è ïåñåíòà íà Ðîõàí èçáóõíà íàä ïîëåòî êàòî áóðÿ, îòåêâàùà ãðúìîâíî â ïëàíèíèòå.

Íàïðåä, íàïðåä! Ëåòåòå êúì Ãîíäîð! 

Èçâåäíúæ êðàëÿò ïîäâèêíà íà Ñíåæíîãðèâ è êîíÿò ñå õâúðëè íàïðåä. Çàä íåãî ñå ëþøíà ïî âÿòúðà Ôëàãà ñ áÿë êîí íà çåëåíî ïîëå, àëà òîé ãî èçïðåâàðè. Îòçàä òúòíåõà ñ êîïèòà êîííèöèòå îò ñâèòàòà, íî òîé ñè îñòàâàøå íà÷åëî. Åîìåð ïðåïóñêàøå è ëóäèÿ áÿã ðàçâÿâàøå áÿëàòà îïàøêà íà øëåìà ìó, ÷åëíàòà êîëîíà íà ïúðâèÿ åîðåä ðåâåøå êàòî ïåíëèâ ïðèáîé, àëà íèêîé íå ìîæåøå äà äîãîíè Òåîäåí. Ñÿêàø ãî áå îáçåëî áåçóìèå èëè áîéíàòà ÿðîñò íà ïðàäåäèòå âëèâàøå íîâ îãúí â æèëèòå ìó è òîé ñå íîñåøå ñúñ Ñíåæíîãðèâ êàòî äðåâåí áîã, êàêòî Îðîìå Âåëèêè, ëåòÿë â ìëàäèíèòå íà ñâåòà êúì áèòêàòà íà Âàëàðèòå. Ïëàòíåíîòî ïîêðèâàëî ñå ñìúêíà îò çëàòíèÿ ìó ùèò - è ãëåäàé òè! - ùèòúò çàñèÿ êàòî ñëúíöå è òðåâàòà ëóìíà â çåëåíè ïëàìúöè ïîä áåëèòå íîçå íà æðåáåöà. Óòðî èäåøå, óòðî è ìîðñêè âÿòúð, ìðàêúò îòñòúïè, ïúë÷èùàòà íà Ìîðäîð çàïèùÿõà è óæàñ ãè îáçå, òå áÿãàõà è óìèðàõà, à ãíåâíè êîïèòà òúï÷åõà ïî òÿõ. È òîãàâà íàä öÿëàòà ðîõàíñêà àðìèÿ èçáóõíà ïåñåí. Òå ïååõà è êîñÿõà âðàãà, îïèÿíåíè îò áîÿ, è ïðåêðàñíàòà, ñòðàõîâèòà ïåñåí ëåòåøå âñå íàïðåä êúì Ãðàäà.


ÃËÀÂÀ 6

ÁÈÒÊÀÒÀ ÍÀ ÏÅËÅÍÎÐÑÊÈÒÅ ÏÎËß

Íî íå îðêñêè ãëàâàòàð, íå ðàçáîéíèê âîäåøå ùóðìà ñðåùó Ãîíäîð. Ìðàêúò ñå ðàçêúñâàøå íåíàâðåìå, äàëå÷ ïðåäè ÷àñà, îïðåäåëåí îò ãîñïîäàðÿ ìó. Çàñåãà ñúäáàòà ìó èçìåíÿøå è ñâåòúò ñå îáðúùàøå ïðîòèâ íåãî, òúêìî êîãàòî ïðîòÿãàøå ðúêà äà ÿ ñãðàá÷è, ïîáåäàòà ñå èçïëúçâàøå îò íîêòèòå ìó. Àëà ðúêàòà ìó áå äúëãà. Âñå îùå êîìàíäóâàøå, âñå îùå îáëàäàâàøå îãðîìíà ñèëà. Êðàë, Äóõ íà Ïðúñòåíà, Ïîâåëèòåë íà Íàçãóëèòå, âëàäååù íå åäíî îðúæèå. Òîé íàïóñíà Ïîðòàòà è èç÷åçíà.
Òåîäåí êðàë îò Ïðåäåëèòå áå äîñòèãíàë ïúòÿ îò Ïîðòàòà êúì Ðåêàòà è çàâè êúì Ãðàäà, äî êîéòî îñòàâàøå ïî-ìàëêî îò ìèëÿ. Òúðñåéêè íîâè âðàãîâå, òîé ïîçàáàâè õîä, ðèöàðèòå ãî çàñòèãíàõà è Õðàáðîøëåì áåøå ñðåä òÿõ. Îòñðåùà, êðàé ñòåíàòà, õîðàòà íà Åëôîøëåì áÿõà íàõëóëè ñðåä îáñàäíèòå ìàøèíè è ñå÷àõà, ìóøêàõà, èçáëúñêâàõà âðàãà â îãíåíèòå ÿìè. Áÿõà ïðåëåòåëè ïî÷òè ïðåç öÿëàòà ñåâåðíà ïîëîâèíà íà Ïåëåíîð è çàä òÿõ ãîðÿõà ëàãåðè, îðêè áÿãàõà êúì Ðåêàòà êàòî ñòàäà ïðåä ëîâåöà, à Ðîõèðèìèòå ïðåïóñêàõà ñðåä òÿõ íàêúäåòî ñè èñêàò. Íî îùå íå áÿõà ðàçêúñàëè îáñàäàòà, íå áÿõà îâëàäåëè Ïîðòàòà.
Âðàæåñêè ïúë÷èùà ñå òúëïÿõà ïðåä íåÿ, à èç äðóãàòà ïîëîâèíà íà ðàâíèíàòà èìàøå íîâè àðìèè. Îñíîâíèòå ñèëè íà Õàðàäðèìèòå áÿõà þæíî îò ïúòÿ è êîííèöèòå èì ñå ñáèðàõà îêîëî çíàìåòî íà ñâîÿ ãëàâàòàð. À òîé ïîãëåäíà íàïðåä è ñðåä ðàçãàðÿùàòà ñå çîðà çàáåëÿçà ôëàãà íà êðàëÿ, èçáúðçàë äàëå÷å â áîÿ ñàìî ñ íåêîëöèíà ïðèäðóæèòåëè. Ëþòà çëîáà ãî èçïúëíè, òîé èçêðåùÿ è êàòî ðàçâÿ çíàìåòî ñ ÷åðíà çìèÿ íà àëåí ôîí, ïðåïóñíà ïðîòèâ áåëèÿ êîí íà çåëåíî ïîëå. Ïîäèð íåãî ñå âòóðíàõà îãðîìíè òúëïè è ÿòàãàíèòå íà Þæíÿöèòå èçëåòÿõà îò íîæíèöèòå êàòî ïàäàùè çâåçäè.
Òîãàâà Òåîäåí ãî çúðíà è âìåñòî äà èç÷àêà íàáåãà ìó, ïîäâèêíà íà Ñíåæíîãðèâ è ñòðåìãëàâî âðúõëåòÿ íàñðåùà. Ñ îãëóøèòåëåí òðÿñúê ñå ñáëúñêàõà. Íî ïî-áóéíî êèïåøå áÿëàòà ÿðîñò íà Ñåâåðíÿöèòå, ïî-ìàéñòîðñêè âëàäååõà òå ñòðàøíèòå ñè êîïèÿ. Ìàëöèíà áÿõà, àëà ïðîôó÷àõà ïîêðàé Þæíÿöèòå êàòî ãîðñêè ïîæàð. Ñðåä íàé-ëþòàòà, áèòêà ëåòåøå Òåîäåí, ñèí íà Òåíãåë, è êîïèåòî ìó ñå ðàçòðåñå, êîãàòî ïîâàëè ãëàâàòàðÿ èì. Ïðèøïîðè íàïðåä, êúì çíàìåòî, ìå÷úò ìó èçñâèñòÿ è ïîñå÷å äðúæêà è çíàìåíîñåö, ÷åðíàòà çìèÿ ñå ñãðîìîëÿñà. Îöåëÿëàòà âðàæåñêà êîííèöà îáúðíà ãðúá è ïîáÿãíà íàäàëå÷.
Íî ãëåäàé òè! Ñðåä ñëàâàòà íà êðàëÿ çëàòíèÿò ìó ùèò èçâåäíúæ ïîìðúêíà. Ìëàäîòî óòðî èçãàñíà â íåáåòî. Íàîêîëî ïàäíà òúìà. Êîíåòå çàðèòàõà, çàöâèëèõà. Èçëåòåëè îò ñåäëàòà ìúæå ñå òúðêàëÿõà ïî çåìÿòà.
- Êúì ìåí! Êúì ìåí! - âèêíà Òåîäåí. - Íàñàì, Åîðëèíãè! Íå áîéòå ñå îò ìðàêà!
Àëà îáåçóìÿë îò óæàñ, Ñíåæíîãðèâ ñå èçïðàâè íà çàäíè êðàêà, ñÿêàø ñå áîðåøå ñ âúçäóõà, è ñúñ ñòðàøåí ïèñúê ñå ñòîâàðè íà õúëáîê. Áåøå ãî ïðîíèçàëî ÷åðíî êîïèå. Êðàëÿò ïàäíà ïîä íåãî.
Îãðîìíàòà ñÿíêà ñå ñïóñíà êàòî âðúõëèòàù îáëàê. È âñè÷êè ñúçðÿõà, ÷å òîâà å êðèëàòà òâàð - ìîæå áè ïòèöà, àëà íåâèæäàíà ïî ðàçìåðè, ïðè òîâà ãîëà, áåç ïóõ èëè ïåðà, à ìîùíèòå êðèëå ïðèëè÷àõà íà êîæåñòà ìðåæà ìåæäó êîñòåëèâèòå ïðúñòè; îò íåÿ ñå íîñåøå íåïîíîñèìà ñìðàä. Íàâÿðíî áå ñúçäàíèå íà äðåâíèÿ ñâÿò, ÷èéòî ðîä äîæèâÿâàøå ñåòíèòå ñè äíè èç çàáðàâåíè õëàäíè ïëàíèíè ïîä Ëóíàòà è â ãíóñíî ãíåçäî áå èçëþïèë òîâà ïîñëåäíî èç÷àäèå íà çëîòî. À Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë ãî áå âçåë è îòõðàíèë ñúñ ñêâåðíè îòðîâè, äîêàòî èçðàñíå íåèìîâåðíî íàä âñè÷êè êðèëàòè ñúçäàíèÿ, à ñåòíå ãî áå ïðàòèë äà íîñè ñëóãàòà ìó. Íàäîëó, íàäîëó ñå ñïóñíà òî, ñãúíà ìðåæåñòè êðèëå, íàäàäå ãðàê è êàöíà âúðõó òðóïà íà Ñíåæíîãðèâ, çàáèëî íîêòè â íåãî è ïðîòî÷èëî äúëãà ãîëà øèÿ.
Âúðõó ìó ñåäåøå îãðîìíà è çàïëàøèòåëíà ôèãóðà â ÷åðíà ìàíòèÿ. Ñòîìàíåíà êîðîíà íîñåøå, àëà ìåæäó íåÿ è îäåæäèòå íå ñå âèæäàøå íèùî îñâåí ñìúðòîíîñíèÿ áëÿñúê íà î÷èòå - òîâà áå Ïîâåëèòåëÿò íà Íàçãóëèòå. Ïðåäè äà ñå ðàçñåå ìðàêúò, òîé áå ïîâèêàë êðèëàòàòà òâàð è áå èçëåòÿë, à ñåãà ñå çàâðúùàøå äà äîíåñå ãèáåë, äà ïðåâúðíå íàäåæäàòà â îò÷àÿíèå è ïîáåäàòà â ñìúðò. Â ðúêàòà ñè ñòèñêàøå ãðàìàäåí ÷åðåí áîçäóãàí.
Íî Òåîäåí íå áå èçîñòàâåí îò âñè÷êè. Ðèöàðèòå îò ñâèòàòà ìó ëåæàõà ïîñå÷åíè íàîêîëî èëè ïúê áåçóìèåòî, îâëàäÿëî êîíåòå èì, áå ãè îòíåñëî íàäàëå÷. Àëà åäèí áå îñòàíàë - ìëàäèÿò Õðàáðîøëåì, âåðåí è áåçñòðàøåí, òîé ðèäàåøå, çàùîòî áå îáè÷àë êàòî áàùà ñòàðèÿ êðàë. À çàä ãúðáà ìó Ìåðè áå ìèíàë íåâðåäèì ïðåç öÿëàòà àòàêà ÷àê äîäåòî äîëåòÿ Ñÿíêàòà, ïîñëå óæàñåíèÿò Âèõðîãîí ãè áå õâúðëèë è ñåãà äèâî ïðåïóñêàøå èç ðàâíèíàòà. Çàñëåïåí è èçíåìîùÿë îò óïëàõà, Ìåðè ïúëçåøå íà ÷åòèðè êðàêà êàòî çàìàÿíî æèâîòíî.
- Êðàëñêè áîåöî! Êðàëñêè áîåöî! - êðåùåøå ñúðöåòî ìó. - Òðÿáâà äà îñòàíåø äî íåãî. Êàòî áàùà ùå ìè áúäåø, íàëè òúé êàçà.
Íî âîëÿòà ìó íå ñå ïîä÷èíÿâàøå è òÿëîòî ìó òðåïåðåøå. Íå ñìååøå äà îòâîðè î÷è è äà ïîãëåäíå íàãîðå.
Íåíàäåéíî ñðåä ÷åðíèëêàòà, îáâèëà ñúçíàíèåòî ìó, ñÿêàø äî÷ó ãëàñà íà Õðàáðîøëåì, àëà ñåãà òîçè ãëàñ çâó÷åøå ñòðàííî, íàïîìíÿøå íå÷èè ïîçíàòè ñëîâà.
- Ìàõíè ñå, ñêâåðåí äóèìåðëàéê, ïîâåëèòåë íà ëåøîÿäèòå! Îñòàâè ìúðòâèÿ â ïîêîé!
Ëåäåí ãëàñ ìó îòâúðíà:
- Íå çàñòàâàé ìåæäó Íàçãóëà è ïëÿ÷êàòà ìó! Èíàê íå ùå òå óáèå, êîãàòî òè äîéäå ðåäúò. Ùå òå îòíåñå íàäàëå÷, â äîìà íà ñòðàäàíèÿòà îòâúä ìðàêà, êúäåòî ìú÷èòåëè ùå ðàçêúñàò ïëúòòà òè, à èçíóðåíîòî ñúçíàíèå ùå îñòàâÿò ãîëî ïðåä Îêîòî áåç êëåïà÷è.
Çâúíëèâ ìå÷ èçëåòÿ îò íîæíèöàòà.
- Ïðàâè êàêâîòî ùåø, íî àêî ìîãà, ùå òè ïîïðå÷à.
- Äà ìè ïîïðå÷èø? Áåçóìåöî! Íå ùå ìå ñïðå ìúæ ïðîñòîñìúðòåí! 
È òîãàâà Ìåðè ÷ó íàé-ñòðàííèÿ îò âñè÷êè çâóöè â òîçè ÷àñ. Õðàáðîøëåì ñÿêàø ñå ðàçñìÿ è ÿñíèÿò ìó ãëàñ çàçâúíòÿ êàòî ñòîìàíà.
- Íî àç íå ñúì ìúæ ïðîñòîñìúðòåí! Æåíà ñòîè ïðåä òåá. Åîâèí ñúì, ùåðêà íà Åîìóíä. Çàñòàíàë ñè ìåæäó ìåí è ìîÿ ïîâåëèòåë è ñðîäíèê. Ìàõíè ñå, àêî íå ñè áåçñìúðòåí! Âñå åäíî äàëè ñè æèâ èëè ïðèøúëåö îò ãðîáà, ùå òå ïîñåêà, ùîì ãî äîêîñíåø.
Êðèëàòàòà òâàð èçïèùÿ ñðåùó íåÿ, àëà Äóõúò íà ïðèçðàêà íå îòãîâîðè, à çàìúë÷à, ñÿêàø îáçåò îò âíåçàïíî ñúìíåíèå. Èçóìëåíèåòî çà ìèã ïðîêóäè ñòðàõà íà Ìåðè. Òîé îòâîðè î÷è è ÷åðíèëêàòà ñå ðàçñåÿ. Îãðîìíèÿò çâÿð áå êàöíàë íà íÿêîëêî êðà÷êè îò íåãî è íàîêîëî ìó òåãíåøå ìðàê, àëà îòãîðå êàòî ñÿíêà íà îò÷àÿíèåòî ñå èçâèñÿâàøå Ïîâåëèòåëÿò íà Íàçãóëèòå. Ìàëêî íàëÿâî, ñ ëèöå ñðåùó òÿõ, ñòîåøå îíàçè, êîÿòî áå íàðè÷àë Õðàáðîøëåì. Íî øëåìúò, ïîòóëèë òàéíàòà, ñåãà áå ïàäíàë è ðóñàòà êîñà âîëíî áëåñòåøå ïî ðàìåíåòå é êàòî áëåäî çëàòî. Ìîðñêîñèâèòå é î÷è áÿõà ñòóäåíè è çëè, àëà ïî áóçèòå ñå ñòè÷àõà ñúëçè. Ñòèñíàëà ìå÷ â äåñíèöàòà, òÿ íàäèãíà ùèòà ñðåùó óæàñà, èçëèòàù îò î÷èòå íà âðàãà.
Òÿ áå Åîâèí è â ñúùîòî âðåìå Õðàáðîøëåì. Â ñïîìåíèòå íà Ìåðè ñå ìÿðíà ëèöåòî, êîåòî áå çúðíàë, ïðåäè äà íàïóñíàò ×åðíîäåí - ëèöå íà ÷îâåê, êîéòî âå÷å íÿìà íàäåæäà è äèðè ñìúðòòà. Æàë è áåçêðàéíî èçóìëåíèå èçïúëíèõà ñúðöåòî ìó è âíåçàïíî ñå ïðîáóäè áàâíî ïëàìâàùàòà õðàáðîñò íà íåãîâèÿ ðîä. Òîé ñâè þìðóê. Òÿ íå áèâàøå äà çàãèíå - òúé êðàñèâà, òúé îò÷àÿíà! Èëè ïîíå íÿìàøå äà çàãèíå ñàìà, áåç ïîäêðåïà.
Ëèöåòî íà âðàãà íå ãëåäàøå êúì íåãî, íî òîé íå ñìåååøå äà ïîìðúäíå îò ñòðàõ äà íå ïðèâëå÷å ìúðòâåøêèÿ âçîð. Áàâíî, áàâíî çàïúëçÿ íàñòðàíè, íî âòîðà÷åí ñúñ ñúìíåíèå è çëîáà â æåíàòà ïðåä ñåáå ñè, ×åðíèÿ êàïèòàí íå ãî çàáåëÿçâàøå, âñå åäíî, ÷å áå ÷åðâåé â êàëòà.
Âíåçàïíî îãðîìíèÿò çâÿð ïëåñíà ñ ãðîçíèòå ñè êðèëå è îòêúì òÿõ äîëåòÿ ñêâåðåí âèõúð. Îòíîâî ðèïíà âúâ âúçäóõà, ñåòíå ñ êðÿñúê íàëåòÿ íàä Åîâèí, óäðÿéêè ñ ÷îâêà è íîêòè.
Òÿ íå òðåïíà - äåâîéêà îò ðîäà íà Ðîõèðèìèòå, êðàëñêà ðîæáà, ñòðîéíà è ÿêà êàòî ñòîìàíåí ìå÷, ïðåêðàñíà è ñòðàõîâèòà. Áúðçî çàìàõíà ñ èçêóñåí è ñìúðòîíîñåí óäàð. Ðàçñå÷å ïðîòî÷åíàòà øèÿ è ãëàâàòà îòõâðúêíà êàòî êàìúê. Ñåòíå îòñêî÷è íàçàä, à ÷óäîâèùíàòà òâàð ðóõíà ïîðàçåíà è íåîáÿòíèòå ðàçïåðåíè êðèëå ñå ñáðú÷êàõà íà çåìÿòà è ñ ãèáåëòà é, ñÿíêàòà èç÷åçíà. Ñâåòëèíà îáëÿ Åîâèí è êîñàòà é çàñèÿ â èçãðåâà.
Îò ðàçðóõàòà ñå âúçïðàâè ×åðíèÿ êîííèê, íàäâèñíà íàä íåÿ âèñîê è çàïëàøèòåëåí. Ñ íåíàâèñòåí êðÿñúê, âïèâàù â óøèòå îòðîâíî æèëî, òîé ñòîâàðè áîçäóãàíà ñè. Ùèòúò é ñå ïðúñíà íà ïàð÷åòà, ðúêàòà ñå ïðå÷óïè, òÿ ïàäíà íà êîëåíå. Òîé ñå ïðèâåäå íàä íåÿ êàòî îáëàê è î÷èòå ìó çàáëåñòÿõà; âäèãíà áîçäóãàíà çà ñìúðòåí óäàð.
Àëà âíåçàïíî è òîé ñå ñòîâàðè íàïðåä ñ âèê íà ëþòà áîëêà è îòêëîíåíèÿò óäàð ðàçòúðñè çåìÿòà. Ìå÷úò íà Ìåðè ãî áå ïðîíèçàë èçîòçàä, êàòî ïðîðÿçà ÷åðíàòà ìàíòèÿ, ìèíà ïîä ðèçíèöàòà è ðàçêúñà ñóõîæèëèåòî çàä ìîãúùîòî êîëÿíî.
- Åîâèí! Åîâèí! - èçêðåùÿ Ìåðè.
Ñ ïîñëåäíè óñèëèÿ òÿ ìú÷èòåëíî ñå èçïðàâè íà íîçå è çàáè ìå÷à ñè ìåæäó êîðîíàòà è ìàíòèÿòà íàä ñêëîíåíèòå ïðåä íåÿ îãðîìíè ïëåùè. Ìå÷úò ñå ïðúñíà íà èñêðÿùè îòëîìêè. Êîðîíàòà ñå òúðêóëíà ñúñ çâúí. Åîâèí ðóõíà âúðõó ïîâàëåíèÿ âðàã. Íî âèæ òè! Ìàíòèÿ è ðèçíèöà áÿõà ïðàçíè. Ëåæàõà íà çåìÿòà áåçôîðìåíè, ðàçêúñàíè è ñìà÷êàíè; êðÿñúê ñå íàäèãíà èç òðúïíåùèÿ âúçäóõ è çàãëúõíà ïî âÿòúðà ñ ïðîíèçèòåëåí âîé. Áåçïëúòíèÿò òúíúê ãëàñ çàìðÿ, òèøèíàòà ãî ïîãúëíà è âå÷å íèêîãà íå îòåêíà íà òîçè ñâÿò.
Ìåðèàäîê õîáèòúò ñòîåøå ñðåä òðóïîâåòå è ìèãàøå êàòî áóõàë íà ñâåòëî - ñúëçèòå ãî çàñëåïÿâàõà, êàòî ïðåç ìúãëà âèæäàøå ïðåêðàñíàòà êîñà íà ïðîñíàòàòà íåïîäâèæíî Åîâèí, ãëåäàøå ëèöåòî íà êðàëÿ, ïîâàëåí â ñëàâíèÿ ñè ÷àñ. Â àãîíèÿòà Ñíåæíîãðèâ ñå áå òúðêóëíàë íàñòðàíè, àëà ïðåäè òîâà áå äîíåñúë ãèáåëòà íà ãîñïîäàðÿ ñè.
Ìåðè ñå ïðèâåäå è âäèãíà ðúêàòà ìó äà ÿ öåëóíå. Î, ÷óäî! Òåîäåí îòâîðè ÿñíèòå ñè î÷è è çàãîâîðè ñïîêîéíî, ìàêàð è ñ óñèëèå.
- Ñáîãîì, ñêúïè ìè õîëáèòëà! - èçðå÷å òîé. - Òÿëîòî ìè å ñìàçàíî. Îòèâàì ïðè äåäèòå ñè. Íå ùå ñå ñðàìóâàì â ñëàâíèÿ èì îòðÿä. Àç ïîñÿêîõ ÷åðíàòà çìèÿ. Ìðà÷íî óòðî, ðàäîñòåí äåí è çëàòåí çàëåç!
Ìåðè íÿìàøå ñèëè äà îòãîâîðè è îòíîâî çàðèäà.
- Ïðîñòè ìè, ãîñïîäàðþ - ïðîìúëâè òîé íàé-ñåòíå, - ÷å íàðóøèõ çàïîâåäòà òè, à íå ìîæàõ äà òè ïîìîãíà ñ íèùî, îñâåí äà ïëà÷à íà ðàçäÿëà.
Ñòàðèÿò êðàë ñå óñìèõíà.
- Íå ñêúðáè! Ïðîùàâàì. Íå ñå îòáëúñêâà áëàãîðîäíî ñúðöå. Ñåãà áúäè áëàãîñëîâåí è æèâåé, à ñåäíåø ëè ñïîêîéíî ñ ëóëàòà ñè, ìèñëè çà ìåí! Âå÷å íå ùå èçïúëíÿ îáåùàíèåòî ñè äà ñåäíà ñ òåá â Ìåäóñåëä è äà ïîñëóøàì ïðåìúäðèòå òè ðàçêàçè çà òðåâè è áèëêè. - Òîé çàòâîðè î÷è è Ìåðè ñêëîíè ÷åëî. Ñëåä ìàëêî îòíîâî çàãîâîðè: - Êúäå å Åîìåð? Âçîðúò ìè ïîìðúêâà, à èñêàì äà ãî âèäÿ, ïðåäè äà ñè îòèäà. Ñëåä ìåí òîé òðÿáâà äà ñòàíå êðàë. Áèõ èñêàë äà ïðàòÿ âåñò è íà Åîâèí. Òÿ... òÿ íå èñêàøå äà ÿ èçîñòàâÿì, à ñåãà âå÷å íÿìà äà ÿ âèäÿ ìèëàòà, ïî-ìèëà îò ùåðêà.
- Ãîñïîäàðþ, ãîñïîäàðþ - èçáúáðè Ìåðè íà ïðåñåêóëêè, - òÿ å...
Íî â òîçè ìèã îòåêíà ìîùåí ðåâ è îò âñè÷êè ñòðàíè çàñâèðèõà ðîãîâå è òðúáè. Ìåðè ñå îçúðíà. Áåøå çàáðàâèë âîéíàòà è öåëèÿ ñâÿò, ñòðóâàøå ìó ñå, ÷å ñà ìèíàëè ÷àñîâå, îòêàêòî êðàëÿò ïðåïóñíà êúì ãèáåëòà ñè, ìàêàð âñúùíîñò äà áÿõà ñàìî ìèíóòè. Íî ñåãà âèäÿ, ÷å ãè ãðîçè çàïëàõàòà äà ïîïàäíàò íàñðåä ìíîãîõèëÿäíîòî ñðàæåíèå, êîåòî ñêîðî ùåøå äà èçáóõíå. Íîâè âðàæåñêè ñèëè áúðçàõà íàãîðå ïî ïúòÿ îòêúì Ðåêàòà, îò ïîäíîæèåòî íà ñòåíèòå ñå çàäàâàõà ìîðãóëñêèòå ëåãèîíè, îòêúì þæíèòå ïîëÿ èäåøå õàðàäñêàòà ïåõîòà, ïðåäâîæäàíà îò êîííèöè, à çàä òÿõ ñå èçâèñÿâàõà êóëè âúðõó ÷óäîâèùíèòå ãúðáîâå íà ìóìàöèòå. Àëà îò ñåâåðà áåëèÿò øëåì íà Åîìåð âîäåøå ìîùíàòà êîëîíà íà Ðîõèðèìèòå, êîèòî îòíîâî áå ñúáðàë ïîä ñâîÿ êîìàíäà, à ïðåç Ïîðòàòà ñå çàäàâàøå öÿëàòà àðìèÿ íà Ãðàäà, ñðåáúðíèÿò ëåáåä íà Äîë Àìðîò ñå âååøå íàä êîëåñíèöèòå, ïîäãîíèëè âðàãà.
Çà ìèã ïðåç óìà íà Ìåðè ïðåëåòÿ ìèñúë: „Êúäå å Ãàíäàëô? Íÿìà ëè ãî? Íå ìîæåøå ëè äà ñïàñè êðàëÿ è Åîâèí?" Íî â òîâà âðåìå äîëåòÿ Åîìåð, à ïîäèð íåãî ïðåïóñêàõà îöåëåëèòå ðèöàðè îò ñâèòàòà, êîèòî áÿõà îâëàäåëè êîíåòå ñè. Ñìàÿíî èçãëåäàõà òå ïðîñíàòèÿ ëåø íà ãíóñíèÿ çâÿð, à êîíåòå èì íå ïîñìÿõà äà ãî äîáëèæàò. Àëà Åîìåð ñêî÷è îò ñåäëîòî è ãî îáçåõà ñêðúá è îò÷àÿíèå, êîãàòî áåçìúëâíî çàñòàíà äî êðàëÿ.
Åäèí îò ðèöàðèòå ïîå çíàìåòî îò ðúêàòà íà çàãèíàëèÿ çíàìåíîñåö Ãóòëàô è ãî èçäèãíà âèñîêî. Òåîäåí áàâíî îòâîðè î÷è. Êàòî âèäÿ çíàìåòî, íàïðàâè çíàê äà ãî ïîäàäàò íà Åîìåð.
- Ïðèâåò íà òåá, êðàëþ íà Ïðåäåëèòå! - ïðîìúëâè òîé. - Ïðåïóñêàé êúì ïîáåäà! Ïðåäàé íà Åîâèí ïîñëåäíî ñáîãîì!
È òîé èçäúõíà, áåç äà çíàå, ÷å Åîâèí ëåæè êðàé íåãî. À áîéöèòå íàîêîëî çàðèäàõà ñ âèêîâå: „Òåîäåí êðàë! Òåîäåí êðàë!".
Íî Åîìåð èì êàçà:

Ñêðúáòà ñìèðåòå! Ñëàâåí ìúæ çàãèíà
ñ äîñòîéíà ñìúðò. Ùîì âäèãíåìå ìîãèëà,
æåíèòå ùå ðèäàÿò. Áîé íè ÷àêà!

Àëà è òîé ðèäàåøå, èçðè÷àéêè òèÿ äóìè.
- Íåêà ðèöàðèòå îñòàíàò òóê - çàðú÷à òîé - è ñ ïî÷åñòè äà îòíåñàò òÿëîòî ìó îò áîéíîòî ïîëå, òà äà íå ãî ïðåãàçè áèòêàòà! Äà, îòíåñåòå è âñè÷êè êðàëñêè áîéöè, ïàäíàëè òóê.
Òîé ñå çàãëåäà êúì ìúðòâèòå, êàòî ñè ïðèïîìíÿøå èìåíàòà èì. È èçâåäíúæ ðàçïîçíà ñåñòðà ñè Åîâèí, ïðîñíàòà ñðåä òÿõ. Çà ìèã çàñòèíà êàòî ÷îâåê, ïðîíèçàí îò ñòðåëà íàñðåä êðÿñúê, ëèöåòî ìó ìúðòâåøêè ïðåáëåäíÿ è õëàäåí ãíÿâ çàäàâè ãëàñà ìó. Îáçå ãî áåçóìèå.
- Åîâèí, Åîâèí! - ïðîâèêíà ñå òîé íàé-ïîñëå. - Åîâèí, êàê ñå îçîâà òóê? Ëóäîñò ëè å òîâà, áåçóìèå ëè? Ñìúðò, ñìúðò, ñìúðò! Ñìúðò å äîøëà çà âñè÷êè íè!
È áåç äà ìèñëè, áåç äà ÷àêà èäâàíåòî íà áîéöèòå îò Ãðàäà, òîé ïðåïóñíà ñòðåìãëàâî êúì ÷åëíèòå ðåäèöè íà ìíîãîõèëÿäíàòà àðìèÿ, èçñâèðè ñ ðîã è ãðúìîãëàñíî çàïîâÿäà äà àòàêóâàò. Íàä ïîëÿòà çàçâúíÿ çîâúò íà ÿñíèÿ ìó ãëàñ:
- Ñìúðò! Ïðåïóñêàéòå, ïðåïóñêàéòå êúì ãèáåëòà è êðàÿ íà ñâåòà!
Ñ òèÿ äóìè àðìèÿòà ïîå íàïðåä. Íî Ðîõèðèìèòå âå÷å íå ïååõà. Ñìúðò! - êðåùÿõà òå â åäèí ãðúìîâåí è ñòðàõîâèò ãëàñ è íàáèðàéêè ñêîðîñò êàòî ìîùåí ïðèëèâ, áèòêàòà ïðîôó÷à êðàé ïàäíàëèÿ êðàë è îòìèíà ñ ðåâ íà þã.
À Ìåðèàäîê õîáèòúò âñå òúé ñòîåøå, ìèãàøå ïðåç ñúëçè è íèêîé íå ãî çàãîâîðè, âñúùíîñò íå ãî è çàáåëÿçâàõà. Òîé èçáúðñà ñúëçèòå, íàâåäå ñå äà âäèãíå ïîäàðåíèÿ îò Åîâèí çåëåí ùèò è ãî ìåòíà íà ãðúá. Ïîñëå ñå îçúðíà çà èçòúðâàíèÿ ìå÷; îòêàêòî íàíåñå óäàðà ñè, äåñíèöàòà ìó áå èçòðúïíàëà è ñåãà âëàäååøå ñàìî ëÿâàòà ñè ðúêà. ×óäî! Îðúæèåòî ìó ñå òúðêàëÿøå íàáëèçî, àëà îñòðèåòî äèìåøå êàòî ñóõ êëîí ñðåä æàðàâà: ïðåä î÷èòå ìó ñòîìàíàòà ñå ñãúð÷è, ñìàëè ñå è èçãîðÿ.
Òúé èç÷åçíà ìå÷úò îò Ìîãèëíèòå ðèäîâå, èçêîâàí â Çàäìîðèÿ. Íî ñ êàêâà ðàäîñò áèõà óçíàëè ñúäáàòà ìó îíèÿ, ùî äúëãî ãî áÿõà êîâàëè â Ñåâåðíîòî êðàëñòâî ïðåç äðåâíàòà åïîõà, êîãàòî Äóíåäàíöèòå áÿõà ìëàäè è òåõåí ïðúâ âðàã áå Àíãìàðñêîòî êðàëñòâî ñ íåãîâèÿ âëàñòåëèí-ìàãüîñíèê. Äîðè è â ïî-ìîùíè ðúöå íèêîå äðóãî îñòðèå íå áè íàíåñëî íà ïîäîáåí âðàã òúé ëþòà ðàíà, ðàçñè÷àéêè íåæèâàòà ìó ïëúò è óíèùîæàâàéêè çàêëèíàíèÿòà, ùî ñâúðçâàõà íåâèäèìèòå ñóõîæèëèÿ â åäíà îáùà âîëÿ.
Íåêîëöèíà ìúæå âäèãíàõà êðàëÿ è îò ïëàùîâå è ïðå÷óïåíè êîïèÿ íàïðàâèõà íîñèëêà çà ñåòíèÿ ìó ïúò êúì Ãðàäà, äðóãè âíèìàòåëíî ïîåõà Åîâèí è ÿ ïîíåñîõà ïîäèð íåãî. Íî çàñåãà íå ìîæåõà äà îòíåñàò áîéöèòå îò êðàëñêàòà ñâèòà - ñåäìèíà ðèöàðè áÿõà çàãèíàëè òóê íà÷åëî ñ êîìàíäèðà ñè Äåîðâèíå. Ïîëîæèõà ãè íàñòðàíè îò âðàãîâåòå è ãíóñíèÿ çâÿð, ïîñëå çàáèõà íàîêîëî êîïèÿ. À êîãàòî âñè÷êî ñâúðøè, çàâúðíàõà ñå è èçãîðèõà íà êëàäà òðóïà íà ÷óäîâèùåòî, àëà çà Ñíåæíîãðèâ èçäúëáàõà ãðîá è ïîëîæèõà îòãîðå êàìúê ñ èçñå÷åí íàäïèñ íà åçèöèòå íà Ãîíäîð è Ïðåäåëèòå:

Äîñòîéíî ñëóæè òîé, äîðäå áå æèâ,
íî ñìúðò â ñìúðòòà äîíåñå Ñíåæíîãðèâ.

Íèêîãà íå ïîâåõíà òðåâàòà íàä ãðîáà íà Ñíåæíîãðèâ, íî òàì, êúäåòî èçãîðèõà çâÿðà, çåìÿòà çàâèíàãè îñòàíà áåçïëîäíà è ÷åðíà.
Áåç ïîâå÷å äà ñå èíòåðåñóâà îò ñðàæåíèåòî, Ìåðè áàâíî è ñêðúáíî çàêðà÷è ñëåä ïîãðåáàëíîòî øåñòâèå. Ìú÷åõà ãî óìîðà è áîëêà, êðàéíèöèòå ìó òðåïåðåõà êàòî â òðåñêà. Îòêúì Ìîðåòî äîëåòÿ ïîðîé, ñÿêàø öåëèÿò ñâÿò ðèäàåøå çà Òåîäåí è Åîâèí, ãàñåéêè ñúñ ñèâè ñúëçè ïîæàðèùàòà èç Ãðàäà. Ñêîðî ïðåç ìúãëàòà ñå ïîêàçà ãîíäîðñêà êîëåñíèöà. Èìðàõèë, Ïðèíö íà Äîë Àìðîò, íàáëèæè è äðúïíà þçäèòå ïðåä òÿõ.
- Êàêúâ òîâàð íîñèòå, ðîõàíñêè ìúæå? - ïðîâèêíà ñå òîé.
- Òåîäåí êðàë - îòâúðíàõà òå. - Ìúðòúâ å. Íî Åîìåð êðàë ïðåïóñêà â áîÿ - ùå ãî ïîçíàåòå ïî ðàçâÿíàòà ãðèâà íà øëåìà.
Òîãàâà ïðèíöúò ñëåçå îò êîíÿ è êîëåíè÷è ïðåä ñìúðòíîòî ëîæå äà ïî÷åòå êðàëÿ è âåëèêàòà ìó õðàáðîñò, ñúëçè ñå ñòè÷àõà ïî ëèöåòî ìó. Êîãàòî ñå èçïðàâè, ïîãëåäíà Åîâèí è èçóìåí èçðå÷å:
- Íå å ëè æåíà òîâà? Íèìà æåíèòå íà Ðîõèðèìèòå íè ñå ïðèòè÷àò íà ïîìîù â áèòêàòà?
- Íå! Åäíà å ñàìî - îòâúðíàõà îêîëíèòå. - Ëåéäè Åîâèí, ñåñòðà íà Åîìåð; äî òîçè ÷àñ íå çíàåõìå, ÷å å ïðåïóñêàëà ñ âîéñêàòà, è áåçìåðíî ñêúðáèì.
Âèæäàéêè êîëêî å êðàñèâà, ìàêàð ëèöåòî é äà áå áëåäî è õëàäíî, ïðèíöúò ñòèñíà ðúêàòà é è ñå ïðèâåäå äà ÿ ïîãëåäíå îòáëèçî.
- Ìúæå ðîõàíñêè! - âúçêëèêíà òîé. - Íÿìà ëè èçöåëèòåëè ñðåä âàñ? Òÿ å ðàíåíà, ñìúðòíî ìîæå áè, àëà ìè ñå ñòðóâà, ÷å îùå äèøà.
Òîé ïðèáëèæè èçëúñêàíèÿ ñè íàëàêúòíèê êúì õëàäíèòå óñòíè è - ãëåäàé òè! - ìåòàëúò ñå çàìúãëè åäâà çàáåëåæèìî.
- Íå ãóáåòå íèòî ìèã - êàçà òîé è ïðàòè áúðç êîííèê êúì Ãðàäà äà äèðè ïîìîù. Ïîêëîíè ñå ïðåä ïàäíàëèòå, ñáîãóâà ñå ñ òÿõ è ïðåïóñíà êúì áèòêàòà.
ßðîñòíè ñðàæåíèÿ çàáóøóâàõà èç Ïåëåíîðñêèòå ïîëÿ è îðúæååí çâúí ñå èçäèãíà íà âúçáîã, ñìåñåí ñ âèêîâåòå íà õîðà è êîíñêî öâèëåíå. Ðîãîâå ñâèðåõà, äåðÿõà ñå òðúáè, ðåâÿõà ïîäêàðàíè êúì áîÿ ìóìàöè. Ïîä þæíèòå ñòåíè íà Ãðàäà ãîíäîðñêàòà ïåõîòà âðúõëåòÿ ñðåùó ìîðãóëñêèòå ëåãèîíè, êîèòî îùå óäúðæàõà ïîçèöèèòå ñè. À íà èçòîê â ïîìîù íà Åîìåð ïðåïóñíàõà êîííèöè - Õóðèí Âèñîêè, Ïàçèòåë íà êëþ÷îâåòå è Âëàäåòåë íà Ëîñàðíàõ, Õèðëóèí îò Çåëåíèòå õúëìîâå è Ïðèíö Èìðàõèë Ïðåêðàñíè ñúñ ñâîèòå ðèöàðè.
Ïðèñòèãíàõà òúêìî íàâðåìå; ñúäáàòà ñå áå îáúðíàëà ïðîòèâ Åîìåð, à ÿðîñòòà ïðåäàòåëñêè ãî áå çàñëåïèëà. Ìîùíèÿò ãíÿâ íà àòàêàòà ìó áå ðàçáèë íàïúëíî ÷åëíèòå âðàæåñêè îòðÿäè è ìíîæåñòâî Êîííèöè ñå áÿõà âêëèíèëè â ðåäèöèòå íà Þæíÿöèòå, ïîñè÷àéêè êàâàëåðèÿ è ïåõîòà. Àëà êúäåòî äîéäåõà ìóìàöèòå, êîíåòå íå ñìååõà äà ïðîäúëæàò è áÿãàõà íàñòðàíè, îãðîìíèòå ÷óäîâèùà îñòàâàõà èçâúí áîÿ è ñòúð÷àõà êàòî îòáðàíèòåëíè êóëè, à Õàðàäðèìèòå ñå ñòðóïâàõà îêîëî òÿõ. È àêî â íà÷àëîòî íà íàáåãà Ðîõèðèìèòå áÿõà òðîéíî ïî-ìàëêî îò Õàðàäðèìèòå, ñêîðî ïîëîæåíèåòî èì ñòàíà îùå ïî-ëîøî; îòêúì Îñãèëèàò â ïîëÿòà íàõëóâàõà íîâè ñèëè. Òàì ñå áÿõà ñúáðàëè è ÷àêàõà ñèãíàëà íà Êàïèòàíà ñè äà ïëÿ÷êîñàò Ãðàäà è äà èçòðåáÿò âñè÷êî æèâî â Ãîíäîð. Ñåãà Êàïèòàíúò áå çàãèíàë, àëà çàìåñòíèêúò ìó Ãîòìîã ãè õâúðëè â áîÿ; áåçáðîé áÿõà òå - äèâàöè îò èçòîêà ñ òåæêè ñåêèðè è âàðÿãè îò Õàíä, Þæíÿöè â àëåíè îäåæäè è ÷åðíè ìúæå îò Äàëå÷åí Õàðàä, ñúùèíñêè òðîëè ñ áåëè î÷è è ÷åðâåíè åçèöè. Íÿêîè ñå âòóðíàõà ïîäèð Ðîõèðèìèòå, äðóãè ïîåõà íà çàïàä äà çàäúðæàò âîéñêàòà íà Ãîíäîð è äà é ïîïðå÷àò äà ñå ñúåäèíè ñ Ðîõàí.
Áåøå ñðåäàòà íà óòðîòî, ìîùåí âÿòúð áå ïîäãîíèë ïîðîÿ íà ñåâåð è îãðÿâàøå ñëúíöå, à ñúäáàòà òúêìî ñå îáðúùàøå ïðîòèâ íàäåæäàòà íà Ãîíäîð, êîãàòî ãîðå èç Ãðàäà ïðîåõòÿ íîâ âèê. Ïðåç èçáèñòðåíèÿ âúçäóõ ñúãëåäâà÷èòå ïî ñòåíèòå âèæäàõà îòäàëå÷ íîâà ñòðàõîâèòà ãëåäêà è ïîñëåäíàòà íàäåæäà ãè íàïóñêàøå.
Ñëåä çàâîÿ êðàé Õàðëîíä ìíîãî ëåâãè îò òå÷åíèåòî íà Àíäóèí ñå âèæäàõà îò Ãðàäà è çîðêèòå íàáëþäàòåëè ìîæåõà äà çàáåëåæàò âñåêè ïðèáëèæàâàù êîðàá. Ãëåäàéêè íàòàì, òå êðåùÿõà îò îò÷àÿíèå; áÿõà ñúçðåëè öÿë ôëîò, ïîíåñåí îò âÿòúðà ïî èñêðÿùèòå âúëíè - äðîìóíäè è òåæêè êîðàáè ñ ìíîæåñòâî ãðåáëà è èçäóòè ÷åðíè ïëàòíà.
- Êîðñàðèòå îò Óìáàð! - âèêàõà õîðàòà. - Êîðñàðèòå îò Óìáàð! Ãëåäàéòå! Êîðñàðèòå îò Óìáàð èäàò! Çíà÷è ñà ïðåâçåëè Áåëôàëàñ è Åòèð, ñâúðøåíî å ñ Ëåáåíèí. Òîâà å ñåòíèÿò óäàð íà ñúäáàòà!
È êàòî íÿìàøå êîé äà ãè êîìàíäóâà â Ãðàäà, íÿêîè áåç çàïîâåä èçòè÷àõà äà óäàðÿò êàìáàíèòå çà òðåâîãà, äðóãè çàñâèðèõà ñ òðúáè çà îòñòúïëåíèå. „Íàçàä êúì ñòåíèòå! - âèêàõà òå. - Íàçàä êúì ñòåíèòå! Âúðíåòå ñå â Ãðàäà, ïðåäè äà ñà âè îáêðúæèëè!" Àëà âÿòúðúò, êîéòî ãîíåøå êîðàáèòå íàïðåä, îòíàñÿøå êðÿñúöèòå èì.
Ðîõèðèìèòå íÿìàõà íóæäà äà ãè ïîäñåùàò çà îïàñíîñòòà. Ñàìè îòëè÷íî âèæäàõà ÷åðíèòå ïëàòíà. Åîìåð âå÷å áåøå ñàìî íà åäíà ìèëÿ îò Õàðëîíä è íåñìåòíè âðàæåñêè ïúë÷èùà ñå òúëïÿõà ìåæäó íåãî è ïðèñòàíèùåòî, à íîâèÿò íåïðèÿòåë ñå çàäàâàøå äà ãî îòêúñíå îò Ïðèíöà. Òîé ïîãëåäíà êúì Ðåêàòà, íàäåæäàòà â ñúðöåòî ìó ïîãàñíà è îò óñòíèòå ìó èçëåòÿ ïðîêëÿòèå ñðåùó âÿòúðà, êîéòî áå áëàãîñëàâÿë äîñåãà. À àðìèèòå íà Ìîðäîð ñå âúîäóøåâèõà è èçïúëíåíè ñ íîâà ÿðîñò è æàæäà çà ñìúðò, íàëåòÿõà, êðåùåéêè íà ùóðì.
Íåïðåêëîíåí áå ñåãà Åîìåð è óìúò ìó îòíîâî ñå ïðîÿñíè. Òîé íàðåäè ðîãîâåòå äà ñâèðÿò è ñúáðà ïîä çíàìåòî ñè âñè÷êè, êîéòî ìîæåõà äà ñå äîáåðàò äîòàì; ðåøèë áå äà èçãðàäè ñòåíà îò ùèòîâå è äà ñå áèå äî ñìúðò ñðåä Ïåëåíîðñêèòå ïîëÿ, êàêòî ñå ïåå â ïåñíèòå, òà äîðè è äà íå îñòàíå æèâ ÷îâåê â Çàïàäà, êîéòî äà ñè ñïîìíè çà ïîñëåäíèÿ êðàë íà Ïðåäåëèòå. Ïðåïóñíà êúì åäíî çåëåíî õúëì÷å, çàáè òàì çíàìåòî ñè è Áåëèÿò êîí ñå ðàçâÿ ïî âÿòúðà.

Êúì óòðîòî, êúì èçãðåâà äîéäîõ îò ìðàê è ñòðàõ, 
ñúñ ïåñåí âäèãíàõ ñâîÿ ìå÷ è ñëúíöåòî âèäÿõ. 
Íàäåæäà ñâúðøâà, ðóõâà ñâÿò è êðàÿ ìó ïîçíàõ - 
íàïðåä êúì ãíÿâ, íàïðåä êúì ñìúðò è êúì ÷åðâåíà íîù! 

Òèÿ ñòèõîâå èçðå÷å òîé, àëà â ãúðäèòå ìó íàïèðàøå ñìÿõ. Îòíîâî ãî áå îáçåëî îïèÿíåíèåòî íà áèòêàòà, îùå íå áå ðàíåí, áåøå ìëàä, áåøå êðàë - âëàäåòåë íà ñâèðåï íàðîä. Ñúñ ñìåõà íà îò÷àÿíèåòî ïîãëåäíà ïàê êúì ÷åðíèòå êîðàáè è ïðåäèçâèêàòåëíî âäèãíà ìå÷à ñè.
Òîãàâà ãî îáçå èçóìëåíèå è âåëèêà ðàäîñò. Òîé ïîäõâúðëè ìå÷à ñè â ñëúí÷åâèòå ëú÷è, óëîâè ãî è çàïÿ. Î÷èòå íà âñè÷êè ïîñëåäâàõà ïîãëåäà ìó - è ÷óäî! - íàä ÷åëíèÿ êîðàá ñå èçâèñè çíàìå è âÿòúðúò ãî ðàçâÿ, êîãàòî íîñúò çàâè êúì Õàðëîíä. Íà íåãî áå ðàçöúôòÿëî Áÿëîòî äúðâî, ñèìâîë íà Ãîíäîð, àëà îòãîðå áëåñòÿõà Ñåäåìòå çâåçäè è âèñîêàòà êîðîíà, åìáëåìàòà íà Åëåíäèë, êîÿòî îò áåçáðîé ãîäèíè íå áå íîñèë íè åäèí âëàäåòåë. Çâåçäèòå ïëàìíàõà ïîä ñëúí÷åâèòå ëú÷è - ñúñ ñêúïîöåííè êàìúíè ãè áå èçâåçàëà Àðâåí, ùåðêà íà Åëðîíä; â óòðîòî çàñèÿ êîðîíàòà, ïîêðèòà ñúñ çëàòî è ìèòðèë.
Òúé ñå çàâúðíà Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí, Åëåñàð, íàñëåäíèê íà Èñèëäóð, îò Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå è ìîðñêèÿò âÿòúð ãî ïîíåñå êúì Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî; âåñåëèåòî íà Ðîõèðèìèòå èçáóõíà ñðåä ïîðîé îò ñìÿõ è áëÿñúêà íà ìå÷îâå, à ðàäîñòòà è èçóìëåíèåòî íà Ãðàäà ñå èçëÿ â ïåñåíòà íà ôàíôàðè è áóðíèÿ çâúí íà êàìáàíè. À ìîðäîðñêèòå ïúë÷èùà ñå ñòúïèñàõà è ðåøèõà, ÷å íÿêàêâà ìîùíà ìàãèÿ å íàïúëíèëà ñ íåïðèÿòåëè ñîáñòâåíèòå èì êîðàáè, ÷åðåí ñòðàõ ãè îáçå, êàòî ðàçáðàõà, ÷å ïðèëèâúò íà ñúäáàòà ñå å îáúðíàë ïðîòèâ òÿõ è ó÷àñòòà èì ñå çàäàâà.
Íà èçòîê ïðåïóñíàõà ðèöàðèòå îò Äîë Àìðîò, ïîäãîíèëè ïðåä ñåáå ñè âðàãà - òðîëîâå, âàðÿãè è îðêè, ùî ìðàçÿò äíåâíèòå ëú÷è. Íà þã ñå âòóðíà Åîìåð, íåïðèÿòåëÿò áÿãàøå ïðåä ëèêà ìó è ïîïàäàøå ìåæäó ÷óêà è íàêîâàëíÿòà. Çàùîòî áîéöèòå îò êîðàáèòå âå÷å ñêà÷àõà ïî êåéîâåòå íà Õàðëîíä è âèõðåíî ïîëèòàõà íà ñåâåð. Çàäàâàõà ñå Ëåãîëàñ è Ãèìëè ñúñ ñåêèðàòà, è Õàëáàðàä ñúñ çíàìåòî, è Åëàäàí è Åëðîõèð ñúñ çâåçäè íà ÷åëàòà, è òåæêîðúêèòå Äóíåäàíöè, Ñêèòàëöèòå îò Ñåâåðà, ïîâåëè õðàáðè ìúæå îò Ëåáåíèí, Ëàìåäîí è þæíèòå ïðîâèíöèè. À íàé-îòïðåä ñå íîñåøå Àðàãîðí ñ Ïëàìúêà íà Çàïàäà, Àíäóðèë, ãðåéíàë êàòî áóåí ïëàìúê, íàíîâî èçêîâàí è ñìúðòîíîñåí êàêòî â äðåâíîñòòà, êîãàòî ãî íàðè÷àõà Íàðñèë, è íà ÷åëîòî ìó áëåñòåøå Çâåçäàòà íà Åëåíäèë.
È òúé ñå ñðåùíàõà íàêðàÿ ñðåä áèòêàòà Åîìåð è Àðàãîðí, ïîäïðÿõà ñå íà ìå÷îâåòå, ñïîãëåäàõà ñå è ãè èçïúëíè ðàäîñò.
- Åòî ÷å ïàê ñå ñðåùàìå, ìàêàð äà íè äåëÿõà âñè÷êè ïúë÷èùà íà Ìîðäîð - êàçà Àðàãîðí. - Íå òè ëè ãî ïðåäðåêîõ â Ðîãîñêàë?
- Òúé ðå÷å - îòâúðíà Åîìåð, - àëà íàäåæäàòà ÷åñòî íè ìàìè, ïúê è íå çíàåõ òîãàâà, ÷å ñè áèë ÿñíîâèäåö. Íî äâîéíî áëàãîñëîâåíà å íå÷àêàíàòà ïîìîù è ñâåòúò íå å âèæäàë ïî-ðàäîñòíà äðóæåñêà ñðåùà.
Äâàìàòà ñòèñíàõà ðúöå.
- È ïî-íàâðåìåííà ñðåùà íå å èìàëî - äîáàâè Åîìåð. - Â ïîñëåäíèÿ ìèã ïðèñòèãíà, ïðèÿòåëþ. Òåæêè çàãóáè íè ñïîëåòÿõà è ìíîãî ñêðúá.
- Äà ìúñòèì òîãàâà, à ñåòíå ùå ãîâîðèì! - êàçà Àðàãîðí è ðàìî äî ðàìî äâàìàòà ïðåïóñíàõà êúì áèòêàòà.
Îùå äúëãî è òåæêî ñå ñðàæàâàõà. Þæíÿöèòå áÿõà õðàáðè, íåïðåêëîííè è ñâèðåïè â îò÷àÿíèåòî, ïðèøúëöèòå îò Èçòîêà, ñèëíè è çàêàëåíè â áîåâå, íå ìîëåõà çà ìèëîñò. È òúé, òó òóê, òó òàì êðàé ïåïåëèùà íà ÷èôëèöè è õàìáàðè, ïî õúëì÷åòà è ìîãèëè, ïîä ñòåíè è ñðåä íèâÿ, òå ñå ñúáèðàõà è ïðåãðóïèðàõà è ïðîäúëæàâàõà äà ñå ñðàæàâàò, äîäåòî îòìèíà äåíÿò.
Ïîñëå Ñëúíöåòî çàëåçå çàä Ìèíäîëóèí è èçïúëíè ñ ïîæàðèùà öÿëîòî íåáå, îáëÿ ñ êúðâàâè áàãðè õúëìîâå è ïëàíèíè, îãíüîâå çàïëàìòÿõà èç Ðåêàòà è òðåâàòà íà Ïåëåíîð ñå ðàçñòëà ÷åðâåíà ïðåä íàñòúïâàùàòà íîù. È â òîçè ÷àñ ïðèâúðøè âåëèêàòà áèòêà ñðåä Ãîíäîðñêèòå ïîëÿ; íèòî åäèí æèâ âðàã íå áå îñòàíàë â ïðåäåëèòå íà âúíøíàòà ñòåíà. Âñè÷êè áÿõà ïîñå÷åíè îñâåí îíèÿ, êîèòî áÿõà èçáÿãàëè äà óìðàò â ïîòàéíè êúò÷åòà èëè äà ñå óäàâÿò â ÷åðâåíàòà ïÿíà íà Ðåêàòà. Ìàëöèíà ñå äîáðàõà íà èçòîê äî Ìîðãóë èëè Ìîðäîð, à äî ñòðàíàòà íà Õàðàäðèìèòå äîñòèãíà ñàìî äàëå÷íà âåñò - ìúëâà çà ñòðàõîâèòèÿ ãíÿâ íà Ãîíäîð.
Àðàãîðí, Åîìåð è Èìðàõèë ÿçäåõà íàçàä êúì Ãðàäñêàòà ïîðòà; òîëêîâà áÿõà èçòîùåíè, ÷å íå ñåùàõà íè ðàäîñò, íè ñêðúá. Ñúäáàòà, áîéíîòî èçêóñòâî è ñèëàòà íà îðúæèÿòà èì ãè áÿõà çàïàçèëè íåâðåäèìè, âñúùíîñò ìàëöèíà âðàãîâå äðúçâàõà äà èì ñå èçïðå÷àò èëè äà ïîãëåäíàò ëèöàòà èì â ÷àñà íà ãíåâà. Àëà ìíîçèíà äðóãè áÿõà ðàíåíè, îñàêàòåíè èëè óáèòè íà áîéíîòî ïîëå. Ñåêèðèòå ïîñÿêîõà Ôîðëîíã, äîêàòî ñå ñðàæàâàøå ñàì è áåç êîí; Äóèëèí Ìîðòîíäñêè è áðàò ìó áÿõà ñòúïêàíè, êîãàòî íàïàäíàõà ìóìàöèòå, âîäåéêè ñòðåëöèòå ñè äà îáñèïÿò îòáëèçî ñúñ ñòðåëè î÷èòå íà ÷óäîâèùàòà. Íÿìàøå äà ñå çàâúðíå íè Õèðëóèí Ïðåêðàñíè êúì Ïèíàò Ãåëèí, íè Ãðîìáîëä êúì Çäðà÷íîëúã, íè êðåïêîðúêèÿò Ñêèòàëåö Õàëáàðàä êúì Ñåâåðíèòå çåìè. Ìíîçèíà áÿõà ïàäíàëè â áîÿ, ïðîñëàâåíè è áåçèìåííè, êîìàíäèðè è âîéíèöè, âåëèêà áå òàÿ áèòêà è íèêîÿ ëåãåíäà íå å óñïÿëà äà ÿ îáõâàíå äîêðàé. Ìíîãî ïîäèð íåÿ åäèí ðîõàíñêè ñòèõîïëåòåö ðàçêàçâàøå â ñâîÿòà ïåñåí çà Ìîãèëèòå íà Ìóíäáóðã:

Äî÷óõìå â õúëìîâåòå ðîã äà ïåå
è ìå÷îâå áëåñòÿõà â êðàëñòâî þæíî.
Êúì Êàìåííèÿ ãðàä æðåáöè ëåòÿõà
ñðåä óòðî âèõðåíî. Âîéíàòà ïëàìíà.
Òàì ïàäíà Òåîäåí, ñèíúò Òåíãåëîâ,
è â çëàòåí äîì è ñòåï íå ñå çàâúðíà
äàëå÷ íà ñåâåð â ðîäíèòå Ïðåäåëè
âîäà÷úò íàø. È òàì Ãóòëàô è Õàðäèíã,
Ãðèìáîëä ìîãúù, Äóíõåðå, Äåîðâèíå,
Õåðôàðà, Õåðóáðàíä è Õîðí, è Ôàñòðåä
çàãèíàõà âúâ áðàí ñðåä êðàé äàëå÷åí -
â Ìîãèëèòå Ìóíäáóðãñêè ïðúñò ãè êðèå
êðàé òåõíèòå ñúþçíèöè ãîíäîðñêè.
Íè Õèðëóèí Ïðåêðàñíè êúì êðàéìîðñêè äþíè,
íè ñòàð Ôîðëîíã êúì êèòíèòå äîëèíè
ñðåä ðîäíèÿ Àðíàõ ùå ñå çàâúðíå
ñ ïîáåäà; íè ñòðåëöèòå ìó âèñîêè
Äåëôèí è Äóèëèí êúì ïëàíèíèòå,
ãäå íà Ìîðòîíä òúìíåÿò åçåðàòà.
Ïðåêðàñíà ñìúðò ñðåä óòðî è ñðåä çàëåç
ãè ïîêîñè. È íåêà äà ïî÷èâàò
â òðåâàòà íà Ãîíäîð ïîêðàé Ðåêàòà.
Êàòî ñúëçà å äíåñ, è ñðåáðîñòðóéíà,
à áå òîãàâà â êúðâàâè òàëàçè;
ñðåä çàëåçà ïëàìòÿõà ïëàíèíèòå;
÷åðâåíà áå â Ðàìàñ Åõîð ðîñàòà.


ÃËÀÂÀ 7

ÊËÀÄÀÒÀ ÍÀ ÄÅÍÅÒÎÐ

Êîãàòî ÷åðíàòà ñÿíêà îòñòúïè îò Ïîðòàòà, Ãàíäàëô îñòàíà íåïîäâèæåí. Íî Ïèïèí ñå èçïðàâè íà íîçå, ñÿêàø îò ïëåùèòå ìó áå ïàäíàë îãðîìåí òîâàð, ïîñòîÿ çàñëóøàí â ðîãîâåòå è ìó ñå ñòðóâàøå, ÷å ïåñåíòà èì ùå ïðúñíå ñúðöåòî ìó îò ðàäîñò. È äî êðàÿ íà æèâîòà ñè íå ìîæåøå äà ÷óå äàëå÷íàòà ïåñåí íà ðîã, áåç äà ñå ïðîñúëçè. Àëà âíåçàïíî ñå ñåòè çà ñâîÿ äúëã è èçòè÷à íàïðåä. Â òîçè ìèã Ãàíäàëô ñå ðàçìúðäà, ïðîìúëâè íåùî íà Ñåíêîãðèâ è ñå ïðèãîòâè äà ïðåïóñíå ïðåç Ïîðòàòà.
- Ãàíäàëô, Ãàíäàëô! - âèêíà Ïèïèí è Ñåíêîãðèâ ñïðÿ.
- Êàêâî ïðàâèø òóê? - çàïèòà Ãàíäàëô. - Íàëè ãðàäñêèòå çàêîíè çàáðàíÿâàò íà îíèÿ, ùî íîñÿò ñðåáðèñòî-÷åðíèòå îäåæäè, äà íàïóñêàò êðåïîñòòà áåç ðåçðåøåíèå íà ãîñïîäàðÿ ñè?
- Èìàì ðàçðåøåíèå - êàçà Ïèïèí. - Òîé ìå èçïúäè. Íî ñå áîÿ. Ãîðå ìîæå äà ñòàíå íåùî ñòðàøíî. Ìèñëÿ, ÷å Âëàäåòåëÿò å îáåçóìÿë. Ñòðàõóâàì ñå, ÷å ìîæå äà ïîñåãíå íà æèâîòà ñè è äà óáèå Ôàðàìèð. Íå ìîæåø ëè äà ñòîðèø íåùî?
Ãàíäàëô ïîãëåäíà ïðåç çåéíàëàòà Ïîðòà - îòêúì ïîëÿòà âå÷å äîëèòàøå ãðîõîòúò íà áîÿ. Ñòèñíà þìðóê.
- Òðÿáâà äà âúðâÿ - êàçà òîé. - ×åðíèÿò êîííèê å ñðåä ïîëåòî è òåïúðâà ñå ãîòâè äà íè òëàñíå êúì ãèáåë. Íÿìàì âðåìå.
- Àìè Ôàðàìèð? - âúçêëèêíà Ïèïèí. - Íå å ìúðòúâ, à òå ùå ãî èçãîðÿò æèâ, àêî íÿêîé íå ãè ñïðå.
- Äà ãî èçãîðÿò æèâ? - ïîâòîðè Ãàíäàëô. - Êàêâà å òàÿ èñòîðèÿ? Ãîâîðè áúðçî!
- Äåíåòîð îòèäå â Ãðîáíèöèòå - îòâúðíà Ïèïèí. Âçå Ôàðàìèð è êàçà, ÷å âñè÷êè ùå èçãîðèì, çàòóé äà íå ÷àêàò, à äà ïðèãîòâÿò êëàäà è äà ãî èçãîðÿò çàåäíî ñ Ôàðàìèð. Ïðàòè õîðà äà äîíåñàò ñú÷êè è ìàñëî. Êàçàõ íà Áåðåãîíä, íî ñå áîÿ, ÷å íå ùå ïîñìåå äà íàïóñíå ïîñòà ñè - òîé å íà ñòðàæà. Ïúê è ùî áè ìîãúë äà ñòîðè? - Ïðîäúëæàâàéêè äà ðàçêàçâà, Ïèïèí ñå ïðîòåãíà è äîêîñíà ñ òðåïåðåùè ðúöå êîëÿíîòî íà Ãàíäàëô. - Íå ìîæåø ëè äà ñïàñèø Ôàðàìèð?
- Ìîæå è äà ìîãà - êàçà Ãàíäàëô, - àëà àêî ãî ñòîðÿ, áîÿ ñå, ÷å äðóãè ùå çàãèíàò. Å, ùå òðÿáâà äà äîéäà, ùîì íÿìà êîé äà ïîìîãíå. Çëà ñêðúá è áåäè ùå íè äîíåñå òîâà. Âðàãúò èìà ñèëà äà íè óäàðè äàæå â ñúðöåòî íà íàøàòà êðåïîñò - òóé å äåëî íà íåãîâàòà âîëÿ. È ùîì âçå ðåøåíèå, òîé íå ñå áàâè äúëãî, ãðàáíà Ïèïèí, íàñòàíè ãî ïðåä ñåáå ñè è çàïîâÿäà íà Ñåíêîãðèâ äà ñå îáúðíå. Èçòðîïîëèõà íàãîðå ïî ñòðúìíèòå óëèöè íà Ìèíàñ Òèðèò, à çàä òÿõ ñå íàäèãàøå ãðîõîòúò íà âîéíàòà. Íàâñÿêúäå õîðàòà ñå îòúðñâàõà îò îò÷àÿíèå è óæàñ, ãðàáâàõà îðúæèÿòà è ñè ïîäâèêâàõà: „Ðîõàí äîéäå!" Êîìàíäèðè êðåùÿõà, îòðÿäèòå ñå ñáèðàõà, ìíîçèíà âå÷å ñëèçàõà êúì Ïîðòàòà. Ïðèíö Èìðàõèë ãè ñðåùíà ñ âèê:
- Íàêúäå ñåãà, Ìèòðàíäèð? Ðîõèðèìèòå ñå áèÿò â ïîëÿòà íà Ãîíäîð! Òðÿáâà äà ñáåðåì öÿëàòà ñèëà, ñ êîÿòî ðàçïîëàãàìå.
- Âñåêè áîåö ùå å îò íóæåí ïî-íóæåí - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Áúðçàéòå âñè÷êè. Àç ùå äîéäà, êîãàòî óñïåÿ. Íî ñåãà èìàì íåîòëîæíà çàäà÷à ïðè Âëàäåòåëÿ Äåíåòîð. Ïîåìè êîìàíäàòà â íåãîâî îòñúñòâèå!
Ïðîäúëæèõà íàïðåä è äîêàòî ñå èçêà÷âàõà è íàáëèæàâàõà Êðåïîñòòà, óñåòèõà ïî ëèöàòà ñè ïîëúõà íà âÿòúðà è çúðíàõà äàëå÷íèòå óòðèííè ïðîáëÿñúöè íà çîðàòà äà ñå ðàçãàðÿò ïî þæíèÿ íåáîñêëîí. Àëà òîâà íå èì íîñåøå íàäåæäà - íå çíàåõà êàêâà ëè áåäà ãè ÷àêà è äàëè íå ñà çàêúñíåëè.
- Ìðàêúò îòìèíàâà - êàçà Ãàíäàëô, - íî îùå òåãíå íàä òîçè Ãðàä.
Íå çàâàðèõà ñòðàæà ïðåä ïîðòàòà íà Êðåïîñòòà.
- Çíà÷è Áåðåãîíä å îòèøúë - îáíàäåæäè ñå Ïèïèí. Çàâèõà è ñå âòóðíàõà ïî ïúòÿ êúì Çàòâîðåíàòà âðàòà. Ñåãà òÿ áåøå øèðîêî îòâîðåíà, à ïðèâðàòíèêúò ëåæåøå ïðåä íåÿ. Íÿêîé ãî áå ñúñÿêúë è âçåë êëþ÷îâåòå ìó.
- Äåëî íà Âðàãà! - êàçà Ãàíäàëô. - Òàêèâà çëîäåéñòâà îáè÷à òîé: ïðèÿòåë äà ñå áèå ñðåùó ïðèÿòåë, âåðíîñòòà äå ñå ðàçêúñâà â îáúðêàíèòå ñúðöà. - Ñêî÷è îò ñåäëîòî è çàðú÷à íà Ñåíêîãðèâ äà ñå âúðíå â êîíþøíÿòà, ñåòíå ïðîäúëæè: - Îòäàâíà òðÿáâàøå äâàìàòà ñ òåá, ïðèÿòåëþ ìîé, äà ïðåïóñíåì êúì ïîëÿòà, àëà äðóãè íåùà ìå óäúðæàò. Ùå ñå âúðíà êîëêîòî ìîãà ïî-ñêîðî.
Ìèíàõà ïðåç Âðàòàòà è ñå ñïóñíàõà ïî ñòðúìíèÿ ëúêàòóøåí ïúò. Çîðàòà ñå ðàçãàðÿøå è íàîêîëî êàòî ñèâè ïðèçðàöè áàâíî îòìèíàâàõà âèñîêè êîëîíè è êàìåííè ñòàòóè.
Âíåçàïíî ñðåä òèøèíàòà îòäîëó äîëåòÿõà êðÿñúöè è çâúí íà ìå÷îâå - çâóöè, êàêâèòî íå ñå áÿõà ÷óâàëè èç òèÿ ñâåùåíè ìåñòà, îòêàê áå ïîñòðîåí Ãðàäúò. Íàé-ïîñëå ñòèãíàõà äî Ðàò Äèíåí è çàáúðçàõà êúì äîìà íà Íàìåñòíèöèòå, êîéòî ñå ìåðæåëååøå â ñóìðàêà ñ îãðîìíèÿ ñè êóïîë.
- Ñïðåòå! Ñïðåòå! - èçâèêà Ãàíäàëô, êàòî ñå õâúðëè êúì êàìåííàòà ñòúëáà ïðåä âðàòàòà. - Ñïðåòå òîâà áåçóìèå!
Òàì áÿõà ñëóãèòå íà Äåíåòîð ñ ìå÷îâå è ôàêëè â ðúöå, àëà íà íàé-ãîðíîòî ñòúïàëî ïðåä âõîäà ñòîåøå ñàìîòåí Áåðåãîíä â ñðåáðèñòî÷åðíèòå îäåæäè íà Ñòðàæàòà; òîé óäúðæàøå âðàòàòà ïðîòèâ òÿõ. Äâàìèíà âå÷å áÿõà ïàäíàëè ïîä óäàðèòå íà ìå÷à ìó, îñêâåðíÿâàéêè ñâåùåíèòå ïëî÷è ñ êðúâòà ñè, îñòàíàëèòå ñ ïðîêëÿòèÿ ãî íàðè÷àõà ðàçáîéíèê è ïðåäàòåë íà ñâîÿ ãîñïîäàð.
Äîêàòî òè÷àõà íàïðåä, Ãàíäàëô è Ïèïèí ÷óõà îò ìúðòâèÿ äîì ãëàñúò íà Äåíåòîð äà êðåùè:
- Áúðçàéòå, áúðçàéòå! Ïðàâåòå êàêâîòî çàðú÷àõ! Óáèéòå òîÿ èçìåííèê! Èëè àç äà ãî ñòîðÿ?
Ñ ëÿâàòà ñè ðúêà Áåðåãîíä óäúðæàøå âðàòàòà çàòâîðåíà. Èçâåäíúæ òÿ ñå îòêðåõíà è ïðåä íåãî âèñîê è çëîêîáåí ñå èçïðàâè Âëàäåòåëÿò íà Ãðàäà; ïëàìúê áóøóâàøå â î÷èòå ìó, à â ðúêàòà ñè ñòèñêàøå ãîë ìå÷. Íî Ãàíäàëô ñå õâúðëè ïî ñòúïàëàòà, âñè÷êè ñå ïðîñíàõà ïðåä íåãî è çàêðèõà î÷è: òîé íàõëóâàøå êàòî îñëåïèòåëåí áÿë ëú÷ â òúìíèíà è âåëèê áå ãíåâúò ìó. Âäèãíà ðúêà è íàñðåä çàìàõà ìå÷úò íà Äåíåòîð èçëåòÿ îò äåñíèöàòà ìó è ïàäíà íàçàä, â ñÿíêàòà íà ãðîáíèöàòà, êàòî çàìàÿí Äåíåòîð îòñòúïè ïðåä Ãàíäàëô.
- Ùî å òóé, ãîñïîäàðþ? - çàïèòà âúëøåáíèêúò. - Íÿìà ìÿñòî çà æèâèÿ â äîìîâåòå íà ìúðòâèòå. È çàùî ñå ñðàæàâàò õîðàòà òóê, â ñâåùåíèÿ êúò, êîãàòî âîéíàòà áóøóâà ïðåä Ïîðòàòà? Íèìà Âðàãúò å ñòèãíàë è â Ðàò Äèíåí?
- Îòêîãà ñè ðåøèë, ÷å Âëàäåòåëÿò íà Ãîíäîð èìà äà òè äàâà ñìåòêà çà äåëàòà ñè? - îòâúðíà Äåíåòîð. - Èëè âå÷å íå ìîãà äà çàïîâÿäâàì íà ñîáñòâåíèòå ñè ñëóãè?
- Ìîæåø - êàçà Ãàíäàëô. - Íî äðóãè ìîãàò äà îñïîðÿò âîëÿòà òè, êîãàòî ñå ïðåâðúùà â áåçóìèå è çëî. Êúäå å ñèíúò òè Ôàðàìèð?
- Òîé ëåæè âúòðå - êàçà Äåíåòîð. - Ãîðè, âå÷å ãîðè. Îãúí ñà íàêëàëè â ïëúòòà ìó. Íî ñêîðî âñè÷êè ùå èçãîðÿò. Çàïàäúò çàãèâà. Àç ùå ñå âúçâèñÿ ñðåä äèìà íà îãðîìíà êëàäà è âñè÷êî ùå ñâúðøè. Ïåïåë! Ñàìî ïåïåë è äèì ùå îòëåòÿò ïî âÿòúðà! Ãàíäàëô âèäÿ, ÷å ãî å îáçåëî áåçóìèå, è êàòî ñå áîåøå äå íå áè âå÷å äà å ñòîðèë íÿêàêâî çëîäåÿíèå, çàêðà÷è íàïðåä, ïîñëåäâàí îò Áåðåãîíä è Ïèïèí, à Äåíåòîð çàîòñòúïâà, äîêàòî ñå îçîâà êðàé ìàñàòà. Òàì çàâàðèõà Ôàðàìèð îùå äà ëåæè íà ìðàìîðíàòà ïëî÷à â òðåñêàâ óíåñ. Íàîêîëî áÿõà ñòðóïàíè êàìàðè äúðâà è âñè÷êî áå íàïîåíî ñ ìàñëî, äîðè äðåõèòå è çàâèâêèòå íà Ôàðàìèð, àëà âñå îùå íèêîé íå áå äîáëèæèë ïëàìúê êúì íåãî. Òîãàâà Ãàíäàëô ðàçêðè ñèëàòà, êîÿòî ñå ñïîòàéâàøå ó íåãî, êàêòî ñâåòëèíàòà ìó ñå êðèåøå ïîä ñèâèÿ ïëàù. Òîé ñêî÷è íàä ñíîïîâåòå ñú÷êè, âäèãíà áîëíèêà êàòî ïåðöå, ðèïíà íàçàä è ãî ïîíåñå êúì âðàòàòà. Íî â òîâà âðåìå Ôàðàìèð èçñòåíà è ïðåç ñúí ïîâèêà áàùà ñè.
Äåíåòîð ñÿêàø ñå ïðîáóäè îò êîøìàðà, ïëàìúêúò â î÷èòå ìó èçãàñíà è òîé çàðèäà ñ äóìèòå:
- Íå ìè îòíåìàé ñèíà! Òîé ìå âèêà.
- Âèêà òå - îòâúðíà Ãàíäàëô, - íî îùå íå ìîæåø äà äîéäåø ïðè íåãî. Òðÿáâà äà ïîäèðè èçöåëåíèå íà ïðàãà íà ñìúðòòà, à ìîæå è äà íå ãî íàìåðè. Íà òåá ñå ïàäà äà èäåø â áèòêàòà íà ñâîÿ Ãðàä, êúäåòî äåáíå ãèáåë. Ñúðöåòî òè ãî çíàåøå.
- Íå ùå ñå ïðîáóäè âå÷å - êàçà Äåíåòîð. - Áèòêàòà å íàïðàçíà. Çàùî íè å äà æèâååì? Çàùî äà íå óìðåì åäèí äî äðóã?
- Íèêîé íå òè å äàë âëàñò, Íàìåñòíèêî íà Ãîíäîð, äà îïðåäåëÿø ñìúðòíèÿ ñè ÷àñ - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Òúé ñà ïîñòúïâàëè åäèíñòâåíè åçè÷åñêèòå êðàëå, îáëàäàíè îò Ìðà÷íàòà ñèëà - òå ñå ñàìîóáèâàëè â ãîðäîñò è îò÷àÿíèå è èçòðåáâàëè ñâîÿ ðîä, çà äà îáëåê÷àò ñìúðòòà ñè.
Òîé èçíåñå Ôàðàìèð îò ãðîáíèÿ äîì è ãî îòïóñíà âúðõó ñìúðòíîòî ëîæå, íà êîåòî ãî áÿõà äîíåñëè. Äåíåòîð ãè ïîñëåäâà è ñïðÿ ðàçòðåïåðàí, ãëåäàéêè ñ êîïíåæ ëèöåòî íà ñèíà ñè. È çà ìèã, äîêàòî âñè÷êè áÿõà áåçìúëâíè è íåïîäâèæíè ïðåä ìúêàòà íà Âëàäåòåëÿ, òîé ñå ïîêîëåáà.
- Åëà! - êàçà Ãàíäàëô. - Íóæíè ñìå. Âñå îùå ìîæåø äà ñòîðèø ìíîãî.
Âíåçàïíî Äåíåòîð ñå èçñìÿ. Îòíîâî ñå âúçïðàâè ñíàæåí è ãîðäåëèâ, áúðçî îòñòúïè êúì ìàñàòà è âäèãíà îò íåÿ âúçãëàâíèöàòà, íà êîÿòî áå ïîäïèðàë ãëàâàòà ñè. Ïîñëå ñå âúðíà êúì, âðàòàòà, äðúïíà êàëúôêàòà - è âèæ òè! - â ðúöåòå ñè äúðæåøå ïàëàíòèð. Íàäèãíà ãî è íà îíèÿ, êîèòî ãî ãëåäàõà, èì ñå ñòîðè, ÷å â ãëîáóñà çàïî÷âà äà ñå ðàçãàðÿ ïëàìúê, ñÿêàø ÷åðâåí îãúí áå îçàðèë ñóõîòî ëèöå íà Âëàäåòåëÿ è òî èçãëåæäàøå èçñå÷åíî îò òâúðä êàìúê, èçîñòðåíî îò ÷åðíè ñåíêè, áëàãîðîäíî, ãîðäî è ñòðàøíî. Î÷èòå ìó áëåñíàõà.
- Ãîðäîñò è îò÷àÿíèå - èçâèêà òîé. - Òà íèìà ñè ìèñëèë çà ñëåïè î÷èòå íà Áÿëàòà êóëà? Î, íå, âèäÿë ñúì ïîâå÷å, îòêîëêîòî çíàåø òè, Ñèâ áåçóìåöî! Òâîÿòà íàäåæäà å ïðîñòî íåâåæåñòâî. Ùîì å òúé, âúðâè è ñå ìú÷è äà èçöåëÿâàø! Âúðâè äà ñå áèåø! Ñóåòà. Ìîæåø äà ëèêóâàø â ñðàæåíèÿòà çà ìèã, çà äåí. Íî íÿìà ïîáåäà ïðîòèâ Ñèëàòà, êîÿòî ñåãà ñå íàäèãà. Êúì Ãðàäà å ïðîòåãíàëà ñàìî ïúðâèÿ ïðúñò îò ðúêàòà ñè. Öåëèÿò Èçòîê ñå ðàçäâèæâà. Äîðè è ñåãà âÿòúðúò íà òâîÿòà íàäåæäà òå ìàìè è íîñè ïî Àíäóèí ôëîò ñ ÷åðíè ïëàòíà. Çàïàäúò çàãèâà. Âðåìå å äà ñå ïðîñòÿò ñ æèâîòà âñè÷êè, ùî íå æåëàÿò äà áúäàò ðîáè.
- Òàêèâà ñúâåòè íàèñòèíà áèõà îñèãóðèëè ïîáåäàòà íà Âðàãà - êàçà Ãàíäàëô.
- Íàäÿâàé ñå òîãàâà - èçñìÿ ñå Äåíåòîð. - Íèìà íå òå ïîçíàâàì, Ìèòðàíäèð? Íàäåæäàòà òè å äà öàðóâàø âìåñòî ìåí, äà ñòîèø çàä âñåêè òðîí - íà ñåâåð, çàïàä, þã. Ðàç÷åòîõ è óìà è õèòðèíèòå òè. Íèìà íå çíàì, ÷å çàïîâÿäà íà òîÿ ïîëóðñò äà ìúë÷è? ×å ãî äîâåäå äà øïèîíèðà â ïîêîèòå ìè? È âñå ïàê â ðàçãîâîðà ñ íåãî óçíàõ èìåíàòà è öåëèòå íà âñè÷êèòå òè ñïúòíèöè. Òúé! Ñ ëÿâàòà ðúêà ùå ìå èçïîëçóâàø çà ìàëêî êàòî ùèò ïðîòèâ Ìîðäîð, à ñ äÿñíàòà ùå èçäèãíåø îíçè Ñêèòàëåö îò Ñåâåð, çà äà ìå èçìåñòè. Íî ÷óé ùî ùå òè êàæà, Ãàíäàëô Ìèòðàíäèð, íÿìà äà ñòàíà òâîå îðúæèå! Àç ñúì íàìåñòíèê îò ðîäà íà Àíàðèîí. Íå ùå ïàäíà òîëêîâà íèñêî äà ñòàíà ïðåñòàðÿë äâîðöîâ óïðàâèòåë íà íÿêàêúâ ïàðâåíþ. Äîðè è äà ìè äîêàæåø ïðåòåíöèèòå ìó, âñå åäíî - òîé å ñàìî íàñëåäíèê íà Èñèëäóð. Íå ùå ñå ïðåêëîíÿ ïðåä ñåòíèÿ ïîòîìúê íà ïàðöàëèâ ðîä, îòäàâíà èçãóáèë âåëè÷èå è äîñòîéíñòâî.
- À ùî áè ñòîðèë - çàïèòà Ãàíäàëô, - àêî âîëÿòà òè áå ñâîáîäíà?
- Áèõ óñòðîèë âñè÷êî, êàêòî áåøå â äíèòå íà ìîÿ æèâîò è â äíèòå ïðàäåäèòå ìè - â ìèð äà öàðóâàì íàä òîçè Ãðàä, à ïîäèð ñåáå ñè îñòàâÿ òðîíà íà ñèí, êîéòî ñàì äà ñè å ãîñïîäàð, à íå ó÷åíèê íà ìàãüîñíèöè. Íî ùîì ñúäáàòà ìè îòêàçâà òîçè äàð, íå ùå èìàì íèùî - íèòî æèâîò â óíèæåíèå, íèòî ëþáîâ íàïîëîâèíà, íèòî ñòúïêàíà ÷åñò.
- Íå ìè ñå âÿðâà Íàìåñòíèê, êîéòî âÿðíî å èçïúëíÿâàë ñëóæáàòà äà çàãóáè ëþáîâ è ÷åñò - êàçà Ãàíäàëô. - È ïîíå íå áèâà äà ëèøàâàø ñèíà ñè îò èçáîð, äîêàòî ñìúðòòà îùå ñå êîëåáàå. Ïðè òèÿ äóìè î÷èòå íà Äåíåòîð îòíîâî ïëàìíàõà, òîé ïîå Êàìúêà ïîä ìèøíèöà, èçìúêíà êèíæàë è çàêðà÷è êúì ëîæåòî. Íî Áåðåãîíä ñå õâúðëè íàïðåä è çàñòàíà ïðåä Ôàðàìèð.
- Òúé! - âèêíà Äåíåòîð. - Òè âå÷å îòêðàäíà íàïîëîâèíà ëþáîâòà íà ñèíà ìè. Ñåãà îòêðàäâàø è ñúðöàòà íà ðèöàðèòå ìè, òà íàé-ñåòíå çàâèíàãè äà ìè ãî îòíåìàò. Íî ïîíå â åäíî íå ùå ïðå÷óïèø âîëÿòà ìè - ñàì äà ñëîæà êðàé íà æèâîòà ñè. Åëàòå íàñàì! - ïîäâèêíà òîé íà ñëóãèòå ñè. - Åëàòå, àêî íå ñòå èçìåííèöè!
Äâàìèíà îò òÿõ èçòè÷àõà ïî ñòúïàëàòà êúì íåãî. Òîé èçòðúãíà ôàêëàòà îò ðúöåòå íà åäèíèÿ è ñå õâúðëè êúì ãðîáíèöàòà. Ïðåäè Ãàíäàëô äà ìó ïîïðå÷è, çàïîêèòè ïëàìúêà ñðåä ñú÷êèòå è îãúíÿò ìèãîì ñå ðàçãîðÿ ñ ïóêîò è ðåâ.
Òîãàâà Äåíåòîð ñêî÷è íà ìàñàòà è îáãúðíàò îò äèì è ïëàìúê, âäèãíà æåçúëà íà íàìåñòíè÷åñòâîòî, êîéòî ëåæåøå â íîçåòå ìó, è ãî ïðå÷óïè íà êîëÿíîòî ñè. Êàòî çàõâúðëè ïàð÷åòàòà â ïîæàðà, ïðèâåäå ñå è ëåãíà íà ìàñàòà, ñòèñíàë ïàëàíòèðà ñ äâå ðúöå íà ãúðäèòå ñè. È ñåòíå ðàçêàçâàõà, ÷å îòòîãàâà êîéòî è äà ïîãëåäíåë â îíçè Êàìúê, àêî íÿìàë ñâðúõìîùíà âîëÿ äà ãî îòêëîíè êúì äðóãà ãëåäêà, âèæäàë ñàìî äâå ñòàð÷åñêè ðúöå, ïîïàðåíè îò ïëàìúöè. Â ñêðúá è óæàñ Ãàíäàëô èçâúðíà ëèöå è çàòâîðè âðàòàòà. Ïîñòîÿ çàìèñëåí íà ïðàãà è âñè÷êè íàîêîëî ÷óâàõà àë÷íèÿ ðåâ íà îãúíÿ â ãðîáíèöàòà. Ñåòíå Äåíåòîð íàäàäå ñòðàøåí âèê è ïîâå÷å íå ãî ÷óõà, íè âèäÿõà íà òîçè ñâÿò.
- Òúé íè íàïóñíà Äåíåòîð, ñèí íà Åêòåëèîí - êàçà Ãàíäàëô. Ïîñëå ñå îáúðíà êúì Áåðåãîíä è ñëóãèòå íà Âëàäåòåëÿ, êîèòî ñòîÿõà âòðåùåíè. - Òúé îòìèíàâàò è äíèòå íà îíçè Ãîíäîð, êîãîòî ïîçíàâàõòå; òå ñâúðøâàò - çà äîáðî èëè çà çëî. Çëî áå èçâúðøåíî òóê, àëà îòõâúðëåòå ñåãà âñÿêà âðàæäà ïîìåæäó ñè - îò Âðàãà áå ïîðîäåíà òÿ è íåìó ñëóæè. Áÿõòå îïëåòåíè â ìðåæà îò ïðîòèâîïîëîæíè çàäúëæåíèÿ, êîÿòî íå âèå ñòå èçïëåëè. Íî ïîìèñëåòå, ñëóãè íà Âëàäåòåëÿ, çàñëåïåíè â ïîä÷èíåíèåòî, ÷å àêî íå áå èçìÿíàòà íà Áåðåãîíä, Ôàðàìèð, Âîåíà÷àëíèê íà Áÿëàòà êóëà, ùåøå äà èçãîðè çàåäíî ñ áàùà ñè. Îòíåñåòå îò òîâà çëî÷åñòî ìÿñòî ïàäíàëèòå ñè äðóãàðè. À íèå ùå îòíåñåì Ôàðàìèð, Íàìåñòíèê íà Ãîíäîð, òàì, êúäåòî ùå ìîæå äà ñïè ñïîêîéíî èëè äà óìðå, àêî òúé ìó å ïèñàíî.
Ãàíäàëô è Áåðåãîíä âäèãíàõà ëîæåòî è ãî ïîíåñîõà êúì Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî, à Ïèïèí ïîå ïîäèð òÿõ ñ êëþìíàëà ãëàâà. Íî ñëóãèòå íà Âëàäåòåëÿ ñòîÿõà è ãëåäàõà ïîðàçåíè äîìà íà ìúðòâèòå; Ãàíäàëô òúêìî íàáëèæàâàøå êðàÿ íà Ðàò Äèíåí, êîãàòî ñå ðàçäàäå òðÿñúê. Îçúðíàõà ñå è ïðåä î÷èòå èì êóïîëúò ñå ïðîïóêà è îòâúòðå èçëåòÿ äèì, ïîñëå ñ êàìåíåí ãðîõîò ñå ñãðîìîëÿñà ñðåä îãíåíàòà ñòèõèÿ, à ïëàìúöèòå íåóäúðæèìî ñå èçâèñèõà è çàòàíöóâàõà íàä ðóèíèòå. Òîãàâà óæàñåíèòå ñëóãè ïîáÿãíàõà ïîäèð Ãàíäàëô.
Íàé-ïîñëå ñòèãíàõà äî Âðàòàòà íà Íàìåñòíèêà è Áåðåãîíä õâúðëè ñêðúáåí ïîãëåä êúì ïðèâðàòíèêà.
- Âå÷íî ùå ñêúðáÿ çà òîâà - êàçà òîé, - íî áÿõ îáåçóìÿë îò íàïðåæåíèå, à òîé, âìåñòî äà ìå èçñëóøà, èçâàäè ìå÷ íàñðåùà ìè.
Ñ êëþ÷à, êîéòî áå îòíåë îò ìúðòâèÿ, òîé çàêëþ÷è âðàòàòà è äîáàâè:
- Ñåãà òðÿáâà äà ãî äàäåì íà Âëàäåòåëÿ Ôàðàìèð.
- Â îòñúñòâèå íà Âëàäåòåëÿ âëàñòòà ïîåìà Ïðèíöúò íà Äîë Àìðîò - êàçà Ãàíäàëô, - íî ñëåä êàòî íå å òóê, ùå òðÿáâà àç äà ðåøà. Çàïîâÿäâàì òè äà ïàçèø êëþ÷à, äîêàòî â Ãðàäà îòíîâî ñå âúçöàðè ðåä.
Íàâëÿçîõà â ãîðíèòå êðúãîâå íà Ãðàäà è ïîä óòðèííèòå ëú÷è ñå óïúòèõà êúì Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî; òèÿ êðàñèâè êúùè÷êè áÿõà ïîñòðîåíè íàñòðàíè çà ëå÷åíèå íà òåæêî áîëíèòå, àëà ñåãà ãè áÿõà ïîäãîòâèëè çà ñìúðòíî ðàíåíèòå â áîÿ. Íàìèðàõà ñå â øåñòèÿ êðúã, íåäàëå÷å îò âõîäà íà Êðåïîñòòà, êðàé þæíàòà é ñòåíà, è íàîêîëî ñå ïðîñòèðàõà ãðàäèíè è ïàðêîâå ñ âèñîêè äúðâåòà - äðóãî òàêîâà ìÿñòî íÿìàøå â öåëèÿ Ãðàä. Òàì æèâååõà íÿêîëêî æåíè, íà êîèòî áå ðàçðåøåíî äà îñòàíàò â Ìèíàñ Òèðèò, òúé êàòî óìååõà èçêóñíî äà èçöåëÿâàò èëè äà ïîìàãàò íà ëå÷èòåëèòå.
Íî äîêàòî Ãàíäàëô è ñïúòíèöèòå ìó ñå ïðèáëèæàâàõà ñ ëîæåòî êúì ãëàâíèÿ âõîä íà Äîìîâåòå, îò ïîëåòî ïðåä Ïîðòàòà äîëåòÿ ìîùåí êðÿñúê, íàäèãíà ñå â íåáåòî ñ ïðîíèçâàù âîé è çàãëúõíà ïî âÿòúðà. Òúé ñòðàøåí áå òîçè âèê, ÷å çà ìèã âñè÷êè çàñòèíàõà, àëà êîãàòî îòìèíà, â ñúðöàòà èì ñå íàäèãíà íàäåæäà, êàêâàòî íå áÿõà èçïèòâàëè, îòêàê áå äîëåòÿë ìðàêúò îò Èçòîê; ñòîðè èì ñå, ÷å ñâåòëèíàòà ñå ðàçãàðÿ è ñëúíöåòî ïðîáèâà îáëàöèòå.
Íî ëèöåòî íà Ãàíäàëô áå ñåðèîçíî è ñêðúáíî; êàòî çàðú÷à íà Áåðåãîíä è Ïèïèí äà îòíåñàò Ôàðàìèð â Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî, òîé ñå èçêà÷è íà áëèçêàòà ñòåíà è ñå çàãëåäà íàâúí, çàñòàíàë òàì êàòî ñòàòóÿ îò áÿë êàìúê ïîä ëú÷èòå íà èçãàðÿùîòî ñëúíöå. Ñ îñòðèÿ ñè âçîð ñúãëåäà ùî ñå áå ñëó÷èëî, êîãàòî Åîìåð èçñêî÷è îò âèõúðà íà ñðàæåíèåòî è çàñòàíà êðàé ïàäíàëèòå â ïîëÿòà, òîé âúçäúõíà, îòíîâî ñå çàìåòíà ñ ïëàùà è ñëåçå îò ñòåíàòà. Êîãàòî Áåðåãîíä è Ïèïèí èçëÿçîõà íàâúí, çàâàðèõà ãî äà ñòîè çàìèñëåí ïðåä âðàòàòà íà Äîìîâåòå.
Ãëåäàõà ãî, à òîé äúëãî ìúë÷à. Íàêðàÿ çàãîâîðè:
- Ïðèÿòåëè ìîè, è âèå, õîðà íà òîçè ãðàä è Çàïàäíèòå çåìè! Âåëèêà ñêðúá è âåëèêà ñëàâà íè ñïîõîäèõà. Äà ðèäàåì ëè, èëè äà ñå âåñåëèì? Îòâúä íàäåæäàòà Êàïèòàíúò íà íàøèòå âðàãîâå áå ïîãóáåí è âñè÷êè ÷óõòå åõîòî íà ñåòíèÿ ìó îò÷àÿí âèê. Íî òîé íå ñè çàìèíà, áåç äà íè äîíåñå çëî÷åñòèíà è ãîð÷èâà çàãóáà. À àç ìîæåõ äà ïðåäîòâðàòÿ òîâà, àêî íå áå ëóäîñòòà íà Äåíåòîð. Åòî ÷àê äîêúäå ñòèãà ðúêàòà íà íàøèÿ Âðàã! Óâè! Åäâà ñåãà ðàçáðàõ êàê âîëÿòà ìó å óñïÿëà äà ïðîíèêíå â ñúðöåòî íà Ãðàäà. Ìàêàð Íàìåñòíèöèòå äà ñìÿòàõà, ÷å íèêîé äðóã íå çíàå òàéíàòà èì, àç îòäàâíà ñå äîñåùàõ, ÷å â Áÿëàòà êóëà å ñúõðàíåí ïîíå åäèí îò Ñåäåìòå Êàìúêà. Â äíèòå íà ñâîÿòà ìúäðîñò Äåíåòîð çíàåøå ñèëèòå ñè è íå äðúçâàøå äà ãî èçïîëçóâà è äà ïðåäèçâèêà â äâóáîé Ñàóðîí. Íî ìúäðîñòòà ìó èçìåíè; áîÿ ñå, ÷å äîêàòî å ðàñòÿëà çàïëàõàòà íàä êðàëñòâîòî ìó, òîé å ïîãëåæäàë â Êàìúêà è ñå å îïëèòàë â ìðåæèòå - ïðåêàëåíî ÷åñòî, ïðåäïîëàãàì, îòêàêòî çàãèíà Áîðîìèð. Òîé áå òâúðäå âåëèê ìúæ, çà äà ñå ïîêîðè íà Ìðà÷íàòà ñèëà, àëà âúïðåêè òîâà å âèæäàë ñàìî îíóé, ùî Ñèëàòà ìó å ðàçêðèâàëà. Ïîëó÷åíîòî çíàíèå íåñúìíåíî ÷åñòî ìó å îêàçâàëî óñëóãè, íî ãëåäêàòà íà îãðîìíàòà ìîðäîðñêà ìîù å ïîäêëàæäàëà îò÷àÿíèåòî â ñúðöåòî ìó è íàêðàÿ å ïîãóáèëà ðàçóìà.
- Ñåãà ðàçáèðàì îíîâà, íà êîåòî ñå ÷óäåõ - êàçà Ïèïèí è ïîòðúïíà îò ñïîìåíà. - Âëàäåòåëÿò èçëåçå îò ñòàÿòà, êúäåòî ëåæåøå Ôàðàìèð; åäâà êîãàòî ñå âúðíà, ïîìèñëèõ, ÷å ñå å ïðîìåíèë - èçãëåæäàøå ñúñòàðåí è ïðåêúðøåí.
- Òúêìî â ÷àñà, êîãàòî äîíåñîõà Ôàðàìèð â Êóëàòà, ìíîçèíà îò íàñ çúðíàõà â íàé-âèñîêàòà ñòàÿ ñòðàííà ñâåòëèíà - êàçà Áåðåãîíä. - Íî ñìå ÿ âèæäàëè è ïðåäè, à â Ãðàäà îòäàâíà ñå íîñè ìúëâà, ÷å ïîíÿêîãà Âëàäåòåëÿò ñå áîðè äóõîì ñ Âðàãà.
- Óâè! Çíà÷è ïðàâèëíî ñúì ñå äîñåòèë - êàçà Ãàíäàëô. - Òúé å ïðîíèêíàëà â Ìèíàñ Òèðèò âîëÿòà íà Ñàóðîí, òúé áÿõ çàäúðæàí òóê. È òóê ùå ìè ñå íàëîæè äà îñòàíà, çàùîòî ñêîðî ùå èìàì è äðóãè ãðèæè îñâåí Ôàðàìèð. Ñåãà òðÿáâà äà ñëÿçà è äà ïîñðåùíà îíèÿ, ùî èäâàò. Ñðåä ïîëÿòà çúðíàõ íåùî, êîåòî äúëáîêî íàñêúðáè ñúðöåòî ìè, à ìîæå äà íè ñïîëåòè è ïî-òåæêà ìúêà. Åëà ñ ìåí, Ïèïèí! À òè, Áåðåãîíä, ñå âúðíè â Êðåïîñòòà è êàæè íà êîìàíäèðà íà Ñòðàæàòà êàêâî ñå ñëó÷è. Áîÿ ñå, ÷å ùå å íåãîâ äúëã äà òå èçêëþ÷è îò Ñòðàæàòà, íî ìó êàæè, ÷å àêî ìå ïîñëóøà, íàé-äîáðå ùå å äà òå ïðàòè â Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî êàòî ñëóãà è òåëîõðàíèòåë íà òâîÿ âîåíà÷àëíèê, òà äà òå âèäè êðàé ñåáå ñè, êîãàòî ñå ñúáóäè... àêî èçîáùî ñå ñúáóäè. Çàùîòî òè ãî ñïàñè îò îãúíÿ. Âúðâè ñåãà! Àç ñêîðî ùå ñå âúðíà. Ñ òèÿ äóìè òîé ñå îáúðíà è çàåäíî ñ Ïèïèí ñëåçå êúì äîëíèòå êðúãîâå. È äîêàòî áúðçàõà íàòàòúê, âÿòúðúò äîíåñå ïîðîé, îãíüîâåòå çàãàñíàõà è ïðåä òÿõ ñå èçäèãíà îãðîìåí îáëàê äèì.


Ãëàâà 8

ÄÎÌÎÂÅÒÅ ÍÀ ÈÇÖÅËÅÍÈÅÒÎ

Êîãàòî íàáëèæèõà ðóõíàëàòà Ïîðòà íà Ìèíàñ Òèðèò, â î÷èòå íà Ìåðè ïëóâàøå ìúãëà îò ñúëçè è óìîðà. Òîé ïî÷òè íå îáðúùàøå âíèìàíèå íà ðàçðóõàòà è òðóïîâåòå íàîêîëî. Èç âúçäóõà ñå íîñåõà ïëàìúöè, äèì è ñìðàä, ìíîãî ìàøèíè áÿõà èçãîðåíè èëè ñúáîðåíè â îãíåíèòå ÿìè, à ñ òÿõ è ìíîçèíà îò óáèòèòå. Òóê-òàì ñå òúðêàëÿõà òóëîâèùàòà íà îãðîìíèòå þæíè ÷óäîâèùà - ïîëóèçãîðåíè, ñìàçàíè îò çàïîêèòåíè êàìúíè èëè ïðîñòðåëÿíè â î÷èòå îò õðàáðèòå ìîðòîíäñêè ñòðåëöè. Ïîðîéíèÿò äúæä áå ïðåñòàíàë çà ìàëêî è ãîðå ïðîáëÿñâàøå ñëúíöå, íî öåëèÿò ïúðâè êðúã íà ãðàäà òúíåøå â ïóøåöè îò òëååùèòå ïåïåëèùà. Õîðàòà âå÷å ñå òðóäåõà äà ðàç÷èñòÿò ïúò ñðåä ðàçðóõàòà, íåêîëöèíà äîòè÷àõà ñ íîñèëêè ïðåç ïîðòàòà. Âíèìàòåëíî ïîëîæèõà Åîâèí âúðõó ìåêè âúçãëàâíèöè, à êðàëñêîòî òÿëî ïîêðèõà ñúñ çëàòîòúêàíî ïëàòíî, ïîíåñîõà êðàé íåãî ôàêëè è èçáëåäíåëèòå èì îò ñëúíöåòî ïëàìúöè ñå ðàçâÿõà ïî âÿòúðà.
Òúé ñå çàâúðíàõà Òåîäåí è Åîâèí â Ãðàäà íà Ãîíäîð è êîéòî ãè âèäåøå, ñâàëÿøå øàïêà è ñêëàíÿøå ãëàâà; ìèíàõà ïðåç ïåïåëèùàòà è äèìà íà îïîæàðåíèÿ êðúã è ïðîäúëæèõà íàãîðå ïî êàìåííèòå óëèöè. Çà Ìåðè òîâà èçêà÷âàíå áå áåçêðàéíî, áåçñìèñëåíî ïúòóâàíå ñðåä îìðàçåí ñúí, ïðîäúëæàâàùî âñå íàïðåä è íàïðåä êúì íÿêàêúâ íåÿñåí êðàé, êîéòî ñúçíàíèåòî íå ìîæåøå äà âúçïðèåìå.
Ïîñòåïåííî ôàêëèòå ïðåä íåãî ïðèìèãàõà è èçãàñíàõà, òîé ïðîäúëæè äà êðà÷è ñðåä ìðàêà è ïîìèñëè: „Òîâà å òóíåë êúì ãðîáíèöà; òóê ùå îñòàíåì çàâèíàãè." Íî èçâåäíúæ â ñúíÿ ìó ïðîíèêíà æèâ ãëàñ.
- ß, Ìåðè! Ñëàâà áîãó, íàìåðèõ òå!
Íàäèãíà ãëàâà è ìúãëàòà ïðåä î÷èòå ìó ñå ïîðàçðåäè. Ïðåä íåãî áå Ïèïèí! Ñòîÿõà åäèí ñðåùó äðóã íà òÿñíà óëè÷êà è íàîêîëî íÿìàøå íèêîãî. Òîé ðàçòúðêà î÷è.
- Êúäå å êðàëÿò? Àìè Åîâèí?
Ñåòíå ñå îëþëÿ, ñåäíà íà íÿêàêúâ ïðàã è îòíîâî çàïëàêà.
- Èçêà÷èõà ñå â Êðåïîñòòà - êàçà Ïèïèí. - Ìèñëÿ, ÷å ñè çàñïàë â äâèæåíèå è ñè ñáúðêàë ïúòÿ. Êàòî îòêðèõìå, ÷å íå ñè ñ òÿõ, Ãàíäàëô ìå ïðàòè äà òå òúðñÿ. Ãîðêèÿò Ìåðè! Êîëêî ñå ðàäâàì äà òå âèäÿ! Íî òè ñè èçíåìîùÿë è íÿìà äà òè äîñàæäàì ñ ïðèêàçêè. Êàæè ìè ñàìî ðàíåí ëè ñè.
- Íå - îòâúðíà Ìåðè. - Å, ïîíå ìèñëÿ, ÷å íå ñúì. Íî íå ìîãà äà ðàçäâèæà äÿñíàòà ñè ðúêà, Ïèïèí, îòêàêòî ãî ïðîíèçàõ. À ìå÷úò ìè èçãîðÿ äîêðàé, êàòî ïàð÷å äúðâî.
Ëèöåòî íà Ïèïèí ñòàíà òðåâîæíî.
- Âèæ êàêâî, íàé-äîáðå ùå å ÷àñ ïî-ñêîðî äà äîéäåø ñ ìåí - êàçà òîé. - Æàëêî, ÷å íå ìîãà äà òå íîñÿ. Âå÷å íå ñå äúðæèø íà êðàêàòà ñè. Èçîáùî íå å òðÿáâàëî äà òå îñòàâÿò äà õîäèø, íî ïðîñòè èì. Òîëêîâà óæàñè ñïîëåòÿõà Ãðàäà, Ìåðè, ÷å å òðóäíî äà ñå çàáåëåæè åäèí íåùàñòåí õîáèò, èäâàù îò áîÿ.
- Íåâèíàãè å íåùàñòèå äà íå òå çàáåëåæàò - êàçà Ìåðè. - Òîêó-ùî íå ìå çàáåëÿçà è... íå, íå ìîãà äà ãîâîðÿ çà òîâà. Ïîìîãíè ìè, Ïèïèí! Ïàê ïðèòúìíÿâà è ðúêàòà ìè å òúé ñòóäåíà.
- Îáëåãíè ñå íà ìåí, ìîé ÷îâåê! - êàçà Ïèïèí. - Õàéäå! Êðà÷êà ïî êðà÷êà. Íå å äàëå÷å.
- Ùå ìå ïîãðåáâàòå ëè? - çàïèòà Ìåðè.
- Êàê ùÿëî! - âúçêëèêíà Ïèïèí, êàòî ñå ìú÷åøå äà ãîâîðè øåãîâèòî, ìàêàð ñúðöåòî ìó äà ñå êúñàøå îò ñòðàõ è æàëîñò. - Íå, îòèâàìå â Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî.
Óëè÷êàòà ìèíàâàøå ìåæäó ðåä âèñîêè êúùè è âúíøíàòà ñòåíà íà ÷åòâúðòèÿ êðúã. Íàïóñíàõà ÿ è èçëÿçîõà íà ãëàâíàòà óëèöà, âîäåùà íàãîðå êúì Êðåïîñòòà. Êðà÷åõà ñòúïêà ïî ñòúïêà, à Ìåðè ñå ëþøêàøå è ìúðìîðåøå êàòî íàñúí.
„Íå ìîãà äà ãî äîêàðàì äîòàì - ïîìèñëè Ïèïèí, - Íÿìà ëè êîé äà ìè ïîìîãíå? Íå áèâà äà ãî îñòàâÿì òóê."
Â òîçè ìèã åäíî ìîì÷å ãî çàäìèíà òè÷åøêîì è çà ñâîÿ èçíåíàäà òîé ïîçíà Áåðãèë, ñèíà íà Áåðåãîíä.
- Çäðàñòè, Áåðãèë! - ïîäâèêíà òîé. - Êúäå îòèâàø? Ðàäâàì ñå äà òå âèäÿ æèâ!
- Áÿãàì ñ âåñòè çà Öåëèòåëèòå - îòâúðíà Áåðãèë. - Íå áèâà äà ñïèðàì.
- Íå ñïèðàé! - êàçà Ïèïèí. - Ñàìî èì êàæè, ÷å òóê èìà áîëåí õîáèò, íå çàáðàâÿé, ïåðèàí, èäâàù îò áîéíîòî ïîëå. Ìèñëÿ, ÷å íÿìà ñèëè äà ñòèãíå äîòàì. Àêî çàâàðèø Ìèòðàíäèð, òîé ùå ñå ðàäâà íà òàÿ âåñò. 
Áåðãèë õóêíà íàïðåä.
„Íàé-äîáðå äà èç÷àêàì òóê" - ðåøè Ïèïèí. Ëåêè÷êî îòïóñíà Ìåðè íà îãðåíèòå îò ñëúíöåòî ïëî÷êè, ñåäíà êðàé íåãî è ïîëîæè ãëàâàòà ìó â ñêóòà ñè. Ïðåäïàçëèâî îïèïà òÿëîòî è êðàéíèöèòå ìó, ñåòíå ñòèñíà ðúöåòå íà ïðèÿòåëÿ ñè. Äÿñíàòà áåøå ëåäåíà. Íå ñëåä äúëãî ëè÷íî Ãàíäàëô äîéäå äà ãè âçåìå. Òîé ñå ïðèâåäå íàä Ìåðè è ïîãàëè ÷åëîòî ìó, ñåòíå âíèìàòåëíî ãî âäèãíà íà ðúöå.
- Áè òðÿáâàëî ñ ïî÷åñòè äà ãî âíåñàò â òîçè ãðàä - êàçà âúëøåáíèêúò. - Ùåäðî ñå îòïëàòè òîé çà äîâåðèåòî ìè; àêî Åëðîíä íå áå îòñòúïèë ïðåä íàñòîÿâàíåòî ìè, íèêîé îò âàñ íÿìàøå äà ïîåìå íà ïúò è ìíîãî ïî-çëî÷åñòè áåäè ùÿõà äà íè ñïîëåòÿò äíåñ. - Òîé âúçäúõíà. - Åòî ìå îáðåìåíåí ñ íîâà ãðèæà, à ñúäáàòà íà áèòêàòà âñå òúé âèñè íà êîñúì.
Íàé-ñåòíå Ôàðàìèð, Åîâèí è Ìåðèàäîê áÿõà ïîëîæåíè â Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî è íàìåðèõà äîáðè ãðèæè. Âÿðíî, â òàçè êúñíà åïîõà âñè÷êè çíàíèÿ áÿõà èçãóáèëè äðåâíàòà ñè ïúëíîòà, àëà ãîíäîðñêèòå èçöåëèòåëè âñå îùå áÿõà ìúäðè è èçêóñíè â ëå÷åíèåòî íà ðàíåíè è áîëíè îò âñè÷êè íåäúçè, êîèòî ìîæåõà äà ñïîëåòÿò ïðîñòîñìúðòíèòå íà èçòîê îò Ìîðåòî. Åäèíñòâåíî çà ñòàðîñòòà íå áÿõà îòêðèëè ëåê è íÿêîãàøíîòî èì äúëãîëåòèå ïî÷òè áå èç÷åçíàëî - ìàëöèíà ñðåä òÿõ äîæèâÿâàõà çäðàâè òåëîì è äóõîì äî ñòî ãîäèíè, îñâåí íÿêîè ðîäîâå ñ ïî-÷èñòà êðúâ. Íî ñåãà, âúïðåêè öÿëîòî ñè èçêóñòâî è çíàíèå, òå ñå ñòúïèñâàõà ïðåä ìíîæåñòâîòî áîëíè îò íåèçöåëèì íåäúã; íàðåêîõà ãî ×åðíàòà ñÿíêà, çàùîòî áå ïðè÷èíåí îò Íàçãóëèòå. Ïîðàçåíèòå îò íåãî áàâíî ïîòúâàõà âúâ âñå ïî-äúëáîê ñúí, êîéòî ïðåìèíàâàøå â áåçìúëâèå, ìúðòâåøêè õëàä è ñìúðò. Áîëíîãëåäà÷èòå áÿõà óáåäåíè, ÷å ñúùàòà òåæêà áîëåñò å íàëåãíàëà ïîëóðúñòà è äàìàòà îò Ðîõàí. Ïîíÿêîãà òå âñå îùå ñå ñúáóæäàõà êúì ïëàäíå è ìúðìîðåõà â ïîëóñúí, à ëå÷èòåëèòå ñå âñëóøâàõà â ñëîâàòà èì ñ íàäåæäàòà äà óçíàÿò íåùî, êîåòî áè èì ïîìîãíàëî äà ðàçáåðàò íåäúãà. Íî ñêîðî òå îòíîâî ïðîïàäàõà â ìðàêà è ùîì ñëúíöåòî âçåìàøå äà êëîíè íà çàïàä, ïî ëèöàòà èì ïðîïúëçÿâàøå ñèâà ñÿíêà. À Ôàðàìèð ïëàìòåøå â íåñòèõâàùà òðåñêà.
Ãðèæîâíèÿò Ãàíäàëô íåóìîðíî ñíîâåøå ìåæäó áîëíèòå è èçñëóøâàøå âñè÷êî, ùî áÿõà ÷óëè áîëíîãëåäà÷èòå. Òúé îòìèíà äåíÿò - íàâúí âåëèêàòà áèòêà ïðîäúëæàâàøå äà ñå ëþøêà ìåæäó íàäåæäà è îò÷àÿíèå, ñòðàííè âåñòè äîëèòàõà, à Ãàíäàëô íå èçëèçàøå, ñàìî ÷àêàøå è áäåøå, äîêàòî íàé-ñåòíå ÷åðâåíèÿò çàëåç èçïúëíè íåáîñâîäà è ïðåç ïðîçîðöèòå ëú÷èòå ìó îãðÿõà ñèâèòå ëèöà íà áîëíèòå. Íà îêîëíèòå èì ñå ñòîðè, ÷å â òîâà ñèÿíèå áóçèòå èì ëåêî ïîðóìåíÿâàò, ñÿêàø çäðàâåòî ñå âúçâðúùà, àëà íàäåæäàòà áå èçìàìíà.
Òîãàâà ñòàðèöàòà Éîðåò, íàé-âúçðàñòíàòà îò æåíèòå, ðàáîòåùè â òîçè äîì, ïîãëåäíà ïðåêðàñíîòî ëèöå íà Ôàðàìèð è çàðèäà, çàùîòî ãî îáè÷àøå, êàêòî ãî îáè÷àøå öåëèÿò íàðîä. È ðå÷å:
- Óâè! Ñêîðî ùå óìðå. Åõ, àêî â Ãîíäîð èìàøå êðàëå, êàêâèòî êàçâàò, ÷å èìàëî íÿêîãà! Íàëè äðåâíàòà ïðåìúäðîñò íè ó÷è: Ðúöåòå íà êðàëÿ ñà ðúöå íà öåëèòåë. È ïî òóé âèíàãè ìîæå äà ñå ïîçíàå èñòèíñêèÿò êðàë.
À Ãàíäàëô, çàñòàíàë íàáëèçî, îòâúðíà:
- Ùå ñå çàïîìíÿò ñëîâàòà òè, Éîðåò! Â òÿõ èìà íàäåæäà. Ìîæå êðàëÿò íàèñòèíà äà ñå å çàâúðíàë â Ãîíäîð, íå ñè ëè äî÷óëà ñòðàííèòå âåñòè, êîèòî äîëåòÿõà äî Ãðàäà?
- Ïðåêàëåíî áÿõ çàåòà äà òúð÷à íàñàì-íàòàì, òà äà ñëóøàì âñè÷êàòà âðÿâà - îòãîâîðè òÿ. - Ñàìî íà åäíî ñå íàäÿâàì - îíèÿ äÿâîëñêè óáèéöè äà íå ñå ïðèáëèæàò äî òîçè Äîì è äà ñìóòÿò ïîêîÿ íà áîëíèòå.
Òîãàâà Ãàíäàëô èçòè÷à íàâúí, à îãúíÿò â íåáåòî âå÷å äîãàðÿøå, òëååùèòå õúëìîâå èçáëåäíÿâàõà è èç ïîëÿòà ïëúçâàøå ïåïåëÿâà âå÷åð. Äîêàòî ñëúíöåòî çàëÿçâàøå, Àðàãîðí, Åîìåð è Èìðàõèë íàáëèæèõà Ãðàäà çàåäíî ñúñ ñâîèòå ïúëêîâîäöè è ðèöàðè; êîãàòî çàñòàíàõà ïðåä Ïîðòàòà, Àðàãîðí êàçà:
- Ãëåäàéòå êàê Ñëúíöåòî çàëÿçâà ñðåä ïîæàðèùà! Ïîëè÷áà å òóé çà êðàÿ è ïàäåíèåòî íà ìíîãî íåùà, çà ïðîìÿíà â Ïðèëèâèòå íà ñâåòà. Íî òîçè Ãðàä è íåãîâîòî êðàëñòâî äúëãè ãîäèíè ñà áèëè ïîä âëàñòòà íà íàìåñòíèöèòå è ñå áîÿ, ÷å àêî âëÿçà íåêàíåí, ìîãàò äà ñå íàäèãíàò ñïîðîâå è ñúìíåíèÿ, à íå áèâà äà ãî äîïóñêàìå, äîêàòî ïðîäúëæàâà âîéíàòà. Íå ùå ìèíà ïðåç Ïîðòàòà, íèòî ïúê ùå ïîñåãíà êúì êîðîíàòà, äîêàòî íå ñå ðàçáåðå íèå ëè íàääåëÿâàìå èëè Ìîðäîð. Íåêà ðàçïúíàò øàòðèòå ìè â ïîëåòî è òóê ùå èç÷àêàì ïîêàíà îò Âëàäåòåëÿ íà Ãðàäà.
Íî Åîìåð âúçðàçè:
- Òè âå÷å ðàçâÿ çíàìåòî íà êðàëåòå è ðàçêðè åìáëåìàòà íà Åëåíäèëîâèÿ ðîä. Ùå òúðïèø ëè íÿêîé äà ñå îïúë÷è ïðîòèâ òÿõ?
- Íå - êàçà Àðàãîðí. - Íî ñìÿòàì, ÷å íå å íàçðÿë ìîìåíòúò, à íÿìàì æåëàíèå äà ñå áîðÿ ñ äðóã îñâåí ñ Âðàãà è ñëóãèòå ìó. À ïðèíö Èìðàõèë äîáàâè:
- Ìúäðè ñà ñëîâàòà òè, ãîñïîäàðþ, àêî ïðèåìåø â òèÿ äåëà ìíåíèå îò ðîäíèíà íà Âëàäåòåëÿ Äåíåòîð. Òîé å âëàñòåí è ãîðäåëèâ, àëà ñòàð; íåïîíÿòíî ñå äúðæè, îòêàêòî ñèíúò ìó áå ïîðàçåí. È âñå ïàê àç íå áèõ îñòàíàë êàòî ïðîñÿê êðàé âðàòàòà.
- Íå êàòî ïðîñÿê - êàçà Àðàãîðí. - Äà ðå÷åì, êàòî êîìàíäèð íà Ñêèòàëöèòå, êîèòî íå ñà ïðèâèêíàëè ñ êàìåííè êúùè è ãðàäîâå.
È òîé íàðåäè äà ñâèÿò çíàìåòî ìó, à Çâåçäàòà íà Ñåâåðíîòî êðàëñòâî ñâàëè è ïîâåðè íà ñèíîâåòå íà Åëðîíä.
Ñåòíå ïðèíö Èìðàõèë è Åîìåð Ðîõàíñêè ãî íàïóñíàõà, ìèíàõà ïðåç Ãðàäà ñðåä õîðñêàòà ãúë÷àâà è ñå èçêà÷èõà êúì Êðåïîñòòà; ÿâèõà ñå â Çàëàòà íà Êóëàòà äà äèðÿò Íàìåñòíèêà. Íî çàâàðèõà òðîíà ìó ïðàçåí, à ïðåä ïëàòôîðìàòà ëåæåøå çà ïîêëîíåíèå Òåîäåí, êðàë íà Ïðåäåëèòå, îáêðúæàâàõà ãî äâàíàäåñåò ôàêëè è äâàíàäåñåò ñòðàæè - ðèöàðè îò Ãîíäîð è Ðîõàí. Íàä ñìúðòíîòî ëîæå âèñÿõà çåëåíî-áåëè äðàïåðèè, à êðàëÿò áå çàâèò äî áðàäàòà ñ øèðîêî çëàòîòúêàíî ïëàòíî, âúðõó êîåòî áå ñëîæåí ãîëèÿò ìó ìå÷; ùèòúò áå êðàé íîçåòå ìó. Ñâåòëèíàòà íà ôàêëèòå áëåùóêàøå â áåëèòå ìó êîñè êàòî ñëúí÷åâ ëú÷ ñðåä ïðúñêèòå íà ôîíòàí, íî ëèöåòî ìó áå ïðåêðàñíî è ìëàäî, ñàìî ïîêîÿò ïî íåãî áå íåäîñòúïåí çà ìëàäîñòòà, òîé ñÿêàø ñïåøå.
Ïîñòîÿõà ìúë÷àëèâî êðàé êðàëÿ, ñåòíå Èìðàõèë çàïèòà:
- Êúäå å Íàìåñòíèêúò? È êúäå å Ìèòðàíäèð? À åäèí îò ñòðàæèòå îòâúðíà:
- Íàìåñòíèêúò íà Ãîíäîð å â Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî. Íà ñâîé ðåä Åîìåð çàïèòà:
- Êúäå å ëåéäè Åîâèí, ñåñòðà ìè, íå òðÿáâàøå ëè è òÿ äà ëåæè äî êðàëÿ ñúñ ñúùèòå ïî÷åñòè? Êúäå ñà ÿ ñëîæèëè? À Èìðàõèë îòãîâîðè:
- Íî ëåéäè Åîâèí áå îùå æèâà, êîãàòî ÿ íîñåõà íàñàì. Íå çíàåøå ëè òîâà?
Òúé âíåçàïíî íàõëó â ñúðöåòî íà Åîìåð íå÷àêàíàòà íàäåæäà, à çàåäíî ñ íåÿ áîëêàòà íà çàãðèæåíîñò è òðåâîãà, ÷å òîé íå äîáàâè íèùî, ñàìî ñå îáúðíà è áúðçî íàïóñíà çàëàòà. Ïðèíöúò ãî ïîñëåäâà. Íàâúí áå ïàäíàëà âå÷åðòà è áåçáðîé çâåçäè îáñèïâàõà íåáåòî. Íàñðåùà ñå çàäàâàøå Ãàíäàëô, ïðèäðóæåí îò ÷îâåê ñúñ ñèâ ïëàù; ñðåùíàõà ñå ïðåä âðàòàòà íà Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî. È äâàìàòà ðèöàðè ïîçäðàâèõà Ãàíäàëô, ñåòíå çàïèòàõà:
- Òúðñèì Íàìåñòíèêà, à õîðàòà êàçâàò, ÷å å â òîçè Äîì. Áîëåñò ëè ãî å ñïîëåòÿëà? À ëåéäè Åîâèí, êúäå å òÿ? À Ãàíäàëô îòãîâîðè:
- Òÿ ëåæè âúòðå è íå å ìúðòâà, ìàêàð äà å íà ïðàãà íà ñìúðòòà. Íî êàêòî íàâÿðíî ñòå ÷óëè, Âëàäåòåëÿò Ôàðàìèð áå ðàíåí ñ êîâàðíî êîïèå, ñåãà òîé å Íàìåñòíèê, çàùîòî Äåíåòîð ïî÷èíà è ïåïåëèùàòà ñà ìó ãðîáíèöà.
Ñêðúá è èçóìëåíèå ãè èçïúëíèõà, êàòî ÷óõà ðàçêàçà ìó. Íî Èìðàõèë ïðîìúëâè:
- Çíà÷è ïîáåäàòà íè å ëèøåíà îò ðàäîñò è ñ ãîð÷èëêà ÿ çàïëàùàìå, ùîì â åäèí è ñúùè äåí Ãîíäîð è Ðîõàí ãóáÿò âëàäåòåëèòå ñè. Åîìåð âëàñòâóâà íàä Ðîõèðèìèòå. Êîé ùå óïðàâëÿâà Ãðàäà ìåæäóâðåìåííî? Äàëè äà íå ïðàòèì äà ïîâèêàò ãîñïîäàðÿ Àðàãîðí?
- Òîé å òóê - èçðå÷å ìúæúò â ïëàùà.
È êàòî ïðèñòúïè â ñâåòëèíàòà íà ôåíåðà êðàé âðàòàòà, âñè÷êè âèäÿõà, ÷å òîâà å Àðàãîðí, íàìåòíàò íàä áðîíÿòà ñúñ ñèâèÿ ïëàù îò Ëîðèåí è áåç íèêàêúâ äðóã çíàê îñâåí çåëåíèÿ êàìúê íà Ãàëàäðèåë.
- Äîéäîõ, çàùîòî òúé ìå ïîìîëè Ãàíäàëô - êàçà òîé. - Íî çàñåãà ñúì ñàìî êîìàíäèð íà Äóíåäàíöèòå îò Àðíîð. Âëàäåòåëÿò íà Äîë Àìðîò ùå óïðàâëÿâà Ãðàäà äî ñúáóæäàíåòî íà Ôàðàìèð. Íî ìîÿò ñúâåò å Ãàíäàëô äà íè ðúêîâîäè çàíàïðåä â öÿëàòà áîðáà ñðåùó Âðàãà.
Âñè÷êè ñå ñúãëàñèõà ñ òîâà. Òîãàâà Ãàíäàëô ðå÷å:
- Äà íå ñòîèì êðàé âðàòàòà, âðåìåòî å íàïðåãíàòî. Íåêà âëåçåì! Åäèíñòâåíî â èäâàíåòî íà Àðàãîðí å îñòàíàëà íàäåæäèöà çà áîëíèöèòå â Äîìà. ×óéòå ùî ðå÷å Éîðåò, ìúäðàòà ãîíäîðñêà ñòàðèöà: Ðúöåòå íà êðàëÿ ñà ðúöå íà öåëèòåë è ïî òóé ùå ñå ïîçíàå èñòèíñêèÿò êðàë.
Àðàãîðí âëåçå ïðúâ è äðóãèòå ãî ïîñëåäâàõà. Íà ïðàãà ñòîÿõà äâàìà ãâàðäåéöè â îäåæäèòå íà Êðåïîñòòà - åäèíèÿò âèñîê, äðóãèÿò íå ïî-åäúð îò ìàëêî ìîì÷å; ùîì ãè çúðíà, òîé ãðúìêî ñå ïðîâèêíà îò èçíåíàäà è ðàäîñò:
- Áúðçîõîä! Âåëèêîëåïíî! Çíàåø ëè, àç ñå äîñåòèõ, ÷å èäâàø ñ ÷åðíèòå êîðàáè. Íî âñè÷êè ñå ðàçêðåùÿõà „êîðñàðè" è íå èñêàõà äà ìå ïîñëóøàò. Êàê ãî íàïðàâè?
Àðàãîðí ñå ðàçñìÿ è ñòèñíà ðúêàòà íà õîáèòà.
- Äîáðà ñðåùà íàèñòèíà! Íî ñåãà íå å âðåìå äà òè ðàçïðàâÿì çà ïúòåøåñòâèÿòà ñè. À Èìðàõèë êàçà íà Åîìåð:
- Òúé ëè ñå ãîâîðè ñ êðàë? Íî ìîæå áè òîé ùå ïðèåìå êîðîíàòà ïîä íÿêîå íîâî èìå!
Àðàãîðí ãî ÷ó è ñå îáúðíà.
- Ïðàâ ñè, íà äðåâíèÿ âúðõîâåí åçèê ìå íàðè÷àò Åëåñàð, Åëôè÷åñêè êàìúê è Åíâèíÿòàð, Îáíîâèòåë. - È òîé ïîâäèãíà âèñÿùèÿ íà ãúðäèòå ìó çåëåí êàìúê. - Íî àêî íÿêîãà ñúçäàì ñâîé ðîä, èìåòî ìó ùå å Áúðçîõîä. Íà âúðõîâíèÿ åçèê íå ùå çâó÷è çëå - Òåëêîíòàð ùå áúäà, à ïîäèð ìåí è âñè÷êè ìîè ïîòîìöè.
Ñëåä òîâà òå âëÿçîõà â Äîìà è äîêàòî âúðâÿõà êúì ñòàÿòà, êúäåòî ñå ãðèæåõà çà áîëíèòå, Ãàíäàëô ðàçêàçà çà ïîäâèãà íà Åîâèí è Ìåðèàäîê.
- Äúëãî ñòîÿõ êðàé òÿõ - êàçà òîé - è îòíà÷àëî òå ÷åñòî ãîâîðåõà íàñúí, ïðåäè äà ïîòúíàò â ñìúðòîíîñíèÿ ìðàê. À è àç èìàì äàðáàòà äà âèæäàì íàäàëå÷.
Íàé-íàïðåä Àðàãîðí îòèäå ïðè Ôàðàìèð, ñåòíå ïðè ëåéäè Åîâèí è íàêðàÿ ïðè Ìåðè. Ñëåä êàòî îãëåäà ëèöàòà íà áîëíèòå è ðàíèòå èì, òîé âúçäúõíà:
- Òóê ùå òðÿáâà äà èçïîëçóâàì öÿëàòà ìîù è èçêóñòâî, ñ êîèòî ñúì íàäàðåí. Æàëêî, ÷å Åëðîíä íå å òóê - òîé å íàé-ñòàð îò íàøèÿ íàðîä è èìà íàé-ãîëÿìà ñèëà.
À Åîìåð, âèæäàéêè, ÷å ñêðúáòà è óìîðàòà ñà ãî èçòîùèëè, çàïèòà:
- Íå òðÿáâà ëè ïúðâî äà ñè ïî÷èíåø, èëè ïîíå äà ïîõàïíåø ìàëêî?
Íî Àðàãîðí îòâúðíà:
- Íå, âðåìåòî íà òèÿ òðèìà å êúì êðàÿ ñè è íàé-âå÷å âðåìåòî íà Ôàðàìèð. Òðÿáâà äà ïåñòèì âñåêè ìèã. Ïîñëå òîé ïîâèêà Éîðåò è çàïèòà:
- Èìàòå ëè â òîçè Äîì çàïàñ îò öåëåáíè áèëêè?
- Äà, ãîñïîäàðþ - îòãîâîðè òÿ, - íî ìè ñå ÷èíè, ÷å íå ùå ñòèãíàò çà âñè÷êè íóæäàåùè ñå. Àëà èçîáùî íå çíàì îòêúäå äà íàìåðèì îùå; âñè÷êî ñå îáúðêà â òèÿ ñòðàõîâèòè äíè, íàâñÿêúäå ïîæàðè è ïåïåëèùà, ìîì÷åòàòà íå ñìîãâàò äà òúð÷àò íàñàì-íàòàì, à ïúòèùàòà ñà çàòðóïàíè. Âå÷å íå ïîìíèì îòêîãà íà ïàçàðà íå å èäâàë áèëêàð îò Ëîñàðíàõ! Íî âàøå âåëè÷åñòâî ñèãóðíî ùå ðàçáåðå, ÷å â òîÿ Äîì ïðàâèì êàêâîòî íè å ïî ñèëèòå.
- Ùå ïðåöåíÿ, êàòî âèäÿ - êàçà Àðàãîðí. - Îùå åäíî íåùî íå äîñòèãà ñåãà - âðåìå çà ïðèêàçêè. Èìàòå ëè àòåëàñ? 
- Ñèãóðíà ñúì, ÷å íå ñúì ÷óâàëà çà ïîäîáíà áèëêà - îòâúðíà òÿ, - ïîíå ïîä òîâà èìå. Ùå èäà äà ïèòàì ñòàðøèÿ áèëêàð, òîé çíàå âñè÷êè ñòàðè íàçâàíèÿ.
- Íàðè÷àò ÿ êðàëñêè ëèñò - äîáàâè Àðàãîðí, - ìîæå äà ÿ çíàåø ïîä òîâà èìå, ñ êîåòî ÿ íàðè÷àò ñåëÿíèòå íàïîñëåäúê. 
- Î, òîâà ëè áèëî! - âúçêëèêíà Éîðåò. - Å, ñ òîâà òðÿáâàøå äà ïî÷íå âàøå âåëè÷åñòâî è âåäíàãà ùÿõ äà âè êàæà. Íå, íÿìàìå, ñèãóðíà ñúì. Àìà è íèêîãà íå ñúì ÷óâàëà äà èìà ãîëåìè äîñòîéíñòâà, äàæå êàòî ÿ ñðåùàõìå èç ãîðèòå, ÷åñòî êàçâàõ íà ñåñòðèòå ñè: „Êðàëñêè ëèñò! ×óäíî èìå, ïèòàì ñå çàùî ëè ãî íàðè÷àò òúé, àç äà áÿõ êðàë, ùÿõ äà ñè èìàì â ãðàäèíàòà ïî-êðàñèâè öâåòÿ." À èíà÷å ïðèÿòíî ìèðèøå, êàòî ãî ñìà÷êà ÷îâåê, íàëè? Àêî ìîæåì äà íàðå÷åì àðîìàòà „ïðèÿòåí" - „çäðàâîñëîâåí" ìîæå áè å ïî-âÿðíî.
- Çäðàâîñëîâåí å íàèñòèíà - êàçà Àðàãîðí. - À ñåãà, ãîñïîæî, àêî îáè÷àø ãîñïîäàðÿ Ôàðàìèð, áúäè áúðçà êàòî åçèêà ñè è èçòè÷àé äà ìè íàìåðèø êðàëñêè ëèñò, àêî å îñòàíàëî ïîíå åäíî ñòðúê÷å â Ãðàäà.
- À àêî íÿìà - äîáàâè Ãàíäàëô, - ùå ìåòíà Éîðåò çàä ñåáå ñè íà êîíÿ è ùå ïðåïóñíåì êúì Ëîñàðíàõ, òà äà ìå îòâåäå â ãîðàòà, íî áåç ñåñòðèòå ñè. È Ñåíêîãðèâ ùå é ïîêàæå ùî ñå êàçâà áúðçèíà.
Êîãàòî Éîðåò èçòè÷à íàâúí, Àðàãîðí çàðú÷à íà äðóãèòå æåíè äà êèïíàò âîäà. Ñåòíå ñòèñíà ñ åäíàòà ñè ðúêà äåñíèöàòà íà Ôàðàìèð, à äðóãàòà ïîëîæè âúðõó ÷åëîòî íà áîëíèêà. Ïî ëèöåòî ñå ñòè÷àøå ïîò, íî Ôàðàìèð íèòî ïîìðúäâàøå, íèòî äàâàøå ïðèçíàöè íà æèâîò, ñàìî åäâà äèøàøå.
- Äîãàðÿ! - îáúðíà ñå Àðàãîðí êúì Ãàíäàëô. Íî òîâà íå å îò ðàíàòà. Âèæ! Òÿ çàçäðàâÿâà. Àêî ãî áå ïîðàçèëî îñòðèå íà Íàçãóëèòå, êàêòî ìèñëèø, ùåøå äà óìðå òàçè íîù. Àç áèõ êàçàë, ÷å ðàíàòà å íàíåñåíà îò þæíÿøêî êîïèå. Êîé èçâàäè îñòðèåòî? Çàïàçåíî ëè å?
- Àç ãî èçâàäèõ è ñïðÿõ êðúâòà - êàçà Èìðàõèë. - Íî èìàõìå è äðóãè ãðèæè, çàòîâà íå çàïàçèõ êîïèåòî. Äîêîëêîòî ñè ñïîìíÿì, áåøå íàé-îáèêíîâåíî îñòðèå, êàêâèòî èçïîëçóâàò Þæíÿöèòå. Íî áÿõ óâåðåí, ÷å å äîëåòÿëî îòãîðå, îòêúì Ñåíêèòå, çàùîòî è òðåñêàòà, è áîëåñòòà áÿõà íåïîíÿòíè; ñàìàòà ðàíà íå å äúëáîêà, íèòî ïúê å çàñåãíàëà æèçíåíî âàæåí öåíòúð. Êàê òîãàâà ùå îáÿñíèø âñè÷êî òîâà?
- Óìîðà, ñêðúá çà áàùèíîòî áåçóìèå, ðàíà è îòãîðå íà âñè÷êî - ×åðíèÿ äúõ - êàçà Àðàãîðí. - Òîé å ìúæ ñ íåïðåêëîííà âîëÿ è å óñòîÿë íà Ñÿíêàòà îùå ïðåäè äà ïîòåãëè íà áîé êðàé âúíøíèòå ñòåíè. Ìðàêúò íàâÿðíî áàâíî ñå å ïðîñìóêâàë â íåãî, äîêàòî òîé ñå å ñðàæàâàë äà óäúðæè êðåïîñòòà. Åõ, àêî áÿõ äîøúë ïî-ðàíî!
Â òîçè ìîìåíò âëåçå ñòàðøèÿò áèëêàð.
- Âàøå âåëè÷åñòâî å ïîðú÷àëî êðàëñêè ëèñò, êàêòî ãî íàðè÷àò ñåëÿöèòå - êàçà òîé, - èëè àòåëàñ íà áëàãîðîäíèÿ åçèê, à çà îíèÿ, êîèòî ïîíàçíàéâàò âàëèíîðñêàòà ðå÷...
- Çíàì ÿ - ïðåêúñíà ãî Àðàãîðí - è íå ìå èíòåðåñóâà äàëè ùå êàæåø àñåà, àðàíèîí èëè êðàëñêè ëèñò, ñòèãà äà èìàø ìàëêî îò íåãî.
- Ïðîùàâàéòå, ãîñïîäàðþ! - îòâúðíà ÷îâåêúò. - Âèæäàì, ÷å ñòå íå ñàìî ïúëêîâîäåö, íî è ìúäðåö. Àëà óâè, ñúð! Íå äúðæèì çàïàñ îò òàÿ áèëêà â Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî, êúäåòî ñå ëåêóâàò ñàìî òåæêè ðàíè è áîëåñòè. Íå çíàåì äà èìà íÿêàêâè äîñòîéíñòâà, îñâåí ìîæå áè äåòî îñâåæàâà çàìúðñåíèÿ âúçäóõ èëè ïðîïúæäà ìèìîëåòíàòà ïîñúðíàëîñò. Ñòèãà, ðàçáèðà ñå, äà íå îáðúùàòå âíèìàíèå íà äðåâíèòå ñòèõ÷åòà, êîèòî ðàçíè áàáè÷êè êàòî äîáðàòà íè Éîðåò ïîâòàðÿò è äî äíåñ, áåç äà ãè ðàçáèðàò.

×åðåí äúõ ùîì âèå
è ñìúðòòà çàêðèå
ñëúíöåòî íàä íàñ,
èäâàé, àòåëàñ! Èäâàé, àòåëàñ!
Íà æèâîò èñêðèöà
â êðàëñêàòà äåñíèöà!

Áîÿ ñå, ÷å òîâà ñà ñàìî áàáèíè äåâåòèíè. Îñòàâÿì íà âàñ äà ïðåöåíèòå êàêúâ å ñìèñúëúò, àêî èçîáùî ãî èìà. Íî ñòàðèòå õîðà îùå èçïîëçóâàò íàñòîéêà îò áèëêàòà ïðîòèâ ãëàâîáîëèå.
- Òîãàâà, â èìåòî íà êðàëÿ, áÿãàé äà íàìåðèø íÿêîé íå òúé ó÷åí, íî ïî-ìúäúð ÷îâåê, êîéòî äà èìà îò áèëêàòà ó äîìà ñè! - âèêíà Ãàíäàëô.
Àðàãîðí êîëåíè÷è êðàé Ôàðàìèð è ïîëîæè ðúêà íà ÷åëîòî ìó. Îêîëíèòå óñåòèõà, ÷å å çàïî÷íàëà òåæêà áîðáà. Ëèöåòî íà Àðàãîðí ïîñèâÿ îò óìîðà, îò âðåìå íà âðåìå òîé çîâåøå Ôàðàìèð ïî èìå, àëà ãî èçðè÷àøå âñå ïî-òèõî, ñÿêàø ñàì ñå îòäàëå÷àâàøå îò òÿõ è êðà÷åøå èç íÿêàêâà íåçíàéíà ìðà÷íà äîëèíà, äèðåéêè èçãóáåí äðóãàð.
Íàé-ñåòíå Áåðãèë äîòè÷à ñ øåñò ëèñòà, çàâèòè â ïàðöàë÷å.
- Êðàëñêè ëèñò, ñúð - êàçà òîé, - íî ñå áîÿ, ÷å íå å ïðåñåí. Òðÿáâà äà å îòêúñíàò ïîíå ïðåäè äâå ñåäìèöè. Ùå ñâúðøè ðàáîòà, íàëè, ñúð?
È êàòî ïîãëåäíà Ôàðàìèð, ìîì÷åòî èçáóõíà â ðèäàíèÿ. Íî Àðàãîðí ñå óñìèõíà.
- Ùå ñâúðøè ðàáîòà. Íàé-ëîøîòî îòìèíà. Ñÿäàé è ñå óñïîêîé! Êàòî âçå äâà ëèñòà, òîé äúõíà âúðõó òÿõ, ñìà÷êà ãè è òóòàêñè ñòàÿòà ñå èçïúëíè ñ æèâà ñâåæåñò, ñÿêàø ñàìèÿò âúçäóõ ñå ïðîáóæäàøå è òðúïíåøå, èñêðåøå îò ðàäîñò. Ñåòíå õâúðëè ëèñòàòà â äîíåñåíèòå ïàíèöè ñ âðÿëà âîäà è â ñúðöàòà íà îêîëíèòå ìèãîì ñå âúçöàðè ïîêîé. Çà âñåêè îò òÿõ äîëåòåëèÿò àðîìàò áå ñÿêàø ñïîìåí çà ðîñíè óòðèíè è ÷èñòè ñëúí÷åâè ëú÷è ñðåä íÿêàêâà ïðèêàçíà ñòðàíà, çà êîÿòî ñàìî ìèìîëåòíî íè íàïîìíÿ ïðåêðàñíèÿò ïðîëåòåí ñâÿò. Àðàãîðí ñå èçïðàâè îñâåæåí è ñ óñìèâêà â î÷èòå ïîäíåñå ïàíèöàòà ïðåä ëèöåòî íà ñïÿùèÿ Ôàðàìèð.
- Õà ñåãà äå! Êîé áè ïîâÿðâàë? - ïîäõâúðëè Éîðåò íà æåíàòà äî ñåáå ñè. - Áèëêàòà å ïî-äîáðà, îòêîëêîòî ìèñëåõ. Íàïîìíÿ ìè çà ðîçèòå íà Èìëîò Ìåëóè îò ìîåòî äåòñòâî, à ïúê ïî-õóáàâè íÿìàøå è â êðàëñêèÿ äâîð.
Âíåçàïíî Ôàðàìèð ñå ðàçìúðäà, îòâîðè î÷è è ïîãëåäíà ñêëîíåíèÿ íàä íåãî Àðàãîðí, ïîçíà ãî, îáè÷ ïðîñâåòíà â î÷èòå ìó è òîé òèõî èçðå÷å:
- Ãîñïîäàðþ, òè ìå ïîâèêà. Èäâàì. Êàêâî ïîâåëÿâà êðàëÿò?
- Ïðåñòàíè äà áðîäèø èç ñåíêèòå, ñúáóäè ñå! - êàçà Àðàãîðí. - Óìîðåí ñè. Ïî÷èâàé ñåãà, õðàíè ñå è áúäè ãîòîâ çà íîâàòà íè ñðåùà.
- Ùå ÿ ÷àêàì, ãîñïîäàðþ - îòâúðíà Ôàðàìèð. - ×å êîé áè ëåæàë, êîãàòî êðàëÿò ñå å çàâúðíàë?
- Ùîì å òúé, ñáîãîì çàñåãà! - êàçà Àðàãîðí. - Òðÿáâà äà âúðâÿ, è äðóãè ñå íóæäàÿò îò ìåí.
Òîé íàïóñíà ñòàÿòà çàåäíî ñ Ãàíäàëô è Èìðàõèë, íî Áåðåãîíä è ñèíúò ìó îñòàíàõà, áåç äà êðèÿò ðàäîñòòà ñè. Ïèïèí ïîáúðçà äà äîãîíè Ãàíäàëô, íî äîêàòî çàòâàðÿøå âðàòàòà, ÷ó âúçêëèöàíèåòî íà Éîðåò:
- Êðàë! ×óõòå ëè ãî? Êàêâî ðàçïðàâÿõ? Ðúöå íà öåëèòåë, òúé êàçâàõ.
È ñêîðî îò Äîìà ïëúçíà ìúëâàòà, ÷å êðàëÿò íàèñòèíà ñå å çàâúðíàë è ïîäèð âîéíàòà íîñè èçöåëåíèå; íîâèíàòà îáèêîëè öåëèÿ Ãðàä.
À Àðàãîðí çàñòàíà ïðåä Åîâèí è êàçà:
- Òåæúê óäàð è æåñòîêà ðàíà. Ñ÷óïåíàòà ðúêà å íàìåñòåíà èçêóñíî è ùå çàçäðàâåå ñ âðåìåòî, àêî òÿ íàìåðè ñèëè äà ñå ïðåáîðè ñúñ ñìúðòòà. Ïîñòðàäàëà å ðúêàòà, ùî íîñè ùèòà, íî çëîòî èäå ãëàâíî îò äðóãàòà, êîÿòî å ñòèñêàëà ìå÷à. Ìàêàð äà å çäðàâà, â íåÿ íå ñå óñåùà æèâîò. Óâè! Ñáëúñêàëà ñå å ñ âðàã, äàëå÷ ïî-ìîãúù îò íåÿ è òåëîì, è äóõîì. À êîéòî âäèãíå ìå÷ ïðîòèâ ïîäîáåí íåïðèÿòåë, òðÿáâà äà å ïî-ÿê îò ñòîìàíà, òà äà íå çàãèíå îùå â ìèãà íà óäàðà. Çëà ñúäáà ÿ å èçïðå÷èëà íà ïúòÿ ìó. Êðàñèâà äåâîéêà å òÿ, íàé-ïðåêðàñíàòà äàìà îò êðàëñêèÿ ðîä. È âñå ïàê íå çíàì êàê äà ÿ íàçîâà. Êîãàòî ÿ âèäÿõ çà ïðúâ ïúò è óñåòèõ íåéíàòà ãîðåñò, ñÿêàø çúðíàõ áÿëî öâåòå, èçÿùíî êàòî ëèëèÿ, äà ñå âúçïðàâÿ ñòðîéíî è ãîðäåëèâî, àëà óñåùàõ, ÷å å òâúðäî êàòî ñòîìàíà, èçêîâàíà îò ìàéñòîðè åëôè. Èëè ìîæå áè ñëàíà áå ïðåâúðíàëà ñîêîâåòå ìó â ëåä è òî ñòúð÷åøå ãîð÷èâî â ñâîÿòà ñëàäîñò, âñå îùå ïðåêðàñíî çà âçîðà, àëà ïîïàðåíî, ãîòîâî äà ñå ïðåêúðøè è äà çàãèíå. Áîëåñòòà é çàïî÷âà äàëå÷ ïðåäè äíåøíèÿ äåí, íàëè, Åîìåð?
- Ó÷óäâàì ñå, ÷å ïèòàø ìåí, ãîñïîäàðþ - îòâúðíà ïúëêîâîäåöúò. - Êàêòî âúâ âñè÷êî äðóãî, òàêà è òóê òå ñìÿòàì çà íåïîãðåøèì, àëà íå çíàåõ ñåñòðà ìè Åîâèí äà å áèëà ïîïàðåíà îò ñëàíà, äîêàòî íå òå ñúçðÿ çà ïðúâ ïúò. Òÿ ñïîäåëÿøå ñ ìåí òðåâîãàòà è ñòðàõà, ùî ÿ ìú÷åõà â äíèòå íà Çìèéñêèÿ åçèê è êðàëñêîòî çàìàéâàíå; âñå ïî-òðåâîæíî ñå ãðèæåøå çà êðàëÿ. Íî íå òîâà ÿ äîâåäå äî çëàòà ó÷àñò!
- Äðóæå ìîé - êàçà Ãàíäàëô, - òè ñè èìàë êîíå, ðàòíè äåëà è âîëíà ñòåï, íî òÿ, ðîäåíà â òÿëîòî íà äåâîéêà, íå òè å îòñòúïâàëà ïî äóõ è õðàáðîñò. Àëà å áèëà îáðå÷åíà äà áäè íàä ñòàðåö, êîãîòî îáè÷àëà êàòî áàùà, äà ãî ãëåäà êàê èçïàäà â æàëêî, ïîçîðíî ñëàáîóìèå è òàçè ðîëÿ é ñå ñòðóâàëà ïî-íèùîæíà îò ó÷àñòòà íà áàñòóíà, âúðõó êîéòî ñå îïèðàë. Ìèñëèø ëè, ÷å Çìèéñêèÿ åçèê å âëèâàë îòðîâà ñàìî â óøèòå íà Òåîäåí? Èçêóôÿë äúðòàê! Êàêâî äðóãî å äîìúò íà Åîðë îñâåí îáîð ñúñ ñëàìåí ïîêðèâ, êúäåòî ðàçáîéíèöè ïèÿíñòâóâàò ñðåä çëîâîíèåòî, à êîïåëåòàòà èì ñå òúðêàëÿò ïî ïîäà ìåæäó ïñåòàòà? Íå ñè ëè ÷óâàë è ïðåäè òèÿ ñëîâà? Èçðå÷å ãè Ñàðóìàí, ó÷èòåëÿò íà Çìèéñêèÿ åçèê. Ìàêàð äà íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å ó äîìà Çìèéñêèÿ åçèê å îáâèâàë ñìèñúëà â ïî-ëóêàâè èçðàçè. Áëàãîðîäíè ïðèÿòåëþ, àêî ñåñòðèíñêàòà îáè÷ è âîëÿòà äà èçïúëíè äúëãà ñè íå áÿõà èçäèãíàëè ïðåãðàäà íà óñòíèòå é, òè áè ìîãúë äà ÷óåø îò òÿõ äîðè è ïîäîáíè äóìè. Íî êîé çíàå ùî å èçðè÷àëà ñàìîòíî êúì ìðàêà â ãîð÷èâà ñðåäíîùíà áåçñúíèöà, êîãàòî óñåùàëà æèâîòà äà ãóáè ñìèñúë è ñòåíèòå íà ïîêîèòå ñå ñâèâàëè íàîêîëî êàòî êëåòêà îêîëî äèâî çâåð÷å.
Åîìåð çàìúë÷à è äúëãî ñå âçèðà â ñåñòðà ñè, ñÿêàø îòíîâî îáìèñëÿøå âñè÷êè îòìèíàëè äíè íà ñúâìåñòíèÿ èì æèâîò. Íî Àðàãîðí êàçà:
- È àç âèäÿõ êàêâîòî âèæäàø òè, Åîìåð. Ñðåä çëî÷åñòèíèòå íà òîÿ ñâÿò åäâà ëè èìà ïî-ãîð÷èâè è ïîçîðíè çà ìúæêîòî ñúðöå îò òàÿ - äà ñúçèðàø ëþáîâòà íà òúé ïðåêðàñíà è õðàáðà äåâîéêà, à äà íå ìîæåø äà îòâúðíåø ñ âçàèìíîñò. Ñêðúá è æàëîñò ìå ïðåñëåäâàò, îòêàêòî ÿ èçîñòàâèõ îò÷àÿíà â ×åðíîäåí è ïðåïóñíàõ ïî Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå; è íÿìàøå ïî îíçè ïúò äðóã ñòðàõ çà ìåí îñâåí ñòðàõà îò îíîâà, êîåòî ìîæåøå äà ÿ ñïîëåòè. È âñå ïàê, Åîìåð, êàçâàì òè, ÷å òåá òÿ îáè÷à ïî-èñêðåíî, îòêîëêîòî ìåí; òåá òå îáè÷à è ïîçíàâà, â ìåí îáè÷à ñàìî ñÿíêà è ìèñúë - íàäåæäà çà ñëàâà, çà âåëèêè ïîäâèçè è äàëå÷íè ñòðàíè. Ìîæå áè èìàì âëàñò äà èçöåëÿ òÿëîòî é, äà ÿ âúðíà îò ìðà÷íàòà äîëèíà. Íî êúì êàêâî ùå îòâîðè î÷è - êúì íàäåæäà, çàáðàâà èëè îò÷àÿíèå? Íå çíàì. ×àêà ëè ÿ îò÷àÿíèå, òÿ ùå óìðå, îñâåí àêî ñå ÿâè ïî-èçêóñåí öåëèòåë îò ìåí. Óâè! Äðóãî çàñëóæàâà òÿ, çàùîòî ñ äåëàòà ñè ñå íàðåäè ñðåä íàé-ñëàâíèòå êðàëèöè.
Àðàãîðí ñå íàâåäå äà ïîãëåäíå ëèöåòî é, à òî íàèñòèíà áå áÿëî êàòî ëèëèÿ, õëàäíî êàòî ñëàíà è òâúðäî êàòî èçâàÿí êàìúê. Íî òîé ñå ïîêëîíè, öåëóíà ÿ ïî ÷åëîòî è òèõè÷êî ÿ ïðèçîâà ñ äóìèòå:
- Åîâèí, ùåðêî íà Åîìóíä, ñúáóäè ñå! Òâîÿò âðàã èç÷åçíà çàâèíàãè!
Òÿ íå ïîìðúäíà, íî îòíîâî çàäèøà äúëáîêî, òúé ÷å ãðúäòà é ñå íàäèãàøå è îòïóñêàøå ïîä áåëèòå ïëàòíåíè çàâèâêè. Àðàãîðí ïîâòîðíî ñìà÷êà äâà ëèñòà àòåëàñ è ãè ïóñíà âúâ âðÿëà âîäà; ñ îòâàðàòà èçìè ÷åëîòî è äÿñíàòà é ðúêà, êîÿòî ëåæåøå ñòóäåíà è áåç÷óâñòâåíà âúðõó îäåÿëîòî.
Äàëè îò òîâà, ÷å Àðàãîðí íàèñòèíà âëàäååøå íÿêàêâî çàáðàâåíî ìîãúùåñòâî îò Çàäìîðèÿ, äàëè ïðîñòî ïîâëèÿíè îò ñëîâàòà ìó êúì ëåéäè Åîâèí, îêîëíèòå óñåòèõà ñðåä èçïúëíèëèÿ ñòàÿòà ñëàäúê áèëêîâ äúõ, ÷å îòêúì ïðîçîðåöà ñÿêàø ïîâÿâà ñâåæ âåòðåö - áåç àðîìàò, ïðîñòî ñúâñåì ïðåñåí, ÷èñò è ìëàä âúçäóõ, êàòî ÷å äîñåãà íå ãî áå âäèøâàëî íè åäíî æèâî ñúçäàíèå è èäâàøå íîâ-íîâåíè÷úê îò âèñîêèòå ñíåæíè ïëàíèíè ïîä çâåçäíèÿ ñâîä èëè îò äàëå÷íè ñðåáúðíè áðåãîâå, îêúïàíè â ïåíåñòè âúëíè.
- Ñúáóäè ñå, Åîâèí, ðîõàíñêà äåâîéêî! - ïîâòîðè Àðàãîðí, ïîå äåñíèöàòà é è ÿ óñåòè çàòîïëåíà îò âúçâðúùàùèÿ ñå æèâîò. - Ñúáóäè ñå! Ñÿíêàòà èç÷åçíà, ìðàêúò å ïðîêóäåí! Ïîâèêàé ÿ! - äîáàâè òîé, êàòî ïîëîæè ðúêàòà é â äåñíèöàòà íà Åîìåð, ñåòíå îòñòúïè Íàñòðàíè è áåçøóìíî èç÷åçíà îò ñòàÿòà.
- Åîâèí! Åîâèí! - èçâèêà Åîìåð ïðåç ñúëçè. À òÿ îòâîðè î÷è è ïðîìúëâè:
- Åîìåð! Êàêâà å òàçè ðàäîñò? Êàçâàõà, ÷å ñè çàãèíàë. Íå, òîâà ñà áèëè ñàìî ìðà÷íè ãëàñîâå â ñúíÿ ìè. Êîëêî âðåìå ñúì ñïàëà?
- Ìàëêî, ñåñòðèöå - êàçà Åîìåð. - Íî íå ìèñëè ïîâå÷å çà òîâà!
- ×óäíî, êîëêî ñúì èçìîðåíà - êàçà òÿ. - Òðÿáâà äà ñè ïî÷èíà. Íî êàæè ìè, êàêâî ñòàíà ñ Âëàäåòåëÿ íà Ïðåäåëèòå? Óâè! Íå êàçâàé, ÷å å áèëî ñúí; çíàì, ÷å íå å. Òîé çàãèíà, êàêòî ïðåä÷óâñòâóâàøå.
- Çàãèíà - ïîòâúðäè Åîìåð, - íî ìè çàðú÷à äà ïðåäàì ñáîãîì íà Åîâèí, ïî-ñêúïà îò ùåðêà. Ñåãà ëåæè ñ ÷åñò â Ãîíäîðñêàòà Êðåïîñò.
- Ñêðúáíî å - ïðîìúëâè òÿ. - Àëà å ïî-äîáðî îò âñè÷êî, íà êîåòî ñìååõ äà ñå íàäÿâàì â ìðà÷íèòå äíè, êîãàòî èçãëåæäàøå, ÷å Åîðëîâèÿò ðîä å çàïàäíàë ïî ÷åñò êàòî ïðîñòà îâ÷àðñêà êîëèáà. À êàêâî ñòàíà ñ êðàëñêèÿ îðúæåíîñåö, ïîëóðúñòà? Åîìåð, çà õðàáðîñòòà ìó òðÿáâà äà ãî íàïðàâèø ðèöàð íà Åçäèòíèòå ïðåäåëè!
- Íàáëèçî å, ëåæè â ñúùèÿ Äîì è ñåãà îòèâàì ïðè íåãî - îáàäè ñå Ãàíäàëô. - Çàñåãà Åîìåð ùå îñòàíå òóê. Íî íå ãîâîðåòå îùå çà âîéíà è âðàã, ïúðâî òðÿáâà äà îçäðàâååø. Îãðîìíà ðàäîñò å äà âèäè ÷îâåê åäíà òúé õðàáðà äåâîéêà îòíîâî äà ñå ñúáóæäà çà çäðàâå è íàäåæäà!
- Çà çäðàâå? - ïîâòîðè Åîâèí. - Ìîæå áè. Ïîíå äîêàòî ìîãà äà çàïúëíÿ ïðàçíîòî ñåäëî íà íÿêîé çàãèíàë Êîííèê è äîêàòî ìå ÷àêàò äåëà. Íî çà íàäåæäà? Íå çíàì.
Ãàíäàëô è Ïèïèí ìèíàõà â ñòàÿòà íà Ìåðè è çàâàðèõà êðàé ëåãëîòî Àðàãîðí.
- Ãîðêèÿò Ìåðè! - ïðîâèêíà ñå Ïèïèí è ñå õâúðëè êúì ëåãëîòî, çàùîòî ìó ñå ñòîðè, ÷å ïðèÿòåëÿò ìó èçãëåæäà ïî-çëå è ëèöåòî ìó å ïîñèâÿëî, ñÿêàø îáòåãíàòî îò òåæåñòòà íà äúëãîãîäèøíà ñêðúá; èçâåäíúæ ãî îáõâàíà ñòðàõ, ÷å Ìåðè ùå óìðå.
- Íå áîé ñå - êàçà Àðàãîðí. - Äîéäîõ íàâðåìå è ãî ïîâèêàõ íàçàä. Ñåãà å ìîðåí è íàñêúðáåí, à è ñúùî êàòî ëåéäè Åîâèí å ïîñòðàäàë îò äúðçîñòòà ñè äà óäàðè îíàÿ çëîêîáíà òâàð. Íî òîé èìà òîëêîâà ñèëåí è âåñåë äóõ, ÷å ùå ñå ñïðàâè ñ áîëåñòòà. Ñêðúáòà íå ùå çàáðàâè, àëà òÿ íÿìà äà ïîìðà÷è ñúðöåòî ìó, à ùå ãî íàó÷è íà ìúäðîñò.
Ïîñëå Àðàãîðí ïîëîæè ðúêà âúðõó ãëàâàòà íà Ìåðè è êàòî ïîãàëè ñ äëàí êåñòåíÿâèòå êúäðèöè, äîêîñíà êëåïà÷èòå è ãî ïîâèêà ïî èìå. Êîãàòî àðîìàòúò íà àòåëàñ ñå ðàçëÿ èç ñòàÿòà êàòî äúõ íà ïëîäíè ãðàäèíè è ïèðåí ïîä ñëúí÷åâè ëú÷è, èç êîèòî áðúì÷àò ðîÿöè ï÷åëè, Ìåðè èçâåäíúæ ñå ñúáóäè è ðå÷å:
- Ãëàäåí ñúì. Êîëêî å ÷àñúò?
- Ìèíà âðåìåòî çà âå÷åðÿ - êàçà Ïèïèí, - íî áèõ ðèñêóâàë äà òè äîíåñà íåùè÷êî, àêî ìè ðàçðåøàò.
- Ùå ðàçðåøàò - êàçà Ãàíäàëô. - Äîíåñè âñè÷êî, êàêâîòî ïîæåëàå òîçè Ðîõàíñêè êîííèê, ñòèãà äà ìîæå äà ñå íàìåðè â Ìèíàñ Òèðèò, êúäåòî èìåòî ìó å íà ïî÷èò.
- Äîáðå! - êàçà Ìåðè. - Ùîì å òúé, ïúðâî èñêàì âå÷åðÿ, à ïîñëå ëóëà. - Ïðè òèÿ äóìè ëèöåòî ìó ïîìðà÷íÿ. - Íå, áåç ëóëà. Ìèñëÿ, ÷å âå÷å íÿìà äà ïóøà.
- Çàùî? - ó÷óäè ñå Ïèïèí.
- Àìè òàêà - áàâíî îòâúðíà Ìåðè. - Òîé çàãèíà. Èçâåäíúæ ñè ñïîìíèõ âñè÷êî. Êàçâàøå, ÷å ñúæàëÿâà, äåòî íå å óñïÿë äà ñè ïîáúáðè ñ ìåí çà áèëêàðñòâî. È òîâà êîìàé áÿõà ïîñëåäíèòå ìó äóìè. Âå÷å íèêîãà íå ùå ìîãà äà ïóøà, áåç äà ñè ìèñëÿ çà íåãî è çà îíçè äåí, Ïèïèí, êîãàòî òîé ïðèñòèãíà â Èñåíãàðä è íè çàïðèêàçâà òúé ó÷òèâî.
- Ïóøè òîãàâà è ìèñëè çà íåãî! - êàçà Àðàãîðí. - Áëàãî áå ñúðöåòî ìó, à òîé áå âåëèê êðàë è äúðæåøå íà êëåòâàòà ñè; èçòðúãíà ñå îò ñÿíêàòà êúì ñåòíîòî ïðåêðàñíî óòðî. Ìàêàð äà áå êðàòêà ñëóæáàòà òè ïðè íåãî, òðÿáâà äà ÿ ïîìíèø ñ ðàäîñò è ãîðäîñò äî êðàÿ íà æèâîòà ñè.
- Äîáðå òîãàâà - óñìèõíà ñå Ìåðè, - àêî Áúðçîõîä íàáàâè êàêâîòî å íóæíî, ùå ïóøà è ùå ìèñëÿ. Èìàõ ìàëêî îò íàé-äîáðèòå ñàðóìàíîâè çàïàñè â ðàíèöàòà ñè, íî ÷åñòíà äóìà, íÿìàì ïðåäñòàâà êàêâî å ñòàíàëî ñ íåÿ â áèòêàòà.
- Óâàæàåìè Ìåðèàäîê - êàçà Àðàãîðí, - äúëáîêî ãðåøèø, àêî ìèñëèø, ÷å ñúì ìèíàë ñ îãúí è ìå÷ ïðåç ïëàíèíèòå è Ãîíäîðñêîòî êðàëñòâî, çà äà äîíåñà áèëêè íà íÿêàêúâ ðàçõàéòåí áîåö, êîéòî ñè çàõâúðëÿ ñíàðÿæåíèåòî. Àêî íå ñà òè íàìåðèëè ðàíèöàòà, ùå òðÿáâà äà ïîâèêàø ñòàðøèÿ áèëêàð íà òîçè Äîì. À òîé ùå òè êàæå, ÷å íå å çíàåë æåëàíàòà îò òåá òðåâà äà èìà íÿêàêâè äîñòîéíñòâà, íî ïðîñòîëþäèåòî ÿ íàðè÷à çàïàäíÿøêà áèëêà, à áëàãîðîäíèöèòå - ãàëåíàñ, ÷å èìà è äðóãè íàçâàíèÿ íà ïî-ó÷åíè åçèöè, ùå äîáàâè íÿêîëêî ïîëóçàáðàâåíè ñòèõ÷åòà, êîèòî íå ðàçáèðà, è ñ äúëáîêî ñúæàëåíèå ùå òå îñâåäîìè, ÷å â Äîìà íÿìà íèòî ñòðúê÷å, à ïîñëå ùå òå îñòàâè äà ðàçñúæäàâàø íàä åçèêîâàòà èñòîðèÿ. Êàêòî ùå òðÿáâà äà ñòîðÿ è àç. Íå ñúì ñïàë â ïîäîáíî ëåãëî, îòêàêòî íàïóñíàõ ×åðíîäåí, è îò ñíîùè íå ñúì ñëàãàë çàëúê â óñòà.
Ìåðè ñãðàá÷è ðúêàòà ìó è ÿ öåëóíà.
- Óæàñíî ñúæàëÿâàì - êàçà òîé. - Áÿãàé âåäíàãà! Ñàìî òè ïðå÷èì îùå îò îíàÿ âå÷åð â Áðåå. Íî òàêúâ ñè íè å íðàâúò - äà ãîâîðèì ëåêîìèñëåíî â òåæêè âðåìåíà è äà íå èçêàçâàìå äîêðàé êàêâîòî ìèñëèì. Áîèì ñå äà íå áè äà êàæåì ïðåêàëåíî ìíîãî. Ïðîñòî íå íàìèðàìå äóìè, êîãàòî øåãàòà å íåóìåñòíà.
- Äîáðå ãî çíàì, èíàê íÿìàøå äà ñå äúðæà òúé ñ òåá - îòâúðíà Àðàãîðí. - Äàíî Ãðàôñòâîòî æèâåå è ïðîöúôòÿâà âî âåêè âåêîâ!
È êàòî öåëóíà Ìåðè ïî ÷åëîòî, òîé èçëåçå çàåäíî ñ Ãàíäàëô.
Ïèïèí îñòàíà.
- Èìàëî ëè å íÿêîãà ÷îâåê êàòî íåãî? - ïðîìúëâè òîé. - Îñâåí Ãàíäàëô, ðàçáèðà ñå. Ìèñëÿ, ÷å òðÿáâà äà ñà ðîäíèíè. Ãëóï÷î äðàãè, ðàíèöàòà òè ëåæè êðàé ëåãëîòî, íîñåøå ÿ íà ãðúá, êîãàòî òå ñðåùíàõ. À òîé, åñòåñòâåíî, ÿ âèæäàøå ïðåç öÿëîòî âðåìå. Ïúê è àç ñúì çàïàçèë íåùè÷êî. Õàéäå ñåãà! Åòî òè Äúëãîäîëñêè ëèñò. Íàïúëíè ñè ëóëàòà, äîêàòî èçòè÷àì äà ïîäèðÿ íåùè÷êî çà õàïâàíå. È ïîñëå äà ñå ïîîòïóñíåì çà ìàëêî. Íèå, Òóêîâöè è Áðåíäèôóêîâöè, íå ìîæåì äà âèðååì ïî âèñîêîòî.
- Íå - ñúãëàñè ñå Ìåðè. - Àç íå ìîãà. Çàñåãà ïîíå. Íî âúâ âñåêè ñëó÷àé, Ïèïèí, ñåãà âèæäàìå âèñèíèòå è ñå ïðåêëàíÿìå ïðåä òÿõ. Ñèãóðíî å íàé-äîáðå äà îáè÷àø ïúðâî îíîâà, êîåòî òè ïðèëÿãà - âñå íÿêúäå òðÿáâà äà ïóñíåø êîðåí, à ïî÷âàòà íà Ãðàôñòâîòî å äúëáîêà. Àëà èìà è ïî-äúëáîêè, è ïî-âúçâèøåíè íåùà è íåçàâèñèìî äàëè ãè çíàå, èëè íå, áåç òÿõ íèêîé ñòàðèê íå áè ìîãúë äà ñå ãðèæè çà ãðàäèíàòà ñè â ìèð. Ðàäâàì ñå, ÷å ïîíàó÷èõ íåùè÷êî çà òÿõ. Íî íå çíàì îòêúäå ìè õðóìíà äà ïðèêàçâàì òàêà. Êúäå å áèëêàòà? È èçìúêíè ëóëàòà ìè îò ðàíèöàòà, àêî íå ñå å ñ÷óïèëà.
Àðàãîðí è Ãàíäàëô ïîñåòèõà óïðàâèòåëÿ íà Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî è ãî ïîñúâåòâàõà äà îñòàâè Ôàðàìèð è Åîâèí çà îùå íÿêîëêî äíè ïîä ãðèæèòå íà áîëíîãëåäà÷èòå.
- Ëåéäè Åîâèí ñêîðî ùå ïîèñêà äà ñòàíå è äà ñè òðúãíå - êàçà Àðàãîðí. - Íî àêî èìà íà÷èí äà ÿ óäúðæèòå, íå áèâà äà ÿ ïóñêàòå, ïðåäè äà ñà ìèíàëè ïîíå äåñåò äíè.
- Êîëêîòî äî Ôàðàìèð - äîáàâè Ãàíäàëô, - òîé ñêîðî ùå òðÿáâà äà óçíàå çà ñìúðòòà íà áàùà ñè. Íî íå áèâà äà ìó êàçâàò èçöÿëî çà áåçóìèåòî íà Äåíåòîð, äîêàòî íå îçäðàâåå íàïúëíî è íå ïðèñòúïè êúì çàäúëæåíèÿòà ñè. Âíèìàâàéòå Áåðåãîíä è îíçè ïåðèàí, êîèòî ñà áèëè î÷åâèäöè íà íåùàñòèåòî, äà íå ãîâîðÿò îùå çà òîâà!
- Àìè äðóãèÿò ïåðèàí, Ìåðèàäîê, êîéòî å ïîä ìîèòå ãðèæè, êàêâî ùå êàæåòå çà íåãî? - çàïèòà óïðàâèòåëÿò.
- Íàâÿðíî óòðå ùå ìîæå äà ñòàíå çà ìàëêî - êàçà Àðàãîðí. - Ðàçðåøåòå ìó äà èçëåçå, àêî ïîèñêà. Ìîæå äà ñå ïîðàçõîäè çàåäíî ñ ïðèÿòåëèòå ñè.
- Óäèâèâåëåí íàðîä - ïîêëàòè ãëàâà óïðàâèòåëÿò - ßêà èì å æèëêàòà, êàòî ãè ãëåäàì.
Ïðåä âõîäà íà Äîìîâåòå âå÷å ñå áå ñúáðàëà òúëïà äà âèäè Àðàãîðí; õîðàòà ãî ïîñëåäâàõà è ñëåä âå÷åðÿòà äîéäîõà ñ ìîëáàòà äà èçëåêóâà òåõíè áëèçêè è ïðèÿòåëè, ãèíåùè îò áîëåñòè, ðàíè èëè îò ×åðíàòà ñÿíêà. Àðàãîðí ñòàíà è èçëåçå, ñåòíå ïðàòè äà ïîâèêàò ñèíîâåòå íà Åëðîíä è òðèìàòà ðàáîòèõà öÿëà íîù. À èç Ãðàäà ñå ïîíåñå ìúëâà:
„Êðàëÿò íàèñòèíà ñå å âúðíàë." È ãî íàðåêîõà Åëôè÷åñêè êàìúê çàðàäè çåëåíèÿ êàìúê, êîéòî íîñåøå, è òúé ñàì íàðîäúò ìó èçáðà îíîâà èìå, êîåòî ìó áå ïðåäðå÷åíî îùå îò ðîæäåíèå.
À êîãàòî íå ìó îñòàíàõà ñèëè äà ëåêóâà, òîé ñå çàìåòíà ñ ïëàùà, íàïóñíà ãðàäà ïðèçîðè è îòèäå â øàòðàòà ñè äà ïîñïè. Íà ñóòðèíòà íàä Êóëàòà ñå ðàçâÿ çíàìåòî íà Äîë Àìðîò, áÿë êîðàá ñ ôîðìàòà íà ëåáåä âúðõó ñèíÿ âîäà, à õîðàòà ãëåäàõà íàãîðå è ñå ÷óäåõà íå å ëè áèëî ñàìî ñúí èäâàíåòî íà êðàëÿ.


Ãëàâà 9

ÏÎÑËÅÄÍÈßÒ ÑÏÎÐ

Óòðîòî ïîäèð áèòêàòà èçãðÿ ñâåæî, ñ ëåêè îáëà÷åòà è çàïàäåí âÿòúð. Ëåãîëàñ è Ãèìëè ñòàíàõà ðàíî è ïîèñêàõà ðàçðåøåíèå äà ñå êà÷àò â Ãðàäà; èñêàõà ÷àñ ïî-ñêîðî äà ñå ñðåùíàò ñ Ìåðè è Ïèïèí.
- Çàðàäâàõ ñå, êàòî ðàçáðàõ, ÷å îùå ñà æèâè - êàçà Ãèìëè. - Ãîëÿìà ìúêà áåøå äà ãè ãîíèì èç Ðîõàí è íå áèõ èñêàë òîëêîâà òðóä äà èäå íà âÿòúðà.
Åëôúò è äæóäæåòî âëÿçîõà çàåäíî â Ìèíàñ Òèðèò è ïî ïúòÿ èì õîðàòà ñ óäèâëåíèå ãëåäàõà ñòðàííàòà äâîéêà; Ëåãîëàñ áå íåèçìåðèìî ïî-êðàñèâ îò õîðàòà è êðà÷åéêè â ðàííîòî óòðî, ïååøå ñ ÿñåí ãëàñ åëôè÷åñêà ïåñåí; äî íåãî Ãèìëè ïðèñòúïâàøå íàïåòî, ïîãëàæäàøå áðàäà è ñå îçúðòàøå íàîêîëî.
- Òóê-òàì èìà äîáðà çèäàðèÿ - êàçà òîé, îãëåæäàéêè ñòåíèòå, - íî ñå ñðåùà è ïî-ëîøà, à â ïëàíèðîâêàòà íà óëèöèòå èìà êàêâî äà ñå æåëàå. Êîãàòî Àðàãîðí ïîåìå âëàñòòà, ùå ìó ïðåäëîæà óñëóãèòå íà êàìåíîäåëöèòå îò Ïëàíèíàòà è ùå ìó ñúòâîðèì ãðàä çà ÷óäî è ïðèêàç.
- Ïîâå÷å ãðàäèíè èì òðÿáâàò - êàçà Ëåãîëàñ. - Êúùèòå ñà áåçæèçíåíè, ðÿäêî ñå ñðåùà çåëåíèíà äà ðàñòå ñ ðàäîñò. Àêî Àðàãîðí ïîåìå âëàñòòà, Ãîðñêèÿò íàðîä ùå ìó ïîäàðè ïîéíè ïòèöè è äúðâåòà, ùî íå óìèðàò.
Ñëåä èçâåñòíî âðåìå ñðåùíàõà ïðèíö Èìðàõèë è êàòî ãî âèäÿ, Ëåãîëàñ ñå ïîêëîíè äîçåìè, çàùîòî ðàçáèðàøå, ÷å å ñðåùíàë ÷îâåê ñ åëôè÷åñêà êðúâ â æèëèòå.
- Ïðèâåò, áëàãîðîäíèêî! - êàçà òîé. - Îòäàâíà íàïóñíà Ëîðèåíñêèòå ãîðè íàðîäúò íà Íèìðîäåë, àëà è äî äíåñ ëè÷è, ÷å íå âñè÷êè ñà îòïëàâàëè îò çàëèâà Àìðîò íà çàïàä ïðåç ìîðåòî.
- Òúé ðàçêàçâà èñòîðèÿòà íà ìîÿ êðàé - îòâúðíà Ïðèíöúò, - íî îò íåçàïîìíåíè ãîäèíè íå å èäâàë ñðåä íàñ íÿêîé îò ïðåêðàñíèÿ íàðîä. Çàòóé ñúì óäèâåí ñåãà, âèæäàéêè åäèí îò òÿõ òóê, ñðåä ñêðúá è âîéíà. Êàêâî òúðñèø?
- Àç ñúì åäèí îò Äåâåòòå ñïúòíèöè, êîèòî ïîòåãëèõà ñ Ìèòðàíäèð îò Èìëàäðèñ - êàçà Ëåãîëàñ, - è çàåäíî ñ ìîÿ ïðèÿòåë, äæóäæåòî, ïðèñòèãíàõìå ñ äðóæèíàòà íà ãîñïîäàðÿ Àðàãîðí. Íî ñåãà èñêàìå äà âèäèì ïðèÿòåëèòå ñè Ìåðèàäîê è Ïåðåãðèí - ÷óõìå, ÷å ñà ïîä òâîè ãðèæè.
- Ùå ãè íàìåðèòå â Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî - êàçà Èìðàõèë. - Àç ùå âè çàâåäà íàòàì.
- Äîñòàòú÷íî è äà ïðàòèø íÿêîãî - îòâúðíà Ëåãîëàñ. - Àðàãîðí ïîðú÷à äà òè ïðåäàäåì âåñò. Òîé íå èñêà ïî òîâà âðåìå ïîâòîðíî äà âëèçà â Ãðàäà. Àëà ïúëêîâîäöèòå òðÿáâà âåäíàãà äà ñå ñúáåðàò íà ñúâåò, çàòîâà ìîëè òåá è Åîìåð Ðîõàíñêè äà ñëåçåòå êúì øàòðèòå ìó ÷àñ ïî-ñêîðî. Ìèòðàíäèð âå÷å å òàì.
- Ùå äîéäåì - êàçà Èìðàõèë è êàòî ñå ñáîãóâàõà ëþáåçíî, òðèìàòà ñå ðàçäåëèõà.
- Êðàñèâ âëàäåòåë è âåëèê ïúëêîâîäåö - êàçà Ëåãîëàñ. - Âåëèêà òðÿáâà äà å áèëà ñëàâàòà íà Ãîíäîð â äíèòå íà âúçõîä, ùîì è â çàëåçà ñè èìà òàêèâà ìúæå.
- À äîáðàòà çèäàðèÿ íåñúìíåíî å íàé-ñòàðà è êðàñè ñòåíèòå íà ïúðâèòå ñãðàäè - äîáàâè Ãèìëè. - Âñå òàêà ñòàâà ñ îíóé, ùî ïðåäïðèåìàò ÷îâåöèòå - ñëàíà ïîïàðè íàïðîëåò èëè ëÿòíî ñëúíöå ãè ñúñóõðè è òå çàáðàâÿò îáåùàíèÿòà ñè.
- Àëà ðÿäêî çàáðàâÿò ñåèòáàòà - îòâúðíà Ëåãîëàñ. - È ñåìåíàòà ùå ëåæàò ñðåä ïðàõ è òëåí, çà äà ïîíèêíàò â íåçíàåí ÷àñ òàì, êúäåòî íèêîé íå å î÷àêâàë. Äåëàòà ÷îâåøêè ùå íè íàäæèâåÿò, Ãèìëè.
- È â êðàÿ íà êðàèùàòà îò òÿõ ùå ðàçöúôòè ñàìî åäíî „ìîæå áè", ñòðóâà ìè ñå - êàçà äæóäæåòî.
- Íà òîçè âúïðîñ åëôèòå íå çíàÿò îòãîâîðà - êàçà Ëåãîëàñ.
Â òîâà âðåìå ñëóãàòà íà Ïðèíöà ñå ïðèáëèæè è ãè ïîâåäå êúì Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî; òàì çàâàðèõà ïðèÿòåëèòå ñè â ãðàäèíàòà è ñðåùàòà áå ðàäîñòíà. Äúëãî ñå ðàçõîæäàõà è ðàçãîâàðÿõà â óòðîòî èç âèñîêèòå âåòðîâèòè êðúãîâå íà Ãðàäà, êàòî ñå íàñëàæäàâàõà íà âñåêè ìèã, èçïúëíåí ñ îòäèõ è ìèð. Êîãàòî Ìåðè ñå èçìîðè, ñåäíàõà íà ñòåíàòà çàä ìîðàâàòà îêîëî Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî; ïðåä òÿõ, äàëå÷å íà þã, Àíäóèí áëåùóêàøå ïîä ñëúíöåòî, îòäàëå÷àâàøå ñå è ÷åçíåøå äîðè îò ïîãëåäà íà Ëåãîëàñ èç ïðîñòîðíèòå ðàâíèíè è íåÿñíàòà çåëåíèíà íà Ëåáåíèí è Þæåí Èòèëèåí.
Ëåãîëàñ áå çàìëúêíàë ñðåä ðàçãîâîðà íà ïðèÿòåëèòå ñè è ãëåäàøå ñðåùó ñëúíöåòî. Èçâåäíúæ âèäÿ íàä Ðåêàòà äà ñå çàäàâàò áåëè ìîðñêè ïòèöè.
- Âèæòå! - èçâèêà òîé. - ×àéêè! Íàâëåçëè ñà íàäàëå÷ â ñóøàòà. Óäèâëåíèå íîñÿò òå è òðåïåò â äóøàòà ìè. Íèêîãà ïðåç æèâîòà ñè íå áÿõ ãè ñðåùàë, ïðåäè äà ñòèãíåì â Ïåëàðãèð, à òàì ãè ÷óõ äà êðåùÿò â íåáåòî, äîêàòî íàáëèæàâàõìå ìîðñêîòî ñðàæåíèå. Òîãàâà çàñòèíàõ íà ìÿñòî è çàáðàâèõ çà âîéíàòà â Ñðåäíàòà çåìÿ; ñêðúáíèòå èì ãëàñîâå ìè ðàçêàçâàõà çà Ìîðåòî! Ìîðåòî! Óâè! Îùå íå ñúì ãî ñúçðÿë. Íî äúëáîêî â ñúðöàòà íà âñè÷êè ìîè ñúíàðîäíèöè ñå òàè êîïíåæúò ïî ìîðåòî è å îïàñíî äà ãî ðàçáóæäàìå. Óâè çà ÷àéêèòå! Íå ùå èìàì âå÷å ìèð ïîä áóê èëè áðÿñò.
- Íå ãîâîðè òúé! - êàçà Ãèìëè. - Áåçáðîé íîâè ãëåäêè è âåëèêè äåëà íè ÷àêàò îùå â Ñðåäíàòà çåìÿ. Íî àêî öåëèÿò ïðåêðàñåí íàðîä ïîåìå êúì Çàëèâèòå, ñâåòúò ùå ïîìðúêíå çà îíèÿ, ùî ñà îáðå÷åíè äà îñòàíàò òóê.
- Âÿðíî, ùå ïîìðúêíå â òåæêà ïå÷àë! - êàçà Ìåðè. - Íå áèâà äà õîäèø êúì Çàëèâèòå, Ëåãîëàñ. Âèíàãè ùå èìà õîðà, áèëè òå ãîëåìè èëè ìàëêè, à äîðè è ìúäðè äæóäæåòà êàòî Ãèìëè, êîèòî äà ñå íóæäàÿò îò òåá. Ïîíå òúé ñå íàäÿâàì. Ìàêàð ïîíÿêîãà äà óñåùàì, ÷å òåïúðâà íè ÷àêà íàé-ëîøîòî îò öÿëàòà âîéíà. Êàê áèõ èñêàë âñè÷êî äà å îòìèíàëî âåäíúæ çàâèíàãè!
- Íå ñòàâàé ìðà÷åí! - ïðîâèêíà ñå Ïèïèí. - Ñëúíöåòî ãðåå è âñè÷êè ñìå çàåäíî, ïîíå çà äåí-äâà. Èñêàì äà óçíàÿ ïîâå÷êî çà âàñ ïðèÿòåëè. Õàéäå, Ãèìëè! Òàÿ ñóòðèí äâàìàòà ñ Ëåãîëàñ âå÷å äåñåòèíà ïúòè ñïîìåíàõòå çà ñòðàííîòî ñè ïúòåøåñòâèå ñ Áúðçîõîä. Íî îùå íå ñòå ìè ðàçêàçàëè íèùî.
- Ñëúíöåòî ìîæå äà ãðåå òóê - îòâúðíà Ãèìëè, - àëà ïî îíçè ïúò èìà ñïîìåíè, êîèòî íå áèõ æåëàë äà ïîçîâà îò ìðàêà. Äà áÿõ çíàåë êàêâî ìå ÷àêà, ìèñëÿ, ÷å äîðè è äðóæáàòà íå áè ìå òëàñíàëà ïî Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå.
- Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå? - ïîâòîðè Ïèïèí. - ×óõ Àðàãîðí äà ãî ñïîìåíàâà è ñå ïèòàõ çà êàêâî ëè ãîâîðè. Íÿìà ëè äà íè ðàçêàæåø íåùî ïîâå÷å?
- Íå áèõ èñêàë - êàçà Ãèìëè. - Çàùîòî ñå ïîñðàìèõ ïî îíçè ïúò: àç, Ãèìëè, ñèí Ãëîèíîâ, êîéòî ñå ñìÿòàõ çà ïî-òâúðä îò õîðàòà è ïî-õðàáúð ïîä çåìÿòà îò êîéòî è äà áèëî åëô. Íî íå áÿõ íèòî òâúðä, íèòî õðàáúð è åäèíñòâåíî âîëÿòà íà Àðàãîðí ìå óäúðæà íà ïúòÿ.
- È îáè÷òà êúì íåãî - äîáàâè Ëåãîëàñ. - Âñåêè, êîéòî ãî îïîçíàå, ñêîðî ãî îáèêâà ïî ñâîé íà÷èí, äîðè è õëàäíîêðúâíàòà äåâîéêà îò íàðîäà íà Ðîõèðèìèòå. Â ðàííîòî óòðî íà äåíÿ, ïðåäè äà ïðèñòèãíåø òóê, Ìåðè, íèå íàïóñíàõìå ×åðíîäåí è òàêúâ ñòðàõ áå îáçåë õîðàòà, ÷å íèêîé íå ïîæåëà äà íè èçïðîâîäè îñâåí ëåéäè Åîâèí, êîÿòî ñåãà ëåæè ðàíåíà äîëó â Äîìà. Ñêðúáíà áå òàçè ðàçäÿëà è ñúðöåòî ìè ñå êúñàøå, êàòî ÿ ãëåäàõ.
- Óâè! Ìîåòî ñúðöå íÿìàøå ñèëà äà ñêúðáè è çà äðóãè - êàçà Ãèìëè. - Íå, íÿìà äà ãîâîðÿ çà îíîâà ïúòóâàíå.
Òîé çàìúë÷à, íî Ïèïèí è Ìåðè òîëêîâà áÿõà çàêîïíåëè çà íîâèíè, ÷å íàêðàÿ Ëåãîëàñ êàçà:
- Ùå âè ðàçêàæà êîëêîòî äà ìèðÿñàòå; àç íå óñåùàõ óæàñà è íå ñå áîÿõ îò ñåíêèòå ÷îâåøêè - ñìÿòàõ ãè çà áåçñèëíè è óÿçâèìè.
Ñåòíå òîé íàáúðçî ðàçêàçà çà ïðèçðà÷íèÿ ïúò ïîä ïëàíèíèòå, çà çëîêîáíàòà ñðåùà êðàé Åðåõ è çà ëóäîòî ïðåïóñêàíå - äåâåòäåñåò è òðè ëåâãè äî Ïåëàðãèð íà áðåãà íà Àíäóèí.
- ×åòèðè äíè è íîùè ïðåïóñêàõìå îò ×åðíèÿ êàìúê è íàâëÿçîõìå â ïåòàòà âå÷åð - êàçà òîé. - È ãëåäàé òè! Ñðåä ìðàêà íà Ìîðäîð â äóøàòà ìè ñå çàðîäè íàäåæäà, çàùîòî â îíçè çäðà÷ Àðìèÿòà íà ñåíêèòå ñÿêàø ñòàâàøå ïî-ñèëíà è ïî-ñòðàõîâèòà çà âçîðà. Âèäÿõ åäíè äà ÿçäÿò, äðóãè äà òè÷àò ñ øèðîêà êðà÷êà, àëà âñè÷êè ñå íîñåõà ñòðåìãëàâî. Áåçìúëâíè áÿõà, íî â î÷èòå èì ïëàìòåøå îãúí. Èç âúçâèøåíèÿòà íà Ëàìåäîí òå äîãîíèõà êîíåòå íè, ïëúçíàõà ñå íàîêîëî è ùÿõà äà íè èçïðåâàðÿò, àêî Àðàãîðí íå èì áåøå çàáðàíèë. Ïî íåãîâà çàïîâåä èçîñòàíàõà íàçàä. „Äîðè è ñåíêèòå ÷îâåøêè ñå ïîêîðÿâàò íà âîëÿòà ìó - ïîìèñëèõ àç. - Ìîæå òåïúðâà äà ìó ïîñëóæàò!" Ïðåïóñêàõìå ïðåç ÿñíèÿ äåí, ñåòíå íàñòúïè äåíÿò áåç èçãðåâ è ïðåñÿêîõìå ðåêèòå Ñèðèë è Ðèíãëî, à íà òðåòèÿ äåí ñòèãíàõìå äî Ëèíõèð íàä óñòèåòî íà Ãèëðàèí. Òàì ìúæåòå îò Ëàìåäîí çàùèòàâàõà áðîäîâåòå îò îðäèòå íà Óìáàð è Õàðàä, êîèòî áÿõà äîïëàâàëè ïî ðåêàòà. Íî êîãàòî ïðèñòèãíàõìå, è çàùèòíèöè, è íàïàäàòåëè ïðåêúñíàõà áèòêàòà è èçáÿãàõà, êðåùåéêè, ÷å Êðàëÿò íà Ìúðòâèòå âðúõëèòà âúðõó òÿõ. Åäèíñòâåí Àíãáîð, Âëàäåòåë íà Ëàìåäîí, èìàøå õðàáðîñòòà äà íè èç÷àêà; Àðàãîðí ìó çàðú÷à ùîì Ñèâèÿò îòðÿä îòìèíå, äà ñúáåðå õîðàòà ñè è äà ãè ïîâåäå ïîäèð íàñ, àêî íå ñå áîÿò. „Íàñëåäíèêúò íà Èñèëäóð ùå èìà íóæäà îò òåá â Ïåëàðãèð" - êàçà òîé. Òúé ïðåêîñèõìå Ãèëðàèí è îáúðíàõìå â áÿãñòâî ñúþçíèöèòå íà Ìîðäîð, ñåòíå ïîñïðÿõìå äà ïî÷èíåì. Íî ñêîðî Àðàãîðí ñå èçïðàâè ñ äóìèòå: „Âèæòå! Ìèíàñ Òèðèò âå÷å å îáñàäåí. Áîÿ ñå, ÷å ìîæå äà ïàäíå, äîêàòî ïðèñòèãíåì íà ïîìîù." Çàòóé ÿõíàõìå êîíåòå, ïðåäè äà å îòìèíàëà íîùòà, è ãè ïîäãîíèõìå ñ öÿëàòà áúðçèíà, íà êîÿòî áÿõà ñïîñîáíè, ïðåç ðàâíèíèòå íà Ëåáåíèí.
Ëåãîëàñ ïîìúë÷à, âúçäúõíà è êàòî îáúðíà ïîãëåä íà þã, òèõè÷êî çàïÿ:

Ïîòîöè ñðåáúðíè òåêàò îò Ñåëîñ äî Åðóé
â çåëåíèòå ïîëÿ íà Ëåáåíèí!
Âèñîêà å òðåâàòà òàì. Ìîðåòî ïðàùà ëúõ,
òà ëèëèèòå áåëè äà òðåïòÿò,
êàìáàíêè çëàòíè äà ñâåäàò ìàëîñ è àëôèðèí
â çåëåíèòå ïîëÿ íà Ëåáåíèí.
Ìîðåòî ïðàùà ëúõ!

- Çåëåíè ñà òèÿ ïîëÿ â ïåñíèòå íà ìîÿ íàðîä - ïðîäúëæè òîé, - àëà òîãàâà áÿõà ìðà÷íè, ñèâè ïóùèíàöè â íåïðîãëåäíàòà òúìà ïðåä íàñ. Òúï÷åéêè íåõàéíî òðåâà è öâåòÿ, íèå ïðåñëåäâàõìå âðàãîâåòå ñè äåí è íîù èç ïðîñòîðíèòå ðàâíèíè, äîêàòî íàêðàÿ ñòèãíàõìå áðåãîâåòå íà Âåëèêàòà ðåêà. Òîãàâà ñúðöåòî ìè óñåòè, ÷å ñìå íàáëèæèëè Ìîðåòî; áåçáðåæíè áÿõà âîäèòå â ìðàêà è áåçáðîé ìîðñêè ïòèöè êðåùÿõà íàä òÿõ. Óâè çà ðèäàíèÿòà íà ÷àéêèòå! Íå ìå ëè ïðåäóïðåäè Âëàäåòåëêàòà äà ñå ïàçÿ îò òÿõ? À ñåãà íå ìîãà äà ãè çàáðàâÿ.
- Ëè÷íî àç íå áèõ èì îáúðíàë âíèìàíèå - êàçà Ãèìëè, - çàùîòî òúêìî òîãàâà íàé-ñåòíå ñå çàõâàíà èñòèíñêàòà áèòêà. Â Ïåëàðãèð áåøå îñíîâíèÿò ôëîò íà Óìáàð, ïåòäåñåò ãîëåìè êîðàáà è áåç÷åò ïî-äðåáíè ëàäèè. Ìíîçèíà îò îíèÿ, êîèòî ïðåñëåäâàõìå, áÿõà ñòèãíàëè ïðèñòàíèùåòî ïðåäè íàñ, ïîíåñëè ñòðàõà ñè, íÿêîè êîðàáè áÿõà âäèãíàëè ïëàòíà è ñà ìú÷åõà äà èçáÿãàò íàäîëó ïî Ðåêàòà èëè êúì îòñðåùíèÿ áðÿã, ìíîãî îò ëàäèèòå ãîðÿõà. Èçïàäíàëè â áåçèçõîäèöà, Õàðàäðèìèòå ñå îòáðàíÿâàõà îò÷àÿíî è ëþòî, ðàçñìÿõà ñå, êàòî íè çúðíàõà, çàùîòî âñå îùå àðìèÿòà èì áå îãðîìíà. Íî Àðàãîðí ñïðÿ è èçâèêà ñ ìîùåí ãëàñ: „Åëàòå ñåãà! Ïðèçîâàâàì âè â èìåòî íà ×åðíèÿ êàìúê!" È èçâåäíúæ Àðìèÿòà íà ñåíêèòå, êîÿòî áå èçîñòàíàëà íàçàä, íàëåòÿ êàòî áóðåí ïðèëèâ, ïîìèòàéêè âñè÷êî ïðåä ñåáå ñè. Äî÷óõ íåÿñíè êðÿñúöè, ãëóõî çàïÿõà ðîãîâå è áåçáðîéíè ãëàñîâå çàøåïíàõà â äàëå÷èíàòà êàòî åõî îò íÿêàêâà îòäàâíà çàáðàâåíà áèòêà ñðåä Ìðà÷íèòå ãîäèíè. Áëåäè ìå÷îâå èçëåòÿõà îò íîæíèöèòå, àëà íå çíàåõ äàëè ùå ïðîíèæàò íÿêîãî - Ìúðòâèòå âå÷å íå ñå íóæäàåõà îò äðóãî îðúæèå îñâåí ñòðàõà. Íèêîé íå ìîæåøå äà óñòîè ïðåä òÿõ. Òå íàõëóõà íà âñåêè êîðàá, êîéòî áå âäèãíàë ïëàòíà, ñåòíå ìèíàõà ïî âîäàòà êúì îíèÿ, êîèòî áÿõà çàêîòâåíè; îáçåòè îò óæàñ è áåçóìèå, âñè÷êè ìîðÿöè ñå õâúðëèõà ïðåç áîðäà è ñàìî ðîáèòå îñòàíàõà ïðèêîâàíè êúì âåñëàòà. À íèå äðúçêî ñå íîñåõìå ñðåä âðàãîâåòå è ãè ðàçïðúñêâàõìå êàòî åñåííè ëèñòà, äîêàòî ñòèãíàõìå áðåãà. Ïîñëå Àðàãîðí èçïðàòè íà âñåêè îò îöåëåëèòå êîðàáè ïî åäèí Äóíåäàíåö äà óñïîêîè ïëåííèöèòå íà áîðäà è äà ãè îñâîáîäè. Îùå ïðåäè äà ñå ðàçñåå ìðàêúò, ñúïðîòèâàòà áå ñëîìåíà è íàîêîëî íÿìàøå íèòî åäèí âðàæåñêè áîåö - âñè÷êè ñå áÿõà óäàâèëè èëè áÿãàõà íà þã ñ íàäåæäàòà äà ñå äîáåðàò ïåøà äî ðîäíèòå çåìè. Ñòðàííî è óäèâèòåëíî ìè ñå ñòîðè, ÷å òúêìî ïðèçðàöè íà ñòðàõà è ìðàêà îñóåòÿâàò ïëàíîâåòå íà Ìîðäîð. Ïîãóáâàõà ãî ñîáñòâåíèòå ìó îðúæèÿ!
- Ñòðàííî íàèñòèíà - êàçà Ëåãîëàñ. - Â îíçè ìèã ãëåäàõ Àðàãîðí è ñè ìèñëåõ êîëêî âåëèê è ñòðàõîâèò Âëàäåòåë áè ìîãúë äà ñòàíå ñ òàÿ ìîãúùà âîëÿ, àêî ñè áå ïðèñâîèë Ïðúñòåíà. Íåíàïðàçíî ñå áîè îò íåãî Ìîðäîð. Íî áëàãîðîäñòâîòî íà äóõà ìó å íåïîíÿòíî çà Ñàóðîí - íàëè å îò ïîòîìöèòå íà Ëóòèåí. Áåçêðàé ñå ðàçìîòàâà íèøêàòà íà ãîäèíèòå, àëà òîçè ðîä íå ùå ïðåñúõíå.
- Íåçðèìè ñà çà äæóäæåòàòà ïîäîáíè ïðîðî÷åñòâà - êàçà Ãèìëè. - Íî Àðàãîðí íàèñòèíà áå ìîãúù â îíçè äåí. Âèæòå ñàìî! Öåëèÿò ÷åðåí ôëîò áå â ðúöåòå ìó, òîé ñè èçáðà íàé-ãîëåìèÿ êîðàá è ñå êà÷è íà áîðäà. Ïîñëå çàïîâÿäà äà çàñâèðÿò âñè÷êè ôàíôàðè, îòíåòè îò âðàãà è Àðìèÿòà íà ñåíêèòå ñå îòòåãëè íà áðåãà. Òå ñòîÿõà áåçìúëâíè, åäâà çàáåëåæèìè, è ñàìî ÷åðâåíè îòáëÿñúöè îò ïëàìòÿùèòå êîðàáè ïîòðåïâàõà â î÷èòå èì. È Àðàãîðí ãðúìîâíî èçâèêà êúì Ìúðòâèòå: „×óéòå ñåãà ñëîâàòà íà Èñèëäóðîâèÿ íàñëåäíèê! Êëåòâàòà âè å èçïúëíåíà. Âúðâåòå ñè è âå÷å íèêîãà íå âðúùàéòå ñòðàõà èç äîëèíèòå. Èäåòå äà íàìåðèòå ïîêîé!" Ïðè òèÿ äóìè Êðàëÿò íà ìúðòâèòå èçëåçå ïðåä àðìèÿòà, ñòðîøè êîïèåòî ñè è ãî çàõâúðëè. Ñåòíå ñå ïîêëîíè íèñêî è îáúðíà ãðúá; ìèãîì öÿëàòà ñèâà âîéñêà ñå îòòåãëè è èç÷åçíà êàòî ìúãëà, ðàçñåÿíà îò âíåçàïåí ïîðèâ íà âÿòúðà; ñòîðè ìè ñå, ÷å ñå ïðîáóæäàì îò ñúí. Òàçè íîù ïî÷èâàõìå, äîêàòî äðóãè óñúðäíî ñå òðóäåõà. Áÿõìå îñâîáîäèëè ìíîæåñòâî ïëåííèöè è ðîáè - ãîíäîðñêè ìúæå, îòâëå÷åíè ïðè íàáåçèòå; ñêîðî ñå ñúáðàõà è òúëïè íàðîä îò Ëåáåíèí è Åòèð, à Àíãáîð Ëàìåäîíñêè ïðèñòèãíà ñ âñè÷êè êîííèöè, êîèòî áå óñïÿë äà ïðèçîâå. Ñåãà, êîãàòî ñå áå ðàçñåÿë ñòðàõúò îò Ìúðòâèòå, íàðîäúò èäâàøå äà íè ïîìîãíå è äà âèäè íàñëåäíèêà íà Èñèëäóð - ñëàâàòà íà òîâà èìå áå ëóìíàëà êàòî ïëàìúê èç ìðàêà. È ñ òîâà íàáëèæàâàì êðàÿ íà ðàçêàçà. Âå÷åðòà è ïðåç íîùòà ìíîãî îò êîðàáèòå áÿõà ïîäãîòâåíè ñúñ ñíàðÿæåíèå è åêèïàæ, ïðèçîðè ôëîòúò ïîòåãëè. Ñåãà ìè èçãëåæäà äàëå÷íî ìèíàëî, àëà áå ñàìî ïðåäè äâà äíè - óòðîòî íà øåñòèÿ äåí, îòêàêòî íàïóñíàõìå ×åðíîäåí. Íî Àðàãîðí âñå îùå ñå áîåøå, ÷å ìîæåì äà çàêúñíååì. „×åòèðèäåñåò è äâå ëåâãè äåëÿò Ïåëàðãèð îò ïðèñòàíèòå íà Õàðëîíä - êàçâàøå òîé. - Àëà òðÿáâà äà ñòèãíåì óòðå, èëè îêîí÷àòåëíî ùå ñå ïðîâàëèì." Âîëíè ìúæå âúðòÿõà âåñëàòà ñåãà è ñå òðóäåõà ìúæêè, àëà áàâíî ñå èçêà÷âàõìå ïî Âåëèêàòà ðåêà, çàùîòî òðÿáâàøå äà ñå áîðèì ïðîòèâ òå÷åíèåòî - íà þã òî íå å áúðçî, íî ïúê è âÿòúðúò íå íè ïîìàãàøå. Âúïðåêè ïîáåäàòà â ïðèñòàíèùàòà ñúðöåòî ìè ùåøå äà íàòåæè, àêî èçâåäíúæ Ëåãîëàñ íå áå ñå ðàçñìÿë. „Ãîðå áðàäàòà, ñèíå Äóðèíîâ! - êàçà òîé. - Òàì, ãäå êðà÷êà äî ãèáåë îñòàâà, òàì íàäåæäàòà ÷åñòî èçãðÿâà, ãëàñè ïîãîâîðêàòà." Íî òàêà è íå ðàçêðè êàêâà íàäåæäà âèæäà îòäàëå÷. Èäâàùàòà íîù ñàìî ñãúñòè ìðàêà, à ñúðöàòà íè èçãàðÿõà, çàùîòî ïîä îáëàöèòå íà ñåâåðíèÿ õîðèçîíò âèäÿõìå ÷åðâåíî çàðåâî è Àðàãîðí êàçà: „Ìèíàñ Òèðèò å â ïëàìúöè." Àëà êúì ïîëóíîù íàäåæäàòà íè ñå âúçðîäè. Çàãëåäàíè íà þã, îïèòíèòå ìîðÿöè îò Åòèð ïðåäðåêîõà ïðîìÿíà âúâ âðåìåòî è ñâåæ âÿòúð îòêúì Ìîðåòî. Îùå ïðåäè äà çàçîðè, êîðàáèòå îïúíàõà ïëàòíà è ñêîðîñòòà íè âçå äà ðàñòå, äîêàòî èçãðåâúò ïîñðåáðè ïÿíàòà çàä êúðìàòà íè. È òúé, êàêòî âå÷å çíàåòå, ïðèñòèãíàõìå â òðåòèÿ ÷àñ íà óòðîòî, ïîäãîíåíè îò ïîïúòíèÿ âÿòúð, à Ñëúíöåòî ñå èçòðúãíà îò îáëàöèòå è íèå ðàçâÿõìå ïðåä áîÿ ãîëÿìîòî çíàìå. Âåëèê äåí áå òîãàâà è âåëèê ÷àñ, êàêâîòî è äà ñå ñëó÷è ïî-êúñíî.
- Êàêâîòî è äà ïîñëåäâà, íå ÷åçíå ñëàâàòà íà âåëèêèòå ïîäâèçè - êàçà Ëåãîëàñ. - Ïîäâèã áå ïîõîäúò ïî Ïúòÿ íà Ìúðòâèòå è ïîäâèã ùå ñè îñòàíå äîðè àêî íèêîé íå îöåëåå â Ãîíäîð, òà äà ãî âúçïåå â áúäíè âðåìåíà.
- À è òîâà ìîæå äà íè ñïîëåòè - êàçà Ãèìëè. - Óãðèæåíè ñà ëèöàòà íà Àðàãîðí è Ãàíäàëô. ×óäÿ ñå êàêâî ëè ùå ðåøàò äîëó â øàòðèòå. Ëè÷íî àç, êàòî Ìåðè, áèõ æåëàë âîéíàòà âå÷å äà å ñâúðøèëà ñ íàøàòà ïîáåäà. Àëà êàêâîòî è äà ïðåäñòîè, íàäÿâàì ñå äà èìàì äÿë â íåãî çà ñëàâà íà íàðîäà íà Ñàìîòíàòà ïëàíèíà.
- À àç çà íàðîäà íà Âåëèêèÿ ëåñ - äîáàâè Ëåãîëàñ - è çàðàäè îáè÷òà ñè êúì Âëàäåòåëÿ íà Áÿëîòî äúðâî.
Ñåòíå ïðèÿòåëèòå çàìúë÷àõà, àëà çà äúëãî îñòàíàõà íà âúçâèøåíèåòî, ïîòúíàëè â ìèñëèòå ñè, äîêàòî ïúëêîâîäöèòå ñïîðåõà.
Ñëåä êàòî ñå ñáîãóâà ñ Ëåãîëàñ è Ãèìëè, ïðèíö Èìðàõèë âåäíàãà ïðàòè äà ïîâèêàò Åîìåð; äâàìàòà ñëÿçîõà êúì ïîêðàéíèíèòå íà Ãðàäà è ñòèãíàõà äî øàòðèòå íà Àðàãîðí, ðàçïúíàòè ñðåä ïîëåòî, íåäàëå÷ îò ìÿñòîòî, êúäåòî áå çàãèíàë êðàë Òåîäåí. Òàì ñå ñúáðàõà íà ñúâåò çàåäíî ñ Àðàãîðí, Ãàíäàëô è ñèíîâåòå íà Åëðîíä.
- Áëàãîðîäíè ïðèÿòåëè - êàçà Ãàíäàëô, - ×óéòå ïðåäñìúðòíèòå ñëîâà íà Íàìåñòíèêà íà Ãîíäîð: Ìîæå äà òúðæåñòâóâàòå çà äåí ñðåä ïîëÿòà íà Ïåëåíîð, íî ïðîòèâ Ñèëàòà, êîÿòî ñå íàäèãà ñåãà, íÿìà ïîáåäà, Íå âè òëàñêàì êúì îò÷àÿíèå, êàêòî íàïðàâè òîé, ñàìî èñêàì äà ðàçìèñëèòå íàä èñòèíàòà â òèÿ ñëîâà. Âñåâèæäàùèòå Êàìúíè íå ëúæàò è äîðè Âëàäåòåëÿò íà Áàðàä-äóð íÿìà ñèëà äà âñåëè èçìàìà â òÿõ. Ìîæå áè å ñïîñîáåí ñ óñèëèå íà âîëÿòà äà ïîäáèðà îíîâà, êîåòî ùå âèæäàò ïî-ñëàáèòå äóõîì, èëè ïúê äà ãè çàáëóäè çà ñìèñúëà íà âèäÿíîòî. Âúïðåêè òîâà íÿìà ñúìíåíèå, ÷å Äåíåòîð å ñúçðÿë èñòèíàòà, âèæäàéêè îãðîìíè àðìèè äà ñå íàäèãàò ïðîòèâ íåãî îò Ìîðäîð è îùå ïî-ìíîãî÷èñëåíà ðàò äà ñå ñúáèðà íàòàì. Íàøàòà ñèëà åäâà ñòèãíà çà îòáèâàíå íà ïúðâàòà ìîùíà àòàêà. Ñëåäâàùàòà ùå áúäå îùå ïî-ìîùíà. Çíà÷è â êðàÿ íà òàçè âîéíà íÿìà íàäåæäà çà íàñ, êàêòî ïðåäðè÷àøå Äåíåòîð. Ïîáåäàòà íå ìîæå äà ñå èçâîþâà ñ îðúæèå, íåçàâèñèìî äàëè ùå îñòàíåòå òóê äà îòáëúñêâàòå îáñàäà ïîäèð îáñàäà, èëè ùå ïîòåãëèòå íà ïîõîä îòâúä Ðåêàòà, çà äà ïîòúíåòå ñðåä âðàæåñêèòå ïúë÷èùà. Ìîæåòå ñàìî äà èçáèðàòå ìåæäó äâå çëèíè; ðàçóìúò áè ïîñúâåòâàë äà çàçäðàâèòå êðåïîñòèòå, ñ êîèòî ðàçïîëàãàòå, è òàì äà èç÷àêàòå ùóðìà; òúé ïîíå ìàëêî ùå ïðîòî÷èòå âðåìåòî ïðåäè êðàÿ.
- Çíà÷è òè áè èñêàë äà ñå îòòåãëèì â Ìèíàñ Òèðèò, Äîë Àìðîò èëè ×åðíîäåí è äà ñå ñâèåì òàì êàòî äåöà ñðåä ïÿñú÷íè êóëè ïðåä èäâàùèÿ ïðèëèâ? - çàïèòà Èìðàõèë.
- Ñúâåòúò íÿìà äà å íîâ - êàçà Ãàíäàëô. - Íå ïðàâåõòå ëè ñàìî òîâà, îòêàêòî Äåíåòîð ñå âúçêà÷è íà ïðåñòîëà? Íî íå! Êàçàõ, ÷å òîâà áè áèëî ðàçóìíî. Íå âè ñúâåòâàì äà ñòå ðàçóìíè. Êàçàõ, ÷å ïîáåäàòà íå ìîæå äà ñå èçâîþâà ñ îðúæèå. Îùå ñå íàäÿâàì íà ïîáåäà, íî íå ñ îðúæèå. Çàùîòî ñðåä âñè÷êè òèÿ òàêòèêè ñòîè Ïðúñòåíúò íà Âñåâëàñòèåòî - îñíîâà íà Áàðàä-äóð è íàäåæäà íà Ñàóðîí. Çà òîçè ïðåäìåò, áëàãîðîäíè ïðèÿòåëè, âå÷å çíàåòå äîñòàòú÷íî, òà äà ðàçáåðåòå â êàêâî ïîëîæåíèå ñìå è íèå, è Ñàóðîí. Àêî òîé ñè ãî âúçâúðíå, äîáëåñòòà âè å íàïðàçíà - áúðçà è ïúëíà ùå å ïîáåäàòà ìó, òîëêîâà ïúëíà, ÷å êðàÿò é íå ñå âèæäà ÷àê äî ñâúðøåêà íà ñâåòà. Àêî Ïðúñòåíúò áúäå óíèùîæåí, Âðàãúò ùå ðóõíå; ïàäåíèåòî ìó ùå å òúé ãèáåëíî, ÷å âå÷å íèêîãà íå ùå ñå íàäèãíå. Çàùîòî ùå èçãóáè îñíîâíàòà ÷àñò îò èçíà÷àëíàòà ñè âðîäåíà ñèëà è âñè÷êî ñúòâîðåíî èëè çà÷åíàòî îò íåÿ ùå ñå ðàçïàäíå, à òîé ùå îñàêàòåå çàâèíàãè, ùå ñå ïðåâúðíå â îáèêíîâåí çëîáåí äóõ, êîéòî ñå òåðçàå â ìðàêà, àëà âå÷å íå ìîæå äà èçðàñíå è äà ïðèäîáèå ôîðìà. È òúé ñâåòúò ùå ñå îñâîáîäè îò âåëèêî çëî. Äðóãè çëèíè ìîãàò äà ãî çàìåñòÿò - Ñàóðîí íå å íèùî äðóãî îñâåí ñëóãà èëè ïðàòåíèê. Àëà íå å íàøà ðàáîòà äà ìúäðóâàìå íàä áåçêðàéíèòå ñúäáèíè íà ñâåòà, òðÿáâà ñàìî äà ïîìàãàìå êàêòî ìîæåì íà åïîõàòà, â êîÿòî æèâååì, äà ïëåâèì çëîòî â ïîëÿòà, êîèòî ïîçíàâàìå, òà îíèÿ, ùî äîéäàò ïîäèð íàñ, äà ðàçîðàò ÷èñòè óãàðè. À äàëè ùå å ñëúí÷åâî âðåìåòî èì èëè îáëà÷íî - òîâà íå ðåøàâàìå íèå. Ñåãà Ñàóðîí çíàå âñè÷êî òîâà, çíàå è ÷å èçãóáåíèÿò áåçöåíåí ïðúñòåí îòíîâî å íàìåðåí, íî îùå íå çíàå êúäå ñå íàìèðà, ïîíå òàêà ñå íàäÿâàìå. È ñëåäîâàòåëíî ãî å îáçåëî òåæêî ñúìíåíèå. Àêî ñìå íàìåðèëè òîçè ïðåäìåò, çíà÷è íÿêîé ìåæäó íàñ èìà ñèëàòà äà ãî îâëàäåå. Òîâà ñúùî ìó å èçâåñòíî. Íå ãðåøà ëè, Àðàãîðí, ïðåäïîëàãàéêè, ÷å ñè ñå ðàçêðèë ïðåä íåãî â Êàìúêà îò Îðòàíê?
- Ñòîðèõ ãî, ïðåäè äà ïîòåãëÿ îò Ðîãîñêàë - îòâúðíà Àðàãîðí. - Ñìåòíàõ, ÷å ìèãúò å íàçðÿë è ÷å Êàìúêúò èäâà â ðúöåòå ìè òúêìî ñ òàêàâà öåë. Òîâà áå äåñåò äíè ñëåä êàòî Íîñèòåëÿò íà Ïðúñòåíà ïîòåãëè íà èçòîê îò Ðàóðîñ è ðåøèõ, ÷å òðÿáâà äà îòêëîíÿ Îêîòî íà Ñàóðîí îò ñîáñòâåíèòå ìó çåìè. Ïðåêàëåíî ðÿäêî ñà ãî ïðåäèçâèêâàëè íà äâóáîé, îòêàêòî ñå çàâúðíà â Êóëàòà ñè. Ìàêàð ÷å, àêî áÿõ î÷àêâàë êîëêî áúðç ùå å îòâåòíèÿò ìó óäàð, íàâÿðíî íå áèõ äðúçíàë äà ñå ðàçêðèÿ. Åäâà èìàõ âðåìå äà âè ñå ïðèòåêà íà ïîìîù.
- Íî êàêâî çíà÷è òîâà? - çàïèòà Åîìåð. - Êàçâàòå, ÷å âñè÷êî å íàïðàçíî, àêî òîé âëàäåå Ïðúñòåíà. À òîé çàùî íå ñìÿòà çà íàïðàçíè àòàêèòå ñè ñðåùó íàñ, ùîì ìèñëè, ÷å ñìå ãî íàìåðèëè?
- Îùå íå å ñèãóðåí - îòâúðíà Ãàíäàëô, - ïúê è íå å èçãðàäèë ñèëàòà ñè ñ èç÷àêâàíå êàòî íàñ. Îñâåí òîâà íå ìîæåì çà äåí-äâà äà îâëàäååì ïúëíàòà ìîù. Âñúùíîñò Ïðúñòåíúò íå ìîæå äà ñå èçïîëçóâà ñúâìåñòíî, íóæåí å ñàìî åäèí ãîñïîäàð. Ñàóðîí ùå î÷àêâà ìèãà íà ðàçäîðà, ïðåäè åäèí îò âåëèêèòå ñðåä íàñ äà ñòàíå âëàñòåëèí è äà ïîâàëè îñòàíàëèòå. Â òîçè ìèã Ïðúñòåíúò ìîæå äà ìó ïîìîãíå, àêî óäàðè âíåçàïíî. Òîé áäè. Ìíîãî âèæäà è ìíîãî ÷óâà. Íàçãóëèòå ìó îùå áðîäÿò ïî ñâåòà. Ïðåäè èçãðåâ ñëúíöå òå ïðåëåòÿõà íàä ïîëÿòà, ìàêàð ÷å ìàëöèíà îò ìîðíèòå è ñïÿùèòå ãè çàáåëÿçàõà. Òîé ðàçìèøëÿâà íàä ïîëè÷áèòå: âúçðîäåíèÿò Ìå÷, êîéòî ìó îòíå íÿêîãà ñúêðîâèùåòî, âåòðîâåòå íà ñúäáàòà, êîèòî ñå îáðúùàò â íàøà ïîëçà, è íåî÷àêâàíèÿò ïðîâàë íà ïúðâèÿ ìó ùóðì, ãèáåëòà íà ìîãúùèÿ ìó Êàïèòàí. È ñåãà, äîêàòî ñè ãîâîðèì, ñúìíåíèÿòà ìó ðàñòàò. Îêîòî ìó íàïðåãíàòî ñå âçèðà êúì íàñ, îñëåïÿëî ïî÷òè çà âñè÷êî îñòàíàëî. Òúé òðÿáâà äà áúäå è çàíàïðåä. Òàì å öÿëàòà íè íàäåæäà. Çàòóé åòî ìîÿ ñúâåò. Ïðúñòåíúò íå å ó íàñ. Â ìúäðîñò èëè âåëèêî áåçóìèå ãî ïðàòèõìå êúì óíèùîæåíèå, òà äà íå óíèùîæè òîé íàñ. Áåç íåãî íå ìîæåì äà ïðåêúðøèì ñúñ ñèëà Ñàóðîíîâîòî ìîãúùåñòâî. Íî òðÿáâà íà âñÿêà öåíà äà îòêëîíèì îêîòî ìó îò èñòèíñêàòà çàïëàõà. Íå ìîæåì äà èçâîþâàìå ïîáåäàòà ñ îðúæèå, íî ñ îðúæèåòî ìîæåì äà äàäåì íà Íîñèòåëÿ åäíè÷êèÿ ìó øàíñ, ìàêàð è íèùîæíî êðåõúê. Êàêòî çàïî÷íà Àðàãîðí, òúé òðÿáâà äà ïðîäúëæèì. Òðÿáâà äà ïîäòèêíåì Ñàóðîí êúì ïîñëåäíèÿ ñêîê. Òðÿáâà äà ïîäìàìèì ñòàåíèòå ìó àðìèè, òà äà îïðàçíè ñòðàíàòà ñè. Òðÿáâà íåçàáàâíî äà ïîòåãëèì ñðåùó íåãî. Òðÿáâà äà ñå ïðåâúðíåì â ñòðúâ, äîðè è äà íè ïðåõàïÿò ÷åëþñòèòå ìó. Òîé ùå çàõàïå ñòðúâòà ñ ëàêîìà íàäåæäà, çàùîòî ùå ìèñëè, ÷å â íàøàòà ïðèáúðçàíîñò âèæäà íàäìåííîñòòà íà íîâèÿ Âëàñòåëèí, è ùå ñè ðå÷å: „Õà òàêà! Îòðàíî áúðçà äà ñè ïðîòÿãà øèÿòà. Íåêà äîéäå è òîãàâà ùå ãî ñïèïàì â êàïàí, îò êîéòî íÿìà ìúðäàíå. Òàì ùå ãî ñìàæà è îíóé, ùî å âçåë â íàãëîñòòà ñè, ïàê ùå å ìîå çàâèíàãè." Òðÿáâà ñàìè äà âëåçåì â òîçè êàïàí - ñìåëî, íî ïî÷òè áåç íàäåæäà çà ñïàñåíèå. Çàùîòî, áëàãîðîäíè ïðèÿòåëè, íàïúëíî å âúçìîæíî äà èçãèíåì äî êðàê â ÷åðíàòà áèòêà äàëå÷å îò çåìèòå íà æèâèòå, òúé ÷å äîðè è äà ðóõíå Áàðàä-äóð, åäâà ëè ùå äîæèâååì äà âèäèì íîâàòà åïîõà. Íî ñ÷èòàì òîâà çà íàø äúëã. È ïî-äîáðå äà å òúé, îòêîëêîòî äà çàãèíåì áåçäðóãî - êîåòî å ñèãóðíî, àêî îñòàíåì òóê - è â ïðåäñìúðòíèÿ ñè ìèã äà çíàåì, ÷å íîâà åïîõà íå ùå íàñòúïè.
Øåñòèìàòà äúëãî ìúë÷àõà. Íàé-ñåòíå Àðàãîðí çàãîâîðè:
- Êàêòî çàïî÷íàõ, òúé è ùå ïðîäúëæà. Ñòèãíàëè ñìå äî ðúáà íà ïðîïàñòòà, êúäåòî íàäåæäàòà è îò÷àÿíèåòî ñå ñëèâàò â åäíî. Êîëåáàíèåòî å ðàâíî íà ãèáåë. Íåêà ñåãà íèêîé íå îòõâúðëÿ ñúâåòèòå íà Ãàíäàëô, ÷èÿòî äúëãà áîðáà ñðåùó Ñàóðîí íàé-ñåòíå äîñòèãíà ìèãà íà èçïèòàíèåòî. Àêî íå áå òîé, îòäàâíà âñè÷êî ùåøå äà áúäå çàãóáåíî. È âñå ïàê íå ïðåòåíäèðàì äà êîìàíäóâàì êîãîòî è äà áèëî. Íåêà äðóãèòå èçáåðàò êàêâîòî æåëàÿò.
Ñëåä íåãî çàãîâîðè Åëðîõèð:
- Òúêìî ñ òàÿ öåë äîéäîõìå îò Ñåâåðà è íîñèì îò áàùà ñè Åëðîíä ñúùèÿ ñúâåò. Íå ùå ñå âúðíåì íàçàä.
- Êîëêîòî äî ìåí - êàçà Åîìåð, - ñëàáî ñúì çàïîçíàò ñ òèÿ ïðåìúäðîñòè, íî íå ìè è òðÿáâà äà ãè çíàÿ. Åäíî çíàì è òî ìè ñòèãà - ÷å êàêòî ìîÿò íîâ ïðèÿòåë Àðàãîðí ïîìîãíà íà ìåí è íàðîäà ìè, òàêà è àç ùå ìó ïîìîãíà, ùîì ìå ïðèçîâå. Ïîòåãëÿì.
- Àç ëè÷íî - êàçà Èìðàõèë - ñìÿòàì ãîñïîäàðÿ Àðàãîðí çà ñâîé ïîâåëèòåë, íåçàâèñèìî äàëè òîé ïðåòåíäèðà, èëè íå. Âîëÿòà ìó å çàïîâåä çà ìåí. È àç ùå òðúãíà. Àëà çàñåãà çàåìàì ïîñòà íà Ãîíäîðñêèÿ Íàìåñòíèê è ñúì äëúæåí ïúðâî äà ïîìèñëÿ çà íàðîäà. Òðÿáâà äà ñå ïîãðèæèì çà íåãîâàòà áåçîïàñíîñò. Äà ñå ïîäãîòâèì çà âñè÷êî, ùî ìîæå äà íè ñïîëåòè, áèëî òî äîáðî èëè çëî. Äîêàòî èìàìå íàäåæäà äà ïîáåäèì, òðÿáâà äà çàùèòàâàìå Ãîíäîð. Íå áèõ èñêàë äà ñå çàâúðíåì ñëåä òðèóìôà â ðàçðóøåí Ãðàä è îïóñòîøåíà ñòðàíà. Íàëè óçíàõìå îò Ðîõèðèìèòå, ÷å îòêúì ñåâåðíèÿ íè ôëàíã äåáíå ñâåæà âðàæåñêà àðìèÿ.
- Âÿðíî å - êàçà Ãàíäàëô. - Íå âè ñúâåòâàì äà îñòàâèòå Ãðàäà áåç çàùèòíèöè. Âñúùíîñò íå å íóæíî äà ïîâåäåì íà èçòîê îãðîìíà àðìèÿ çà ñåðèîçåí ùóðì ñðåùó Ìîðäîð, ñòèãà ñàìî äà å ìíîãîáðîéíà, òà äà ïðåäèçâèêà Âðàãà íà ñðàæåíèå. È òðÿáâà äà ïîòåãëè íåçàáàâíî. Çàòóé ïèòàì ïúëêîâîäöèòå: êàêâà ñèëà ìîæåì äà ñáåðåì è ïîâåäåì íà ïîõîä çà íå ïîâå÷å îò äâà äíè? Õîðàòà òðÿáâà äà áúäàò õðàáðè è äà òðúãíàò äîáðîâîëíî, çíàåéêè êàêâî ãè ÷àêà.
- Âñè÷êè ñà ìîðíè, à ìíîçèíà ðàíåíè ïî-ëåêî èëè ïî-òåæêî - êàçà Åîìåð. - Îñâåí òîâà èçãóáèõìå ìíîãî êîíå è òîâà å ñåðèîçíà ïðå÷êà. Ùîì òðÿáâà äà ïîòåãëèì òúé ñêîðî, åäâà ëè ùå ìîãà äà ïîâåäà è äâå õèëÿäè äóøè, íî îùå òîëêîâà ùå îñòàâÿ çà çàùèòà íà Ãðàäà.
- Íå òðÿáâà äà áðîèì ñàìî îíèÿ, ùî ñå ñðàæàâàõà íà òîâà ïîëå - êàçà Àðàãîðí. - Ñëåä êàòî îñâîáîäèõìå êðàéáðåæèåòî, îòêúì þæíèòå ïðîâèíöèè èäâàò íîâè ñèëè. Ïðåäè äâà äíè èçïðàòèõ íàñàì ïðåç Ëîñàðíàõ ÷åòèðè õèëÿäè áîéöè îò Ïåëàðãèð; ïðåäâîæäà ãè áåçñòðàøíèÿò Àíãáîð. Àêî ïîòåãëèì ñëåä äâà äíè, òå ùå èìàò âðåìå äà íàáëèæàò. È îùå íåùî - çàðú÷àõ íà ìíîçèíà äà ìå ïîñëåäâàò íàãîðå ïî Ðåêàòà ñ âñè÷êè ëàäèè, êîèòî óñïåÿò äà ñúáåðàò; ïðè òîÿ áëàãîïðèÿòåí âÿòúð ñêîðî ùå ïî÷íàò äà ïðèñòèãàò, íÿêîëêî êîðàáà äàæå ñà ïðèñòèãíàëè âå÷å â Õàðëîíä. Ïî ìîÿ ïðåöåíêà ìîæåì äà ïîâåäåì ñåäåì õèëÿäè êîííèöè è ïåõîòèíöè è âúïðåêè òîâà äà îñòàâèì ãðàäà ïî-äîáðå çàùèòåí, îòêîëêîòî â íà÷àëîòî íà ùóðìà.
- Ïîðòàòà å ðàçðóøåíà - êàçà Èìðàõèë - è îòêúäå ùå íàìåðèì ñåãà èçêóñòâîòî äà ÿ èçãðàäèì îòíîâî?
- Â Åðåáîðñêîòî êðàëñòâî íà Äàèí âëàäåÿò òîâà èçêóñòâî - îòâúðíà Àðàãîðí - è àêî íå ïîãèíå íàäåæäàòà íè, ñëåä âðåìå ùå ïðàòÿ Ãèìëè, ñèí Ãëîèíîâ, äà ïîêàíè ìàéñòîðè îò Ïëàíèíàòà. Íî õîðàòà ñà ïî-ÿêè îò ïîðòèòå, ïúê è íèêîÿ íå áè èçäúðæàëà ñðåùó Âðàãà, àêî çàùèòíèöèòå ÿ íàïóñíàò.
È òúé çàâúðøè ñïîðúò íà âëàäåòåëèòå - ñ ðåøåíèå äà ïîòåãëÿò ñëåä äâà äíè ïðèçîðè ñúñ ñåäåì õèëÿäè áîéöè, àêî óñïåÿò äà ãè ñáåðàò; îñíîâíàòà ÷àñò îò âîéñêàòà äà áúäå ïåõîòà, çàùîòî ùå òðÿáâà äà íàâëÿçàò â íåïðîõîäèìè çåìè. Àðàãîðí äà ïîâåäå äâå õèëÿäè äóøè îò îíèÿ, êîèòî áå ñúáðàë èç Þãà; Èìðàõèë äà äîñòàâè òðè õèëÿäè è ïåòñòîòèí, Åîìåð äà äîáàâè êúì òÿõ ïåòñòîòèí Ðîõèðèìè áåç êîíå, íî ãîäíè çà ñðàæåíèå, è ñàì äà ïîâåäå ïåòñòîòèí îò íàé-äîáðèòå ñè Êîííèöè, äà èìà îùå åäèí îòðÿä îò ïåòñòîòèí äóøè, ñðåä êîèòî ñèíîâåòå íà Åëðîíä, Äóíåäàíöèòå è ðèöàðèòå îò Äîë Àìðîò - îáùî øåñò õèëÿäè ïåõîòèíöè è õèëÿäà êîííèöè. Íî îñíîâíèòå ñèëè íà Ðîõèðèìèòå, êîèòî áÿõà çàïàçèëè êîíåòå ñè è ìîæåõà âñåêè ìîìåíò äà âëÿçàò â áîé - îêîëî òðè õèëÿäè äóøè ïîä êîìàíäàòà íà Åëôîøëåì, - òðÿáâàøå äà ïðåãðàäÿò Çàïàäíèÿ ïúò Ïðîòèâ âðàãà, ðàçïîëîæåí â Àíîðèåí. Íåçàáàâíî ïðàòèõà áúðçè êîííèöè äà ñúáåðàò íîâèíè îò ñåâåðíèòå îáëàñòè, äðóãè çàìèíàõà íà èçòîê äà ðàçóçíàÿò èç Îñãèëèàò è ïî ïúòÿ êúì Ìèíàñ Ìîðãóë.
À êîãàòî ïðåñìåòíàõà ñèëèòå ñè è îáìèñëèõà êàê è ïî êàêâè ïúòèùà ùå ñå äâèæàò, Èìðàõèë èçâåäíúæ ãðúìêî ñå ðàçñìÿ.
- Ñèãóðíî - ïðîâèêíà ñå òîé - òîâà å íàé-ãîëÿìàòà øåãà â öÿëàòà èñòîðèÿ íà Ãîíäîð: ñ íÿêàêâè ñè ñåäåì õèëÿäè áîéöè, åäâà êîëêîòî àâàíãàðäà íà Âðàãà â äíèòå íà íåãîâàòà ìîù, äà àòàêóâàìå ïëàíèíèòå è íåïðèñòúïíàòà ïîðòà íà ×åðíàòà ñòðàíà! Òúé áè ìîãëî íÿêîå äåòå äå íàïàäíå ðèöàð â áðîíÿ ñ ëúê îò êàíàï÷å è çåëåíà âúðáà. Àêî ìðà÷íèÿò âëàäåòåë çíàå òîëêîç ìíîãî, êîëêîòî êàçâàø, Ìèòðàíäèð, íÿìà ëè äà ñå óñìèõíå, âìåñòî äà ñå èçïëàøè, è ñ ìàëêèÿ ñè ïðúñò äà íè ñìàæå êàòî ìóøèöà, êîÿòî îïèòâà äà ãî óõàïå?
- Íå, ùå ñå ïîìú÷è äà õâàíå ìóõàòà è äà èçòðúãíå æèëîòî - êàçà Ãàíäàëô. - À ñðåä íàñ èìà èìåíà, âñÿêî îò êîèòî ñòðóâà ïîâå÷å îò õèëÿäà ðèöàðè â áðîíÿ. Íå, íÿìà äà ñå óñìèõíå.
- Íèòî ïúê íèå - êàçà Àðàãîðí. - Àêî òîâà å øåãà, çíà÷è å ïðåêàëåíî ãîð÷èâà, çà äà ñå ñìååì. Íå, èäâà ïîñëåäíèÿò õîä îò âåëèêà è ðèñêîâàíà èãðà è ñ íåãî ùå äîéäå êðàÿò - çà åäíàòà èëè çà äðóãàòà ñòðàíà. - Ñåòíå òîé èçòåãëè Àíäóðèë îò íîæíèöàòà è âäèãíà ñèÿéíîòî îñòðèå ïîä ñëúí÷åâèòå ëú÷è ñ äóìèòå: - Íå ùå ñå ïðèáåðåø, äîêàòî íå ïðèêëþ÷è ïîñëåäíàòà áèòêà.


Ãëàâà 10

×ÅÐÍÀÒÀ ÏÎÐÒÀ ÑÅ ÎÒÂÀÐß

Äâà äíè ïî-êúñíî öÿëàòà àðìèÿ íà Çàïàäà áå ñúáðàíà â ïîëÿòà íà Ïåëåíîð. Ïúë÷èùàòà îðêè áÿõà îïèòàëè äà íàõëóÿò îòêúì Àíîðèåí, íî ïîä óäàðèòå íà Ðîõèðèìèòå ñå áÿõà ðàçïðúñíàëè è ïî÷òè áåç áîé èçáÿãàõà êúì Êàèð Àíäðîñ; ñëåä ïðåìàõâàíåòî íà òàçè çàïëàõà è ñ ïðèñòèãàíåòî íà ñâåæè ïîäêðåïëåíèÿ îò Þãà, Ãðàäúò áå îòëè÷íî ïîäãîòâåí çà îòáðàíà. Ñúãëåäâà÷èòå èçâåñòÿâàõà, ÷å íèòî åäèí âðàã íå å îñòàíàë ïî èçòî÷íèòå ïúòèùà ÷àê äî Êðúñòîïúòÿ íà Ïîâàëåíèÿ êðàë. Ñåãà âñè÷êî áå ïîäãîòâåíî çà ïîñëåäíèÿ óñòðåì.
Ëåãîëàñ è Ãèìëè îòíîâî ùÿõà äà ÿçäÿò çàåäíî â îòðÿäà íà Àðàãîðí è Ãàíäàëô, êîéòî ïîòåãëÿøå íà÷åëî ñ Äóíåäàíöèòå è ñèíîâåòå íà Åëðîíä. Íî çà ñâîé ñðàì, Ìåðè íÿìàøå äà ïîòåãëè ñ òÿõ. 
- Íå ñè ñúáðàë îùå ñèëè çà òàêîâà ïúòåøåñòâèå - êàçà Àðàãîðí. - Íî íå ñå ñðàìóâàé. Äîðè íèùî ïîâå÷å äà íå ñòîðèø â òàçè âîéíà, âå÷å ñè çàñëóæèë âåëèêè ïî÷åñòè. Ïåðåãðèí ùå äîéäå äà ïðåäñòàâè íàðîäà íà Ãðàôñòâîòî è íå ìó çàâèæäàé çà êúñìåòà äà ïîòåãëè ñðåùó çàïëàõàòà, çàùîòî, ìàêàð äà ñå áîðè ìúæêè, äîêîëêîòî ìó ïîçâîëÿâàøå ñúäáàòà, òîé îùå íå å óñïÿë äà ñå èçðàâíè ñ ïîäâèãà òè. Íî ÷åñòíî êàçàíî, ñåãà âñè÷êè ñìå åäíàêâî çàïëàøåíè. Ñúäáàòà ìîæå äà íè äîíåñå ïå÷àëåí êðàé ïðåä ïîðòàòà íà Ìîðäîð, à àêî òîâà ñå ñëó÷è, òîãàâà è òè ùå òðÿáâà äà ñå âäèãíåø íà ïîñëåäåí áîé - òóê èëè êúäåòî òå çàâàðè ÷åðíèÿò ïðèëèâ. Ñáîãîì!
È òúé, Ìåðè ñòîåøå îêëþìàë è ãëåäàøå êàê ñå ñáèðà àðìèÿòà. Äî íåãî Áåðãèë ñúùî áå ïðîâåñèë íîñ; áàùà ìó òðÿáâàøå äà ïîòåãëè íà÷åëî íà îòðÿä îò Ãðàäà - íå ìîæåøå äà ñå âúðíå â Ñòðàæàòà, ïðåäè äà îáñúäÿò ïðîâèíåíèåòî ìó. Â ñúùèÿ îòðÿä ùåøå äà ïîòåãëè è Ïèïèí êàòî áîåö íà Ãîíäîð. Ìåðè ãî âèæäàøå íàáëèçî - äðåáíà, íî íàïåòà ôèãóðêà ñðåä ñíàæíèòå ìúæå îò Ìèíàñ Òèðèò.
Íàé-ïîñëå çàñâèðèõà ôàíôàðè è àðìèÿòà ñå ðàçäâèæè. Ïîëê ñëåä ïîëêà, îòðÿä ñëåä îòðÿä çàâèâàõà è ïîòåãëÿõà íà èçòîê. È äúëãî ñëåä êàòî áÿõà èç÷åçíàëè îò ïîãëåä ïî ãîëåìèÿ ïúò êúì Øîñåòî, Ìåðè ñòîÿ íåïîäâèæåí. Ïîñëåäíèòå îòáëÿñúöè íà óòðèííîòî ñëúíöå ïî êîïèÿ è øëåìîâå ïðèìèãàõà è èçãàñíàõà, à òîé ñè îñòàâàøå òàì ñ êëþìíàëà ãëàâà è íàòåãíàëî ñúðöå, ñàìîòåí è áåç äðóãàðè. Âñè÷êè, êîèòî áå îáè÷àë, ïîòúâàõà â çäðà÷à, íàäâèñíàë â íåáåòî äàëå÷å íà èçòîê è â ñúðöåòî ìó ïî÷òè íå îñòàâàøå íàäåæäà íÿêîãà äà ãè âèäè îòíîâî.
Ñÿêàø ïîâèêàíà îò îò÷àÿíèåòî, áîëêàòà â ðúêàòà ìó ñå çàâúðíà è òîé ñå ïî÷óâñòâóâà íåìîùåí è ñòàð, à ñëúí÷åâèòå ëú÷è êàòî ÷å ïîìðúêíàõà. Äîêîñâàíåòî íà Áåðãèë ãî èçòðúãíà îò óíåñà.
- Åëà, äðàãè ïåðèàí! - êàçà õëàïåòî. - Âèæäàì, ÷å ïàê òå áîëè. Ùå òè ïîìîãíà äà ñå âúðíåø ïðè öåëèòåëèòå. Íî íå ñå áîé! Òå ùå ñå âúðíàò. Íèêîé íå ùå ïîáåäè ìúæåòå îò Ìèíàñ Òèðèò. À ñåãà ñ òÿõ ñà ãîñïîäàðÿò Åëôè÷åñêè êàìúê è Áåðåãîíä îò Ñòðàæàòà.
Ïðåäè ïëàäíå àðìèÿòà ïðèñòèãíà â Îñãèëèàò. Òóê òðåñêàâî ñå òðóäåõà âñè÷êè ðàáîòíèöè è ìàéñòîðè, êîèòî Ãðàäúò ìîæåøå äà îòäåëè. Íÿêîè ïîäñèëâàõà ñàëîâåòå è ïëàâàùèòå ìîñòîâå, êîèòî âðàãúò áå èçãðàäèë è ñåòíå óíèùîæèë îò÷àñòè ïðè áÿãñòâîòî; íà èçòîê, îòâúä Ðåêàòà, äðóãè íàáúðçî èçäèãàõà îòáðàíèòåëíè âàëîâå.
Àâàíãàðäúò ìèíà ïðåç ðóèíèòå íà Ñòàðè Ãîíäîð è ïðåñå÷å Ðåêàòà, ñåòíå ïðîäúëæè íàãîðå ïî äúëãèÿ ïðàâ ïúò, ïðîêàðàí â äíèòå íà âúçõîä îò ïðåêðàñíàòà Êóëà íà Ñëúíöåòî äî âèñîêàòà Êóëà íà Ëóíàòà, íàðå÷åíà äíåñ Ìèíàñ Ìîðãóë ñðåä ïðîêúëíàòàòà äîëèíà. Íà ïåò ìèëè ñëåä Îñãèëèàò ñïðÿõà è òúé ïðèâúðøè ïúðâèÿò äíåâåí ïðåõîä.
Íî êîííèöèòå ïðîäúëæèõà íàïðåä è ïðåäè äà ñå ñòúìíè, ñòèãíàõà äî øèðîêèÿ ïðúñòåí îò äúðâåòà îêîëî Êðúñòîïúòÿ. Ïîñðåùíà ãè òèøèíà. Íå âèäÿõà íèêàêúâ ïðèçíàê çà áëèçîñò íà âðàã, íå ÷óõà âèê èëè çîâ, íå èçëåòÿõà ñòðåëè îò êðàéïúòíèòå êàìúíè èëè õðàñòàëàöè, àëà êîëêîòî ïî-íàïðåä îòèâàõà, òîëêîâà ïî-òåæêî íàïðåæåíèå èçïúëâàøå îêîëíèòå çåìè. Äúðâî è êàìúê, ñòðúê è ëèñò ñå âñëóøâàõà â òèøèíàòà. Ìðàêúò áå ïðîïúäåí è äàëå÷å íà çàïàä çàëåçúò ïëàìòåøå íàä Àíäóèíñêàòà äîëèíà, à áåëèòå ïëàíèíñêè âúðõîâå ðóìåíååõà ñðåä ñèíêàâèÿ âúçäóõ, íî çäðà÷ è ñåíêè íàäâèñíàõà íàä Åôåë Äóàò.
Òîãàâà Àðàãîðí ðàçïðàòè òðúáà÷è êúì âñåêè îò ÷åòèðèòå ïúòèùà, êîèòî ñå ñúáèðàõà ñðåä äúðâåñíèÿ ïðúñòåí; ôàíôàðèòå ìîùíî çàñâèðèõà è ãëàøàòàèòå âèêíàõà ãðúìêî: „Âëàñòåëèíèòå íà Ãîíäîð ñå çàâðúùàò, çà äà âúçñòàíîâÿò âëàñòòà ñè íàä òèÿ çåìè." Ãðîçíàòà îðêñêà ãëàâà áå ñâàëåíà îò ñòàòóÿòà è ðàçáèòà íà ïàð÷åòà, à ãëàâàòà íà ñòàðèÿ êðàë îòíîâî çàå ìÿñòîòî ñè, âñå òúé óâåí÷àíà ñ êîðîíà îò áåëè è çëàòíè öâåò÷åòà; áîéöèòå ñå ïîñòàðàõà äà èçìèÿò è èçñòúðæàò ñêâåðíèòå äðàñêàíèöè, êîèòî îðêèòå áÿõà îñòàâèëè ïî êàìúêà.
Â ïúðâèÿ ñïîð íÿêîè áÿõà ïðåäëîæèëè íàé-íàïðåä äà àòàêóâàò Ìèíàñ Ìîðãóë è àêî ãî ïðåâçåìàò, äà ãî ñðèíàò äî îñíîâè.
- Ìîæå áè - êàçà Èìðàõèë - ïúòÿò îòòàì êúì ïðîõîäà ùå ñå îêàæå ïî-óäîáåí çà íàáåã ïðîòèâ Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë, îòêîëêîòî ñåâåðíàòà ìó ïîðòà.
Íî Ãàíäàëô íàñòîÿòåëíî âúçðàçè ïðîòèâ òîâà ïîðàäè çëîòî, èçïúëâàùî äîëèíàòà, êúäåòî áåçóìèå è óæàñ ùåøå äà îáâèå óìîâåòå íà ïðîñòîñìúðòíèòå, à ñúùî è çàðàäè íîâèíèòå, äîíåñåíè îò Ôàðàìèð. Àêî Íîñèòåëÿò íà Ïðúñòåíà íàèñòèíà áå ïîåë ïî òîçè ïúò, çà íèùî íà ñâåòà íå áèâàøå äà ïðèâëè÷àò íàñàì Îêîòî íà Ìîðäîð. Òúé ÷å íà ñëåäâàùèÿ äåí, êîãàòî ïðèñòèãíà îñíîâíàòà àðìèÿ, îñòàâèõà íà Êðúñòîïúòÿ ñèëíà îõðàíà çà â ñëó÷àé, ÷å Ìîðäîð èçïðàòè âîéñêà ïðåç Ìîðãóëñêèÿ ïðîõîä èëè äîêàðà ïîäêðåïëåíèÿ îò Þãà. Çà îõðàíàòà ïîäáðàõà ïðåäèìíî ñòðåëöè, êîèòî ïîçíàâàõà Èòèëèåí è ùÿõà äà ñå ïðèêðèÿò èç ãîðèòå ïî êðàéïúòíèòå ñêëîíîâå. Íî Ãàíäàëô è Àðàãîðí ïðåïóñíàõà ñ àâàíãàðäà äî âõîäà íà Ìîðãóëñêàòà äîëèíà è ïîãëåäíàõà êúì çëîêîáíèÿ ãðàä.
Òîé áå ìðà÷åí è áåçæèçíåí, îáèòàòåëèòå ìó, îðêè è ïî-íèùîæíè ìîðäîðñêè èç÷àäèÿ, áÿõà èçòðåáåíè â ñðàæåíèÿòà, à Íàçãóëèòå áðîäåõà íÿêúäå. Àëà âúçäóõúò â äîëèíàòà áå íàòåãíàë îò ñòðàõ è âðàæäåáíîñò. Òîãàâà êîííèöèòå ñðóòèõà çëîâåùèÿ ìîñò, ïîäïàëèõà ñ ÷åðâåíè ïëàìúöè òëåòâîðíèòå ïîëÿ è ñå îòäàëå÷èõà.
Íà ñëåäâàùèÿ äåí, òðåòèÿ, îòêàêòî áÿõà íàïóñíàëè Ìèíàñ Òèðèò, àðìèÿòà ïîå ïî ïúòÿ íà ñåâåð. Îêîëî ñòî ìèëè äåëÿõà Êðúñòîïúòÿ îò Ìîðàíîí è íèêîé íå çíàåøå êàêâî ìîæå äà ãè ñïîëåòè, ïðåäè äà ñòèãíàò äîòàì. Äâèæåõà ñå îòêðèòî, íî ïðåäïàçëèâî, ñ êîííè ðàçóçíàâà÷è îòïðåä è ïåøè ñúãëåäâà÷è îò äâåòå ñòðàíè, îñîáåíî ïî èçòî÷íèÿ ôëàíã - íàòàì ñå ïðîñòèðàõà ìðà÷íè ãúñòàëàöè è áåçðåäíî ðàçõâúðëÿíè ñèïåè è ÷óêàðè, îòâúä êîèòî ñå êàòåðåõà íàãîðå çëîâåùèòå äúëãè ñêëîíîâå íà Åôåë Äóàò. Âðåìåòî îñòàâàøå ÿñíî è âÿòúðúò âñå òúé âååøå íà çàïàä, íî íèùî íå ìîæåøå äà ðàçñåå çäðà÷à è ñêðúáíèòå ìúãëè, ïîëåïíàëè ïî Ïëàíèíèòå íà Ñÿíêàòà, à îòâúä òÿõ ïîíÿêîãà ñå íàäèãàõà îãðîìíè ñòúëáîâå äèì è ñå ðååõà ïî âÿòúðà âèñîêî èç íåáîñâîäà. Îò âðåìå íà âðåìå Ãàíäàëô çàðú÷âàøå ôàíôàðèòå äà ñâèðÿò è ãëàøàòàèòå äà èçâåñòÿâàò: "Âëàñòåëèíèòå íà Ãîíäîð äîéäîõà! Âñè÷êè äà íàïóñíàò òèÿ çåìè èëè äà ñå ïðåäàäàò. Íî Èìðàõèë ðå÷å:
- Íå êàçâàéòå Âëàñòåëèíèòå íà Ãîíäîð. Êàçâàéòå êðàë Åëåñàð. Òîâà å èñòèíàòà, ìàêàð îùå äà íå ñå å âúçêà÷èë íà ïðåñòîëà, ïúê è Âðàãúò ùå èìà çà êàêâî äà ñå çàìèñëè, àêî ãëàøàòàèòå ñïîìåíàò òîâà èìå.
È îòòîãàâà ãëàøàòàèòå òðè ïúòè äíåâíî ïðîâúçãëàñÿâàõà èäâàíåòî íà êðàë Åëåñàð. Íî íèêîé íå îòâðúùàøå íà ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî.
È âñå ïàê, ìàêàð ÷å íàïðåäâàõà ñðåä ïðèâèäíî ñïîêîéñòâèå, âñè÷êè â àðìèÿòà, îò ïúëêîâîäåöà äî ïîñëåäíèÿ áîåö, óñåùàõà êàê ñúðöàòà èì ñå ñâèâàò è ñ âñÿêà èçìèíàòà ìèëÿ íà ñåâåð âñå ïî-òåæêî ãè íàëÿãàøå çëîòî ïðåä÷óâñòâèå. Íàáëèæàâàøå êðàÿò íà âòîðèÿ äåí îò ïîõîäà èì ïîäèð Êðúñòîïúòÿ, êîãàòî çà ïðúâ ïúò ñå ðàçêðè âúçìîæíîñò çà áèòêà. Ãîëÿìà âîéñêà îðêè è èçòî÷íè íàåìíèöè îïèòà äà íàïàäíå èç çàñàäà ÷åëíèòå èì îòðÿäè. Òî÷íî íà ñúùîòî ìÿñòî Ôàðàìèð áå èçäåáíàë ïðèøúëöèòå îò Õàðàä - òóê ïúòÿò äúëáîêî ïðîðÿçâàøå ðàçêëîíåíèåòî íà èçòî÷íèòå õúëìîâå. Íî ïúëêîâîäöèòå íà Çàïàäà áÿõà ïðåäóïðåäåíè íàâðåìå îò ñâîèòå ðàçóçíàâà÷è - îïèòíè áîéöè îò Õàíåò Àíóí, íà÷åëî ñ Ìàáëóíã è òúé äåáíåùèÿ âðàã ñàì ïîïàäíà â êàïàí. Êîííèöèòå çàîáèêîëèõà îò çàïàä è íàëåòÿõà âúðõó íåïðèÿòåëÿ èçîòçàä è ïî ôëàíãîâåòå. ×àñò îò ïðîòèâíèöèòå çàãèíàõà, äðóãè èçáÿãàõà íà èçòîê êúì õúëìîâåòå.
Àëà ïîáåäàòà íå âúîäóøåâè ïúëêîâîäöèòå.
- Òîâà å ñàìî óëîâêà - êàçà Àðàãîðí - è çàñåãà ãëàâíàòà öåë íå å òîëêîâà äà íè íàíåñàò òåæêè çàãóáè, êîëêîòî äà íè âíóøàò èçìàìíà ïðåäñòàâà çà ñëàáîñòòà íà Âðàãà.
Ñúùàòà âå÷åð äîëåòÿõà Íàçãóëèòå è ïðåç ñëåäâàùèòå äíè íåîòëú÷íî ñëåäâàõà âñÿêî äâèæåíèå íà àðìèÿòà. Ïðîäúëæàâàõà äà ñå ðåÿò âèñîêî, äîñòúïíè ñàìî çà âçîðà íà Ëåãîëàñ, àëà ïðèñúñòâèåòî èì ñå óñåùàøå êàòî ïðèèæäàùà ñÿíêà, â êîÿòî ñëúíöåòî ïîìðúêâàøå, ìàêàð ÷å Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà îùå íå ñå ñïóñêàõà íàä ïðîòèâíèöèòå ñè, íå êðåùÿõà è ïàçåõà ïúëíà òèøèíà, íèêîé íå ìîæåøå äà ñå îòúðñè îò óæàñà ïðåä òÿõ.
Òúé îòìèíàâàõà äíèòå íà áåçíàäåæäíèÿ ïîõîä. Íå ÷åòâúðòèÿ äåí ñëåä Êðúñòîïúòÿ è øåñòèÿ, îòêàêòî áÿõà íàïóñíàëè Ìèíàñ Òèðèò, íàé-ïîñëå ñòèãíàõà êðàÿ íà æèâèòå çåìè è íàâëÿçîõà â îïóñòîøåíèåòî ïðåä ïîðòèòå íà ïðîõîäà Ñèðèò Ãîðãîð, ñúçðÿõà áëàòàòà è ïóùèíàöèòå, êîèòî ñå ïðîñòèðàõà íà ñåâåð è íà çàïàä êúì Åìèí Ìóèë. Òúé áåçæèçíåíè áÿõà òèÿ ìåñòà è òîëêîâà ïëúòåí óæàñ òåãíåøå íàä òÿõ, ÷å íÿêîè îò áîéöèòå èçãóáèõà ìúæåñòâî è íå ìîæåõà äà ïðîäúëæàò íà ñåâåð íèòî ïåø, íèòî íà êîí.
Àðàãîðí ãè ïîãëåäíà è â î÷èòå ìó çàáëåñòÿ íå ãíÿâ, à æàë - òîâà áÿõà ìëàäåæè îò Ðîõàí è äàëå÷íèòå Çàïàäíè íèçèíè èëè ïàñòèðè îò Ëîñàðíàõ è çà òÿõ îùå îò äåòèíñòâî Ìîðäîð ñå áå ïðåâúðíàë â èìå íà íåùî çëî, íî íåðåàëíî, ëåãåíäà, çà êîÿòî íÿìàøå ìÿñòî â ïðîñòè÷êèÿ èì æèâîò, à ñåãà êðà÷åõà êàòî â èçíèêíàë íà æèâî êîøìàð è íå ðàçáèðàõà íèòî âîéíàòà, íèòî çàùî ó÷àñòòà èì ãè âîäè êúì ïîäîáíî ïðåìåæäèå.
- Âúðâåòå! - êàçà Àðàãîðí. - Íî çàïàçåòå äîñòîéíñòâî, äîêîëêîòî ìîæåòå, è íå áÿãàéòå! Åòî âè è çàäà÷à, êîÿòî äà ïîåìåòå, òà äà íå ñå îïîçîðèòå äîêðàé. Òðúãíåòå íà þãîçàïàä, äîêàòî ñòèãíåòå äî Êàèð Àíäðîñ, è àêî îùå å âúâ âðàæåñêè ðúöå, êàêòî ìèñëÿ, ïðåâçåìåòå ãî, àêî ìîæåòå; ñåòíå îòáèâàéòå äî ïîñëåäíàòà êàïêà êðúâ íàáåçèòå ñðåùó Ãîíäîð è Ðîõàí!
Çàñðàìåíè îò ìèëîñúðäèåòî ìó, íÿêîè ïðåâúçìîãíàõà ñòðàõà ñè è ïðîäúëæèõà íàïðåä, à äðóãèòå, ùîì ÷óõà, ÷å ìîãàò äà ïðåìåðÿò ñèëèòå ñè â ìúæåñòâåíè äåëà, ñúáðàõà íîâà íàäåæäà è ïîòåãëèõà êúì Êàèð Àíäðîñ. À òúé êàòî âå÷å áÿõà îñòàâèëè ìíîçèíà íà Êðúñòîïúòÿ, ïúëêîâîäöèòå íà Çàïàäà ïðèñòèãíàõà ñ ïî-ìàëêî îò øåñò õèëÿäè áîéöè äà ïðåäèçâèêàò íà áîé ×åðíàòà ïîðòà è ìîùòà íà Ìîðäîð.
Ñåãà íàïðåäâàõà áàâíî, î÷àêâàéêè âñåêè ìèã îòãîâîð íà ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî ñè è ñå ñúáðàõà ïî-ïëúòíî, çàùîòî ñàìî áèõà ïðàõîñâàëè ñèëèòå ñè, îòêúñâàéêè ðàçóçíàâà÷è è ìàëî÷èñëåíè îòðÿäè îò ÿäðîòî íà àðìèÿòà. Ïî ìðúêíàëî, íà ïåòèÿ äåí ñëåä Ìîðãóëñêàòà äîëèíà ðàçïúíàõà ïîñëåäíèÿ ñè ëàãåð è íàêëàäîõà íàîêîëî îãíüîâå îò ñóõèòå ñú÷êè è õðàñòè, êîèòî óñïÿõà äà ñúáåðàò. Ïðåêàðàõà íîùíèòå ÷àñîâå íàùðåê è óñåùàõà êàê ìíîæåñòâî åäâà çàáåëåæèìè òâàðè áðîäÿò è äåáíàò íàîêîëî, à â äàëå÷èíàòà äî÷óâàõà âúë÷è âîé. Âÿòúðúò áå çàìðÿë è âúçäóõúò íå ïîòðåïâàøå. Ìàêàð ÷å íÿìàøå îáëàöè è ìëàäàòà ëóíà âå÷å áå íàâúðøèëà ÷åòèðè äíè, íå âèæäàõà ïî÷òè íèùî, çàùîòî îò çåìÿòà ñå íàäèãàõà ïóøåöè è èçïàðåíèÿ è áåëèÿò ïîëóìåñåö òúíåøå â ìúãëèòå íà Ìîðäîð.
Ñòàíà ñòóäåíî. Ïðèçîðè âÿòúðúò îòíîâî ñå ðàçäâèæè, íî ñåãà èäâàøå îòêúì Ñåâåðà è ñêîðî âçå äà ñå çàñèëâà. Âñè÷êè íîùíè ïðèøúëöè áÿõà èç÷åçíàëè è ìåñòíîñòòà èçãëåæäàøå îïóñòÿëà. Íà ñåâåð, ñðåä çëîâîííèòå ÿìè, ñå èçäèãàõà ïúðâèòå îãðîìíè êóïèùà è ìîãèëè îò ñãóðèÿ, ðàçäðîáåíà ñêàëà è âçðèâåíà ïðúñò - ãíóñíî äåëî íà äúëáàåùèòå êàòî ÷åðâåè æèòåëè íà Ìîðäîð, à íà þã âå÷å ñå èçâèñÿâàøå íàäàëå÷å òèòàíè÷íèÿò áàñòèîí íà Ñèðèò Ãîðãîð è ïî ñðåäàòà ìó áå ×åðíàòà ïîðòà, îãðàäåíà îò äâåòå ìðà÷íè è âèñîêè Çúáåðíè êóëè. Â ïîñëåäíèÿ ñè ïðåõîä ïúëêîâîäöèòå ñå áÿõà îòêëîíèëè îò ñòàðèÿ ïúò, êîéòî çàâèâàøå íà èçòîê, çà äà èçáÿãíàò çàïëàõàòà îò çàñàäà ñðåä õúëìîâåòå, è ñåãà íàáëèæàâàõà Ìîðàíîí îòêúì ñåâåðîçàïàä, êàêòî áå ñòîðèë è Ôðîäî.
Ïîä íàâúñåíàòà àðêà äâåòå îãðîìíè æåëåçíè êðèëà íà ×åðíàòà ïîðòà áÿõà ïëúòíî çàòâîðåíè. Íèêîé íå ñå ìÿðêàøå ïî áîéíèöèòå. Íàâñÿêúäå öàðóâàøå íàïðåãíàòà òèøèíà. Áÿõà ñòèãíàëè äî êðàÿ íà áåçóìíèÿ ñè ïîõîä è ñòîÿõà îáúðêàíè è òðúïíåùè â ìúòíèòå ëú÷è íà èçãðÿâàùèÿ äåí ïðåä êóëè è ñòåíè, êîèòî àðìèÿòà èì íå áè ìîãëà äà ñå íàäÿâà äà ïðåâçåìå, äîðè è äà áÿõà äîêàðàëè ìîùíè ñòåíîáèòíè ìàøèíè, à Âðàãúò äà íÿìàøå äðóãè ñèëè, îñâåí êîëêîòî äà çàùèòè Ïîðòàòà è ñòåíàòà. À çíàåõà, ÷å âðàæåñêè ïúë÷èùà ñå ñïîòàéâàò èç ñêàëèòå è õúëìîâåòå îêîëî Ìîðàíîí, ÷å ñåí÷åñòîòî äåôèëå îòâúä å íàäóï÷åíî îò áåçáðîé òóíåëè íà ãúìæèëîòî îò çëîâðåäíè òâàðè. È äîêàòî ñòîÿõà òàì, çúðíàõà âñè÷êè Íàçãóëè, ñêóï÷åíè åäèí äî äðóã, äà ñå ðåÿò êàòî ëåøîÿäè íàä Çúáåðíèòå êóëè, ðàçáðàõà, ÷å ãè íàáëþäàâàò. Àëà âðàãúò âñå îùå íå ïîäàâàøå ïðèçíàê íà æèâîò.
Íå èì îñòàâàøå äðóã èçáîð, îñâåí äà èãðàÿò ðîëÿòà ñè äîêðàé. Çàòîâà Àðàãîðí ðàçïîëîæè âîéñêàòà â íàé-äîáðàòà ïîçèöèÿ, êîÿòî ìîæåøå äà èçáåðå; èçòåãëèõà ñå íà äâà âèñîêè õúëìà îò îáãîðåíè êàìúíè è ïðúñò, êîèòî îðêèòå áÿõà ñòðóïàëè â äúëãîãîäèøåí òåæúê òðóä. Êàòî çàãðàäèòåëåí ðîâ ìåæäó òÿõ è Ìîðäîð ñå ïðîñòèðàøå îãðîìíî ìî÷óðèùå îò ñìðàäíà êàë è çëîâîííè åçåðöà. Êîãàòî âñè÷êè çàåõà ìåñòàòà ñè, ïúëêîâîäöèòå ïðåïóñíàõà êúì ×åðíàòà ïîðòà, ïðèäðóæåíè îò êîííè ãâàðäåéöè, çíàìåíîñöè, ãëàøàòàè è òðúáà÷è. Òóê áå Ãàíäàëô êàòî ãëàâåí ãëàøàòàé, Àðàãîðí ñúñ ñèíîâåòå íà Åëðîíä, Åîìåð Ðîõàíñêè è Èìðàõèë; îñâåí òîâà ïîìîëèõà äà äîéäàò Ëåãîëàñ, Ãèìëè è Ïåðåãðèí, òà âñè÷êè ïðîòèâíèöè íà Ìîðäîð äà èìàò ñâîè ñâèäåòåëè.
Ïðèáëèæèõà ñå êîëêîòî äà ãè ÷óÿò îò Ìîðàíîí, ðàçâÿõà çíàìåòî è çàñâèðèõà ñ ôàíôàðè; ãëàøàòàèòå ïðèñòúïèõà íàïðåä è ãëàñîâåòå èì ñå ðàçíåñîõà íàä áàñòèîíà íà Ìîðäîð.
- Èçëåçòå! - âèêíàõà òå. - Íåêà èçëåçå Âëàñòåëèíúò íà ×åðíàòà ñòðàíà! ×àêà ãî ñïðàâåäëèâ ñúä. Ñ êîâàðíà âîéíà íàõëó òîé â ãîíäîðñêèòå çåìè è ãè îïóñòîøè. Çàòóé êðàëÿò íà Ãîíäîð ãî ïðèçîâàâà äà èçêóïè âèíàòà ñè è çàâèíàãè äà íàïóñíå ñòðàíàòà ìó. Èçëåçòå!
Íàñòàíà äúëãî ìúë÷àíèå, íè âèê, íè çâóê íå äîëåòÿ â îòãîâîð îò ñòåíàòà. Íî Ñàóðîí âå÷å áå èçïëåë ïëàíîâåòå ñè è áå ñêëîíåí ïúðâî æåñòîêî äà ñè ïîèãðàå ñ õâàíàòèòå ìèøêè, ïðåäè äà ãè óáèå ñ åäèí óäàð. È òúé, òúêìî êîãàòî ïúëêîâîäöèòå ñå ãîòâåõà äà çàâèÿò íàçàä, òèøèíàòà âíåçàïíî ñå ðàçêúñà. Êàòî ïëàíèíñêè ãðúì îòåêíà ïðîòÿæíèÿò ãðîõîò íà îãðîìíè òúïàíè, ñåòíå ðåâúò íà ðîãîâå ðàçòúðñè ñêàëèòå è îãëóøè õîðàòà. Ñðåä òàÿ ãëú÷ ñðåäíàòà âðàòè÷êà íà ×åðíàòà ïîðòà ñå îòìåòíà íàâúí ñ ìîùíî çâúíòåíå è ïðåç íåÿ èçëÿçîõà ïîñëàíèöèòå íà Ìðà÷íàòà êóëà.
Íàé-îòïðåä ÿçäåøå íà ÷åðåí êîí âèñîêà çëîêîáíà ôèãóðà; îãðîìíà è ãðîçíà áå òÿ, à ëèöåòî é áå ñòðàõîâèòà ìàñêà, íàïîìíÿùà íå ÷îâåøêà ãëàâà, à ãîë ÷åðåï, è îãúí ïëàìòåøå â íîçäðèòå è õëúòíàëèòå î÷è. ×åðíè îäåæäè ïîêðèâàõà êîííèêà, ÷åðåí áå è âèñîêèÿò ìó øëåì, àëà òîâà íå áå Äóõ íà Ïðúñòåíà, à æèâ ÷îâåê. Íàðè÷àõà ãî Çàìåñòíèêúò îò Êóëàòà Áàðàä-äóð, à èñòèíñêîòî ìó èìå íå å çàïîìíèëà íèòî åäíà ëåãåíäà; ñàì òîé ãî áå çàáðàâèë è êàçâàøå: „Àç ñúì Óñòàòà íà Ñàóðîí." Íî ðàçïðàâÿò, ÷å áèë èçìåííèê îò íàðîäà, íàðå÷åí ×åðíè Íóìåíîðöè; òå ñå çàñåëèëè èç Ñðåäíàòà çåìÿ â ãîäèíèòå íà Ñàóðîíîâîòî âëàäè÷åñòâî è ãî îáîæåñòâèëè, òúé êàòî ãè ïðèâëè÷àëè çëèòå ïðåìúäðîñòè. Òîé âëÿçúë íà ñëóæáà â ×åðíàòà êóëà ïðè ïúðâîòî é âúçäèãàíå è ÷ðåç ëóêàâñòâîòî ñè âñå ïîâå÷å ïå÷åëåë áëàãîñêëîííîñòòà íà Âëàñòåëèíà; èçó÷èë âúðõîâíè ìàãèè, îïîçíàë ìíîãî îò ìèñëèòå íà Ñàóðîí è ñòàíàë ïî-æåñòîê îò îðêèòå.
Ñåãà òîé ÿçäåøå íàïðåä è ïîäèð íåãî èäåøå ñàìî ìàëúê îòðÿä îò áîéöè â ÷åðíè óíèôîðìè ñ åäíî-åäèíñòâåíî çíàìå - ÷åðíî, ñ ÷åðâåíèÿ çíàê íà Çëîòî îêî. Êàòî ñïðÿ íà íÿêîëêî êðà÷êè îò ïúëêîâîäöèòå íà Çàïàäà, òîé ãè èçãëåäà îò ãëàâà äî ïåòè è ñå èçñìÿ.
- Èìà ëè ñðåä òàÿ ñãàí íÿêîé óïúëíîìîùåí äà ïðåãîâàðÿ ñ ìåí? - çàïèòà òîé. - Èëè ïîíå ñ ìàëêî óì, òà äà ìå ðàçáåðå? Ñàìî íå òè! - ïðèñìåõóëíî ïîäõâúðëè òîé êúì Àðàãîðí. - Çà äà ñòàíåø êðàë, íå ñòèãà ñàìî ïàð÷å åëôè÷åñêî ñòúêëî è ïîäîáíà ñáèðùèíà. Õàéäå äå! È ïîñëåäíèÿò ðàçáîéíèê îò õúëìîâåòå ìîæå äà ñè íàìåðè òàêàâà ñâèòà!
Àðàãîðí íå îòâúðíà íèùî, ñàìî âïè ïîãëåä â î÷èòå íà ïðîòèâíèêà, çàäúðæà ãî òàì è íàñòàíà ìèã íà áîðáà, àëà ìàêàð ÷å íå ïîìðúäíà, íèòî ïîñåãíà êúì îðúæèåòî ñè, îíçè ñå ñãúðáè è îòñòúïè ñÿêàø ïðåä çàïëàõà îò óäàð.
- Àç ñúì ãëàøàòàé è ïîñëàíèê, íèêîé íå ìîæå äà ìå íàïàäà! - âèêíà òîé.
- Òàì, êúäåòî ñïàçâàò òèÿ çàêîíè - êàçà Ãàíäàëô, - èìà è îáè÷àé ïîñëàíèöèòå äà íå ñà òúé íàãëè. Íî íèêîé íå òå å çàïëàøèë. Íÿìà îò êàêâî äà ñå áîèø, äîêàòî èçïúëíèø ïîðú÷åíèåòî ñè. Àëà àêî ãîñïîäàðÿò òè íå å ïîìúäðÿë âíåçàïíî, òî çàåäíî ñ âñè÷êèòå ìó ñëóãè è òè ùå áúäåø ïîä ñìúðòíà çàïëàõà.
- Òúé! - êàçà Ïðàòåíèêúò. - Çíà÷è òè ùå ïðåãîâàðÿø, áåëîâëàñè ñòàð÷å? Íèìà íå ñìå ÷óâàëè ïîíÿêîãà çà òåá è ñêèòàë÷åñòâàòà òè, çà âå÷íèòå òè çàãîâîðè è ïàêîñòè îò áåçîïàñíî ðàçñòîÿíèå? Íî òîçè ïúò ñè ïúõàø íîñà êúäåòî íå òðÿáâà, ãîñïîäèí Ãàíäàëô; ùå âèäèø êàê ñâúðøâà îíçè, ùî ïëåòå ãëóïàâèòå ñè ìðåæè ïîä íîçåòå íà Ñàóðîí Âåëèêè. Èìàì äîêàçàòåëñòâà, êîèòî ìè çàðú÷àõà äà òè ïîêàæà - îñîáåíî íà òåá, àêî äðúçíåø äà äîéäåø.
Òîé íàïðàâè çíàê è åäèí îò ñòðàæèòå ìó èçëåçå íàïðåä ñ âúðçîï, îáâèò â ÷åðíî ïëàòíî. Ïðàòåíèêúò ãî ðàçìîòà è çà èçóìëåíèå è îò÷àÿíèå íà âñè÷êè ïúëêîâîäöè âäèãíà íàãîðå ïúðâî êúñèÿ ìå÷, êîéòî áå íîñèë Ñàì, ñåòíå ñèâ ïëàù è åëôè÷åñêà áðîøêà, à íàêðàÿ ìèòðèëíàòà ðèçíèöà íà Ôðîäî, óâèòà â èçïîêúñàíèòå ìó äðåõè. Ïðåä î÷èòå èì ïðè÷åðíÿ è â áåçìúëâíèÿ ìèã èì ñå ñòîðè, ÷å ñâåòúò å çàñòèíàë íåïîäâèæíî. Ñúðöàòà èì áÿõà ìúðòâè è ñåòíàòà íàäåæäà áå îòëåòÿëà. Ïèïèí, êîéòî ñòîåøå äî ïðèíö Èìðàõèë, ñå õâúðëè íàïðåä ñúñ ñêðúáåí âèê.
- Òèøèíà! - òâúðäî èçðå÷å Ãàíäàëô è ãî áëúñíà íàçàä, àëà Ïðàòåíèêúò ãðúìêî ñå ðàçñìÿ.
- Çíà÷è âîäèø è äðóã îò îíèÿ ìàë÷óãàíè! - ïðîâèêíà ñå òîé. - Íÿìàì ïðåäñòàâà êàêâà ïîëçà íàìèðàø â òÿõ, íî òîâà, äåòî ãè ïðàùàø êàòî øïèîíè â Ìîðäîð, íàäõâúðëÿ âñåèçâåñòíàòà òè ãëóïîñò. Âñå ïàê ìó áëàãîäàðÿ, çàùîòî ñòàâà ÿñíî, ÷å ïîíå òîâà êîïåëå âå÷å å âèæäàëî äîêàçàòåëñòâàòà, è íÿìà ñìèñúë äà îòðè÷àø.
- Íÿìàì íàìåðåíèå äà îòðè÷àì - êàçà Ãàíäàëô. - Íàèñòèíà ãè ïîçíàâàì, çíàì è èñòîðèÿòà èì, à òè, ñêâåðíà Óñòà íà Ñàóðîí, âúïðåêè öÿëîòî ñè ïðåçðåíèå, íå ìîæåø äà êàæåø ñúùîòî. Íî çàùî ñè ãè äîíåñúë òóê?
- Äæóäæåøêà ðèçíèöà, åëôè÷åñêè ïëàù, êèíæàë îò íèçâåðãíàòèÿ Çàïàä è øïèîíèí èçìåæäó îíèÿ äðåáíè ïëúõîâå îò Ãðàôñòâîòî... íå, íå ãîâîðè! Âñè÷êî çíàåì - òîâà ñà áåëåçèòå íà çàãîâîð. Å, ìîæå áè íÿìà äà ñêúðáèø, àêî çàãóáèø îíàÿ òâàð, êîÿòî ãè íîñåøå, à ìîæå è äà íå å òúé - äàëè ïúê íå òè å áèë ñêúï? Àêî ñúì ïðàâ, ïîáúðçàé äà èçïîëçóâàø êîëêîòî ìîçúê òè å îñòàíàë. Ñàóðîí íå îáè÷à øïèîíèòå è ñåãà ñúäáàòà íà äðåáîñúêà ùå çàâèñè îò ðåøåíèåòî òè.
Íèêîé íå ìó îòâúðíà, íî òîé âèäÿ ëèöàòà, ïîìðúêíàëè îò òðåâîãà, âèäÿ óæàñà â î÷èòå è ïàê ñå ðàçñìÿ, çàùîòî ìó ñå ñòîðè, ÷å èãðàòà âúðâè êàêòî òðÿáâà.
- Äîáðå, äîáðå! - ïðîäúëæè òîé. - Ñêúï òè å áèë, âèæäàì. Èëè ïúê çàäà÷àòà ìó å áèëà òàêàâà, ÷å íå ñè èñêàë äà ñå ïðîâàëè? Å, òúêìî, òîâà ñå ñëó÷è. À ñåãà ãî ÷àêàò ãîäèíè íà áàâíè ìú÷åíèÿ, äúëãè è áàâíè, êàêâèòî ìîæå äà èçìèñëè ñàìî èçêóñòâîòî íà Âåëèêàòà êóëà è âå÷å íå ùå ñå îòúðâå, îñâåí ìîæå áè êîãàòî ñå ïðåêúðøè è íå ïðèëè÷à íà ñåáå ñè, òà äà äîéäå ïðè òåá è äà âèäèø êàêâî ñè ñòîðèë. Òîâà å íåìèíóåìî... îñâåí àêî ïðèåìåø óñëîâèÿòà íà ìîÿ Âëàäåòåë.
- Äà ÷óåì óñëîâèÿòà - èçðå÷å Ãàíäàëô òâúðäî, íî îêîëíèòå çúðíàõà òåðçàíèåòî ïî ëèöåòî ìó è ñåãà òîé èçãëåæäàøå ñúñóõðåí ñòàðåö - íàé-ñåòíå ñìàçàí, ïîáåäåí. Íå ñå ñúìíÿâàõà, ÷å ùå ïðèåìå.
- Åòî óñëîâèÿòà - èçðå÷å Ïðàòåíèêúò è ñå óñìèõíà, êàòî ãè îãëåæäàøå åäèí ïî åäèí. - Ãîíäîðñêàòà ñãàí çàåäíî ñúñ çàáëóäåíèòå ñè ñúþçíèöè äà ñå îòòåãëè íåçàáàâíî îòâúä Àíäóèí, íî ïðåäè òîâà äà ñå çàêúëíå, ÷å âå÷å íèêîãà íå ùå âäèãíå îðúæèå ïðîòèâ Ñàóðîí Âåëèêè - íè òàéíî, íè ÿâíî. Âñè÷êè çåìè íà èçòîê îò Àíäóèí äà ïðèíàäëåæàò åäèíñòâåíî íà Ñàóðîí âî âåêè âåêîâ. Íà çàïàä îò Àíäóèí çåìèòå äî Ìúãëèâèòå ïëàíèíè è Ðîõàíñêèÿ ïðîëîì äà áúäàò âàñàëè íà Ìîðäîð è íèêîé â òÿõ äà íå íîñè îðúæèå, íî äà èì ñå îñòàâè ïðàâîòî ñàìè äà ðåøàâàò âúòðåøíèòå ñè äåëà. Àëà äà ïîìîãíàò çà âúçñòàíîâÿâàíåòî íà Èñåíãàðä, áåçïðè÷èííî ðàçðóøåí îò òÿõ, è äà ãî ïðåäàäàò íà Ñàóðîí, êîéòî ùå íàñòàíè òàì ñâîé çàìåñòíèê - íå Ñàðóìàí, à íÿêîé ïî-äîñòîåí çà äîâåðèå.
Â î÷èòå íà Ïðàòåíèêà âñè÷êè ïðî÷åòîõà ìèñúëòà ìó. Òîé ñå êàíåøå äà ñòàíå òîçè çàìåñòíèê è äà ñãðåáå ïîä ïåòàòà ñè êàêâîòî îñòàíå îò Çàïàäà; òîé ùåøå äà áúäå òåõåí òèðàí, à òå - íåãîâè ðîáè.
Íî Ãàíäàëô âúçðàçè:
- Ïðåêàëåíî ìíîãî èñêàòå çà âðúùàíåòî íà åäèí-åäèíñòâåí ñëóæèòåë - òâîÿò Âëàäåòåë äà ïîëó÷è â çàìÿíà îíóé, çà êîåòî èíà÷å áè òðÿáâàëî äà âîäè íå åäíà âîéíà! Äà íå áè ïîëÿòà íà Ãîíäîð äà ñà ñúêðóøèëè áîéíèòå ìó íàäåæäè, òà ñå óíèæàâà äî ïàçàðëúöè? È àêî íàèñòèíà öåíÿõìå òúé âèñîêî ïëåííèêà, êàêâî íè ãàðàíòèðà, ÷å Ñàóðîí, Âåëèêèÿò ìàéñòîð íà Ïðåäàòåëñòâîòî, ùå óäúðæè äóìàòà ñè? Êúäå å òîçè ïëåííèê? Äîâåäåòå ãî è íè ãî ïðåäàéòå, à ñëåä òîâà ùå îáñúäèì èñêàíèÿòà.
È òîãàâà Ãàíäàëô, çîðúê è ñúñðåäîòî÷åí êàòî áîåö, êîéòî êðúñòîñâà ìå÷ ñúñ ñìúðòåí âðàã, èçïèòà ÷óâñòâîòî, ÷å çà êðàòúê ìèã Ïðàòåíèêúò ñå îáúðêà, àëà òóòàêñè îòíîâî ñå ðàçñìÿ.
- Íå ñòàâàé íàãúë äà ñïîðèø ñ Óñòàòà íà Ñàóðîí! - âèêíà òîé. - Ãàðàíöèè ìó ñå ïðèùåëè! Ñàóðîí íå äàâà ãàðàíöèè. Àêî ùå ãî ìîëèòå çà ìèëîñò, ïúðâî òðÿáâà äà èçïúëíèòå âîëÿòà ìó. Òîâà ñà óñëîâèÿòà. Ïðèåìåòå ãè èëè ñå îòêàçâàéòå!
- Òîâà ùå ïðèåìåì! - âíåçàïíî èçðå÷å Ãàíäàëô. Òîé îòìåòíà ïëàùà ñè è áÿëàòà ñâåòëèíà çàñèÿ êàòî ìå÷ ñðåä ÷åðíèòå çåìè. Ñêâåðíèÿò Ïðàòåíèê îòñòúïè ïðåä âäèãíàòàòà ìó äåñíèöà, à Ãàíäàëô ïðåêðà÷è íàïðåä è ãðàáíà äîêàçàòåëñòâàòà - ðèçíèöà, ïëàù è ìå÷. - Òîâà ùå ïðèåìåì â ïàìåò íà äðóãàðÿ ñè - âèêíà òîé. - Êîëêîòî äî óñëîâèÿòà, îòõâúðëÿìå ãè äî åäíî. Ìàõàé ñå, ïîñîëñòâîòî òè ñâúðøè è ãèáåëòà òå äåáíå. Íå ñìå äîøëè òóê äà õàáèì ñëîâà â ïðåãîâîðè ñ áåç÷åñòíèÿ ïðîêëåò Ñàóðîí, à îùå ïî-ìàëêî ñ åäèí îò ðîáèòå ìó. Èç÷åçâàé!
Òîçè ïúò ïðàòåíèêúò íà Ìîðäîð íå ñå ðàçñìÿ. Îò èçóìëåíèå è ãíÿâ ëèöåòî ìó ñå áå èçêðèâèëî êàòî ìóöóíàòà íà äèâ çâÿð, æåñòîêî øèáíàò ñ ïðú÷êà òúêìî êîãàòî ñå ñâåæäà íàä ïëÿ÷êàòà. Èçïúëíè ãî áÿñ, ëèãè ïðîòåêîõà ïî óñòíèòå ìó è îò ãúðëîòî ìó ñå èçòðúãíàõà çàäàâåíè ÿðîñòíè çâóöè. Àëà ïîãëåäíà ñâèðåïèòå ëèöà íà ïúëêîâîäöèòå, ñúçðÿ ñìúðòîíîñíèÿ áëÿñúê â î÷èòå èì è ñòðàõúò ïîòóøè ãíåâà ìó. Èçêðåùÿ ñ âñå ñèëà, îáúðíà ãðúá, ìåòíà ñå íà ñåäëîòî è çàåäíî ñ îòðÿäà ñè ëóäî ïðåïóñíà êúì Ñèðèò Ãîðãîð. Íî äîêàòî ñå îòäàëå÷àâàõà, âîéíèöèòå ìó èçñâèðèõà ñ ðîãîâå îòäàâíà óðå÷åíèÿ ñèãíàë è îùå ïðåäè äà äîñòèãíàò ïîðòàòà, êàïàíúò íà Ñàóðîí ñå çàõëîïíà.
Çàòúòíàõà òúïàíè, èçáëèêíàõà îãíüîâå. Øèðîêî ñå ðàçòâîðè îãðîìíàòà ×åðíà ïîðòà. Êàòî áóðíà âîäà ïðåç âäèãíàò øëþç îòâúòðå ñå èçñèïà íåñìåòíà âîéñêà. Ïúëêîâîäöèòå ÿõíàõà êîíåòå è ïðåïóñíàõà íàçàä, à îòêúì ïúë÷èùàòà íà Ìîðäîð ñå íàäèãíà ïðèñìåõóëåí ðåâ. Ïðàøíè îáëàöè èçïúëíèõà âúçäóõà íàä çàäàëàòà ñå îòñòðàíè Èçòî÷íà àðìèÿ, êîÿòî áå èç÷àêàëà ñèãíàëà â ñÿíêàòà íà Åðåä Ëèòóè îòâúä ïî-äàëå÷íàòà êóëà. Îò äâåòå ñòðàíè íà Ìîðàíîí ïî õúëìîâåòå ñå âòóðíàõà áåçáðîé îðêè. Ìúæåòå îò Çàïàäà áÿõà â êàïàí è ñêîðî äåñåòîêðàòíî ïî-ìîùíè ÷àñòè ùÿõà äà îáêðúæàò äâåòå ñèâè ìîãèëè ñ ìîðå îò âðàãîâå. Ñàóðîí áå çàõàïàë ñúñ ñòîìàíåíè ÷åëþñòè ïðåäëîæåíàòà ïðèìàìêà.
Àðàãîðí ðàçïîëàãàøå ñ áðîåíè ìèíóòè, çà äà ïîäðåäè âîéñêèòå çà áîé. Çàñòàíà íà åäèíèÿ õúëì ñ Ãàíäàëô è òàì ñå èçäèãíà ïðåêðàñíî è îò÷àÿíî çíàìåòî ñ Äúðâîòî è Çâåçäèòå. Íà äðóãèÿ õúëì, ïëúòíî ïðèëåïåí äî ïúðâèÿ, ñå âååõà çíàìåíàòà íà Ðîõàí è Äîë Àìðîò – Áÿë êîí è Ñðåáúðåí ëåáåä. Áîéöèòå îáãðàäèõà äâàòà õúëìà â ïðúñòåíè, íàñòðúõíàëè ñ êîïèÿ è ìå÷îâå. Íî îòïðåä, îòêúì Ìîðäîð, êúäåòî ùåøå äà ïàäíå ïúðâèÿò è íàé-ñòðàøåí óäàð, çàñòàíàõà îòëÿâî ñèíîâåòå íà Åëðîíä ñ Äóíåäàíöèòå, à îòäÿñíî - ïðèíö Èìðàõèë ñ ãîðäèòå, ïðåêðàñíè ìúæå îò Äîë Àìðîò è ïîäáðàíè áîéöè îò Ñòðàæåâàòà êóëà.
Âèåøå âÿòúð, ïååõà òðúáè, ñòðåëè ñâèñòÿõà, àëà Ñëúíöåòî, êîåòî âå÷å ñå âúçäèãàøå êúì Þãà, áå çàêðèòî îò ñìðàäíèòå èçïàðåíèÿ íà Ìîðäîð è åäâà ïðîáëÿñâàøå ïðåç çëîêîáíèòå ìúãëè - äàëå÷íî, ìúòíî÷åðâåíî, ñÿêàø áå äîøúë êðàÿò íà äåíÿ èëè ìîæå áè êðàÿò íà öåëèÿ áÿë ñâÿò. Îò ïðèèæäàùèÿ ìðàê íàëåòÿõà Íàçãóëèòå, õëàäíèòå èì ãëàñîâå çàêðåùÿõà ãèáåëíè ñëîâà è ñåòíàòà íàäåæäà óãàñíà.
Ïèïèí áå ðóõíàë, ñìàçàí îò óæàñ, êîãàòî ÷ó Ãàíäàëô äà îòõâúðëÿ óñëîâèÿòà, îáðè÷àéêè Ôðîäî íà ìú÷åíèÿ â Êóëàòà, àëà ñå áå îâëàäÿë è ñåãà ñòîåøå äî Áåðåãîíä â ÷åëíèòå ðåäèöè íà Ãîíäîð çàåäíî ñ áîéöèòå íà Èìðàõèë. Ñòðóâàøå ìó ñå, ÷å ñëåä êàòî âñè÷êî å çàãóáåíî, íàé-äîáðå ùå ñòîðè äà çàãèíå ÷àñ ïî-ñêîðî è äà íàïóñíå ïå÷àëíàòà èñòîðèÿ íà æèâîòà ñè.
- Åõ, çàùî ãî íÿìà Ìåðè òóê - ÷ó òîé ñîáñòâåíèÿ ñè ãëàñ è â ãëàâàòà ìó âèõðåíî ïðåëèòàõà ìèñëè, äîêàòî ãëåäàøå êàê âðàãúò ñå çàäàâà â àòàêà. - Äîáðå äå, äîáðå, ñåãà ïîíå ðàçáèðàì ìàëêî ïî-ÿñíî ãîðêèÿ Äåíåòîð. Äâàìàòà ñ Ìåðè ìîæåõìå äà çàãèíåì çàåäíî - è çàùî íå, ùîì íè å ïèñàíî äà óìðåì? Å, êàòî ãî íÿìà, äàíî ïîíå äî÷àêà ëåêà ñìúðò. À àç ñåãà ùå òðÿáâà äà ñå ïðåäñòàâÿ äîñòîéíî.
Òîé èçòåãëè ìå÷à ñè è ñå âãëåäà â îñòðèåòî è ïðåïëåòåíèòå ÷åðâåíîçëàòèñòè øàðêè; âúðõó ñòîìàíàòà áëåñòÿõà êàòî îãúí ïëàâíèòå íóìåíîðñêè ïèñìåíà. „Òðÿáâà äà ñà ãî èçêîâàëè òúêìî çà òàêúâ ÷àñ - ïîìèñëè ñè òîé. - Åõ, àêî ìîãà äà ïîâàëÿ ñ íåãî îíçè ãíóñåí Ïðàòåíèê, òîãàâà ïî÷òè ùå ñå èçðàâíÿ ñ íàøèÿ Ìåðè. Äîáðå äå, âñå ùå ïîâàëÿ íåêîëöèíà îò òàÿ ïàïëà÷ ïðåäè êðàÿ. Êàê áèõ èñêàë îòíîâî äà âèäÿ çîðàòà è çåëåíàòà òðåâà!"
È äîêàòî ñè ìèñëåøå òàêà, âðúõëåòÿ ïúðâèÿò óäàð. Çàäúðæàíè îò áëàòàòà ïðåä õúëìîâåòå, îðêèòå ñïðÿõà è îáñèïàõà ñúñ ñòðåëè âåðèãàòà îò çàùèòíèöè. Íî èçìåæäó òÿõ ñå çàäàäå ñ øèðîêà êðà÷êà è çâåðñêè ðåâ ìíîãî÷èñëåí îòðÿä ñêàëíè òðîëîâå îò Ãîðãîðîò. Ïî-âèñîêè è ïî-øèðîêîïëåùåñòè îò õîðàòà, òå áÿõà îáëå÷åíè ñàìî â ïðèëåïíàëè ðèçíèöè îò ðîãîâè ëþñïè èëè ìîæå áè òàêàâà áå ãðîçíàòà èì êîæà, íîñåõà îãðîìíè è ÷åðíè êðúãëè ùèòîâå è âúðòÿõà ñ âúçëåñòè äåñíèöè òåæêè ÷óêîâå. Áåç äà òðåïíàò, òå ñå õâúðëèõà â åçåðàòà, ïðåãàçèõà ãè è êðåùåéêè, ñå çàäàäîõà íàñðåùà. Êàòî áóðÿ íàëåòÿõà âúðõó ãîíäîðñêèòå ðåäèöè è çàáëúñêàõà ãëàâà è øëåì, ðúêà è ùèò êàêòî êîâà÷úò ìà÷êà ïîäàòëèâîòî íàæåæåíî æåëÿçî. Êðàé Ïèïèí, çàøåìåòåí è áåçñèëåí, ðóõíà Áåðåãîíä; ãðàìàäíèÿò âîæä íà òðîëîâåòå, êîéòî ãî áå ïîâàëèë, ñå ïðèâåäå íàä íåãî è ïðîòåãíà íîêòåñòà ëàïà - òèÿ ãíóñíè òâàðè ïðåõàïâàõà ãúðëàòà íà ïîáåäåíèòå.
Òîãàâà Ïèïèí çàìàõíà íàãîðå è èçïèñàíîòî îñòðèå îò Çàäìîðèÿ ïðîíèçà êîæàòà, ïîòúíà äúëáîêî â óòðîáàòà íà òðîëà è ÷åðíàòà ìó êðúâ áëèêíà íàâúí. ×óäîâèùåòî ñå ëþøíà íàïðåä è ñ òðÿñúê ñå ñòîâàðè êàòî ïàäàùà ñêàëà, ïîãðåáâàéêè æåðòâèòå ïîä ñåáå ñè. ×åðíîòà, çëîâîíèå è ñìàçâàùà áîëêà îáãúðíàõà Ïèïèí è ñúçíàíèåòî ìó ñå ïðîâàëè â íåïðîãëåäåí ìðàê.
„Çíà÷è âñè÷êî ñâúðøâà êàêòî ïîäîçèðàõ" - ïðîìúëâè ãàñíåùàòà ìó ìèñúë è ëåêè÷êî ñå ïîðàçñìÿ, ñÿêàø áå åäâà ëè íå ðàäîñòåí äà îòõâúðëè íàé-ñåòíå ñúìíåíèÿ, ãðèæè è ñòðàõ. È òîãàâà, òúêìî êîãàòî îòëèòàøå êúì çàáðàâàòà, äî÷ó ãëàñîâå è òå êàòî ÷å êðåùÿõà îò äàëå÷íèòå âèñèíè íà íÿêàêúâ çàáðàâåí ñâÿò:
- Îðëèòå èäàò! Îðëèòå èäàò!
Ìèñúëòà íà Ïèïèí ñå ïîêîëåáà îùå çà ìèã. „Áèëáî! - èçðå÷å òÿ. - Íî íå! Îíîâà å ñòàíàëî â íåãîâàòà èñòîðèÿ ìíîãî, ìíîãî îòäàâíà. Òóê å ìîÿòà èñòîðèÿ è òÿ âå÷å ñâúðøè. Ñáîãîì!" Ñåòíå ìèñúëòà ìó îòëåòÿ íàäàëå÷ è î÷èòå ìó íå çúðíàõà íèùî ïîâå÷å.


ÊÍÈÃÀ ØÅÑÒÀ


Ãëàâà 1

ÊÓËÀÒÀ ÍÀ ÑÈÐÈÒ ÓÍÃÎË

Ñàì ìú÷èòåëíî ñå íàäèãíà îò ïîäà. Çà ìîìåíò ñå ïîïèòà êúäå å ïîïàäíàë, ñåòíå îòíîâî ñå çàâúðíàõà ìúêàòà è îò÷àÿíèåòî. Áåøå â ÷åðíèÿ ìðàê ïðåä ïîäçåìíàòà ïîðòà íà îðêñêàòà êðåïîñò, áðîíçîâèòå âðàòè áÿõà çàëîñòåíè. Íàâÿðíî áå ïàäíàë çàøåìåòåí, êîãàòî ñå õâúðëè âúðõó òÿõ, àëà íå çíàåøå êîëêî âðåìå å ëåæàë òàêà. Òîãàâà áå ïëàìíàë îò îò÷àÿíèå è ÿðîñò, ñåãà òðåïåðåøå îò ñòóä. Ïðîïúëçÿ êúì âðàòàòà è äîëåïè óõî êúì íåÿ.
Íåÿñíî äî÷ó äàëå÷å âúòðå ãúë÷àâàòà íà îðêñêè ãëàñîâå, íî ñêîðî òå çàìëúêíàõà èëè ñå îòäàëå÷èõà è íàâñÿêúäå ñå âúçöàðè òèøèíà. Ãëàâàòà ãî áîëåøå è ïðåä î÷èòå ìó èç ìðàêà ïëóâàõà ïðèçðà÷íè ñâåòëèíêè, íî òîé ñå çàñòàâè äà ñúáåðå ñèëè è äà ðàçìèñëè. Åäíî áå ÿñíî - ÷å íÿìà íàäåæäà äà ïðîíèêíå â òâúðäèíàòà íà îðêèòå ïðåç òàÿ ïîðòà, ìîæåøå ñ äíè äà ÷àêà òóê, äîêàòî ÿ îòâîðÿò ïàê, à âðåìåòî áå îò÷àéâàùî ñêúïî. Âå÷å íå ñå ñúìíÿâàøå â äúëãà ñè - òðÿáâàøå äà ñïàñè ãîñïîäàðÿ ñè èëè äà çàãèíå.
- Ãèáåëòà å ïî-âåðîÿòíà è âúâ âñåêè ñëó÷àé ìíîãî ïî-ëåñíà - çëîâåùî ñè êàçà òîé, êàòî ïðèáðà Æèëîòî è îáúðíà ãðúá íà áðîíçîâèòå âðàòè. Íå ñìååøå äà èçïîëçóâà åëôè÷åñêàòà ñâåòëèíà, çàòîâà ñå óïúòè èç òóíåëà áàâíî, ïèïíåøêîì è êðà÷åéêè, ñå îïèòà äà ñâúðæå â åäíî öÿëî ñúáèòèÿòà, îòêàê äâàìàòà ñ Ôðîäî áÿõà íàïóñíàëè Êðúñòîïúòÿ. Ïèòàøå ñå êîëêî ëè å ÷àñúò. Íÿêúäå ìåæäó îòìèíàëèÿ äåí è ñëåäâàùèÿ, ïðåäïîëàãàøå, íî äîðè è áðîÿ íà äíèòå áå èçãóáèë îêîí÷àòåëíî. Ïîïàäíàë áå â ìðà÷íà ñòðàíà, êúäåòî äíèòå íà ñâåòà èçãëåæäàõà íàâåêè çàáðàâåíè è êîéòî ïðîíèêíåøå òàì, ïîòúâàøå â ñúùàòà çàáðàâà.
- ×óäÿ ñå ìèñëÿò ëè èçîáùî çà íàñ - ïðîìúðìîðè òîé - è êàêâî ëè ãè å ñïîëåòÿëî òàì?
Íåóâåðåíî ðàçìàõà ðúêà ïðåä ñåáå ñè, íî èçëèçàéêè â òóíåëà íà Êîðóáàíà, âñúùíîñò ãëåäàøå íà þã, à íå íà çàïàä. Äàëå÷å íà çàïàä ñâåòúò íàáëèæàâàøå êúì ïëàäíå íà ÷åòèðèíàäåñåòèÿ ìàðòåíñêè äåí ïî êàëåíäàðà íà Ãðàôñòâîòî è â òîçè ìîìåíò Àðàãîðí áå ïîâåë ÷åðíèÿ ôëîò îò Ïåëàðãèð, Ìåðè ïðåïóñêàøå ñ Ðîõèðèìèòå ïðåç Êàìåííàòà äîëèíà, à â Ìèíàñ Òèðèò ëóìâàõà ïîæàðèùà è Ïèïèí ãëåäàøå êàê èçáóÿâà ëóäîñòòà â î÷èòå íà Äåíåòîð. Àëà ñðåä âñè÷êè òåçè òðåâîãè è ñòðàõîâå ìèñëèòå íà äðóãàðèòå íåïðåñòàííî ñå âðúùàõà êúì Ôðîäî è Ñàì. Íå áÿõà çàáðàâåíè. Íî ñå íàìèðàõà äàëå÷ îò âñÿêà ïîìîù è íèêàêâà ìèñúë íå áè ìîãëà äà îáëåê÷è Ñàìîçíàé, ñèí Áúðçîõàìîâ; òîé áåøå áåçêðàéíî ñàìîòåí.
Íàé-ïîñëå ñå âúðíà äî êàìåííàòà âðàòà íà îðêñêèÿ òóíåë è òúé êàòî ïàê íå óñïÿ äà îòêðèå ñ êàêâà êóêà èëè ðåçå å çàëîñòåíà, èçêàòåðè ñå îòãîðå êàêòî ïðåäè è ëåêè÷êî ñêî÷è íà ïîäà. Ïîñëå êðàäåøêîì ñå óïúòè êúì èçõîäà îò òóíåëà íà Êîðóáàíà, êúäåòî ïàðöàëè îò ãðàìàäíàòà ïàÿæèíà âñå òúé ñå ëþøêàõà è âååõà ïî õëàäíèÿ âÿòúð. Íà Ñàì íàèñòèíà ìó ñòàíà õëàäíî ñëåä çàñòîÿëèÿ ìðàê, íî ñâåæèÿò ïîëúõ ãî ñúæèâè. Ïðåäïàçëèâî ñå èçìúêíà íàâúí.
Íàâñÿêúäå öàðóâàøå çëîâåù ïîêîé. Ñâåòëèíàòà åäâà ïðîçèðàøå - êàòî â ñóìðàêà ïðèâå÷åð ñëåä íàâúñåí äåí. Ãúñòèòå èçïàðåíèÿ, êîèòî ñå íàäèãàõà îò Ìîðäîð è ñòðóÿõà íà çàïàä, ìèíàâàõà íèñêî íàä ïëàíèíèòå, ñëåíè â îãðîìíà òúëïà îò îáëàöè è äèì, îñâåòåíà îòäîëó ñ ìúòíî ÷åðâåíî çàðåâî.
Ñàì âäèãíà âçîð êúì îðêñêàòà êóëà è âíåçàïíî îò òåñíèòå ïðîçîðöè íàäíèêíàõà ñâåòëèíêè êàòî ìàëêè ÷åðâåíè î÷è÷êè. Çàïèòà ñå äàëè òîâà íå å íÿêàêúâ ñèãíàë. Çàáðàâåí äîñåãà ñðåä ÿðîñòòà è îò÷àÿíèåòî, ñòðàõúò ìó îò îðêèòå îòíîâî ñå âúçâúðíà. Äîêîëêîòî âèæäàøå, îñòàâàøå ìó ñàìî åäèí ïúò - òðÿáâàøå äà ïðîäúëæè íàïðåä è äà ïîòúðñè ãëàâíèÿ âõîä íà ñòðàõîâèòàòà êóëà, íî êîëåíåòå ìó áÿõà îìåêíàëè è òîé îñúçíà, ÷å òðåïåðè. Êàòî îòêúñíà ïîãëåä îò êóëàòà è äâàòà ðîãà íà Êëèñóðàòà, òîé çàñòàâè íåïîêîðíèòå íîçå äà ìó ñå ïîä÷èíÿò è áàâíî, ñ íàïðåãíàò ñëóõ, âòîðà÷åí â ïëúòíèòå ñêàëíè ñåíêè êðàé ïúòÿ, ñå âúðíà ïî ñòúïêèòå ñè - êðàé ìÿñòîòî, êúäåòî áå ïàäíàë Ôðîäî è îùå âèòàåøå çëîâîíèåòî íà Êîðóáàíà, ñåòíå íàïðåä è íàãîðå, äîêàòî îòíîâî çàñòàíà íàñðåä êëèñóðàòà, êúäåòî áå íàäÿíàë Ïðúñòåíà è áå âèäÿë äà îòìèíàâà áàíäàòà íà Øàãðàò.
Òàì ñïðÿ è ñåäíà. Â òîçè ìèã íÿìàøå ñèëè äà ïðîäúëæè. Óñåùàøå, ÷å ùîì ïðåõâúðëè áèëîòî è íàèñòèíà ïðåêðà÷è çåìèòå íà Ìîðäîð, ñòúïêàòà ùå å áåçâúçâðàòíà. Âå÷å íÿìàøå äà ñå âúðíå. Áåç íÿêàêâà ÿñíà öåë èçâàäè Ïðúñòåíà è îòíîâî ãî íàäÿíà. Òóòàêñè ïî÷óâñòâóâà îãðîìíàòà ìó òåæåñò è îòíîâî, íî ïî-ñèëíî è íàïðåãíàòî îò êîãàòî è äà áèëî, óñåòè ñ êàêâà çëîáà Îêîòî íà Ìîðäîð äèðè, ìú÷è ñå äà ïðîíèæå ñåíêèòå, êîèòî áå ïîðîäèëî, çà äà ñå çàùèòè, è êîèòî ñåãà ìó ïðå÷åõà äà ñå ïðåáîðè ñ áåçïîêîéñòâîòî è ñúìíåíèåòî.
Êàêòî è ïðåäè, Ñàì îòêðè, ÷å ñëóõúò ìó ñå å èçîñòðèë, íî çà çðåíèåòî ìó ñâåòúò èçãëåæäàøå èçòúíÿë è çàìúòåí. Ñêàëíèòå ñòåíè êðàé Ïúòåêàòà áÿõà áëåäè, êàòî ÷å ãè ãëåäàøå ïðåç ìúãëà, íî â äàëå÷èíàòà âñå îùå äîëàâÿøå áúëáóêàùèòå æàëáè íà Êîðóáàíà; ÿñíî, ñÿêàø ñúâñåì îòáëèçî, äî÷ó äðåçãàâè êðÿñúöè è çâúí íà îðúæèå. Ñêî÷è íà êðàêà è ñå ïðèòèñíà êúì êðàéïúòíàòà ñêàëà. Ðàäâàøå ñå, ÷å å ñëîæèë Ïðúñòåíà, çàùîòî îòãîðå ñå çàäàâàøå íîâ îòðÿä îðêè. Ïîíå òàêà ïîìèñëè îòíà÷àëî. Ñåòíå èçâåäíúæ ðàçáðà, ÷å ãðåøè, ÷å ñëóõúò ãî å èçìàìèë - êðÿñúöèòå íà îðêèòå äîëèòàõà îòêúì êóëàòà, ÷èéòî âðúõ ñåãà ñå èçâèñÿâàøå ïðàâî íàä íåãî, âëÿâî îò Êëèñóðàòà.
Ñàì ïîòðåïåðà è ïîòúðñè ñèëè äà ïðîäúëæè. Ãîðå ÿâíî ñòàâàøå íÿêàêâà äÿâîëèÿ. Ìîæå áè æåñòîêîñòòà íà îðêèòå áå íàääåëÿëà íàä çàïîâåäèòå è ñåãà òå èçìú÷âàõà Ôðîäî èëè äèâàøêè ãî êúëöàõà íà ïàð÷åòà. Çàñëóøà ñå è ìàëêî ïî ìàëêî â äóøàòà ìó ïðèïëàìíà íàäåæäà. Íèêàêâî ñúìíåíèå - â êóëàòà áóøóâàøå ñõâàòêà, íàâÿðíî Øàãðàò è Ãîðáàã áÿõà ðàçìåíèëè óäàðè è îðêèòå âîþâàõà ïîìåæäó ñè. Êîëêîòî è ñëàáà äà áå íàäåæäàòà, ïîðîäåíà îò òàçè äîãàäêà, òÿ óñïÿ äà ãî ðàçäâèæè. Ìîæåøå äà îòêðèå ïîíå ìúíè÷úê øàíñ. Îáè÷òà êúì Ôðîäî îòõâúðëè âñè÷êè äðóãè ìèñëè è çàáðàâèë çà îïàñíîñòòà, òîé èçêðåùÿ:
- Èäâàì, ãîñïîäèí Ôðîäî!
Èçòè÷à íàãîðå ïî ñòðúìíàòà ïúòåêà è îòìèíà. Ïúòÿò ðÿçêî çàâè íàëÿâî è ñå ñïóñíà íàäîëó. Ñàì áå ïðåñÿêúë ãðàíèöàòà íà Ìîðäîð.
Ïîäòèêíàò ìîæå áè îò íÿêàêâî äúëáîêî ïðåä÷óâñòâèå çà îïàñíîñò, òîé ñâàëè Ïðúñòåíà, ìàêàð äà ñè ìèñëåøå ñàìî, ÷å èñêà äà âèæäà ïî-ÿñíî.
- Ïî-äîáðå äà âèäÿ íàé-ëîøîòî - ïðîìúðìîðè òîé. - Íÿìà ñìèñúë äà ñå ëóòàì èç ìúãëàòà!
Ãðóáà, æåñòîêà è îêàÿíà áå ñòðàíàòà, êîÿòî ñðåùíà ïîãëåäà ìó. Ïîä íîçåòå ìó íàé-âèñîêèÿò õðåáåò íà Åôåë Äóàò ñå ñïóñêàøå îòâåñíî ñðåä îãðîìíè çúáåðè êúì ìðà÷íà áåçäíà, îòâúä êîÿòî ñå èçäèãàøå äðóã, ìíîãî ïî-íèñúê õðåáåò, íàùúðáåí ïî áèëîòî è îçúáåí ñ îñòðè ñêàëè, êîèòî ñå ÷åðíååõà íà ôîíà íà êúðâàâîòî çàðåâî - òîâà áå çëîêîáíèÿò Ìîðãàé, âúòðåøíèÿò îãðàäåí ïðúñòåí íà ñòðàíàòà. Äàëå÷å çàä íåãî, íî ïî÷òè ïðàâî íàïðåä, îòâúä íåîáÿòíî åçåðî îò ìðàê, èçïúñòðåí ñ ïëàìú÷åòà, òëååøå òèòàíè÷åí ïîæàð; îò íåãî ñå èçäèãàõà âèõðåíî îãðîìíè êîëîíè äèì, ìðúñíî÷åðâåíè â îñíîâàòà è ÷åðíè îòãîðå, êúäåòî ñå ñëèâàõà ñ áóõëàòàòà ïåëåíà, ïðèõëóïèëà îò êðàé äî êðàé òèÿ ïðîêúëíàòè çåìè.
Ñàì áå âèäÿë Îðîäðóèí, Îãíåíàòà ïëàíèíà. Îò âðåìå íà âðåìå äúëáîêî ïîä ïåïåëÿâèÿ êîíóñ ïåùèòå ñå íàæåæàâàõà è ñ ÷óäîâèùåí íàïîð è òëàñúê èçõâúðëÿõà ïðåç ïóêíàòèíèòå ïî ñêëîíîâåòå ðåêè îò ðàçòîïåíà ñêàëà. Íÿêîè îò òÿõ ñå ñòè÷àõà, ïëàìòåéêè ïî øèðîêè êàíàëè êúì Áàðàä-äóð, äðóãè ëúêàòóøåõà íàäîëó êúì êàìåíèñòàòà ðàâíèíà, äîêàòî èçñòèíàò è ñå ïðîñòðàò êàòî ñãúð÷åíè äðàêîíîâè òåëà, èçáúëâàíè îò óòðîáàòà íà èçìú÷åíàòà çåìÿ. Òúêìî â òàêúâ íàïðåãíàò ÷àñ Ñàì âèäÿ Ñúäáîâíèÿ âðúõ, ñâåòëèíàòà ìó, çàêðèâàíà ñ âèñîêàòà ïðåãðàäà íà Åôåë Äóàò îò îíèÿ, ùî ñå êàòåðÿò ïî çàïàäíàòà ïúòåêà, ñåãà òðåïòåøå ïî ìîãúùèòå ñêàëíè ñòåíè è ñÿêàø ãè íàïîÿâàøå ñ êðúâ.
Ñàì ñòîåøå ñðåä ñòðàõîâèòîòî çàðåâî, çàùîòî, ïîãëåæäàéêè íàëÿâî, ñåãà ðàçëè÷àâàøå Êóëàòà íà Ñèðèò Óíãîë â öÿëàòà è ìîù. Ðîãúò, êîéòî áå âèäÿë îò äðóãàòà ñòðàíà, ñå îêàçâàøå ñàìî íàé-ãîðíàòà êóëè÷êà. Èçòî÷íàòà ôàñàäà ñå èçäèãàøå íà òðè ãðàìàäíè åòàæà îò åäíà ïëîùàäêà, èçïúêíàëà äàëå÷å äîëó ñðåä ïëàíèíñêèÿ ñêëîí; îòçàä ÿ ïîäïèðàøå îãðîìåí çúáåð è òÿ ñå èçäàâàøå ïðåä íåãî, òðóïàéêè åäèí âúðõó äðóã âñå ïî-òåñíè èçîñòðåíè áàñòèîíè ñ èçêóñíî èççèäàíè îòâåñíè ñòåíè, îáúðíàòè íà ñåâåðîèçòîê è þãîçàïàä. Îêîëî íàé-äîëíèÿ åòàæ, äâåñòà ôóòà ïîä ìÿñòîòî, êúäåòî áå çàñòàíàë Ñàì, íàçúáåíà êðåïîñòíà ñòåíà îãðàæäàøå òÿñíî äâîð÷å. Íà îòñàìíàòà, þãîèçòî÷íà ñòðàíà, ïîðòàòà ñå îòâàðÿøå êúì øèðîê ïúò, ÷èéòî âúíøåí ïàðàïåò ìèíàâàøå ïî ðúáà íà ïðîïàñòòà, ñåòíå çàâèâàøå íà þã è ëúêàòóøíî ñå ñïóñêàøå êúì ìðàêà, çà äà ñå ñëåå ñ ïúòÿ îò Ìîðãóëñêèÿ ïðîõîä. Ïî-íàòàòúê ìèíàâàøå ïðåç ãðóáî èçñå÷åí ïðîëîì â Ìîðãàé êúì äîëèíàòà Ãîðãîðîò è äàëå÷íèÿ Áàðàä-äóð. Òåñíèÿò ïëàíèíñêè ïúò, íà êîéòî ñòîåøå Ñàì, áúðçî ïîäñêà÷àøå íàäîëó ïî ñòúëáè è ñòðúìíè ïúòåêè è äîñòèãàøå ãëàâíîòî øîñå ïîä íàâúñåíèòå ñòåíè, áëèçî äî ïîðòàòà íà Êóëàòà.
Êàêòî ñå âçèðàøå, Ñàì èçâåäíúæ ðàçáðà, åäâà ëè íå ïîðàçåí, ÷å òàÿ òâúðäèíà å áèëà èçãðàäåíà íå çà äà îòáëúñêâà âðàãîâåòå èçâúí Ìîðäîð, à çà äà ãè óäúðæà âúòðå. È íàèñòèíà - òÿ áå äðåâíî òâîðåíèå íà Ãîíäîð, ïðåäåí ïîñò îò èçòî÷íàòà îòáðàíà íà Èòèëèåí, èçäèãíàò â äíèòå, êîãàòî ñëåä Ñåòíèÿ ñúþç ìúæåòå îò Çàäìîðèÿ áäåëè íàä çëîâåùèòå çåìè íà Ñàóðîí, êúäåòî îùå ñå ñïîòàéâàëè èç÷àäèÿòà ìó. Íî êàêòî ñ Íàðêîñò è Êàðêîñò, Çúáåðíèòå êóëè, òàêà è òóê áäèòåëíîñòòà ñå èçãóáèëà, ïðåäàòåëñòâî âúâåëî â Êóëàòà Ïðåäâîäèòåëÿ íà Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà è âå÷å îò áåçáðîé ãîäèíè ÿ âëàäååõà çëè òâàðè. Ñëåä çàâðúùàíåòî ñè â Ìîðäîð, Ñàóðîí ÿ ñìåòíàë çà ïîëåçíà; òîé èìàøå ìàëêî ñëóãè è ìíîæåñòâî ðîáè, ñêîâàíè îò ñòðàõà, òà è äî òîçè äåí ãëàâíàòà öåë íà êóëàòà ñè îñòàâàøå, êàêòî â äðåâíîñòòà, äà ïîïðå÷è íà áÿãñòâîòî îò Ìîðäîð. Àëà àêî íåïðèÿòåëÿò ïðèáúðçàíî ñå îïèòàøå äà ïðîíèêíå òàéíî â ñòðàíàòà, êóëàòà ñå îêàçâàøå è ïîñëåäíà íåäðåìåùà ñòðàæà ïðîòèâ âñåêè, êîéòî áè óáÿãíàë îò î÷èòå íà Ìîðãóë è Êîðóáàíà.
Çà Ñàì áå ïîâå÷å îò ÿñíî êîëêî áåçíàäåæäíî ùå å äà ñå ïðîìúêíå ïîä îñåÿíèòå ñ î÷è ñòåíè è äà îòìèíå îõðàíÿâàíàòà ïîðòà. Äîðè è äà ãî ñòîðåøå, íå áè ñòèãíàë äàëå÷ ìåæäó êðàéïúòíèòå ïîñòîâå - äúëáîêàòà ÷åðíà ñÿíêà, â êîÿòî íå äîëèòàøå ÷åðâåíîòî çàðåâî, íÿìàøå äà ãî óêðèâà çà äúëãî îò íîùíîòî çðåíèå íà îðêèòå. Íî êîëêîòî è îò÷àÿí äà áå òîçè ïúò, ñåãà çàäà÷àòà áå îùå ïî-ñòðàøíà - íå äà ñå ïðîìúêíå êðàé ïîðòàòà è äà èçáÿãà, à ñàì äà âëåçå â íåÿ.
Ìèñúëòà ìó ñå âúðíà êúì Ïðúñòåíà, íî âìåñòî óòåõà íàìåðè ñàìî óæàñ è çàïëàõà. Îùå ùîì áå çúðíàë ïëàìòÿùèÿ â äàëå÷èíàòà Ñúäáîâåí âðúõ, òîé áå óñåòèë ïðîìÿíà â òîâàðà ñè. Ñ íàáëèæàâàíåòî íà îãðîìíèòå ïåùè, êúäåòî â ìðàêà íà âðåìåòî ãî áÿõà îôîðìèëè è èçêîâàëè, Ïðúñòåíúò ñå èçïúëâàøå ñ íîâà ñèëà, ñòàâàøå âñå ïî-ñâèðåï è ñàìî ìîãúùà âîëÿ áè ìîãëà äà ãî óêðîòè. Ìàêàð ÷å Ïðúñòåíúò íå áå íà ðúêàòà ìó, à âèñåøå íà âåðèæêàòà, êàêòî ñòîåøå, Ñàì ñå óñåòè èçâèñåí, ñÿêàø îáëå÷åí â ñîáñòâåíàòà ñè ÷óäîâèùíî èçðàñíàëà ñÿíêà - ãðàìàäíà è çëîêîáíà çàïëàõà, íàäâèñíàëà âúðõó ñòåíèòå íà Ìîðäîð. Óñåòè, ÷å îòñåãà íàòàòúê èìà ñàìî äâà ïúòÿ - äà ñå îòêàæå îò Ïðúñòåíà, êîëêîòî è äà ãî ìú÷è òîâà, èëè äà ñè ãî ïðèñâîè è äà âëåçå â äâóáîé ñúñ Ñèëàòà, çàñåäíàëà â ìðà÷íàòà ñè òâúðäèíà îòâúä äîëèíàòà íà ñåíêèòå. Ïðúñòåíúò âå÷å ãî èçêóøàâàøå, ðàçÿæäàøå âîëÿòà è ðàçóìà ìó. Áåçóìíè ôàíòàçèè ñå çàðîäèõà â ãëàâàòà ìó, âèäÿ êàê Ñàìîçíàé Ñèëíè, Ãåðîé íà åïîõàòà, êðà÷è ñ ïëàìòÿù ìå÷ èç ïîìðúêíàëèòå çåìè è ïîçîâàíè îò íåãî àðìèè ñå ñòè÷àò â ïîõîä äà ðàçðóøàò Áàðàä-äóð. À ñåòíå îáëàöèòå áÿãàò, ãðåéâà ÿñíî ñëúíöå è ïî íåãîâà çàïîâåä äîëèíàòà Ãîðãîðîò ñå ïðåâðúùà â ãðàäèíà ñ öâåòÿ è ïëîäíè äðúâ÷åòà. Òðÿáâàøå ñàìî äà íàäåíå Ïðúñòåíà, äà ãî îáÿâè çà ñâîå ïðèòåæàíèå - è âñè÷êî òîâà ìîæåøå äà ñå ñáúäíå.
Íàé-âå÷å îáè÷òà ìó êúì ãîñïîäàðÿ ìó ïîìîãíà äà èçäúðæè â òîçè ÷àñ íà èçïèòàíèå, à è äúëáîêî â äóøàòà ìó òëååøå âñå îùå íåïîêîðåí çäðàâèÿò õîáèòîâ ðàçóì - ñúðöåòî ìó çíàåøå, ÷å íå å òîëêîâà ñèëåí, òà äà ïîåìå ïîäîáåí òîâàð äîðè àêî âèäåíèÿòà íå áÿõà ñàìî êîâàðíà ïðèìàìêà. Åäíà ìàëêà ãðàäèíêà íà âîëåí ãðàäèíàð - ñàìî îò òîâà ñå íóæäàåøå è òîâà ìó ñå ïîëàãàøå, à íå ãðàäèíà, ïðåðàñíàëà â êðàëñòâî, èñêàøå äà ðàáîòè ñúñ ñîáñòâåíèòå ñè ðúöå, à íå äà óïðàâëÿâà ÷óæäèòå.
- Ïúê è âñå åäíî, òèÿ âèäåíèÿ ñà ëúæà è èçìàìà - êàçà ñè òîé. - Äîêàòî ãúêíà, îíçè ùå ìå ñïèïà. Çàâ÷àñ ùå ìå çàñå÷å, ñàìî äà íàäÿíà Ïðúñòåíà â Ìîðäîð. Äîáðå äå, åäíî ìîãà äà êàæà: ðàáîòàòà èçãëåæäà áåçíàäåæäíà êàòî ïðîëåòíà ñëàíà. Òúêìî êîãàòî íàèñòèíà ìè òðÿáâà äà ñúì íåâèäèì, íå ìîãà äà èçïîëçóâàì Ïðúñòåíà! Òîé ùå ìè å ñàìî òîâàð è áðåìå ñ âñÿêà êðà÷êà íàïðåä, àêî èçîáùî óñïåÿ äà ïðîäúëæà. Ùî äà ñòîðÿ òîãàâà?
Âñúùíîñò íå ñå ñúìíÿâàøå. Çíàåøå, ÷å òðÿáâà äà ñëåçå êúì ïîðòàòà áåç ïîâå÷å ïðîòàêàíå. Âäèãàéêè ðàìåíå, ñÿêàø çà äà ñå îòúðñè îò ñÿíêàòà è äà ïðîïúäè âèäåíèÿòà, òîé áàâíî çàïî÷íà ñïóñêàíåòî. Ñòðóâàøå ìó ñå, ÷å ñ âñÿêà ñòúïêà ñå ñìàëÿâà. Íå ñëåä äúëãî âå÷å ñå áå ñâèë äî ðàçìåðèòå íà äðåáåí, èçïëàøåí õîáèò. Ìèíàâàøå ïëúòíî ïîä ñòåíèòå íà Êóëàòà è ñëóõúò ìó áåç ÷óæäà ïîìîù äîëàâÿøå êðÿñúöèòå è øóìà íà áèòêàòà. Çàñåãà ãëú÷êàòà êàòî ÷å ëè äîëèòàøå îò äâîðà çàä âúíøíàòà ñòåíà.
Ñàì áåøå êúì ñðåäàòà íà ïúòåêàòà, êîãàòî äâàìà îðêè èçõâðúêíàõà òè÷åøêîì îò ìðà÷íàòà ïîðòà êúì ÷åðâåíèêàâèÿ çäðà÷. Òå íå çàâèõà êúì íåãî. Áÿõà ñå óñòðåìèëè êúì ãëàâíèÿ ïúò, íî êàêòî áÿãàõà, âíåçàïíî ñå ïðåïúíàõà è ðóõíàõà íåïîäâèæíî íà çåìÿòà. Ñàì íå áå çàáåëÿçàë ñòðåëè, íî ñå äîñåòè, ÷å ñà ãè çàñòðåëÿëè äðóãè îðêè, çàñòàíàëè íà ñòåíàòà èëè óêðèòè â ñÿíêàòà íà ïîðòàòà. Ïðîäúëæè íàïðåä, ïðèòèñíàò êúì ñòåíàòà îòëÿâî. Åäèí ïîãëåä íàãîðå ìó ñòèãàøå äà ðàçáåðå, ÷å íÿìà íà÷èí äà ñå èçêàòåðè ïî íåÿ. Êàìåííàòà çèäàðèÿ ñå èçäèãàøå íà òðèäåñåò ôóòà áåç ïóêíàòèíè è ðúáîâå êúì íàäâèñíàëè òåðàñè, íàïîìíÿùè îáúðíàòè ñòúïàëà. Åäèíñòâåíèÿò ïúò áå ïðåç ïîðòàòà.
Ïðîìúêâàøå ñå íàïðåä è êðà÷åéêè, ñå ïèòàøå êîëêî îðêè æèâåÿò â Êóëàòà ñ Øàãðàò, êîëöèíà å äîâåë Ãîðáàã è çà êàêâî ñå êàðàò, àêî íàèñòèíà ñå êàðàõà. Îòðÿäúò íà Øàãðàò, èçãëåæäà, íàáðîÿâàøå êúì ÷åòèðèäåñåò áîéöè, à òîçè íà Ãîðáàã áå äâîéíî ïî-ãîëÿì, íî, ðàçáèðà ñå, ïàòðóëúò íà Øàãðàò áå ñàìî ÷àñò îò ãàðíèçîíà. Íåñúìíåíî ñå êàðàõà çà Ôðîäî è ïëÿ÷êàòà. Ñàì ñïðÿ çà ñåêóíäà - âíåçàïíî âñè÷êî ìó ñå ñòîðè ÿñíî, ñÿêàø ãî áå âèäÿë ñ î÷èòå ñè. Ìèòðèëíàòà ðèçíèöà! Ðàçáèðà ñå, Ôðîäî ÿ íîñåøå è òå ÿ áÿõà íàìåðèëè. È àêî ñå ñúäåøå ïî ðàçãîâîðà, Ãîðáàã ëàìòåøå çà íåÿ. Íî çàñåãà çàïîâåäèòå íà ×åðíàòà êóëà áÿõà åäèíñòâåíàòà çàùèòà íà Ôðîäî è îòõâúðëåõà ëè ãè, òîé ìîæåøå äà çàãèíå âñåêè ìèã.
- Íàïðåä, ìúðçåëàí æàëúê! - ïîäâèêíà ñè Ñàì. - Äàâàé!
Òîé èçòåãëè Æèëîòî îò íîæíèöàòà è ñå õâúðëè êúì îòâîðåíàòà ïîðòà. Íî òúêìî êîãàòî ñå êàíåøå äà ìèíå ïîä âèñîêàòà àðêà, íåùî ãî ðàçòúðñè - ñÿêàø áå íàëåòÿë â ìðåæà êàòî îíàÿ íà Êîðóáàíà, ñàìî ÷å íåâèäèìà. Íå âèæäàøå ïðåïÿòñòâèå, íî íåùî ïî-ñèëíî îò âîëÿòà, ìó ïðåãðàæäàøå ïúòÿ. Îãëåäà ñå è â ñÿíêàòà íà ïîðòàòà ñúçðÿ Äâàìàòà Ïàçà÷è. Îãðîìíèòå ôèãóðè ñåäÿõà íà òðîíîâå. Âñåêè èìàøå ïî òðè ñðàñíàëè òåëà è òðè ãëàâè, ãëåäàùè íàâúí, íàâúòðå è íàïðÿêî íà ïîðòàòà. Ëèöàòà èì áÿõà êàòî íà ëåøîÿäè, âúðõó ìîùíèòå ñè ñêóòîâå áÿõà îòïóñíàëè íîêòåñòè ëàïè. Èçãëåæäàõà èçäÿëàíè îò ãðàìàäíè êàìåííè áëîêîâå, íåïîäâèæíè áÿõà, àëà óñåùàõà âñè÷êî íàîêîëî - èçïúëâàøå ãè íÿêàêúâ ñòðàõîâèò äóõ íà çëîêîáíà áäèòåëíîñò. Áÿõà ðàçïîçíàëè âðàãà. Âèäèì èëè íåâèäèì, íèêîé íå ìîæåøå äà ìèíå íåóñåòíî. Ùÿõà äà ìó ïîïðå÷àò äà âëåçå èëè äà èçáÿãà.
Íàïðåãíàë âîëÿòà ñè, Ñàì îòíîâî ñå õâúðëè íàïðåä, ðÿçêî ñïðÿ è ñå îëþëÿ êàòî îò óäàð ïî ãúðäèòå è ãëàâàòà. Ñåòíå, êàòî íå ìîæåøå äà èçìèñëè íèùî äðóãî, ñ áåçóìíà ñìåëîñò îòâúðíà íà ìèñúëòà, èçïëóâàëà â äóøàòà ìó - áàâíî èçâàäè ñòúêëåíèöàòà íà Ãàëàäðèåë è ÿ èçäèãíà íàâèñîêî. Áÿëàòà ñâåòëèíà ñòðåìèòåëíî ñå ðàçãàðÿøå è ñåíêèòå ïîä ìðà÷íèÿ ñâîä ñå ðàçáÿãâàõà. ×óäîâèùíèòå Ïàçà÷è ñåäÿõà õëàäíè è íåïîäâèæíè, ðàçêðèòè â öÿëàòà ñè ãðîçîòà. Çà ìèã Ñàì çúðíà ïðîáëÿñúöè ïî ÷åðíèÿ êàìúê â î÷èòå èì è îò òàÿ èñêðÿùà çëîáà ìó ïðèçëÿ, íî ïîñòåïåííî óñåòè êàê âîëÿòà èì ñå ëþøâà è ñå ðàçïàäà ñðåä ñòðàõà.
Õâúðëè ñå ïîêðàé òÿõ, àëà äîêàòî ïðèáèðàøå òè÷åøêîì ñòúêëåíèöàòà â ïàçâàòà ñè, óñåòè òúé ÿñíî, ñÿêàø îòçàä ñå áå çàõëîïíàëà ñòîìàíåíà ðåøåòêà, ÷å òå ïîäíîâÿâàò áäåíèåòî ñè. È îòêúì çëîâåùèòå ãëàâè äîëåòÿ îñòúð, ïèñêëèâ êðÿñúê, îòåêâàù ñðåä èçâèñåíèòå ñòåíè. Êàòî ÷å â îòãîâîð, äàëå÷å ãîðå ñàìîòíî ñå îáàäè äðåçãàâà êàìáàíà.
- ×èñòà ðàáîòà! - ðå÷å ñè Ñàì. - Íå ñòèãà äðóãîòî, àìè è ïîçâúíÿõ íà âðàòàòà! Äîáðå äå, èçëèçàéòå âèå òàì! - ïðîâèêíà ñå òîé. - Êàæåòå íà êàïèòàí Øàãðàò, ÷å ãî å ïîâèêàë ãðàìàäíèÿò åëôè÷åñêè âîèí, à è åëôè÷åñêèÿò ìå÷ å òóê!
Íèêàêúâ îòãîâîð. Ñàì øèðîêî çàêðà÷è íàïðåä. Â ðúêàòà ìó Æèëîòî ëúùåøå ñúñ ñèíêàâè îòáëÿñúöè. Äâîðúò òúíåøå â äúëáîêà ñÿíêà, íî òîé ðàçëè÷è, ÷å ïëî÷êèòå ñà îñåÿíè ñ òðóïîâå. Äîñàìè íîçåòå ìó ëåæàõà äâàìà îðêñêè ñòðåëöè ñ íîæîâå ìåæäó ïëåøêèòå. Ïî-íàòàòúê ñå òúðêàëÿõà îùå ìíîãî ôèãóðè - íÿêîè ñàìîòíè, êàêòî ãè áÿõà ñúñåêëè èëè çàñòðåëÿëè, äðóãè ïî äâîéêè, âñå îùå âêîï÷åíè åäèí â äðóã, çàãèíàëè íàñðåä ïîñëåäíèÿ ñè ñìúðòåí óäàð ñ êèíæàë, çúáè, íîêòè. Êàìúíèòå ëåïíåõà îò ÷åðíà êðúâ.
Ñàì ðàçëè÷è äâà âèäà óíèôîðìè, åäíèòå ñúñ çíàêà íà ×åðâåíîòî îêî, äðóãèòå ñ Ëóíàòà, îáåçîáðàçåíà îò ïðèçðà÷íî ìúðòâåøêî ëèöå àëà íå ñïðÿ äà ãè îãëåäà ïî-âíèìàòåëíî. Îò äðóãàòà ñòðàíà íà äâîðà â ïîäíîæèåòî íà Êóëàòà èìàøå îòêðåõíàòà âðàòà è ïðåç íåÿ ñå ïðîöåæäàøå ÷åðâåíèêàâà ñâåòëèíà; åäúð îðê ëåæåøå ìúðòúâ íà ïðàãà. Ñàì ïðåñêî÷è òðóïà, âëåçå è îáúðêàíî ñå îãëåäà íàîêîëî.
Âèñîê, êúíòÿù êîðèäîð âîäåøå îò âðàòàòà êúì ïëàíèíñêèÿ ñêëîí. Îçàðÿâàõà ãî ìúòíèòå ïëàìúöè íà ôàêëè, çàêà÷åíè íà ñêîáè ïî ñòåíèòå, íî îòñðåùíèÿò êðàé ñå ãóáåøå â çäðà÷à. Îò äâåòå ñòðàíè ñå âèæäàõà ìíîæåñòâî âðàòè è îòâîðè, íî êîðèäîðúò áå ïóñò - ñàìî íÿêîëêî òåëà ëåæàõà ïðîñíàòè íà ïîäà. Îò ïîäñëóøàíèÿ ðàçãîâîð íà êàïèòàíèòå Ñàì çíàåøå, ÷å æèâ èëè ìúðòúâ, Ôðîäî íàé-âåðîÿòíî ùå å â íÿêàêâà êèëèÿ âèñîêî ãîðå, êúì âúðõà íà êóëàòà, àëà ìîæåøå äà òúðñè öÿë äåí, äîêàòî íàìåðè ïúòÿ.
- Ìàé ùå äà å íÿêúäå îòçàä - ïðîìúðìîðè Ñàì. - Öÿëàòà Êóëà îòñòúïâà êúì ñêëîíà, êàòî ñå êàòåðè íàãîðå. È âúâ âñåêè ñëó÷àé íàé-äîáðå ùå å äà ñëåäâàì òèÿ ñâåòëèíè.
Òîé ïðîäúëæè ïî êîðèäîðà, íî ñåãà âúðâåøå áàâíî è ñ âñÿêà íîâà êðà÷êà âñå ïî-êîëåáëèâî. Óæàñúò îòíîâî ãî ñãðàá÷âàøå. Íå ñå ÷óâàøå íèêàêúâ çâóê îñâåí òðîïîòà íà íîçåòå ìó, êîéòî ñÿêàø ñå ïðåâðúùàøå â îòåêâàù ãðîõîò, â óäàðè íà îãðîìíè ïåñòíèöè ïî êàìúíèòå. Òðóïîâåòå, ïóñòîòàòà, âëàæíèòå ÷åðíè ñòåíè, ñÿêàø îáëåíè ñ êðúâ ïîä ñâåòëèíàòà íà ôàêëèòå, ñòðàõúò, ÷å âíåçàïíà ñìúðò ñå ñïîòàéâà íÿêúäå èç âðàòèòå èëè ñåíêèòå è â äúíîòî íà âñè÷êèòå ìó ìèñëè äåáíåøå áäèòåëíàòà çëîáà êðàé ïîðòàòà - êàòî ÷å íå áå ïî ñèëèòå ìó äà ñå èçïðàâè ñðåùó âñè÷êî òîâà. Ñ ðàäîñò áè ïðåäïî÷åë ñõâàòêà - ñòèãà äà íå ãî íàëåòÿò ìíîçèíà íàâåäíúæ - ïðåä òàÿ ÷óäîâèùíà, íàòåãíàëà íåñèãóðíîñò. Çàñòàâè ñå äà ìèñëè çà Ôðîäî, ïðîñòðÿí âúðçàí, ñòðàäàù èëè ìúðòúâ íåéäå èç òîâà ñòðàõîâèòî ìÿñòî. Ïðîäúëæè íàïðåä.
Áåøå îòìèíàë ñâåòëèíàòà íà ôàêëèòå è íàáëèæàâàøå ãîëÿìàòà ñâîäåñòà âðàòà â êðàÿ íà êîðèäîðà - âúòðåøíàòà ñòðàíà íà ïîäçåìíàòà ïîðòà, êàêòî ïðàâèëíî ñå äîñåùàøå, - êîãàòî îòãîðå äîëåòÿ ñòðàõîòåí çàäàâåí êðÿñúê. Çàñòèíà íà ìÿñòî. Ïîñëå ÷ó ñòúïêè. Íÿêîé áÿãàøå ñòðåìãëàâî ïî êúíòÿùîòî ñòúëáèùå íàä ãëàâàòà ìó.
Âîëÿòà áå òâúðäå ñëàáà è áàâíà, çà äà óäúðæè ðúêàòà ìó. Òÿ äðúïíà âåðèæêàòà è ñãðàá÷è Ïðúñòåíà. Íî Ñàì íå ãî íàäÿíà; òúêìî êàêòî ãî áå ïðèòèñíàë êúì ãúðäèòå ñè, íÿêàêúâ îðê ñå ñìúêíà ñ ãðîìîëåíå íàäîëó. Èçñêî÷è îò òúìíèÿ îòâîð îòäÿñíî è ñå âòóðíà êúì íåãî. Äåëÿõà ãè íå ïîâå÷å îò øåñò êðà÷êè, êîãàòî òîé âäèãíà ãëàâà è âèäÿ ïðèøúëåöà. Ñàì ÷ó ïðåñåêëèâèÿ ìó äúõ è çúðíà áëÿñúêà â êðúâÿñàëèòå î÷è. Ãðîçíàòà òâàð ñïðÿ âòðåùåíà. Áå âèäÿëà íå äðåáåí, èçïëàøåí õîáèò, êîéòî ñå ìú÷åøå äà óäúðæè ìå÷à â òðåïåðåùàòà ñè äåñíèöà - íà ôîíà íà êîëåáëèâàòà ñâåòëèíà ñå èçâèñÿâàøå îãðîìåí áåçìúëâåí ñèëóåò, îáãúðíàò â ñèâà ñÿíêà; â åäíàòà ñè ðúêà äúðæåøå ìå÷ è ñàìîòî ìó ñèÿíèå îñëåïÿâàøå, à äðóãàòà áå ñòèñíàòà ïðåä ãúðäèòå ìó, àëà ïðèêðèâàøå íÿêàêâà íåçíàéíà çàïëàõà, èçïúëíåíà ñúñ ñúäáîâíà ìîù.
Çà ìèã îðêúò ïðèêëåêíà, ñåòíå ñ ãðîçåí êðÿñúê íà óæàñ ñå îáúðíà è õóêíà íàòàì, îòêúäåòî áå äîøúë. Íèòî åäíî êó÷å íå ñå å âúîäóøåâÿâàëî òúé, âèæäàéêè, ÷å âðàãúò ïîäâèâà îïàøêà, êàêòî Ñàì ïðåä òîâà íåî÷àêâàíî áÿãñòâî. Ñ ìîùåí ðåâ ñå õâúðëè ïîäèð áåãëåöà.
- Äà! Åëôè÷åñêèÿò âîèí ñå ðàçâèõðÿ! - êðåùåøå òîé. - Èäâàì. Ñàìî ìè ïîêàæè ïúòÿ, èíàê æèâ ùå òå îäåðà!
Íî ÷åâðúñòèÿò è îõðàíåí îðê áå íà ñâîÿ çåìÿ. Ñàì áå ÷óæäåíåö, ãëàäåí è èçòîùåí. Âèòàòà ñòúëáà áåøå âèñîêà è ñòðúìíà. Ñàì âçå äà ñå çàäúõâà. Îðêúò ñêîðî èç÷åçíà îò ïîãëåäà ìó è âå÷å ñàìî íåÿñíî ñå ÷óâàøå òðîïîòúò íà êðàêàòà ìó, óñòðåìåí âñå ïî-íàãîðå. Ñåãèç-òîãèç òîé íàäàâàøå âîïúë è åõîòî ïðîáÿãâàøå ïîêðàé ñòåíèòå. Íî ïîñòåïåííî è ñåòíèÿò çâóê çàãëúõíà â äàëå÷èíàòà.
Ñàì ïðîäúëæàâàøå äà ïóõòè íàãîðå. Óñåùàøå, ÷å å íà ïðàâ ïúò, è òîâà ñèëíî ãî âúîäóøåâè. Îòïóñíà Ïðúñòåíà è çàòåãíà êîëàíà ñè.
- Äîáðå, äîáðå! - êàçà ñè òîé. - Äå äà ìîæåøå è îñòàíàëèòå òîëêîç äà íå õàðåñâàò ìåí è Æèëîòî - òîêó-âèæ, íåùàòà ñå ïîäðåäÿò ïî-äîáðå, îòêîëêîòî î÷àêâàõ. Êàêòî è äà å, èçãëåæäà, ÷å Øàãðàò, Ãîðáàã è ñúäðóæèå ñà ñâúðøèëè ïî÷òè öÿëàòà ðàáîòà âìåñòî ìåí. Óáåäåí ñúì, ÷å òúäÿâà íå å îñòàíàëà æèâà äóøà îñâåí îíÿ äðåáåí ïîäïëàøåí ïëúõ!
È ïðè òèÿ äóìè òîé ñå çàêîâà íà ìÿñòî, ñÿêàø ñå áå áëúñíàë ñ ãëàâà â êàìåííàòà ñòåíà. Ïúëíèÿò ñìèñúë íà èçðå÷åíèåòî ãî ïîðàçè êàòî óäàð. Íå å îñòàíàëà æèâà äóøà! ×èé áå îíçè óæàñåí ïðåäñìúðòåí ïèñúê!
- Ôðîäî, Ôðîäî! Ãîñïîäàðþ! - èçðèäà òîé. - Êàêâî ùå ïðàâÿ, àêî ñà âè óáèëè? Å, íàé-ñåòíå èäâàì ïðàâî êúì âúðõà, òà äà âèäÿ êàêâîòî òðÿáâà.
Çàèçêà÷âà ñå íàãîðå, âñå ïî-íàãîðå. Íàîêîëî áå òúìíî, ñàìî òóê-òàì ïî úãëèòå ïðèìèãâàõà ôàêëè è ëú÷ ñâåòëèíà ïðîçèðàøå ïðåç íÿêàêúâ îòâîð, âîäåù êúì âèñîêèòå åòàæè íà Êóëàòà. Ñàì îïèòà äà áðîè ñòúïàëàòà, íî ñëåä äâåñòà èçãóáè íèøêàòà. Ñåãà ñå äâèæåøå êðàäåøêîì, çàùîòî ìó ñå ñòðóâàøå, ÷å íåéäå íàãîðå äî÷óâà íåÿñåí ðàçãîâîð. Èçãëåæäà, îöåëåëèÿò íå áå ñàìè÷úê.
Òúêìî êîãàòî óñåùàøå, ÷å âå÷å íå ìîæå äà èçòëàñêà äúõà îò ãúðäèòå ñè, íèòî äà çàñòàâè êîëåíåòå ñè äà ñå ñãúâàò, ñòúëáàòà èçâåäíúæ ñâúðøè. Ñïðÿ íåïîäâèæíî. Ãëàñîâåòå çâó÷àõà ãðúìêî è ñúâñåì íàáëèçî. Ñàì ñå îçúðíà. Áåøå ñå èçêàòåðèë ÷àê äî ïëîñêèÿ ïîêðèâ íà òðåòèÿ è íàé-âèñîê åòàæ íà Êóëàòà - îòêðèòà ïëîùàäêà, øèðîêà îêîëî äâàäåñåò ÿðäà è îãðàäåíà ñ íèñúê ïàðàïåò. Òóê ñòúëáàòà áåøå çàêðèòà îò ìàëêà ñâîäåñòà ñòàè÷êà íàñðåä ïîêðèâà, ñ òåñíè âðàòè íà èçòîê è íà çàïàä. Äîëó, íà èçòîê, Ñàì ðàçëè÷àâàøå ïðîñòîðíàòà ìðà÷íà ðàâíèíà íà Ìîðäîð è äàëå÷íàòà ïëàìòÿùà ïëàíèíà. Äúëáèíèòå îòíîâî áóøóâàõà è îãíåíèòå ðåêè ïëàìòÿõà òúé ÿðîñòíî, ÷å äîðè íà òîâà ðàçñòîÿíèå îçàðÿâàõà ñ ÷åðâåí áëÿñúê âúðõà íà êóëàòà. Íà çàïàä ãëåäêàòà áå çàêðèòà îò îñíîâàòà íà íàé-ãîðíàòà êóëà, ðàçïîëîæåíà â çàïàäíàòà ÷àñò íà òîçè âèñîê äâîð è èçâèñåíà êàòî ðîã äàëå÷ íàä õðåáåòèòå íà îêîëíèòå õúëìîâå. Â òåñíèÿ ïðîöåï íà åäèí ïðîçîðåö èñêðåøå ñâåòëèíà. Îò ìÿñòîòî, êúäåòî áå çàñòàíàë Ñàì, íÿìàøå è äåñåò ÿðäà äî âðàòàòà. Òÿ áå îòâîðåíà, àëà ìðà÷íà, è òî÷íî îò ñÿíêàòà ïîä íåÿ äîëèòàõà ãëàñîâåòå.
Èçïúðâîì Ñàì íå ñå âñëóøà, ïðåêðà÷è ïðåç èçòî÷íàòà âðàòà è ñå îãëåäà. Âåäíàãà âèäÿ, ÷å òóê, ãîðå, å áèëà íàé-ëþòàòà áèòêà. Öÿëàòà ïëîùàäêà áå îñåÿíà ñ ìúðòâè îðêè èëè èçïîñå÷åíè è ïðúñíàòè ãëàâè è êðàéíèöè. Âîíåøå íà ñìúðò. Ðúìæåíå, óäàð è êðÿñúê ãî íàêàðàõà îòíîâî äà ñå õâúðëè êúì óêðèòèåòî. Íàäèãíà ñå ãíåâåí îðêñêè ãëàñ è òîé âåäíàãà ãî ðàçïîçíà - äðåçãàâ, ãðóá, ñòóäåí. Ãîâîðåøå Øàãðàò, êîìàíäèð íà Êóëàòà.
- Íÿìàëî ïàê äà òðúãíåø, à? Ïðîêëåò äà ñè, Ñíàãà, ÷åðâåé÷å æàëêî! Ãðåøèø, àêî ìèñëèø, ÷å ñúì òîëêîâà ïîñòðàäàë, òà äà ñå ïåð÷èø ïðåä ìåí. Åëà äà òè èçñêóáíà î÷èòå, êàêòî íà Ðàäáóã ïðåäè ìàëêî. Ùå òè äàì äà ñå ðàçáåðåø, êàòî ïðèñòèãíàò íîâèòå ìîìöè - ùå òå ïðàòÿ íà Êîðóáàíà.
- Ïîíå äîêàòî ñè æèâ, íÿìà äà äîéäàò - çëîáíî îòâúðíà Ñíàãà. - Âå÷å äâà ïúòè òè êàçàõ, ÷å ñâèíåòå íà Ãîðáàã ñòèãíàõà ïúðâè äî ïîðòàòà è íèêîé îò íàøèòå íå ñå èçìúêíà. Ëàãäóô è Ìóçãàø èçòè÷àõà íàâúí, íî ãè çàñòðåëÿõà. Âñè÷êî âèäÿõ îò ïðîçîðåöà, êàçâàì òè. À òå áÿõà ïîñëåäíèòå.
- Çíà÷è òè ùå òðÿáâà äà èäåø. Êàêâîòî ùå äà ñòàâà, àç ñúì äëúæåí äà îñòàíà òóê. Íî ñúì ðàíåí. Äàíî ×åðíèòå ÿìè äà ãëúòíàò òîÿ ìðúñåí áóíòîâíèê Ãîðáàã! - Îò óñòàòà íà Øàãðàò ñå ïðîòî÷è íàíèç ïðîêëÿòèÿ è ñêâåðíîñëîâèÿ. - Èçïàòè ñè ïîâå÷å îò ìåí, íî ìå íàðúãà, áîêëóêúò ãàäåí, ïðåäè äà ãî óäóøà. Òðÿáâà äà âúðâèø, èíàê ùå òå èçÿì. Àêî íå ïðàòèì âåñò íà Ëóãáóðç, è äâàìàòà íè ÷àêàò ×åðíèòå ÿìè. Äà, è òåáå. Ñïîòàéâàíåòî òóê íÿìà äà òå ñïàñè.
- Âòîðè ïúò ïî òàÿ ñòúëáà íå ñëèçàì, íèùî, ÷å ñè êîìàíäèð - èçðúìæà Ñíàãà. - Õè÷! Íå ïèïàé íîæà, ÷å ùå òè çàáó÷à åäíà ñòðåëà â òúðáóõà. ×óÿò ëè Òå êàêâî å ñòàíàëî, íÿìà äà ñè êîìàíäèð çà äúëãî. Àç îòáðàíÿâàõ Êóëàòà ïðîòèâ îíèÿ âîíÿùè ïëúõîâå îò Ìîðãóë, àìà âèå, äâàìàòà áåçöåííè êîìàíäèðè, çàáúðêàõòå õóáàâà êàøà, êàòî ñå ñáèõòå çà ïëÿ÷êàòà.
- Ñòèãà òîëêîç - èçôó÷à Øàãðàò. - Èìàõ ñè çàïîâåäè. Ãîðáàã çàïî÷íà, êàòî ñå îïèòà äà îòìúêíå îíàÿ õóáàâà ðèçíèöà.
- À ïúê òè âçå äà ñå ôóêàø è ãî íàêàðà äà êèïíå. Òàêà èëè èíà÷å, òîé ñå îêàçà ïî-áëàãîðàçóìåí îò òåá. Êîëêî ïúòè òè êàçà, ÷å ïî-îïàñíèÿò îò øïèîíèòå îùå áðîäè íà ñâîáîäà, à òè ñå ïðàâåøå íà ãëóõ. È ñåãà íå ÷óâàø. Ãîðáàã áåøå ïðàâ, êàçâàì òè. Òúäÿâà áðîäè ãðàìàäåí áîåö, íÿêîé îò îíèÿ ñìúðòîðúêè åëôè èëè îò ìðúñíèòå òàðêè. Íàñàì èäâà, êàçâàì òè. Íàëè ÷ó êàìáàíàòà. Ìèíàë å êðàé Ïàçà÷èòå è òîâà ñàìî òàðê ìîæå äà ãî ñòîðè. Ñåãà å íà ñòúëáàòà. È äîäåòî íå ñå ìàõíå îòòàì, íå ñëèçàì. Íå ñëèçàì, òà àêî ùå è Íàçãóë äà ñè.
- Çíà÷è òúé áèëî, à? - êðåñíà Øàãðàò. - Åäíî èñêàø, äðóãî íå èñêàø? À êàòî äîéäå, ùå ñè ïëþåø íà ïåòèòå è ùå ìå èçîñòàâèø? Íå, íÿìà äà óñïååø! Ïúðâî ùå òè èçòî÷à êðúâ÷èöàòà îò òúðáóõà.
Äðåáíèÿò îðê èçõâðúêíà ïðåç âðàòàòà íà êóëè÷êàòà. Ïîäèð íåãî ñå çàäàäå Øàãðàò, ãðàìàäåí îðê ñ äúëãè ðúöå, ñòèãàùè äî çåìÿòà, êàêòî òè÷àøå ïðåãúðáåí. Íî åäíàòà ðúêà âèñåøå áåçñèëíî è êàòî ÷å êúðâåøå, äðóãàòà ñòèñêàøå ãîëÿì ÷åðåí âúðçîï. Ïðèêðèò çàä âðàòàòà íà ñòúëáàòà, Ñàì çúðíà ìèìîõîäîì çëîáíîòî ìó ëèöå ñðåä ÷åðâåíîòî çàðåâî - áåøå ðàçäðàíî îò íîêòåñòè ëàïè è îïëåñêàíî ñ êðúâ, óñòàòà áå îçúáåíà êàòî çâåðñêà ïàñò, ëèãè ñå òî÷åõà îò ùðúêíàëèòå áèâíè. Äîêîëêîòî óñïÿ äà âèäè, Øàãðàò ïîäãîíè Ñíàãà îêîëî ðúáà íà ïîêðèâà, äîêàòî äðåáíèÿò îðê ñå øìóãíà ïîä ðúêàòà ìó, ñ ïèñúê õóêíà îáðàòíî êúì êóëè÷êàòà è èç÷åçíà. Øàãðàò ñïðÿ. Ïðåç èçòî÷íàòà âðàòà Ñàì ãî âèäÿ äà ñòîè çàäúõàí êðàé ïàðàïåòà. Ëÿâàòà ìó ëàïà áåçñèëíî ñå ñâèâàøå è îòïóñêàøå. Îðêúò îñòàâè âúðçîïà íà ïîäà, èçìúêíà ñ äÿñíàòà ëàïà äúëúã ÷åðâåí íîæ è ïëþ âúðõó îñòðèåòî. Ïðèáëèæè ñå äî ïàðàïåòà, íàäâåñè ñå è ïîãëåäíà íàäîëó êúì äâîðà. Íà äâà ïúòè ñå ïðîâèêíà, íî íèêîé íå îòãîâîðè.
Âíåçàïíî, êàêòî Øàãðàò ñå áå ïðèâåë ñ ãðúá êúì ïîêðèâà, Ñàì ñ èçóìëåíèå çàáåëÿçà, ÷å åäíà îò ïðîñíàòèòå ôèãóðè ñå ðàçäâèæâà. Ïúëçåøå. Ïðîòåãíà ëàïà è ñãðàá÷è âúðçîïà. Ìú÷èòåëíî ñå íàäèãíà. Â äðóãàòà ðúêà ñòèñêàøå êîïèå ñ øèðîêî îñòðèå è êúñà ïðå÷óïåíà äðúæêà. Ãîòâåøå ñå äà íàìóøêà âðàãà. Íî â òîçè ìèã ïðåç çúáèòå ìó ñúñ ñúñêàíå èçëåòÿ ñòîí íà áîëêà èëè îìðàçà. Áúðç êàòî çìèÿ, Øàãðàò ñå ñòðåëíà íàñòðàíè, çàâúðòÿ ñå è çàáè íîæà â ãúðëîòî íà âðàãà.
- Î÷èñòèõ òå, Ãîðáàã! - âèêíà òîé. - Íå ñè áèë ìúðòúâ, à? Å, ñåãà ùå ñè äîâúðøà ðàáîòàòà.
Õâúðëè ñå âúðõó ïàäíàëîòî òÿëî è áÿñíî çàïîäñêà÷à ïî íåãî, êàòî ñå ïðèâåæäàøå îò âðåìå íà âðåìå äà ìóøêà è êúëöà ñ íîæà. Íàé-ñåòíå, óäîâëåòâîðåí, îòìåòíà ãëàâà è íàäàäå óæàñåí áúëáóêàù ïîáåäåí âîé. Ïîñëå îáëèçà íîæà, ñòèñíà ãî ìåæäó çúáèòå ñè è êàòî ãðàáíà âúðçîïà, ïîìúêíà ñå êúì âõîäà íà ñòúëáàòà.
Ñàì íÿìàøå âðåìå äà ìèñëè. Ìîæåøå äà ñå èçìúêíå ïðåç äðóãàòà âðàòà, íî òîâà åäâà ëè áè îñòàíàëî íåçàáåëÿçàíî, à èãðàòà íà êðèåíèöà ñ òîçè ÷óäîâèùåí îðê ñêîðî áè ñâúðøèëà ïå÷àëíî. È òîé ñòîðè îíîâà, êîåòî íàâÿðíî áå íàé-äîáðîòî ïðè òîâà ïîëîæåíèå. Ñ ðåâ èçêî÷è ñðåùó Øàãðàò. Ñåãà Ïðúñòåíúò íå áåøå â ðúêàòà ìó, íî ñè îñòàâàøå ó íåãî êàòî ñïîòàåíà ìîù è ñòðàõîâèòà çàïëàõà çà ðîáèòå íà Ìîðäîð, à â ðúêàòà ìó áå Æèëîòî è ñèÿíèåòî ìó ñå ñòîâàðè âúðõó î÷èòå íà îðêà êàòî æåñòîê çâåçäåí áëÿñúê, äîëåòÿë îò ñòðàøíèòå åëôè÷åñêè çåìè - âèäåíèå, ùî ïîðàæäàøå ëåäåí óæàñ â äóøèòå íà îðêèòå. Øàãðàò íå ìîæåøå åäíîâðåìåííî äà ñå áèå è äà ñòèñêà ñúêðîâèùåòî ñè. Ñïðÿ è èçðúìæà ñ îãîëåíè çúáè. Ñåòíå îòíîâî ïî îðêñêè ðèïíà íàñòðàíè è êîãàòî Ñàì ñå íàõâúðëè âúðõó íåãî, óïîòðåáè òåæêèÿ âúðçîï åäíîâðåìåííî êàòî ùèò è îðúæèå - ãðóáî ãî òëàñíà êúì ëèöåòî íà ïðîòèâíèêà. Ñàì ñå îëþëÿ è ïðåäè äà ñå îïîìíè, Øàãðàò ñå øìóãíà ïîêðàé íåãî è õóêíà ïî ñòúëáàòà.
Ïðîêëèíàéêè, Ñàì ãî ïîäãîíè, àëà íå ñòèãíà äàëå÷å. Ñêîðî ìèñúëòà çà Ôðîäî ñå çàâúðíà è òîé ñè ñïîìíè, ÷å äðóãèÿò îðê ñå áå èçêà÷èë â êóëè÷êàòà. Ïðåäñòîåøå ìó íîâ óæàñåí èçáîð, íî íÿìàøå âðåìå äà ðàçìèøëÿâà. Àêî Øàãðàò óñïååøå äà èçáÿãà, ñêîðî ùåøå äà ñå âúðíå ñ ïîäêðåïëåíèÿ. Íî àêî Ñàì ãî ïîäãîíåøå, äðóãèÿò îðê ìîæåøå äà ñòîðè íåùî ÷óäîâèùíî. Ïúê è íå ñå çíàåøå äàëè Ñàì íÿìàøå äà èçòúðâå Øàãðàò èëè äà çàãèíå â ñõâàòêàòà. Áúðçî ñå çàâúðòÿ è èçòè÷à íàãîðå ïî ñòúëáàòà.
- Êàòî ÷å ïàê ñáúðêàõ - âúçäúõíà òîé. - Íî ñúì äëúæåí ïúðâî äà ñå èçêàòåðÿ äî âúðõà, à ïîñëå äà ñòàâà êàêâîòî ùå.
Äàëå÷å äîëó Øàãðàò ñå ñìúêíà ïî ñòúëáàòà, èçñêî÷è íà äâîðà è èç÷åçíà ïðåç ïîðòàòà, ñòèñêàéêè áåçöåííèÿ ñè òîâàð. Àêî Ñàì ìîæåøå äà ãî âèäè è äà óçíàå êàêâà ñêðúá ùå äîíåñå òîâà áÿãñòâî, íàâÿðíî áè ñå ïîêîëåáàë. Íî ñåãà ìèñëèòå ìó áÿõà óñòðåìåíè êúì ïîñëåäíèÿ åòàï íà èçäèðâàíåòî. Ïðåäïàçëèâî ñå ïðèáëèæè äî âðàòàòà íà êóëè÷êàòà è ïðåêðà÷è íàâúòðå. Îáãúðíà ãî ìðàê. Íî ñêîðî çîðêèòå ìó î÷è äîëîâèõà îòäÿñíî ìúòíà ñâåòëèíêà. Òÿ äîëèòàøå ïðåç îòâîð, âîäåù êúì íîâà, ìðà÷íà è òÿñíà ñòúëáà. Ñòúïàëàòà, èçãëåæäà, ñå âèåõà íàãîðå ïîêðàé êðúãëàòà âúòðåøíà ñòåíà íà êóëè÷êàòà. Íåéäå ãîðå ìúæäóêàøå ôàêëà.
Ñàì òèõè÷êî ñå çàèçêà÷âà íàòàòúê. Ñòèãíà äî ïðàùÿùàòà ôàêëà, çàêðåïåíà íàä åäíà âðàòà îòëÿâî; îò äðóãàòà ñòðàíà èìàøå òåñåí ïðîçîðåö, îáúðíàò íà çàïàä - åäíî îò ÷åðâåíèòå î÷è, êîèòî äâàìàòà ñ Ôðîäî áÿõà çúðíàëè îòäîëó, êîãàòî èçëèçàõà îò òóíåëà. Ñàì áúðçî îòìèíà âðàòàòà è ñå âòóðíà êúì âòîðèÿ åòàæ, èçòðúïíàë îò î÷àêâàíåòî âñåêè ìîìåíò íÿêîé äà ãî íàïàäíå èçîòçàä è äà âêîï÷è ñìúðòîíîñíè ïðúñòè â ãúðëîòî ìó. Ñëåä ìàëêî ñòèãíà äî èçòî÷åí ïðîçîðåö è íîâà ôàêëà íàä âðàòà êúì êîðèäîð, ïðåñè÷àù ñðåäàòà íà êóëàòà. Âðàòàòà áå îòâîðåíà, êîðèäîðúò òúìåí âúïðåêè êîëåáëèâàòà ñâåòëèíà íà ïëàìúêà è ÷åðâåíîòî çàðåâî, êîåòî ñå ïðîöåæäàøå îòâúí ïðåç òåñíèÿ ïðîçîðåö. Ñàì ñå ïðîêðàäíà ïî êîðèäîðà. Îòëÿâî è îòäÿñíî èìàøå íèñêè âðàòè÷êè; è äâåòå áÿõà çàëîñòåíè. Íå ñå ÷óâàøå íèòî çâóê.
- Çàäúíåíà óëèöà ïîäèð âñè÷êîòî êàòåðåíå! - ïðîìúðìîðè Ñàì. - Òîâà íå ìîæå äà å âúðõúò íà êóëàòà. Íî ùî äà ñòîðÿ ñåãà?
Òè÷åøêîì ñå âúðíà êúì ïî-äîëíèÿ åòàæ è îïèòà äà îòâîðè âðàòàòà. Òÿ íå ïîìðúäíà. Ïàê èçòè÷à íàãîðå è ÷åëîòî ìó ñå îáëÿ â ïîò. Óñåùàøå, ÷å âñÿêà ìèíóòà å áåçöåííà, íî âðåìåòî ëåòåøå, à òîé íå ìîæåøå äà ñòîðè íèùî. Âå÷å íå ñå áîåøå îò Øàãðàò, Ñíàãà èëè êîåòî è äà áèëî äðóãî îðêñêî èç÷àäèå. Æàäóâàøå ñàìî çà ãîñïîäàðÿ ñè, çà åäèí ïîãëåä êúì ëèöåòî ìó, çà åäíî äîêîñâàíå íà ðúêàòà ìó.
Íàêðàÿ, èçòîùåí è ïîòèñíàò îò ÷óâñòâîòî çà îêîí÷àòåëíî ïîðàæåíèå, òîé ñåäíà íà ñòúëáàòà ïîä åòàæà ñ êîðèäîðà è îòïóñíà ëèöå â øåïèòå ñè. Íàîêîëî öàðóâàøå ñïîêîéñòâèå, óæàñÿâàùî ñïîêîéñòâèå. Ôàêëàòà, êîÿòî äîãàðÿøå îùå ïðè èäâàíåòî ìó, èçöâúð÷à è óãàñíà, óñåòè êàê ãî çàëèâà âúëíàòà íà ìðàêà. È ñåòíå, çà ñâîå ñîáñòâåíî óäèâëåíèå, òëàñíàò îò íÿêàêâà íåçíàéíà ìèñúë â äóøàòà ñè, Ñàì òèõè÷êî çàïÿ - òóê, â áåçíàäåæäíèÿ è ñêðúáåí çàâúðøåê íà äúëãîòî ïúòóâàíå.
Ñðåä ñòóäåíàòà ìðà÷íà êóëà ãëàñúò ìó çâó÷åøå òúíè÷êî è òðåïåðëèâî - ãëàñ íà èçãóáåí è ìîðåí õîáèò, íèòî åäèí îðê íå áè ãî ñáúðêàë ñ ÿñíàòà ïåñåí íà åëôè÷åñêè âëàäåòåë. Íàïÿâàøå ñòàðè äåòñêè ïåñíè÷êè îò Ãðàôñòâîòî è îòêúñè îò ñòèõîâåòå íà ãîñïîäèí Áèëáî, êîèòî èçïëóâàõà â ìèñúëòà ìó êàòî ìèìîëåòíè âèäåíèÿ íà ðîäíèÿ êðàé. È ñåòíå â íåãî èçâåäíúæ ñå íàäèãíà íîâà ñèëà è ãëàñúò ìó çàçâúíÿ, à â ïðîñòè÷êàòà ìåëîäèÿ íåêàíåíè ñå âìúêíàõà íîâè, òîêó-ùî ñú÷èíåíè ñëîâà:

Íà çàïàä, ãäåòî Ñëúíöå ãðåé,
ðàçöúôâà ïðîëåò, çíàì,
íàïúïâà êëîí, âîäà ñå ëåé
è ñèïêè ïåÿò òàì.
Èëè å ÿñíà òèõà íîù
ñ åëôè÷åí çâåçäåí çðàê,
ðàçëÿë íåáåñíèÿ ðàçêîø
íàä ìëàäèÿ áóêàê.
Ìàêàð ÷å äúëãî ñúì âúðâÿë
è òúíà â ìðàê äúëáîê
çàä êðåïêè êóëè ñ ìîùåí âàë,
çàä ñòðúìåí âðúõ âèñîê,
íàä ìðàêà Ñëúíöåòî áëåñòè,
Çâåçäèòå ñà íàä ìåí -
íå êàçâàì íà ñâåòà: „Ïðîñòè!",
íå ñâúðøâà ìîÿò Äåí.

- Çàä êðåïêè êóëè ñ ìîùåí âàë - ïîäõâàíà òîé îòíîâî è òóòàêñè ìëúêíà. Ñòîðè ìó ñå, ÷å äîëàâÿ îòâåòåí òèõ ãëàñåö. Íî ñåãà íå ÷óâàøå íèùî. Äà, ÷óâàøå íåùî, íî íå ãëàñ. Çàäàâàõà ñå ñòúïêè. Â ãîðíèÿ êîðèäîð ëåêè÷êî ñå îòêðåõíà âðàòà, ïàíòèòå èçñêúðöàõà. Ñàì ïðèêëåêíà è ñå îñëóøà. Âðàòàòà ãëóõî òóïíà è ñå çàòâîðè, ïîñëå îòåêíà ðúìæàù îðêñêè ãëàñ:
- Åõåé! Òè òàì, áóíèùåí ïëúõ! Ñòèãà ñè öâúð÷àë, äà íå äîéäà äà òå îïðàâÿ. ×óâàø ëè?
Íèêàêúâ îòãîâîð.
- Õà òàêà - èçðúìæà Ñíàãà. - Îáà÷å çà âñåêè ñëó÷àé ùå äîéäà äà õâúðëÿ åäèí ïîãëåä, òà äà âèäÿ êàêâî ñè ñè íàóìèë.
Ïàíòèòå îòíîâî èçñêúðöàõà è íàäíè÷àéêè íàä ïðàãà íà êîðèäîðà, Ñàì çúðíà êàê ïðåç îòâîðåíàòà âðàòà ïðîáëåñíà ñâåòëèíà è îòâúòðå ñå èçìúêíà íåÿñíàòà ôèãóðà íà îðêà. Òîé êàòî ÷å íîñåøå ñòúëáà. Âíåçàïíî îòãîâîðúò îñåíè Ñàì - äî íàé-ãîðíàòà êèëèÿ ñå ñòèãàøå ïðåç ëþê â ñâîäà íà êîðèäîðà. Ñíàãà èçïðàâè ñòúëáàòà, çàêðåïè ÿ, èçêàòåðè ñå íàãîðå è èç÷åçíà. Ñàì ãî ÷ó äà èçäúðïâà ðåçåòî. Ñåòíå ãðîçíèÿò îðêñêè ãëàñ çàãîâîðè ïàê:
- Ëåæè êðîòêî, èíàê ùå ñè ïëàòèø çà âñè÷êî! Íå âÿðâàì îùå äúëãî äà æèâååø â ìèð, íî àêî íå èñêàø äà ïî÷íåì âåñåëáàòà îùå îòñåãà, çàòâàðÿé ñè ÷îâêàòà, ÿñíî ëè å? À òîâà äà òè å çà ñïîìåí!
Èçïëþùÿ êàìøèê. Îò òîçè çâóê â ãíåâíîòî ñúðöå íà Ñàì ëóìíà ÿðîñò. Òîé ñêî÷è, èçòè÷à íàïðåä è ñå èçêàòåðè ïî ñòúëáàòà êàòî êîòêà. Ãëàâàòà ìó ñå ïîäàäå íàñðåä ïîäà íà øèðîêà êðúãëà çàëà. Îò òàâàíà âèñåøå ÷åðâåí ôåíåð, çàïàäíèÿò ïðîçîðåö áå âèñîê è ìðà÷åí. Ïîä íåãî, êðàé ñòåíàòà, ëåæåøå íåùî, íî íàä íåãî ñå áå ðàçêðà÷èë ÷åðíèÿò ñèëóåò íà îðêà. Òîé ïîâòîðíî íàäèãíà êàìøèêà, àëà íå óñïÿ äà óäàðè.
Ñàì èçêðåùÿ è ñ Æèëîòî â ðúêà ñå õâúðëè íàïðåä. Îðêúò ñå çàâúðòÿ, íî ïðåäè äà íàïðàâè êðà÷êà, Ñàì ïîñå÷å êèòêàòà, â êîÿòî áå êàìøèêúò. Âèåéêè îò áîëêà è ñòðàõ, îðêúò îò÷àÿíî ãî íàïàäíà ñ ïðèâåäåíà ãëàâà. Íîâèÿò óäàð íà Ñàì ïðîôó÷à èç âúçäóõà è çàãóáèë ðàâíîâåñèå, òîé ñå ïðîñíà ïî ãðúá, íî ïðîòåãíà ðúêà äà ñãðàá÷è êóöóêàùèÿ êðàé íåãî îðê. Îùå ïðåäè äà ñå íàäèãíå, äî÷ó êðÿñúê è ãëóõ óäàð. Â ëóäîòî ñè áÿãñòâî îðêúò ñå áå ïðåïúíàë â ñòúëáàòà è áå ïàäíàë ïðåç îòâîðåíèÿ ëþê. Ñàì ïîâå÷å íå ïîìèñëè çà íåãî. Èçòè÷à êúì ñãóøåíàòà íà ïîäà ôèãóðà. Òîâà áå Ôðîäî.
Áåøå ãîë è êàòî ÷å â íåñâÿñò ëåæåøå âúðõó êóï ìðúñíè ïàðöàëè, ñ îòìåòíàòè íàãîðå ðúöå çàêðèâàøå ãëàâàòà ñè, à ïî ðåáðàòà ìó ñå âèåøå ãðîçåí áåëåã îò êàìøèê.
- Ôðîäî! Ñêúïè ìè ãîñïîäèí Ôðîäî! - ïðîâèêíà ñå Ñàì, ïî÷òè çàñëåïåí îò ñúëçè. - Ñàì å òóê, äîéäîõ!
Ëåêî íàäèãíà ãîñïîäàðÿ è ãî ïðèòèñíà êúì ãúðäèòå ñè. Ôðîäî îòâîðè î÷è.
- Îùå ëè ñúíóâàì? - èçìúíêà òîé. - Ñàìî ÷å äðóãèòå ñúíèùà áÿõà óæàñíè.
- Èçîáùî íå ñúíóâàòå, ãîñïîäàðþ - êàçà Ñàì. - Èñòèíà å. Àç ñúì. Äîéäîõ.
- Ïðîñòî íå ìîãà äà ïîâÿðâàì - ïðîìúðìîðè Ôðîäî è ñå âêîï÷è â íåãî. - Ïúðâî áåøå îðê ñ êàìøèê, ïîñëå ñå ïðåâúðíà â Ñàì. Çíà÷è âñå ïàê íå ñúì ñúíóâàë, êàòî ÷óõ ïåñåíòà îòäîëó è ñå ïîìú÷èõ äà îòâúðíà? Òè ëè áåøå?
- Òî÷íî òúé, ãîñïîäèí Ôðîäî. Ïî÷òè áÿõ èçãóáèë íàäåæäà. Íå ìîæåõ äà âè îòêðèÿ.
- Å, åòî ÷å ìîæà, Ñàì, ñêúïè Ñàì - êàçà Ôðîäî è ñå îòïóñíà â ãàëüîâíèòå ìó ðúöå, ïðèòâàðÿéêè î÷è êàòî çàäðÿìàëî äåòå, êîãàòî ëþáèì ãëàñ èëè ðúêà ïðîïúæäà íîùíèòå ñòðàõîâå.
Ñàì óñåùàøå, ÷å ìîæå äà îñòàíå íàâåêè ñðåä òîâà áåçêîíå÷íî ùàñòèå, íî íå áèâàøå äà ñè ãî ïîçâîëè. Íå ñòèãàøå äà íàìåðè ãîñïîäàðÿ ñè, òåïúðâà òðÿáâàøå äà ñå ïîìú÷è äà ãî ñïàñè. Òîé öåëóíà Ôðîäî ïî ÷åëîòî.
- Õàéäå! Ñúáóäåòå ñå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - èçðå÷å òîé, êàòî ñå ïîìú÷è ãëàñúò ìó äà çâó÷è æèçíåðàäîñòíî, ñÿêàø â ëÿòíî óòðî îòìÿòàøå çàâåñèòå îò ïðîçîðöèòå íà Òîðáîäúí.
Ôðîäî âúçäúõíà è ñåäíà.
- Êúäå ñìå? Êàê ñúì ïîïàäíàë òóê?
- Íÿìà âðåìå çà ðàçïðàâÿíå, òðÿáâà äà ñå ìàõàìå îòòóê, ãîñïîäèí Ôðîäî - îòâúðíà Ñàì. - Íàìèðàòå ñå íà âúðõà íà îíàÿ êóëà, äåòî ÿ âèäÿõìå îòäîëó, êàòî èçëèçàõìå îò òóíåëà, ïðåäè îðêèòå äà âè õâàíàò. Íå çíàì êîëêî âðåìå å ìèíàëî îòòîãàâà. Ñèãóðíî ïîâå÷å îò äåí.
- Ñàìî òîëêîâà ëè? - ó÷óäè ñå Ôðîäî. - À ñÿêàø ñà öåëè ñåäìèöè. Òðÿáâà äà ìè ðàçêàæåø âñè÷êî ïðè ïðúâ óäîáåí ñëó÷àé. Íåùî ìå óäàðè, íàëè? È àç ïðîïàäíàõ ñðåä ìðàê è îòâðàòèòåëíè ñúíèùà, à êàòî ñå ñúáóäèõ, îòêðèõ, ÷å íàÿâå å îùå ïî-çëå. Îòâñÿêúäå ìå îáãðàæäàõà îðêè. Ìèñëÿ, ÷å òúêìî ìè áÿõà ñèïàëè â ãúðëîòî íÿêàêâî óæàñíî ïàðëèâî ïèòèå. Ãëàâàòà ìè ñå èçáèñòðè, íî áÿõ ñìàçàí îò áîëêè è óìîðà. Òå ñìúêíàõà âñè÷êî îò ìåí, ïîñëå äâàìà åäðè ãàäîâå äîéäîõà è âçåõà äà ìå ðàçïèòâàò, ðàçïèòâàò, äîêàòî ìè ñå ñòîðè, ÷å ùå ïîëóäåÿ, à òå ñòîÿõà íàä ìåí, çëîðàäñòâóâàõà è îïèïâàõà íîæîâåòå ñè. Íèêîãà íå ùå çàáðàâÿ ëàïèòå è î÷èòå èì.
- Ùå ãè çàáðàâèòå, ñòèãà äà íå ïðèêàçâàòå çà òÿõ, ãîñïîäèí Ôðîäî - âúçðàçè Ñàì. - È àêî íå èñêàìå ïàê äà ãè âèäèì, äà òðúãâàìå ÷àñ ïî-ñêîðî. Ìîæåòå ëè äà âúðâèòå?
- Äà, ìîãà äà âúðâÿ - êàçà Ôðîäî è áàâíî ñå íàäèãíà. - Íå ñúì ðàíåí, Ñàì. Ïðîñòî ñúì ìíîãî óìîðåí è ìå áîëè òóê.
Òîé äîêîñíà ñ ðúêà îñíîâàòà íà øèÿòà ñè íàä ëÿâîòî ðàìî. Èçïðàâè ñå è íà Ñàì ìó ñå ñòîðè, ÷å ãî âèæäà îáâèò îò ïëàìúöè - â ëú÷èòå íà íàäâèñíàëàòà ëàìïà êîæàòà ìó èçãëåæäàøå àëåíà. Íàïðàâè åäíà-äâå êðà÷êè.
- Ñåãà å ïî-äîáðå! - êàçà òîé, ëåêî îáîäðåí. - Íå ñìååõ äà ïîìðúäíà íèòî êîãàòî îñòàâàõ ñàì, íèòî êîãàòî èäâàøå íÿêîé îò ïàçà÷èòå. ×àê äîêàòî ïî÷íà îëåëèÿòà è áîÿò. Äâàìàòà åäðè ãàäîâå - ìèñëÿ, ÷å òå ñå êàðàõà. Çà ìåí è âåùèòå ìè. Ëåæàõ ïðèìðÿë îò ñòðàõ. Ñåòíå íàñòúïè ìúðòâåøêà òèøèíà è òàêà áå îùå ïî-çëå.
- Äà, èçãëåæäà, ñà ñå êàðàëè - ïîòâúðäè Ñàì. - Òóê òðÿáâà äà å èìàëî êúì äâåñòà îò òèÿ ìðúñíè òâàðè. Äåòî ñå âèêà, ìíîæêî ùÿõà äà ìó äîéäàò íà Ñàì Ìàéòàïåð. Íî òå ñàìè ñå èçïîòðåïàõà. Ãîëÿì êúñìåò, íî ñåãà íÿìà äà ñå áàâèì äà ñú÷èíÿâàìå ïåñíè çà òîâà, ïúðâî äà ñå èçìúêíåì îòòóê. Å, êàêâî äà ïðàâèì? Íå ìîæåòå äà òðúãíåòå ïðåç ×åðíàòà ñòðàíà ãîë-ãîëåíè÷úê, ãîñïîäèí Ôðîäî.
- Òå ìè âçåõà âñè÷êî, Ñàì - êàçà Ôðîäî. - Âñè÷êî, êîåòî èìàõ. Ðàçáèðàø ëè? Âñè÷êî! - Òîé îòíîâî ñå ñãóøè íà ïîäà ñ êëþìíàëà ãëàâà, ñÿêàø åäâà ñëåä ñîáñòâåíèòå ñè äóìè áå îñúçíàë îêîí÷àòåëíàòà êàòàñòðîôà è îò÷àÿíèåòî ãî áå ñëîìèëî. - Çàäà÷àòà ñå ïðîâàëè, Ñàì. Äîðè äà ñå èçìúêíåì îòòóê, íÿìà ñïàñåíèå çà íàñ. Ñàìî åëôèòå ìîãàò äà ñå ñïàñÿò. Äàëå÷, äàëå÷ îò Ñðåäíàòà çåìÿ, äàëå÷ îòâúä Ìîðåòî. Àêî è íåãîâàòà øèð íå îòñòúïè ïðåä Ñÿíêàòà.
- Íå, íå ñà âçåëè âñè÷êî, ãîñïîäèí Ôðîäî. È íå ñìå ñå ïðîâàëèëè ïîíå çàñåãà. Àç ãî âçåõ, ãîñïîäèí Ôðîäî, äà ìå ïðîùàâàòå. È ãî îïàçèõ. Ñåãà å íà øèÿòà ìè, àìà å ñòðàõîòåí òîâàð. - Ñàì áðúêíà â ïàçâàòà ñè çà Ïðúñòåíà è âåðèæêàòà. - Íî âå÷å ñèãóðíî òðÿáâà ïàê äà ñè ãî âçåìåòå.
Ñåãà, êîãàòî áå äîøúë ìîìåíòúò, Ñàì ñå êîëåáàåøå äàëè äà âúðíå Ïðúñòåíà è îòíîâî äà ñòîâàðè òåæåñòòà âúðõó ïëåùèòå íà ãîñïîäàðÿ ñè.
- Âçåë ñè ãî? - çàäúõà ñå Ôðîäî. - Äîíåñúë ñè ãî òóê? Ñàì, òè ñè ÷óäåñåí! - Ñåòíå òîíúò ìó ñå ïðîìåíè ðÿçêî è óäèâèòåëíî. - Äàé ìè ãî! - èçêðåùÿ òîé, êàòî ñòàíà è ïðîòåãíà òðåïåðåùà ðúêà. - Äàé ìè ãî âåäíàãà! Íå áèâà äà ãî íîñèø!
- Äîáðå, ãîñïîäèí Ôðîäî - îòâúðíà ïîó÷óäåíèÿò Ñàì. - Åòî ãî! - Òîé áàâíî èçâàäè Ïðúñòåíà è ñìúêíà âåðèæêàòà ïðåç ãëàâàòà ñè. - Íî ñåãà ñòå â ñòðàíàòà íà Ìîðäîð, ñúð, êàòî èçëåçåòå, ùå âèäèòå Îãíåíàòà ïëàíèíà è ïðî÷èå. Ùå îòêðèåòå, ÷å ñåãà Ïðúñòåíúò å ìíîãî îïàñåí è ìíîãî òåæúê çà íîñåíå. Àêî âè çàòðóäíè, íå ìîæå ëè è àç äà ïîìàãàì ïîíÿêîãà?
- Íå, íå! - âèêíà Ôðîäî è ãðàáíà Ïðúñòåíà è âåðèæêàòà îò øåïàòà íà Ñàì. - Íå ñå è íàäÿâàé, êðàäåö!
Òîé ñå çàäúõà, âïåðèë â Ñàì î÷è, ðàçøèðåíè îò ñòðàõ è âðàæäåáíîñò. Ñåòíå èçâåäíúæ êîíâóëñèâíî ñòèñíà Ïðúñòåíà â þìðóêà ñè è çàñòèíà âòðåùåí. Ñÿêàø ìúãëà ñå áå ðàçñåÿëà ïðåä ïîãëåäà ìó è òîé ïðîêàðà äëàí ïî íàáîëÿëîòî ñè ÷åëî. ×óäîâèùíîòî âèäåíèå ìó ñå áå ñòîðèëî òîëêîâà ðåàëíî, êàêòî îùå áå ïîëóçàìàÿí îò ðàíàòà è ñòðàõà. Ïðåä î÷èòå ìó Ñàì îòíîâî ñå áå ïðåîáðàçèë â îðê, óõèëåíî îïèïâàù ñúêðîâèùåòî ìó, ãíóñíà äðåáíà òâàð ñ àë÷íè î÷è è ëèãàâà óñòà. Íî ñåãà âèäåíèåòî áå îòìèíàëî. Ñàì ñòîåøå íà êîëåíå ïðåä íåãî ñ áîëåçíåíî èçêðèâåíî ëèöå, ñÿêàø ãî áÿõà ïðîáîëè â ñúðöåòî, ñúëçè ñå ëååõà îò î÷èòå ìó.
- Î, Ñàì! - èçâèêà Ôðîäî. - Ùî êàçàõ? Ùî ñòîðèõ? Ïðîñòè ìè! Ñëåä âñè÷êî, êîåòî íàïðàâè. Çà òîâà å âèíîâíà ñòðàøíàòà ñèëà íà Ïðúñòåíà. Êàê ìè ñå èñêà íèêîãà, íèêîãà äà íå ãî áÿõà íàìèðàëè. Íî íå ìèñëè çà ìåí, Ñàì. Àç òðÿáâà äà íîñÿ òîâàðà äîêðàé. Íèùî íå ìîæåì äà ïðîìåíèì. Íå ìîæåø äà çàñòàíåø ìåæäó ìåí è ñúäáàòà.
- Âñè÷êî å íàðåä, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà Ñàì, áúðøåéêè î÷è ñ ðúêàòà ñè. - Ðàçáèðàì. Íî âñå ïàê ìîãà äà ïîìàãàì, íàëè? Òðÿáâà äà âè èçìúêíà îòòóê. Íåçàáàâíî, ðàçáèðàòå ëè? Íî ïúðâî âè òðÿáâàò äðåõè è îðúæèå, ïîñëå íåùè÷êî çà õàïâàíå. Ñ äðåõèòå ùå å íàé-ëåñíî. Ùîì ñìå â Ìîðäîð, íàé-äîáðå å äà ñå îáëå÷åì ïî ìåñòíàòà ìîäà, ïúê è íÿìàìå äðóã èçáîð. Áîÿ ñå, ÷å ùå òðÿáâà äà ñå çàäîâîëèòå ñ îðêñêè âåùè, ãîñïîäèí Ôðîäî. È àç ñúùî. Ùîì ùå âúðâèì çàåäíî, ïîíå äà ñìå ñè ëèêà-ïðèëèêà. Íàìåòíåòå òîâà çàñåãà!
Ñàì ðàçêîï÷à ñèâèÿ ñè ïëàù è ãî ìåòíà âúðõó ðàìåíåòå íà Ôðîäî. Ñåòíå ñâàëè ðèçíèöàòà ñè è ÿ îñòàâè íà ïîäà. Èçâàäè Æèëîòî îò íîæíèöàòà. Ïî îñòðèåòî òðåïòÿõà ñàìî åäâà çàáåëåæèìè èñêðèöè.
- Áÿõ ãî çàáðàâèë, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà òîé. - Íå, íå ñà âçåëè âñè÷êî! Àêî ñè ñïîìíÿòå, óñëóæèõòå ìè ñ Æèëîòî è ñòúêëåíèöàòà íà Âëàäåòåëêàòà. Îïàçèõ ãè äîñåãà. Íî íåêà ãè çàäúðæà îùå ìàëêî, ãîñïîäèí Ôðîäî. Òðÿáâà äà èäà äà ïîòúðñÿ òóé-îíóé. Âèå ñòîéòå òóê. Ðàçòúï÷åòå ñå äà âè ñå ïîîòïóñíàò êðàêàòà. Àç íÿìà äà ñå áàâÿ. Íå å äàëå÷å.
- Ïàçè ñå, Ñàì! - êàçà Ôðîäî. - È ïîáúðçàé! Ìîæå íàîêîëî äà ñå ñïîòàéâàò îöåëåëè îðêè.
- Ùå òðÿáâà äà ðèñêóâàì - êàçà Ñàì. Òîé ïðåêðà÷è êúì ëþêà è ñå ñïóñíà ïî ñòúëáàòà. Ñëåä ìèíóòà îòíîâî ïîäàäå ãëàâà è õâúðëè íà ïîäà äúëúã êèíæàë.
- Òîâà ìîæå äà ñâúðøè ðàáîòà - êàçà òîé. - Ìúðòúâ å - îíçè, äåòî âè óäàðè ñ êàìøèêà. Îò áúðçàíå ìàé ñè å ñòðîøèë âðàòà. Ñåãà, àêî ìîæåòå, èçäúðïàéòå ñòúëáàòà, ãîñïîäèí Ôðîäî, è íå ÿ ñïóñêàéòå, äîêàòî íå ñå îáàäÿ ñ ïàðîëàòà. Ùå èçâèêàì Åëáåðåò. Êàòî åëôèòå. Íèêîé îðê íå áè ãî êàçàë.
Ôðîäî ïðèñåäíà è ïîòðåïåðà, à â ìèñëèòå ìó ñå ãîíåõà óæàñ ïîäèð óæàñ. Òîãàâà ñòàíà, îìîòà ñå â åëôè÷åñêèÿ ïëàù è çà äà ïðîãîíè ñòðàõîâåòå, çàêðà÷è íàïðåä-íàçàä, íàäíè÷àéêè âúâ âñÿêî úãúë÷å íà êèëèÿòà.
Íå ñëåä äúëãî, ìàêàð ÷å òðåâîãàòà ïðåâðúùàøå ìèíóòèòå â ÷àñîâå, òîé ÷ó Ñàì òèõè÷êî äà ïîäâèêâà îòäîëó: Åëáåðåò, Åëáåðåò. Ôðîäî ñïóñíà ëåêàòà ñòúëáà. Ñàì ñå èçêàòåðè çàïúõòÿí ñ ãðàìàäåí âúðçîï íà ãëàâàòà. Øóìíî ãî ñòîâàðè íà ïîäà.
- Ñåãà áúðçî, ãîñïîäèí Ôðîäî! - êàçà òîé. - Äîñòà ïîðîâèõ, äîêàòî íàìåðÿ íåùî äðåáíè÷êî êàòî çà íàñ. Ùå òðÿáâà äà ñå çàäîâîëèì ñ òîâà. Íî äà íå ãóáèì âðåìå. Íå ñðåùíàõ æèâà äóøà è íèùî íå âèäÿõ, íî ñúì íåñïîêîåí. Ìèñëÿ, ÷å òîâà ìÿñòî å ïîä íàáëþäåíèå. Íå ìîãà äà ãî îáÿñíÿ, íî... å, èìàì ÷óâñòâîòî, ÷å íÿêîé îò îíèÿ ãíóñíè ëåòÿùè Êîííèöè ñå âúðòè ãîðå èç ìðàêà, êúäåòî íå ìîãà äà ãî âèäÿ.
Òîé îòâîðè âúðçîïà. Ôðîäî îãëåäà ñ îòâðàùåíèå ñúäúðæàíèåòî, íî íÿìàøå êàêâî äà ñå ïðàâè - òðÿáâàøå èëè äà íàäåíå òèÿ äðåõè, èëè äà õîäè ãîë. Èìàøå äúëãè êîñìàòè øàëâàðè îò íÿêàêâà íå÷èñòà çâåðñêà êîæà è ìàçíà êîæåíà òóíèêà. Îáëå÷å ãè. Íàä òóíèêàòà íàâëå÷å çäðàâà ðèçíèöà - êúñà çà íîðìàëåí îðê, íî òâúðäå äúëãà è òåæêà çà Ôðîäî. Ïðèñòåãíà ÿ ñ êîëàí, íà êîéòî âèñåøå êúñà íîæíèöà ñ øèðîê îñòúð ìå÷. Ñàì áå äîíåñúë íÿêîëêî îðêñêè øëåìà. Åäèí îò òÿõ ñå îêàçà ïîäõîäÿù çà Ôðîäî - ÷åðåí, ñòåãíàò ñ îáâèòè â êîæà æåëåçíè ïðúñòåíè è ñ èçðèñóâàíî â ÷åðâåíî çëîâåùî Îêî íàä èçâèòàòà ÷îâêà, êîÿòî îïàçâàøå íîñà.
- Ìîðãóëñêîòî ñíàðÿæåíèå íà Ãîðáàã áåøå ïî-äîáðî è ùåøå äà âè ïðèëÿãà - êàçà Ñàì, - íî ìè ñå ÷èíè, ÷å ïîäèð òàÿ èñòîðèÿ íå âúðâè äà ñå ðàçõîæäàìå ñ íåãîâèòå çíàöè èç Ìîðäîð. Å, ãîòîâ ñòå, ãîñïîäèí Ôðîäî. ×óäåñåí äðåáåí îðê, ïðîùàâàéòå çà äúðçîñòòà - èëè ïîíå ùÿõòå äà ïðèëè÷àòå íà îðê, àêî ìîæåõìå äà âè çàêðèåì ëèöåòî ñ ìàñêà, äà âè ïîèçòåãëèì ðúöåòå è äà âè íàïðàâèì êðèâîêðàê. Òîâà ùå ïîïðèêðèå ðàçëèêàòà. - Òîé ìåòíà âúðõó ðàìåíåòå íà Ôðîäî øèðîê ÷åðåí ïëàù. Ñåãà ñòå ãîòîâ! Ïúòüîì ìîæåòå äà ñè èçáåðåòå ùèò.
- Àìè òè, Ñàì? - çàïèòà Ôðîäî. - Íàëè ùå ñìå ëèêà-ïðèëèêà? - Å, àç ïîðàçìèñëèõ, ãîñïîäèí Ôðîäî - îòâúðíà Ñàì. - Ïî-äîáðå äà íå ñè èçîñòàâÿì âåùèòå, êàòî íå ìîæåì äà ãè óíèùîæèì. À ïúê íå ìîãà äà íàäÿíà îðêñêà ðèçíèöà âúðõó äðóãèòå äðåõè, íàëè? Ùå òðÿáâà ñàìî äà ñå ïîïðèêðèÿ.
Òîé êîëåíè÷è è ãðèæëèâî ñãúíà åëôè÷åñêèÿ ïëàù. Âúðçîï÷åòî ñå îêàçà óäèâèòåëíî ìàëêî. Ïðèáðà ãî â ðàíèöàòà ñè. Ñåòíå ñòàíà, ìåòíà ÿ íà ãðúá, íàäÿíà îðêñêè øëåì è ñå çàãúðíà ñ äðóã ÷åðåí ïëàù.
- Ãîòîâî! Ïîäõîæäàìå ñè ãîðå-äîëó. À ñåãà äà èç÷åçâàìå!
- Íå ìîãà äà òè÷àì ïðåç öÿëîòî âðåìå, Ñàì - êðèâî ñå óñìèõíà Ôðîäî, - Íàäÿâàì ñå, ÷å ñè ïîðàçïèòàë çà êðàéïúòíèòå õàí÷åòà. Èëè ñè çàáðàâèë çà õðàíàòà è ïèòèåòî?
- Áîæè÷êî, âÿðíî, ÷å çàáðàâèõ! - âúçêëèêíà Ñàì è ñúêðóøåíî ïîäñâèðíà. - Õóáàâà ðàáîòà, ãîñïîäèí Ôðîäî, ïîêðàé âàñ è ìåí ìå íàëåãíà ãëàä è æàæäà! Íå ïîìíÿ îòêîãà íå ñúì êóñâàë íè õàïêà, íè êàïêà. Âñè÷êî áÿõ çàáðàâèë è ñàìî âàñ òúðñåõ. ×àêàéòå äà ïîìèñëÿ! Êîãàòî ïðîâåðèõ çà ïîñëåäåí ïúò, èìàõ äîñòà îò ïúòíèÿ õëÿá è îò çàïàñèòå, äåòî íè ãè äàäå Âîåíà÷àëíèêúò Ôàðàìèð. Íî â ìàíåðêàòà ìè íàé-ìíîãî äà å îñòàíàëî íåùè÷êî íà äúíöåòî. Íÿìà íà÷èí äà ñòèãíå çà äâàìà íè. Íå ÿäàò ëè îðêèòå, íå ïèÿò ëè? Èëè ñå ïðåõðàíâàò ñ ìðúñåí âúçäóõ è îòðîâà?
- Íå, Ñàì, ÿäàò è ïèÿò. Ñÿíêàòà, êîÿòî ãè å ïîðîäèëà, ìîæå ñàìî äà êîïèðà, íî íå è äà òâîðè - íå ìîæå äà ñúçäàäå íåùî íîâî, ñâîå. Íå âÿðâàì äà å äàëà æèâîò íà îðêèòå, ñàìî ãè å ñúñèïàëà è îïîðî÷èëà, òúé ÷å, ùîì æèâåÿò, òðÿáâà äà ãî ïðàâÿò êàêòî âñè÷êè æèâè ñúùåñòâà. Àêî íå íàìåðÿò íåùî ïî-äîáðî, çàäîâîëÿâàò ñå ñ ãíóñíà âîäà è õðàíà, àëà íå è ñ îòðîâà. Íàõðàíèõà ìå, òúé ÷å ñúì ïî-äîáðå îò òåá. Íÿêúäå íàîêîëî òðÿáâà äà èìà õðàíà è âîäà.
- Íî íÿìàìå âðåìå äà ãè òúðñèì - êàçà Ñàì.
- Å, íåùàòà íå ñà ÷àê òîëêîâà ëîøè, êîëêîòî ñè ìèñëèø - êàçà Ôðîäî. - Äîêàòî òå íÿìàøå, ìàëêî ìè ïðîâúðâÿ. Îêàçà ñå, ÷å íå ñà âçåëè âñè÷êî. Ìåæäó ïàðöàëèòå íà ïîäà íàìåðèõ ñóõàðíàòà ñè òîðáè÷êà. Ïðåòúðñèëè ÿ, ðàçáèðà ñå. Íî ïðåäïîëàãàì, ÷å ñàìî îò âèäà è àðîìàòà íà ëåìáàñ ñà ñå îòâðàòèëè ïîâå÷å, îòêîëêîòî Àì-ãúë. Ðàçñèïàëè ñà ãî, äîñòà ñà èçïîòúïêàëè è íàòðîøèëè, íî ïîñúáðàõ ìàëêî. Òðÿáâà äà å ïî÷òè êîëêîòî èìàø è òè. Îáà÷å ñà ïðèáðàëè Ôàðàìèðîâèòå çàïàñè è ñà íàêúëöàëè ìàíåðêàòà ìè.
- Íÿìà êàêâî äà ïðèêàçâàìå - çàÿâè Ñàì. - Çà íà÷àëî íå å çëå. Íî ñ âîäàòà ùå çàêúñàìå. Å, õàéäå, ãîñïîäèí Ôðîäî! Äà ñå ìàõàìå, ÷å èíàê öÿëî åçåðî íÿìà äà íè ïîìîãíå!
- Íå ìúðäàì, äîêàòî íå õàïíåì íÿêîé çàëúê, Ñàì - îòâúðíà Ôðîäî. - Åòî, âçåìè òàÿ åëôè÷åñêà ïèòêà è èçïèé ïîñëåäíèòå êàïêè îò ìàíåðêàòà ñè! Öÿëàòà ðàáîòà å áåçíàäåæäíà, òúé ÷å äà íå ñå òðåâîæèì çà óòðåøíèÿ äåí. Ñèãóðíî íÿìà äà ãî äî÷àêàìå.
Íàé-ñåòíå ïîòåãëèõà. Ñïóñíàõà ñå ïî ñòúëáàòà, ïîñëå Ñàì ÿ ñâàëè â êîðèäîðà äî ñãúð÷åíîòî òÿëî íà ïàäíàëèÿ îðê. Ñòúëáèùåòî áå ìðà÷íî, íî îò ïîêðèâà îùå ñå âèæäàøå çàðåâîòî íà Ïëàíèíàòà, ìàêàð ÷å è òî âå÷å ãàñíåøå ñðåä ìúòíî÷åðâåíà æàðàâà. Çà äà äîïúëíÿò ìàñêèðîâêàòà, äâàìàòà ñè âçåõà ïî åäèí ùèò è ïðîäúëæèõà.
Ìîðíî ñå çàòúòðèõà íàäîëó ïî ãîëÿìîòî ñòúëáèùå. Âèñîêàòà êèëèÿ â êóëè÷êàòà çàä òÿõ, êúäåòî ñå áÿõà ñðåùíàëè, èì ñå ñòðóâàøå åäâà ëè íå óþòíà - ñåãà ïàê áÿõà íà îòêðèòî è íàä ñòåíèòå ñå íîñåøå íåçíàåí óæàñ. Ìàêàð è ìúðòâà, Êóëàòà íà Ñèðèò Óíãîë ïðîäúëæàâàøå äà òúíå â çëîêîáåí ñòðàõ.
Íàêðàÿ ñòèãíàõà äî âðàòàòà êúì äâîðà è ñïðÿõà. Äîðè îòòóê óñåùàõà êàê ãè áëúñêà çëîáàòà íà Ïàçà÷èòå - òèÿ áåçìúëâíè ÷åðíè ôèãóðè îò äâåòå ñòðàíè íà ïîðòàòà, ïðåç êîÿòî ñå ïðîöåæäàøå ìúòíîòî çàðåâî íà Ìîðäîð. Çàïðîìúêâàõà ñå ìåæäó ÷óäîâèùíèòå òðóïîâå íà îðêèòå è âñÿêà íîâà êðà÷êà ñòàâàøå âñå ïî-òðóäíà. Ïðèíóäèõà ñå äà ñïðàò îùå ïðåäè äà äîñòèãíàò àðêàòà. Äà ìðúäíàò è èí÷ íàïðåä, çíà÷åøå áîëêà è èçíåìîãà çà âîëÿòà è íîçåòå.
Ôðîäî íÿìàøå ñèëè çà ïîäîáíà áîðáà. Îòïóñíà ñå íà çåìÿòà.
- Íå ìîãà äà ïðîäúëæà, Ñàì - ïðîìúðìîðè òîé. - Ùå ïðèïàäíà. Íå çíàì êàêâî ìè ñòàâà.
- Àç çíàì, ãîñïîäèí Ôðîäî. Äðúæòå ñå ñåãà! Ïîðòàòà å âèíîâíà. Íÿêàêâà äÿâîëèÿ èìà â íåÿ. Íî àç ìèíàõ è ïàê ùå ìèíà. Íå ìîæå äà å ïî-îïàñíî îòïðåäè. Íàïðåä!
Ñàì îòíîâî èçìúêíà åëôè÷åñêàòà ñòúêëåíèöà íà Ãàëàäðèåë. Ñÿêàø çà äà ïî÷åòå õðàáðîñòòà ìó è äà îçàðè ñ áëÿñúêà ñè âÿðíàòà ìóðãàâà õîáèòîâñêà äåñíèöà, ñòîðèëà òàêèâà ïîäâèçè, ñòúêëåíèöàòà ëóìíà èçâåäíúæ è êàòî ìúëíèÿ èçïúëíè ñåí÷åñòèÿ äâîð ñ îñëåïèòåëíî ñèÿíèå, íî ïëàìúêúò íå îòìèíà, à ïðîäúëæè äà ãîðè.
- Ãèëòîíèåë, À Åëáåðåò! - ïðîâèêíà ñå Ñàì. Íåçíàéíî çàùî ìèñúëòà ìó âíåçàïíî ñå áå ñòðåëíàëà êúì åëôèòå â Ãðàôñòâîòî è ïåñåíòà, êîÿòî áå ïðîãîíèëà ×åðíèÿ êîííèê ñðåä ãîðàòà.
- Àéÿ åëåíèîí àíêàëèìà! - èçêðåùÿ Ôðîäî çàä íåãî. Âîëÿòà íà Ïàçà÷èòå ñå ñêúñà èçâåäíúæ êàòî ïðåòîâàðåíî âúæå è õîáèòèòå çàêóöóêàõà íàïðåä. Ñåòíå ïîáÿãíàõà. Ïðåç ïîðòàòà, êðàé ãðàìàäíèòå ñåäÿùè ôèãóðè ñ èñêðÿùè î÷è. Ðàçäàäå ñå ïóêîò. Êëþ÷îâèÿò êàìúê íà àðêàòà ñå ñòîâàðè íà ñàíòèìåòðè îò òÿõ, ñòåíàòà ãîðå ñå ïðîïóêà è ðóõíà â ðàçâàëèíè. Áÿõà ñå èçòðúãíàëè íà êîñúì îò ãèáåëòà. Êàìáàíàòà îòåêíà è îòêúì Ïàçà÷èòå ñå íàäèãíà îñòúð, ñòðàõîâèò âîé. Äàëå÷å ãîðå ñðåä ìðàêà íÿêîé îòâúðíà. Îò ÷åðíîòî íåáå ñâåòêàâè÷íî íàëåòÿ êðèëàò ñèëóåò, ïðîöåïâàù îáëàöèòå ñ ïðèçðà÷åí êðÿñúê.


ÃËÀÂÀ 2

ÑÒÐÀÍÀÒÀ ÍÀ ÑßÍÊÀÒÀ

Ñ ïîñëåäíèÿ îñòàòúê îò ñàìîîáëàäàíèå Ñàì ïðèáðà ñòúêëåíèöàòà â ïàçâàòà ñè.
- Áÿãàéòå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - âèêíà òîé. - Íå, íå íàòàì! Îòâúä ñòåíàòà èìà ïðîïàñò. Ñëåä ìåí! Ïîáÿãíàõà íàäîëó ïî ïúòÿ. Ïåòäåñåò êðà÷êè ïî-íàòàòúê, îñòðèÿò çàâîé ïîêðàé ìîùåí ñêàëåí çúáåð ãè ñêðè îò Êóëàòà. Çàñåãà áÿõà ñïàñåíè. Ïðèëåïåíè êúì êàìúêà, äâàìàòà ñè ïîîòäúõíàõà, ïîñëå åäíîâðåìåííî ñå õâàíàõà çà ñúðöàòà. Êàöíàë íà ñòåíàòà êðàé ðàçðóøåíàòà ïîðòà, Íàçãóëúò íàäàäå ìúðòâåøêèÿ ñè âèê. Ñêàëèòå ïðîêúíòÿõà. Îáçåòè îò óæàñ, äâàìàòà ñå çàïðåïúâàõà íàäîëó. Ñêîðî ïúòÿò ïàê ðÿçêî çàâè íà èçòîê è çà åäèí ñòðàõîòåí ìèã ãè èçëîæè íà ïîãëåä îòêúì Êóëàòà. Ïðèòè÷âàéêè, òå ñå îçúðíàõà è âèäÿõà îãðîìíàòà ÷åðíà ôèãóðà âúðõó áàñòèîíà, ïîñëå íàõúëòàõà ìåæäó âèñîêèòå ñêàëíè ñòåíè íà ïðîöåïà, êîéòî ñå ñïóñêàøå ñòðúìíî êúì Ìîðãóëñêèÿ ïúò. Äîáðàõà ñå äî êðúñòîïúòÿ. Âñå îùå íå ñå âèæäàøå íèêàêâà ñëåäà îò îðêèòå, íèòî ïúê äîëèòàøå îòãîâîð íà êðÿñúêà íà Íàçãóëà, àëà çíàåõà, ÷å òèøèíàòà íå ùå å çà äúëãî. Âñåêè ìîìåíò ãîíèòáàòà ìîæåøå äà çàïî÷íå.
- Òàÿ íÿìà äà ñòàíå, Ñàì - êàçà Ôðîäî. - Àêî áÿõìå èñòèíñêè îðêè, òðÿáâàøå äà ñå çàâòå÷åì êúì Êóëàòà, à íå äà áÿãàìå îò íåÿ. Ïúðâèÿò ñðåùíàò âðàã ùå íè ïîçíàå. Òðÿáâà íÿêàê äà ñå ìàõíåì îò ïúòÿ.
- Íî íå ìîæåì - îòâúðíà Ñàì, - íå ìîæåì áåç êðèëå.
Îòâåñíèòå èçòî÷íè ñêëîíîâå íà Åôåë Äóàò ñå ñïóñêàõà ñðåä çúáåðè è ïðîïàñòè êúì ÷åðíàòà êëèñóðà, êîÿòî ãè äåëåøå îò âúòðåøíèÿ õðåáåò. Ìàëêî ïîäèð êðúñòîïúòÿ, ñëåä íîâî ñòðúìíî íàäîëíèùå, ëåê êàìåíåí ìîñò ïðåñêà÷àøå íàä áåçäíàòà è ïðåõâúðëÿøå ïúòÿ êúì áåçðåäíî íàõâúðëÿíèòå ÷óêàðè è äîëèíè íà Ìîðãàé. Ñ îò÷àÿí óñòðåì Ôðîäî è Ñàì ïðîôó÷àõà ïî ìîñòà, íî åäâà áÿõà äîñòèãíàëè îòâúäíèÿ êðàé, êîãàòî ñå íàäèãíà îëåëèÿ è âðÿâà. Äàëå÷å è âèñîêî çàä òÿõ íà ïëàíèíñêèÿ ñêëîí ñå ìåðæåëååøå Êóëàòà íà Ñèðèò Óíãîë ñ ìúòíî ëúùÿùè êàìåííè ñòåíè. Âíåçàïíî äðåçãàâàòà êàìáàíà èçäðúí÷à îòíîâî, ïîñëå ñå çàëÿ â ñèòåí çâúí. Çàñâèðèõà ðîãîâå. Ôðîäî è Ñàì íå âèæäàõà êàêâî ñòàâà íàïðåä, íî âå÷å äî÷óâàõà òðîïîòà íà ïîäêîâàíè íîçå è ïî ïúòÿ äîëåòÿõà áúðçèòå óäàðè íà êîïèòà.
- Ïî-æèâî, Ñàì! Îòòàòúê! - èçâèêà Ôðîäî.
Èçêàòåðèõà ñå ïî íèñêèÿ ïàðàïåò íà ìîñòà. Çà ùàñòèå òóê íå ãè ÷àêàøå ñòðàõîâèò ñêîê â ïðîïàñòòà, çàùîòî ñêëîíîâåòå íà Ìîðãàé âå÷å ñå èçäèãàõà ïî÷òè íàðàâíî ñ ïúòÿ, íî áå ïðåêàëåíî òúìíî, çà äà ðàçëè÷àò êîëêî ùå òðÿáâà äà ïàäàò.
- Å, äà âúðâèì, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà Ñàì. - Ñáîãîì! Òîé ïîëåòÿ íàäîëó. Ôðîäî ãî ïîñëåäâà. Ïàäàéêè, ÷óõà êàê ïî ìîñòà íàõëóâàò êîííèöè è ïîäèð òÿõ áàðàáàíÿò íîçåòå íà òè÷àùè îðêè. Íî àêî íå ñå áîåøå òîëêîâà, Ñàì áè ñå ðàçñìÿë. Èçòðúïíàëè îò ñòðàõ ïðè ìèñúëòà çà ãèáåëåí óäàð â íåâèäèìè ñêàëè, õîáèòèòå ïðåëåòÿõà íå ïîâå÷å îò äâàíàäåñåò ôóòà è ñ ãðúì è òðÿñúê ñå ïðèçåìèõà ñðåä ïîñëåäíîòî, êîåòî ìîæåõà äà î÷àêâàò - òðúíëèâ ãúñòàëàê. Ñàì îñòàíà äà ëåæè íåïîäâèæíî, ñìó÷åéêè îäðàñêàíàòà ñè äëàí.
Êîãàòî òðîïîòúò íà íîçå è êîïèòà îòìèíà, òîé ñå îñìåëè äà ïðîøåïíå:
- È òàç äîáðà, ãîñïîäèí Ôðîäî, íå çíàåõ, ÷å íåùî ìîæå äà ðàñòå â Ìîðäîð! Àìà àêî çíàåõ, òúêìî òîâà ùÿõ äà î÷àêâàì. Êàêòî ãè óñåùàì, òèÿ áîäèëè òðÿáâà äà ñà äúëãè ïîíå ïî åäèí ôóò, èçïîäóï÷èõà ìè âñè÷êèòå äðåõè. Äå äà áÿõ íàäÿíàë îíàÿ ðèçíèöà!
- Îðêñêà ðèçíèöà íå ïàçè îò òèÿ òðúíè - îòâúðíà Ôðîäî. - È êîæåíîòî ÿêå íå ïîìàãà.
Ñ ìíîãî ìúêè ñå èçñêóáíàõà îò ãúñòàëàêà. Òðúíèòå áÿõà ïî-ÿêè îò òåë è ñå âêîï÷âàõà êàòî õèùíè ëàïè. Äîêàòî ñå îñâîáîäÿò, ïëàùîâåòå èì ñòàíàõà íà ïàðöàëè.
- À ñåãà íàäîëó, Ñàì - ïðîøåïíà Ôðîäî. - Áúðçî äà ñëåçåì â äîëèíàòà, ïîñëå ïðè ïúðâàòà âúçìîæíîñò ùå çàâèåì íà ñåâåð.
Íàä áåëèÿ ñâÿò èçãðÿâàøå íîâ äåí è äàëå÷ îò çäðà÷à íà Ìîðäîð Ñëúíöåòî èçïëóâà èççàä èçòî÷íèÿ ðúá íà Ñðåäíàòà çåìÿ, íî òóê íîùíèÿò ìðàê íå ñå ðàçñåéâàøå. Ïëàíèíàòà èçáúëâà îáëàöè äèì è îãíüîâåòå èçãàñíàõà. Çàðåâîòî ïî ÷óêàðèòå ïîìðúêíà. Çàìðÿë áå èçòî÷íèÿò âÿòúð, êîéòî ãè îáâÿâàøå íåèçìåííî, îòêàêòî íàïóñíàõà Èòèëèåí. Áàâíî è ìú÷èòåëíî ñå ñìúêíàõà íàäîëó. Îïèïâàõà çà îïîðà, ïðåïúâàõà ñå, ïðîâèðàõà ñå ñðåä êàìúíè è òðúíè â íåïðîãëåäíèòå ñåíêè - íàäîëó è âñå íàäîëó, äîêàòî ãè äúðæàõà êðàêàòà.
Ïî íÿêîå âðåìå ñïðÿõà, ñåäíàõà åäèí äî äðóã è îáëåãíàõà ãðúá íà íÿêàêâà êàíàðà. Îáëèâàøå ãè ïîò.
- È íà Øàãðàò ñúì ãîòîâ äà ñòèñíà ðúêàòà, àêî ìè ïðåäëîæè ÷àøà âîäà - êàçà Ñàì.
- Íå ãîâîðè òàêà! - îòâúðíà Ôðîäî. - Îò òèÿ ïðèêàçêè ñòàâà îùå ïî-çëå.
Ïîñëå çàìúë÷à è ñå ïðîñíà íàñòðàíè, çàìàÿí è èçòîùåí. Íàé-ñåòíå ñå ïðåáîðè ñ óìîðàòà è ñòàíà. Ñ èçíåíàäà îòêðè, ÷å Ñàì å çàñïàë.
- Ñúáóäè ñå, Ñàì! - ïðîøåïíà òîé. - Õàéäå! Âðåìå å äà ñå ïîíàïúíåì îùå ìàëêî.
Ñàì ïðîëàçè è ñå íàäèãíà.
- Àìà ÷å ðàáîòà! - ïðîìúðìîðè òîé. - Òðÿáâà äà ñúì ñå óíåñúë. Îòäàâíà íå ñúì ñïàë êàêòî òðÿáâà, ãîñïîäèí Ôðîäî, è î÷èòå ìè ïðîñòî ñàìè ñå çàòâîðèõà.
Ñåãà Ôðîäî ãî ïîâåäå íà ñåâåð, äîêîëêîòî ìîæåøå äà ñå îðèåíòèðà ñðåä êàìúíè è êàíàðè, ïëúòíî îòðóïàëè äúíîòî íà îãðîìíàòà êëèñóðà. Íî ñêîðî ïàê ñïðÿ.
- Áîëåçíåíî å, Ñàì - êàçà òîé. - Íå èçäúðæàì âå÷å. Ðèçíèöàòà, èñêàì äà êàæà. Íå ìîãà â òîâà ñúñòîÿíèå. Äàæå ìèòðèëíàòà ðèçíèöà ìè òåæåøå, êàêòî áÿõ èçìîðåí. Òàçè å ìíîãî ïî-òåæêà. Ïúê è êàêâà ïîëçà îò íåÿ? Íÿìà äà ñïå÷åëèì ïîáåäàòà ñ áèòêè.
- Íî ìîæå è áèòêè äà íè ÷àêàò - îòâúðíà Ñàì. - Íàîêîëî äåáíàò êèíæàëè è çàáëóäåíè ñòðåëè. Èìàì ñè åäíî íàóì: îíçè Àì-ãúë íå å ìúðòúâ. Íå ìè ñå íðàâè ìèñúëòà, ÷å ñàìî ïàð÷å êîæà ùå òðÿáâà äà âè ïàçè îò íÿêîé íîæ â òúìíîòî.
- Âèæ êàêâî, Ñàì, ìèëî ìîå ìîì÷å - êàçà Ôðîäî. - Ãðîõíàë ñúì îò óìîðà è âå÷å íà íèùî íå ñå íàäÿâàì. Íî äîêàòî èìàì ñèëè äà ïîìðúäíà, òðÿáâà äà ñå ìú÷à äà äîñòèãíà Ïëàíèíàòà. Ïðúñòåíúò ìè ñòèãà. Òàÿ èçëèøíà òåæåñò ìå ïîãóáâà. Ùå òðÿáâà äà ñå îòúðâà îò íåÿ. Íî íå ìå ìèñëè çà íåáëàãîäàðåí. Ïîòðúïâàì, êàòî ñè ïîìèñëÿ êîëêî óæàñíî å áèëî äà ðîâèø èç òðóïîâåòå, çà äà íàìåðèø ðèçíèöàòà.
- Íå ãîâîðåòå çà òîâà, ãîñïîäèí Ôðîäî. Æèâ äà ñòå! Àêî ìîæåõ, áèõ âè íîñèë íà ãðúá. Ùîì å òúé, õâúðëåòå ÿ!
Ôðîäî îñòàâè ïëàùà ñè íà çåìÿòà, ñâàëè ðèçíèöàòà è ÿ çàõâúðëè. Ëåêî òðåïåðåøå.
- Íåùî ïî-òîïëî ìè òðÿáâà - êàçà òîé. - Çàõëàäíÿëî å èëè ñúì íàñòèíàë.
- Ìîæåòå äà âçåìåòå ìîÿ ïëàù, ãîñïîäèí Ôðîäî - ïðåäëîæè Ñàì. Áåç äà ÷àêà, ñìúêíà ðàíèöàòà è èçâàäè åëôè÷åñêèÿ ïëàù. - Êàêâî ùå ðå÷åòå, ãîñïîäèí Ôðîäî? Îìîòàéòå ñå ñ òîÿ îðêñêè ïàðöàë è ãî ñòåãíåòå ñ êîëàíà: Îòãîðå íàìåòíåòå òîâà. Íå å ïî ìåñòíàòà ìîäà, íî ùå âè ïîñòîïëè, à ìè ñå ÷èíè, ÷å è ùå âè ïàçè îò áåäè ïî-äîáðå îò âñÿêàêâà ðèçíèöà. Âëàäåòåëêàòà ãî å øèëà.
Ôðîäî âçå ïëàùà è çàêîï÷à áðîøêàòà.
- Òàêà å ïî-äîáðå! - ïðîìúëâè òîé. - Îëåêíà ìè. Ñåãà ìîãà äà ïðîäúëæà. Íî òîçè íåïðîãëåäåí ìðàê êàòî ÷å ïðîíèêâà â ñúðöåòî ìè. Äîêàòî ëåæàõ â êèëèÿòà, Ñàì, îïèòàõ ñå äà ñè ïðèïîìíÿ Áðåíäèâèí, Ãîðñêè êðàé è Ðåêè÷êàòà êðàé ìåëíèöàòà â Õîáèòîâî. Íî âå÷å íå ìîãà äà ãè âèäÿ.
- Õàéäå, õàéäå, ãîñïîäèí Ôðîäî, ñåãà âèå ñå ðàçïðèêàçâàõòå çà âîäà - êàçà Ñàì. - Àêî ìîæåøå Âëàäåòåëêàòà äà íè âèäè è ÷óå, áèõ é êàçàë: „Âàøå âèñî÷åñòâî, èñêàìå ñàìî ñâåòëèíà è âîäà - ïðîñòî áèñòðà âîäà è ÿñíà äíåâíà ñâåòëèíà, ïî-ïðåêðàñíà îò âñÿêàêâè ñêúïîöåííîñòè, äà ìå ïðîùàâàòå." Íî Ëîðèåí å äàëå÷.
Ñàì âúçäúõíà è ðàçìàõà ðúêà êúì âúðõîâåòå íà Åôåë Äóàò, êîèòî åäâà ñå ðàçëè÷àâàõà êàòî ãúñòà ÷åðíèëêà íà ôîíà íà ìðà÷íîòî íåáå.
Îòíîâî ïîåõà íà ïúò. Íå ñëåä äúëãî Ôðîäî ñïðÿ.
- Íàä íàñ èìà ×åðåí êîííèê - êàçà òîé. - Óñåùàì ãî. Çàñåãà ùå å ïî-äîáðå äà íå ìúðäàìå.
Ïðèêëåêíàõà ïîä çàïàäíèÿ êðàé íà åäíà íàäâèñíàëà êàíàðà è äúëãî ìúë÷àõà. Íàêðàÿ Ôðîäî âúçäúõíà ñ îáëåê÷åíèå:
- Îòìèíà.
Äâàìàòà ñòàíàõà è î÷èòå èì åäíîâðåìåííî ñå èçïúëíèõà ñ èçóìëåíèå. Äàëå÷å íàëÿâî, â þæíà ïîñîêà, íà ôîíà íà èçáëåäíÿâàùîòî íåáå çàïî÷âàõà äà èçíèêâàò îò÷åòëèâî ìðà÷íèòå î÷åðòàíèÿ íà âèñîêè âúðõîâå è õðåáåòè ïî ïëàíèíñêàòà âåðèãà. Çàä òÿõ ñå ðàçãàðÿøå ñâåòëèíà. Òÿ áàâíî ïðîïúëçÿ êúì Ñåâåðà. Ñðåä âúçäóøíèòå ïðîñòîðè íà âèñèíåòî ñÿêàø ñå ðàçâèõðÿøå áèòêà. Áóõëàòèòå îáëàöè íà Ìîðäîð îòñòúïâàõà, âäèãíàëè ïàðöàëèâè ïîëè ïðåä âÿòúðà, êîéòî íàëèòàøå îò æèâèÿ ñâÿò è ïîìèòàøå èçïàðåíèÿ è ïóøåöè êúì ìðà÷íàòà èì ðîäèíà. Èçïîä íàäèãíàòèòå âèñóëêè íà òðàóðíèÿ áàëäàõèí â Ìîðäîð ñå ïðîöåæäàøå ìúòíà ñâåòëèíà, ñÿêàø áëåäî óòðî íàäíè÷àøå ïðåç çàöàïàíî çàòâîðíè÷åñêî ïðîçîð÷å.
- Ãëåäàéòå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - âúçêëèêíà Ñàì. - Ãëåäàéòå! Âÿòúðúò ñå îáðúùà. Íåùî ñòàâà. Ïëàíîâåòå íà Îíçè ñà ñå îáúðêàëè. Ñâåòúò ðàçêúñâà ìðàêà ìó. Êàê áèõ èñêàë äà âèäÿ êàêâî ñòàâà! 
Áå óòðîòî íà ïåòíàäåñåòè ìàðò. Â Àíäóèíñêàòà äîëèíà Ñëúíöåòî èçãðÿâàøå íàä èçòî÷íèòå ñåíêè è âÿòúðúò íàëèòàøå îò þãîçàïàä. Òåîäåí óìèðàøå ñðåä Ïåëåíîðñêèòå ïîëÿ.
Ïðåä î÷èòå íà Ôðîäî è Ñàì ñâåòëàòà èâèöà ñå ðàçëÿ îò êðàé äî êðàé ïî õðåáåòà íà Åôåë Äóàò è äâàìàòà ñúçðÿõà íÿêàêâà ôèãóðà, íàáëèæàâàùà îòêúì Çàïàäà ñ îãðîìíà áúðçèíà - îòíà÷àëî áå ñàìî ÷åðíà òî÷èöà ñðåä èñêðÿùèÿ ïðîðåç íàä ïëàíèíñêèòå âúðõîâå, àëà áúðçî íàðàñíà, ïðîöåïè êàòî ìúëíèÿ ìðà÷íèÿ áàëäàõèí è îòìèíà âèñîêî íàãîðå. Îòëèòàéêè, íàäàäå ïðîòÿæíèÿ ïèñêëèâ âîé íà Íàçãóëèòå, íî òîçè êðÿñúê âå÷å íå ïëàøåøå ïúòíèöèòå - æàëáà è îò÷àÿíèå êðèåøå òîé è íîñåøå ëîøè âåñòè çà ×åðíàòà êóëà. Ïðåäâîäèòåëÿò íà Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà áå ñðåùíàë ãèáåëòà ñè.
- Êàêâî âè êàçàõ? Ñòàâà íåùî! - âèêíà Ñàì. - Øàãðàò ðàçïðàâÿøå, ÷å âîéíàòà ñå ðàçâèâàëà äîáðå, íî Ãîðáàã íå áåøå ìíîãî ñèãóðåí. È å áèë ïðàâ. Íåùàòà ñå îïðàâÿò, ãîñïîäèí Ôðîäî. Îáíàäåæäèõòå ëè ñå ñåãà?
- Å, íå îñîáåíî, Ñàì - âúçäúõíà Ôðîäî. - Âñè÷êî ñòàâà äàëå÷ çàä ïëàíèíèòå. Ïúòÿò íè å íà èçòîê, à íå íà çàïàä. È ñúì òîëêîâà óìîðåí. Êàê òåæè Ïðúñòåíúò, Ñàì! Íàïîñëåäúê íåïðåêúñíàòî ãî âèæäàì â ìèñëèòå ñè êàòî îãðîìíî îãíåíî êîëåëî.
Ëåêîíðàâíèÿò Ñàì òóòàêñè ïîñúðíà. Òðåâîæíî îãëåäà ãîñïîäàðÿ ñè è ãî õâàíà çà ðúêàòà.
- Õàéäå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - êàçà òîé. - Êàêâîòî ïîèñêàõ, âå÷å ãî èìàì íàïîëîâèíà - ìàëêî ñâåòëèíêà. Ñòèãà êîëêîòî äà íè ïîìîãíå, íî ìè ñå ÷èíè, ÷å ùå å è îïàñíà. Îïèòàéòå ñå äà ïîõîäèòå îùå ìàëêî, ïîñëå ùå ëåãíåì åäèí äî äðóã äà îòïî÷èíåì. Íî ñåãà õàïíåòå åäèí-äâà çàëúêà îò õðàíàòà íà åëôèòå. Ìîæå äà âè äàäå êóðàæ.
Ôðîäî è Ñàì ñè ðàçäåëèõà ïèòêà ëåìáàñ è äúâ÷åéêè íàñèëà ñ ïðåñúõíàëè óñòà, ñå çàòúòðèõà íàïðåä. Ìàêàð ñâåòëèíàòà åäâà äà íàïîìíÿøå ñèâêàâ çäðà÷, òîâà èì ñòèãàøå, çà äà ðàçáåðàò, ÷å ñà íàâëåçëè äúëáîêî â äîëèíàòà ìåæäó ïëàíèíèòå. Òÿ ëåêî ñå èçêà÷âàøå íà ñåâåð è ïî äúíîòî ñå âèåøå êîðèòîòî íà îòäàâíà ïðåñúõíàë ïîòîê. Îòâúä êàìåíèñòèÿ óëåé çàáåëÿçàõà óòúïêàíà ïúòåêà äà ëúêàòóøè â ïîäíîæèåòî íà çàïàäíèòå óðâè. Àêî çíàåõà îòïðåäè, ìîæåõà äà ïîåìàò ïî íåÿ ìíîãî ïî-ðàíî, çàùîòî òÿ ñå îòäåëÿøå îò Ìîðãóëñêèÿ ïúò ïðè çàïàäíèÿ êðàé íà ìîñòà è ñëèçàøå êúì äúíîòî íà äîëèíàòà ïî äúëãà ñòúëáà, èçñå÷åíà â ñêàëàòà. Èçïîëçóâàõà ÿ ïàòðóëè è âåñòîíîñöè, çàáúðçàíè êúì ïî-ìàëêèòå ïîñòîâå è óêðåïëåíèÿ íà ñåâåð, ìåæäó Ñèðèò Óíãîë è òåñíèíèòå íà Èñåíìàóò, æåëåçíèòå ÷åëþñòè íà Êàðàõ Àíãðåí.
Çà õîáèòèòå áå ðèñêîâàíî äà òðúãíàò ïî òàÿ ïúòåêà, àëà òðÿáâàøå äà áúðçàò, à Ôðîäî óñåùàøå, ÷å íÿìà ñèëè äà èçäúðæè òåæêîòî êàòåðåíå ïðåç êàíàðèòå è íåïðîõîäèìèòå ÷óêàðè íà Ìîðãàé. Îñâåí òîâà ïðåöåíè, ÷å ïúòÿò íà ñåâåð ùå å íàé-íåî÷àêâàí çà ïðåñëåäâà÷èòå. Íàé-íàïðåä è íàé-ñòàðàòåëíî ùÿõà äà ïðåòúðñÿò ïúòÿ íà èçòîê ïðåç ðàâíèíàòà è çàïàäíàòà ïúòåêà ïî ïðîõîäà. Åäâà äàëå÷å íà ñåâåð îò Êóëàòà ùåøå äà çàâèå è äà ïîòúðñè íà÷èí äà ïðîäúëæè íà èçòîê ïîñëåäíèÿ îò÷àÿí ïðåõîä îò ïúòåøåñòâèåòî. È òúé, äâàìàòà ïðåêîñèõà êàìåíèñòîòî äúíî, èçêà÷èõà ñå ïî îðêñêàòà ïúòåêà è èçâåñòíî âðåìå êðà÷èõà ïî íåÿ. Îòëÿâî êàíàðèòå íàäâèñâàõà è ãè çàêðèâàõà îòãîðå, íî ïúòåêàòà ëúêàòóøåøå íåïðåêúñíàòî è íà âñåêè çàâîé äâàìàòà ïðèñòúïâàõà ïðåäïàçëèâî, ñòèñíàëè äðúæêèòå íà ìå÷îâåòå.
Ñâåòëèíàòà îñòàâàøå âñå òúé ìúòíà - Îðîäðóèí ïðîäúëæàâàøå äà áúëâà îãðîìíè îáëàöè äèì è èçáëúñêâàíè íàãîðå îò îêîëíèÿ âúçäóõ, òå ñå èçäèãàõà âñå ïî-âèñîêî, äîêàòî äîñòèãíàò íàä âÿòúðà, è òàì ñå ðàçïðîñòèðàõà â íåîáÿòåí ñâîä, ÷èÿòî îïîðíà êîëîíà òúíåøå â ñêðèòè çàä ïëàíèíèòå ñåíêè. Õîáèòèòå ñå âëà÷åõà âå÷å ÷àñ, êîãàòî âíåçàïíî äîëåòÿë çâóê ãè çàêîâà íà ìÿñòî. Íåâåðîÿòíî, íî ãðåøêà íå ìîæåøå äà èìà. Çâúíòåøå âîäà. Îòëÿâî èìàøå äåðå - òúé òÿñíî è ñòðúìíî, ñÿêàø âåëèêàíñêà áðàäâà áå ðàçöåïèëà ÷åðíàòà ñêàëà. È îò íåãî êàïåøå âîäà - ìîæå áè ñåòåí îñòàòúê îò áëàãîäàòåí äúæä, äîëåòÿë îò ñëúí÷åâè ìîðåòà ñúñ çëàòà ñúäáà äà ñå èçëåå íàêðàÿ ïî ñòåíèòå íà ×åðíàòà ñòðàíà è áåçïëîäíî äà ñå çàãóáè íàäîëó èç ïðàõà. Òóê òúíêàòà ñòðóéêà èçñêà÷àøå îò ñêàëàòà, ïðåñè÷àøå ïúòåêàòà è çàâèâàéêè íà þã, áúðçî ÷åçíåøå ñðåä ìúðòâèòå êàìúíè. Ñàì ñå õâúðëè íàïðåä.
- Ùå êàæà íà Âëàäåòåëêàòà, àêî íÿêîãà ÿ ñðåùíà îòíîâî! - âèêíà òîé. - Ñâåòëèíà, à ñåãà è âîäà! - Èçâåäíúæ ñïðÿ. - Íåêà äà ïèÿ ïðúâ, ãîñïîäèí Ôðîäî.
- Äîáðå äå, íî èìà ìÿñòî è çà äâàìà íè.
- Íå å òàì ðàáîòàòà - êàçà Ñàì. - Èñêàì äà êàæà: àêî å îòðîâíà èëè íÿêàêâà äðóãà ëîøîòèÿ, äåòî áúðçî äà ïðîëè÷è... å, ïî-äîáðå àç äà ñúì, à íå âèå, ãîñïîäàðþ, íàëè ðàçáèðàòå.
- Ðàçáèðàì. Íî ìèñëÿ, Ñàì, ÷å òðÿáâà äà ñìå çàåäíî â áåäàòà... èëè â ðàäîñòòà. Ñàìî âíèìàâàé, àêî å ñòóäåíà.
Âîäàòà áå õëàäíà, íî íå ëåäåíà, è èìàøå íåïðèÿòåí âêóñ, åäíîâðåìåííî ãîð÷èâ è ìàçåí, ïîíå òàêà áèõà ñìåòíàëè ó äîìà. Òóê òÿ èì ñå ñòîðè íàä âñÿêàêâà ïîõâàëà, íàä áîÿçúí è ïðåäïàçëèâîñò. Ïèõà äî íàñèòà, à Ñàì íàïúëíè ìàíåðêàòà. Îñâåí òîâà Ôðîäî ñå ïî÷óâñòâóâà ïî-äîáðå è äâàìàòà èçìèíàõà îùå íÿêîëêî ìèëè, äîêàòî ðàçøèðåíèåòî íà ïúòÿ è ïúðâèòå çà÷àòúöè íà íÿêàêâà ãðóáà ñòåíà êðàé íåãî ãè ïðåäóïðåäèõà, ÷å ïàê íàáëèæàâàò îðêñêà êðåïîñò. 
- Òóê ùå ñâúðíåì íàñòðàíè, Ñàì - êàçà Ôðîäî. - È òðÿáâà äà ñå óïúòèì íà èçòîê. - Òîé âúçäúõíà, ãëåäàéêè äúëãèòå ìðà÷íè õúëìîâå èç ðàâíèíàòà. - Îñòàíàëà ìè å ñèëèöà ñàìî êîëêîòî äà íàìåðÿ íÿêîÿ äóïêà èç îíèÿ ìåñòà. À ïîñëå ùå òðÿáâà äà ñè ïî÷èíà.
Ðå÷íîòî êîðèòî òóê áåøå îñòàíàëî ìàëêî ïîä ïúòåêàòà. Ñìúêíàõà ñå äî íåãî è òðúãíàõà äà ãî ïðåñè÷àò. Çà ãîëÿìà èçíåíàäà ñå íàòúêíàõà íà ìðà÷íè åçåðöà, ïîäõðàíâàíè îò âîäà, êîÿòî ñå ïðîöåæäàøå îòêúì íÿêàêúâ èçâîð â ãîðíèÿ êðàé íà äîëèíàòà. Â ïîêðàéíèíèòå ñè, ïîä çàïàäíèòå ïëàíèíè, Ìîðäîð áå óìèðàùà, íî íå ñúâñåì ìúðòâà çåìÿ. Òóê óïîðèòî ïðîäúëæàâàõà äà íèêíàò è äà ñå áîðÿò çà æèâîò ãðóáè, êðèâè, èçòåðçàíè ðàñòåíèÿ. Èç äîë÷èíêèòå íà Ìîðãàé â äðóãèÿ êðàé íà äîëèíàòà ïîòàéíî ñå âêîï÷âàõà äðåáíè è æàëêè äðúâ÷åòà, òóôè æèëàâà òðåâà ñå áîðåõà ñ êàìúíèòå è ñúñóõðåí ìúõ ïúëçåøå ïî ñêàëèòå; è íàâñÿêúäå ñå ðàçñòèëàõà îãðîìíèòå ñãúð÷åíè ïëåòåíèöè íà êúïèíîâèòå õðàñòàëàöè. Íÿêîè îò òÿõ èìàõà äúëãè îñòðè òðúíè, äðóãè ðàçïåðâàõà êðèâè øèïîâå, ðåæåùè êàòî êèíæàëè. Óâèñíàëè ïî òÿõ ñáðú÷êàíè ëàíñêè ëèñòà ïîïóêâàõà è øóìîëÿõà â ïå÷àëíî çàñòèíàëèÿ âúçäóõ, àëà ïðîÿäåíèòå îò ÷åðâåè ïúïêè òîêó-ùî ñå ðàçòâàðÿõà. Íàîêîëî áðúì÷àõà è õàïåõà êàôåíèêàâè, ñèâè è ÷åðíè ìóõè, áåëÿçàíè êàòî îðêèòå ñ ïåòíà âúâ ôîðìàòà íà ÷åðâåíî îêî, íàä êúïèíàöèòå òàíöóâàõà è ñå ëþøêàõà îáëàöè ãëàäíè êîìàðè.
- Íå âúðøàò ðàáîòà îðêñêèòå äðåõè - çàÿâè Ñàì, ðàçìàõâàéêè ðúöå. - Äå äà èìàõ îðêñêà êîæà!
Íàêðàÿ Ôðîäî íå èçäúðæà. Áÿõà ñå èçêàòåðèëè ïî òÿñíî ïîëåãàòî äåðå, íî ãè ÷àêàøå îùå äúëúã ïúò, ïðåäè ïîíå äà çúðíàò ïîñëåäíèÿ íàçúáåí õðåáåò.
- Ñåãà òðÿáâà äà îòïî÷èíà, Ñàì, è äà ïîñïÿ, àêî ìîãà - êàçà Ôðîäî.
Òîé ñå îãëåäà, íî ñðåä òàÿ ïóñòîø êàòî ÷å íÿìàøå êúäå è æèâîòèí÷å äà ñå ñâðå. Â êðàÿ íà êðàèùàòà äâàìàòà áåçñèëíî ñå ñãóøèõà ïîä ïðèêðèòèåòî íà êúïèíàêà, íàäâèñíàë êàòî êèëèì îò åäíà íèñêà ñêàëà.
Ïðèñåäíàõà òàì è ïîõàïíàõà êðèâî-ëÿâî. Çà äà çàïàçÿò ñêúïîöåííèÿ ëåìáàñ çà ÷åðíè äíè, èçìúêíàõà îò ðàíèöàòà íà Ñàì ïîëîâèíàòà îò îíîâà, êîåòî èì îñòàâàøå îò Ôàðàìèð - ìàëêî îøàâ è êúñ÷å ñóøåíî ìåñî; ïðèäðóæèõà õàïêèòå ñ ãëúòêà âîäà. Ïîâòîðíî ñå áÿõà íàïèëè îò åçåðöàòà â äîëèíàòà, íî åòî ÷å ïàê ãè ìú÷åøå ëþòà æàæäà. Òåæêèÿò äúõ èç âúçäóõà íà Ìîðäîð ïðåñóøàâàøå ãúðëîòî. Âñÿêà ìèñúë çà âîäà ðàçêîëåáàâàøå äîðè è áîäðèÿ äóõ íà Ñàì. À îòâúä Ìîðãàé òðÿáâàøå äà ïðåêîñÿò ñòðàõîâèòàòà ðàâíèíà Ãîðãîðîò.
- Ïîñïåòå ïðúâ, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà òîé. - Ïàê ïðèòúìíÿâà. Ñèãóðíî íàáëèæàâà êðàÿò íà äåíÿ.
Ôðîäî âúçäúõíà è çàñïà îùå ïðåäè äà ÷óå ïîñëåäíèòå äóìè. Ñàì ñå ïðåáîðè ñ óìîðàòà è ñòèñíà ðúêàòà ìó; òúé îñòàíà äà ñåäè áåçìúëâíî, äîêàòî íàñòàíà äúëáîêà íîù. Íàêðàÿ, çà äà íå çàñïè, èçïúëçÿ îò ñêðèâàëèùåòî è ñå îãëåäà. Ïîïóêâàíå, ïðàùåíå è ïîòàéíè çâóöè îãëàñÿõà îêîëíîñòèòå, íî íå ñå ÷óâàøå íè ãëàñ, íè ñòúïêà. Äàëå÷å ãîðå â çàïàäíîòî íåáå âñå îùå ñìúòíî áëåäíååøå Åôåë Äóàò. È òàì, ñðåä ðúçïîêúñàíèòå îáëàöè íàä ìðà÷åí ïëàíèíñêè çúáåð, Ñàì çúðíà çà ìèã äà íàäíèêâà áÿëà çâåçäà. Êàêòî ãëåäàøå íàãîðå îò òàÿ çàïóñòÿëà ñòðàíà, êðàñîòàòà èçáóõíà â ñúðöåòî ìó è íàäåæäàòà ñå çàâúðíà. Êàòî õëàäíî ëúñêàâî êîïèå ãî ïðîíèçà ìèñúëòà, ÷å â êðàéíà ñìåòêà Ñÿíêàòà å ñàìî äðåáíà è ìèìîëåòíà - íèêîãà íÿìàøå äà ñå äîáåðå äî ñâåòëèíàòà è âúðõîâíàòà êðàñîòà. Â Êóëàòà ïåñåíòà ìó áå ïî-ñêîðî ïðåäèçâèêàòåëñòâî, îòêîëêîòî íàäåæäà, òîãàâà ìèñëåøå çà ñåáå ñè. Ñåãà çà ìèã ïðåñòàíà äà ñå òðåâîæè çà ñúäáàòà ñè è äîðè çà ñúäáàòà íà ãîñïîäàðÿ. Ïðîïúëçÿ íàçàä ïðåç êúïèíèòå, ëåãíà äî Ôðîäî è îòõâúðëÿéêè ñòðàõà, ïîòúíà â äúëáîê áåçìåòåæåí ñúí.
Ñúáóäèõà ñå çàåäíî, ðúêà â ðúêà. Ñàì áå äîñòà áîäúð ãîòîâ çà íîâèÿ äåí, àëà Ôðîäî âúçäúõíà. Îãíåíè ñúíèùà áÿõà èçïúëâàëè íåñïîêîéíàòà ìó äðÿìêà è ñúáóæäàíåòî íå íîñåøå óòåõà. Íî âñå ïàê ñúíÿò íå áå ñúâñåì ëèøåí îò öåëåáíè äîñòîéíñòâà - ÷óâñòâóâàøå ñå ïî-ñèëåí, ãîòîâ äà ìúêíå òîâàðà ñè îùå åäèí ïðåõîä. Íå çíàåõà êîå âðåìå å, íèòî êîëêî ñà ñïàëè, íî ñëåä åäèí-äâà çàëúêà è ãëúòêà âîäà ïðîäúëæèõà ïî äåðåòî, äîêàòî èì ñå èçïðå÷è ñòðúìåí ñèïåé. Òóê ñåòíèòå ïðèçíàöè íà æèâîò áÿõà ïðåêðàòèëè áîðáàòà; íèòî åäíà òðåâè÷êà íå ðàñòåøå ïî ãîëèòå, íàùúðáåíè è áåçïëîäíè êàìúíàöè íà Ìîðãàéñêèòå âúðõîâå.
Ñëåä äúëãî ëóòàíå è äèðåíå íàìåðèõà îòêúäå äà ñå èçêàòåðÿò è ñ îùå ñòîòèíà ôóòà ìú÷èòåëíî ëàçåíå ñòèãíàõà äîãîðå. Îçîâàõà ñå â ïóêíàòèíà ìåæäó äâà ìðà÷íè çúáåðà è êàòî ìèíàõà ïðåç íåÿ, çàñòàíàõà íà ñàìèÿ ðúá íà ïîñëåäíàòà ìîðäîðñêà ñòåíà. Îòâåñíèÿò ñêëîí ñå ñïóñêàøå íà õèëÿäà è ïåòñòîòèí ôóòà, à äîëó âúòðåøíàòà ðàâíèíà ñå ïðîñòèðàøå êúì áåçæèçíåíèÿ çäðà÷ è ÷åçíåøå îò ïîãëåä. Ñåãà âÿòúðúò äóõàøå îòêúì Çàïàäà è îãðîìíèòå îáëàöè ñå èçäèãàõà, ïîäãîíåíè íà èçòîê, íî âñå îùå ñàìî ìúòíè ëú÷è ñè ïðîáèâàõà ïúò êúì áåçðàäîñòíèòå ïîëÿ íà Ãîðãîðîò. Ïóøåöè ñå íàäèãàõà îò çåìÿòà è ñå ñïîòàéâàõà èç íèçèíèòå, øèðîêè ïóêíàòèíè áúëâàõà èçïàðåíèÿ.
Â äàëå÷èíàòà, íàé-ìàëêî íà ÷åòèðèäåñåò ìèëè îò òÿõ, çúðíàõà Ñúäáîâíèÿ âðúõ ñ ïîäíîæèå, òúíåùî â ïåïåë è ðàçðóõà - ÷óäîâèùåí êîíóñ, èçäèãíàò íàâèñîêî, êúäåòî îáëàöè îáãðúùàõà äèìÿùèÿ ìó âðúõ. Ñåãà îãíüîâåòå ìó áÿõà ïðèòèõíàëè è òîé òëååøå â äðÿìêà, çàïëàøèòåëåí è îïàñåí êàòî çàñïàë çâÿð. Çàä íåãî êàòî áóðåíîñåí îáëàê íàäâèñâàøå íåîáÿòíà çëîêîáíà ñÿíêà, áóëîòî íà Áàðàä-äóð, ïîäïðÿí â äàëå÷èíàòà âúðõó äúëãî ðàçêëîíåíèå íà ñåâåðíàòà Ïåïåëÿâà ïëàíèíà. Ìðà÷íàòà ñèëà áå óíåñåíà â äúëáîê ðàçìèñúë è îáúðíàòî íàâúòðå, Îêîòî îáñúæäàøå âåñòè çà îïàñíîñò è ñúìíåíèå: ëúñêàâ ìå÷ âèæäàøå òî è íåïðåêëîííî öàðñòâåíî ëèöå - è çàñåãà íå ìèñëåøå çà íèùî äðóãî, à îãðîìíàòà ìó êðåïîñò, ïîðòà íàä ïîðòà, êóëà íàä êóëà, òúíåøå â òåæêà òúìà.
Ôðîäî è Ñàì ñå âçèðàõà ñ îòâðàùåíèå è ïî÷óäà â òàÿ îìðàçíà ñòðàíà. ×àê äî äèìÿùàòà ïëàíèíà, íà ñåâåð è íà þã áå ñàìî ðàçðóõà è ìúðòâèëî, îáãîðåíà, çàäóøåíà ïóñòîø. Ïèòàõà ñå êàê ëè Âëàñòåëèíúò íà òîâà öàðñòâî èçõðàíâà ðîáèòå è àðìèèòå ñè. À àðìèè èìàøå. Äîêúäåòî èì ñòèãàøå ïîãëåäúò, â ïîäíîæèåòî íà Ìîðãàé è þæíî îò íåãî ñå ïðîñòèðàõà ëàãåðè - íÿêîè îò ïàëàòêè, äðóãè ïîäðåäåíè êàòî ãðàä÷åòà. Åäèí îò íàé-ãîëåìèòå áå òî÷íî ïîä òÿõ. Áåøå ñå ñêóï÷èë ñàìî íà ìèëÿ íàâúòðå â ðàâíèíàòà êàòî ãðàìàäíî ãíåçäî íà íàñåêîìè, ñ óíèëè ïðàâè óëè÷êè ìåæäó áàðàêè è äúëãè, íèñêè ñèâè ñãðàäè. Íàîêîëî ìíîæåñòâîòî ñíîâåøå íàñàì-íàòàì, îò þæíèÿ ìó êðàé êúì Ìîðãóëñêîòî øîñå ïîòåãëÿøå øèðîê ïúò è ïî íåãî òúð÷àõà â êîëîíè äðåáíè ÷åðíè ôèãóðêè.
- Õè÷ íå ìè õàðåñâà òàÿ êàðòèíêà - êàçà Ñàì. - Íà òîâà ìó âèêàì ïúëíà áåçíàäåæäíîñò... ñàìî äåòî ñè ìèñëÿ, ÷å ïðè òàêàâà íàâàëèöà òðÿáâà äà èìà êëàäåíöè, äà íå ãîâîðèì çà õðàíà. À òîâà íå ñà îðêè, õîðà ñà, àêî íå ìå ëúæàò î÷èòå.
È äâàìàòà ñ Ôðîäî íå çíàåõà íèùî çà ðîáñêèÿ òðóä ïî îáøèðíèòå íèâÿ â þæíèòå îáëàñòè íà òîâà îãðîìíî öàðñòâî, îòâúä ïóøåöèòå íà Ïëàíèíàòà, êðàé ïå÷àëíèòå ìðà÷íè âîäè íà åçåðîòî Íóðíåí, íå çíàåõà çà äúëãèòå ïúòèùà, âîäåùè íà èçòîê è þã êúì âàñàëíè çåìè, îòêúäåòî âîéíèöèòå íà Êóëàòà äîêàðâàõà äúëãè âúðâîëèöè êîëè, íàòîâàðåíè ñúñ ñòîêè, ïëÿ÷êà è íîâè ðîáè. Òóê, â ñåâåðíèòå îáëàñòè, áÿõà ìèíèòå, êîâà÷íèöèòå è ñáîðíèòå ìåñòà çà îòäàâíà ïîäãîòâÿíàòà âîéíà, òóê ñáèðàøå àðìèèòå ñè Ìðà÷íàòà ñèëà êàòî ïèîíêè íà øàõìàòíà äúñêà. Ïúðâèÿò õîä, ïúðâàòà ïðîáà íà ñèëèòå áå îòáëúñíàòà îò çàïàäíèÿ ôðîíò íà ñåâåð è þã. Çàñåãà Ñèëàòà áå îòñòúïèëà, äîêàðâàøå íîâè ïîäêðåïëåíèÿ è ãè ñòðóïâàøå îêîëî Ñèðèò Ãîðãîð çà îòìúñòèòåëåí óäàð. À àêî âúçíàìåðÿâàøå è äà ïîïðå÷è íà âñåêè îïèò çà äîñòèãàíå äî Ïëàíèíàòà, åäâà ëè áè ìîãëà äà ãî ñòîðè ïî-äîáðå.
- Íèùî äå! - ïðîäúëæè Ñàì. - Êàêâîòî è äà èìàò çà ÿäåíå è ïèåíå, íÿìà êàê äà ñå äîêîïàìå äîòàì. Íå âèæäàì ïúò íàäîëó. Ïúê è äà ñëåçåì, íå ìîæåì äà ïðåñå÷åì òàÿ îòêðèòà ðàâíèíà ñðåä ãúìæèëî îò âðàãîâå.
- È âñå ïàê òðÿáâà äà îïèòàìå - êàçà Ôðîäî. - Íå å ïî-ëîøî, îòêîëêîòî î÷àêâàõ. Èçîáùî íå ñúì ñå íàäÿâàë äà ïðåñåêà. Å ñåãà íå âèæäàì íèêàêâà íàäåæäà. Íî âñå ïàê òðÿáâà äà ñòîðÿ êàêâîòî ìè å ïî ñèëèòå. Çàñåãà òîâà å äà ñå îïàçÿ îò ïëåí êîëêîòî ìîæå ïî-äúëãî. Òúé ÷å ñìÿòàì äà ïðîäúëæèì íà ñåâåð è äà âèäèì êàê ùå å, êúäåòî ðàâíèíàòà ñå ñòåñíÿâà.
- Ïîäîçèðàì êàê ùå å - ïðîìúðìîðè Ñàì. - Êúäåòî å ïî-òÿñíà, ïðîñòî îðêèòå è õîðàòà ùå ñà ïî-íàãúñòî. Ùå âèäèòå, ãîñïîäèí Ôðîäî.
- Ùå âèäÿ, íå ùå è äóìà, ñòèãà äà ñå äîáåðåì äîòàì - êàçà Ôðîäî è ñå îáúðíà.
Ñêîðî îòêðèõà, ÷å ùå å íåâúçìîæíî äà ïðîäúëæàò ïî áèëîòî íà Ìîðãàé èëè ïî-äîëó, ïî âèñîêèòå óðâè, ïðîðÿçàíè îò äúëáîêè äîëîâå. Â êðàÿ íà êðàèùàòà ñå ïðèíóäèõà äà ñëÿçàò îáðàòíî ïî äåðåòî, êîåòî áÿõà èçêà÷èëè, è äà òúðñÿò ïúò èç äîëèíàòà. Ïðèäâèæâàõà ñå ìú÷èòåëíî, çàùîòî íå ñìååõà äà ïðåñåêàò è äà ñå âúðíàò íà ïúòåêàòà ïî çàïàäíèÿ ñêëîí. Ñëåä îêîëî ìèëÿ, êàêòî è áÿõà î÷àêâàëè, âèäÿõà ñðåä åäíà äîë÷èíêà â ïîäíîæèåòî íà êàíàðàòà äà ñå ñïîòàéâà îðêñêà êðåïîñò - ñòåíà è íÿêîëêî êàìåííè êúùóðêè, ñòðóïàíè îêîëî âõîäà íà ìðà÷íà ïåùåðà. Íå çàáåëÿçâàõà äâèæåíèå, íî âúïðåêè òîâà ñå ïðîìúêíàõà ïðåäïàçëèâî, èçïîëçóâàéêè ïðè âñÿêà âúçìîæíîñò ïðèêðèòèåòî íà òðúíëèâèòå øóáðàöè, êîèòî òóê ãúñòî ïîêðèâàõà äâàòà áðÿãà íà ïðåñúõíàëèÿ ïîòîê.
Ïðîäúëæèõà îùå äâå-òðè ìèëè è îðêñêàòà êðåïîñò çàä òÿõ èç÷åçíà îò ïîãëåä, àëà òúêìî çàäèøàõà ïî-ñâîáîäíî, êîãàòî äî÷óõà ãðóáè è ãðúìêè îðêñêè ãëàñîâå. Áúðçî ñå ñíèøèõà çàä åäèí ïîñúðíàë íåäîðàñúë õðàñò. Ãëàñîâåòå íàáëèæàâàõà. Ñêîðî ñå ïîÿâèõà äâàìà îðêè. Åäèíèÿò áåøå îáëå÷åí â êàôÿâè äðèïè è âúîðúæåí ñ ðîãîâ ëúê, áåøå äðåáåí, ÷åðíîêîæ, ñ øèðîêè ñóìòÿùè íîçäðè - î÷åâèäíî ñëåäîòúðñà÷ èëè íåùî ïîäîáíî. Äðóãèÿò áåøå åäúð îðêñêè áîåö ñúñ çíàêà íà Îêîòî, êàòî îíèÿ îò îòðÿäà íà Øàãðàò. Òîé ñúùî íîñåøå ëúê ïðåç ðàìî, à â ðúêàòà ñè ñòèñêàøå êúñî êîïèå ñ øèðîêî îñòðèå. Êàêòî îáèêíîâåíî äâàìàòà ñå êàðàõà è òúé êàòî áÿõà îò ðàçíè ïîðîäè, âñåêè ãîâîðåøå Îáùèÿ åçèê ïî ñâîåìó.
Ñàìî íà äâàäåñåò êðà÷êè îò ñêðèâàëèùåòî íà õîáèòèòå ìàëêèÿò îðê ñïðÿ.
- Óõà! - èçðúìæà òîé è ïîñî÷è îòâúä äîëèíàòà êúì îðêñêàòà êðåïîñò. - Îòèâàì ñè âêúùè. Íÿìà êàêâî äà ñè íàïðÿãàì íîñà èç òèÿ êàìúíàöè. Àç êàçâàì, ÷å íå ñå å çàïàçèëà ñëåäà. Îñòàâèõ òå äà âîäèø è èçòúðâàõ ìèðèçìàòà. Ïî õúëìà òðÿáâàøå äà âúðâèì, à íå èç äîëèíàòà, êàçâàì òè.
- Íÿìà ãîëÿìà ïîëçà îò ñèòíè ñîïîëàíêîâöè êàòî òåá, à? - îòâúðíà åäðèÿò îðê. - Ìèñëÿ, ÷å î÷èòå ñà ïî-äîáðè îò ìðúñíèòå âè íîñîâå.
- È êàêâî âèäÿ ñ òÿõ? - èçðúìæà äðóãèÿò. - Ìúòíèòå äà òå âçåìàò! Äàæå íå çíàåø êàêâî òúðñèø.
- Êîé å âèíîâåí? - âúçðàçè âîéíèêúò. - Íå ñúì àç. Âñè÷êî èäâà îò Íàé-ãîðå. Ïúðâî êàçâàò, ÷å èìàëî åëô ñ ëúñêàâà áðîíÿ, ïîñëå áèëî íÿêàêâî äðåáíî ÷îâå÷å êàòî äæóäæå, íàêðàÿ ñòàíà ãðóïà Óðóê-õàéñêè áóíòîâíèöè, à ìîæå äà å âñè÷êî íàâåäíúæ. 
- Úõ! - ðå÷å ñëåäîòúðñà÷úò. - Çàãóáèëè ñà ïðèñúñòâèå íà äóõà, òîâà å òî. À íÿêîè íà÷àëíèöè ùå ñè çàãóáÿò è êîæàòà, ÷èíè ìè ñå, àêî å âÿðíî êàêâîòî ÷óõ: Êóëàòà íàïàäíàòà è ïðî÷èå, ñòîòèöè îò âàøèòå èçïîòðåïàíè è ïëåííèêúò èçáÿãàë. Ùîì ñòå òàêèâà áîéöè, íèùî ÷óäíî, ÷å èäâàò ëîøè âåñòè îò ïîëåñðàæåíèåòî.
- Êîé êàçâà, ÷å èìà ëîøè âåñòè? - èçðåâà âîéíèêúò.
- Úõ! Êîé êàçâà, ÷å íÿìà?
- Ïðèêàçâàø êàòî ìðúñåí áóíòîâíèê è àêî íå ñè çàòâàðÿø óñòàòà ùå òå íàïîðòÿ, ÿñíî ëè å?
- Äîáðå äå, äîáðå! - ðå÷å ñëåäîòúðñà÷úò, - Âå÷å íèùî íÿìà äà êàçâàì, ñàìî ùå ñè ìèñëÿ. Íî êàêâî îáùî èìà ñ òîâà îíçè ÷åðåí ñêèòíèê? Îíçè íåíàñèòíèê ñ öèïåñòèòå ðúöå?
- Íå çíàì. Ìîæå áè íèùî. Íî ñå îáçàëàãàì, ÷å íå çà äîáðî òúðøóâà íàîêîëî. Äà ïóêíå äàíî! Òúêìî íè ñå èçïëúçíà îò ðúöåòå, è äîéäå èçâåñòèå, ÷å ãî èñêàò æèâ - íåçàáàâíî.
- Å, äàíî äà ãî õâàíàò è äà ìó âèäÿò ñìåòêàòà - èçðúìæà ñëåäîòúðñà÷úò. - Òàì äîëó òîé ìè îáúðêà ìèðèçìàòà ñúñ çàõâúðëåíàòà ðèçíèöà, äåòî ÿ áåøå íàìåðèë, ïúê è áåøå èçïîòúïêàë âñè÷êî íàîêîëî, äîêàòî ïðèñòèãíà.
- Îòúðâà êîæàòà - êàçà âîéíèêúò. - Íàëè íå çíàåõ, ÷å ãî èñêàò æèâ, òà ìó ïóñíàõ åäíà ñòðåëà - ÷èñòè÷êî, îò ïåòäåñåò êðà÷êè ïðàâî â ãúðáà, îáà÷å èçáÿãà.
- Óõà! Èçòúðâàë ñè ãî - êàçà ñëåäîòúðñà÷úò. - Åäíî, ÷å íå ìîæåø äà ñòðåëÿø, âòîðî, ÷å áÿãàø áàâíî, è íàêðàÿ âèêàø ãîðêèòå ñëåäîòúðñà÷è. Îìðúçíà ìè.
Òîé ñå ïîìúêíà íàçàä.
- Âðúùàé ñå, èíàê ùå äîêëàäâàì çà òåá! - êðåñíà âîéíèêúò.
- Íà êîãî? Íà áåçöåííèÿ ñè Øàãðàò ëè? Âå÷å íÿìà äà å êîìàíäèð.
- Ùå ñúîáùÿ èìåòî è íîìåðà òè íà Íàçãóëà - ñïîäàâåíî èçñúñêà âîéíèêúò. - Ñåãà åäèí îò òÿõ å ïîåë êîìàíäóâàíåòî íà Êóëàòà. Äðóãèÿò ñïðÿ, ñòðàõ è ÿðîñò íàõëóõà â ãëàñà ìó.
- Ìðúñåí ïðîêëåò äîíîñíèê! - èçïèñêà òîé. - Íå ìîæåø äà ñè ñâúðøèø ðàáîòàòà, íå ìîæåø äàæå äà ñè ñòîèø ïðè ñâîèòå. Áÿãàé ïðè ãàäíèòå Êðåñëüîâöè è äàíî äà òè ñìúêíàò êîæàòà! Àêî âðàãúò íå ãè å ñïèïàë äîòîãàâà. ×óõ, ÷å ñà î÷èñòèëè Ïúðâè íîìåð, è äàíî äà å âÿðíî!
Ñ êîïèå â ðúêà åäðèÿò îðê ñå õâúðëè ïîäèð íåãî. Íî ñëåäîòúðñà÷úò îòñêî÷è çàä åäèí êàìúê è çàáè ñòðåëà ïðàâî â îêîòî ìó. Âîéíèêúò ñå ñòðîïîëè ñ òðÿñúê. Äðóãèÿò õóêíà èç äîëèíàòà è èç÷åçíà.
Õîáèòèòå ïîñåäÿõà ìúë÷àëèâî. Íàêðàÿ Ñàì ñå ðàçìúðäà.
- Å, íà òîâà ìó âèêàò ÷èñòà ðàáîòà - çàÿâè òîé. - Àêî òàÿ õóáàâà äðóæáà ñå ðàçíåñå èç Ìîðäîð, ñ ïîëîâèíàòà íè ãðèæè å ñâúðøåíî.
- Òèõî, Ñàì - ïðîøåïíà Ôðîäî. - Ìîæå è äðóãè äà ñå íàâúðòàò òúäÿâà. Î÷åâèäíî ñå îòúðâàõìå íà êîñúì, à ãîíèòáàòà ïî äèðèòå íè å áèëà ïî-íàïðåãíàòà, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàõìå. Íî òîâà å äóõúò íà Ìîðäîð, Ñàì, è òîé ñå å ðàçíåñúë òóê èç âñÿêî êúò÷å. Íàñàìå îðêèòå âèíàãè ñà áèëè òàêèâà, ïîíå òúé ðàçêàçâàò ïðèêàçêèòå. Íî íå ñå íàäÿâàé ìíîãî íà òîâà. Êúì íàñ èçïèòâàò ìíîãî ïî-ñèëíà, íåïðåñúõâàùà îìðàçà. Àêî òèÿ äâàìà íè áÿõà âèäåëè, ùÿõà äà ïðåêðàòÿò êàðàíèöàòà, äîêàòî íå íè óáèÿò.
Îòíîâî íàñòàíà äúëãî ìúë÷àíèå. Íàðóøè ãî ïàê Ñàì, íî âå÷å øåïíåøêîì.
- ×óõòå ëè êàêâî ñïîìåíàõà çà îíçè íåíàñèòíèê, ãîñïîäèí Ôðîäî? Íàëè âè êàçàõ, ÷å Àì-ãúë îùå íå å ìúðòúâ?
- Äà, ñïîìíÿì ñè. È ñå ïèòàõ îòêúäå çíàåø. Å, õàéäå ñåãà! Ìèñëÿ, ÷å ùå å ïî-äîáðå äà íå ìúðäàìå îòòóê, äîêàòî íå ñå ñòúìíè. Òúé ÷å ìîæåø äà ìè ðàçïðàâèø îòêúäå çíàåø è èçîáùî êàêâî ñå å ñëó÷èëî. Ñòèãà ñàìî äà ïðèêàçâàø òèõè÷êî.
- Ùå îïèòàì - êàçà Ñàì, - àìà êàòî ñå ñåòÿ çà îíÿ Ñìðàäëüî, è êèïâàì, òà ìîæå äà ñå ðàçêðåùÿ.
Õîáèòèòå îñòàíàõà äà ñåäÿò ïðèêðèòè çàä òðúíëèâèÿ õðàñò, à áåçðàäîñòíèÿò ìîðäîðñêè äåí áàâíî ñå ïðåëèâàøå â íåïðîãëåäíà áåççâåçäíà íîù. Ñàì íàøåïâàøå â óõîòî íà Ôðîäî íàé-öâåòèñòèòå ñè äóìè çà ïðåäàòåëñêîòî íàïàäåíèå íà Àì-ãúë, ñòðàõîâèòàòà Êîðóáàíà è ñîáñòâåíèòå ñè ïðåìåæäèÿ ñ îðêèòå. Êîãàòî ñâúðøè, Ôðîäî íå êàçà íèùî, ñàìî ïîå ðúêàòà ìó è ÿ ñòèñíà. Ñëåä ìàëêî ñå ðàçìúðäà.
- Å, ìèñëÿ, ÷å ïàê ùå òðÿáâà äà âúðâèì - êàçà òîé. - Ïèòàì ñå êîãà ëè ùå íè õâàíàò íàèñòèíà è âñè÷êîòî áúõòàíå è ïðîìúêâàíå ùå èäå íàõàëîñò. - Èçïðàâè ñå. - Òúìíî å è íå ìîæåì äà ñè ïîñëóæèì ñ øèøåíöåòî íà Âëàäåòåëêàòà. Ïàçè ìè ãî, Ñàì. Íÿìàì êúäå äà ãî ñëîæà, îñâåí äà ãî äúðæà â ðúêà, à è äâåòå ðúöå ùå ìè òðÿáâàò â òàÿ òúìíèöà. À Æèëîòî òè ãî ïîäàðÿâàì. Àç èìàì îðêñêè êèíæàë, íî íå ìè ñå âÿðâà âå÷å äà çàìàõíà ñ íåãî.
Òðóäíî è îïàñíî áå äà âúðâÿò íîùåì èç áåçïúòèöàòà, íî áàâíî è ñ ìíîãî ïðåïúâàíå õîáèòèòå ñå òúòðåõà ÷àñ ïîäèð ÷àñ íà ñåâåð ïî èçòî÷íèÿ ðúá íà êàìåííàòà äîëèíà. Ùîì ìúòíèòå ëú÷è ïðîïúëçÿõà ïî çàïàäíèòå âúçâèøåíèÿ, îùå ïðåäè çîðàòà äà îãðåå îòâúäíèòå çåìè, äâàìàòà ïàê ñå óêðèõà è ïîñïàõà íà ñìåíè. Äîêàòî áîäúðñòâóâàøå, Ñàì âñå ñè ìèñëåøå çà õðàíà. Íàé-ïîñëå, êîãàòî Ôðîäî ñå ñúáóäè è ïðåäëîæè äà õàïíàò è äà ñå ïðèãîòâÿò çà íîâ ïðåõîä, òîé çàäàäå âúïðîñà, êîéòî îòäàâíà ãî òðåâîæåøå:
- Äà ïðîùàâàòå, ãîñïîäèí Ôðîäî, àìà èìàòå ëè ïðåäñòàâà êîëêî ïúò íè îñòàâà?
- Íå, íèêàêâà ÿñíà ïðåäñòàâà, Ñàì - îòâúðíà Ôðîäî. - Ïðåäè äà ïîòåãëèì, â Ëîìèäîë ìè ïîêàçàõà êàðòà íà Ìîðäîð, íàïðàâåíà ïðåäè çàâðúùàíåòî íà Âðàãà, íî ñè ÿ ïðèïîìíÿì ñúâñåì ñìúòíî. Íàé-ÿñíî ïîìíÿ, ÷å íÿêúäå íà ñåâåð èìà ìÿñòî, êúäåòî ïî÷òè ñå ñúáèðàò ðàçêëîíåíèÿòà íà çàïàäíàòà è ñåâåðíàòà âåðèãà. Òîâà òðÿáâà äà å ïîíå íà äâàäåñåò ëåâãè îò ìîñòà ïðè Êóëàòà. Ìîæå äà å ïîäõîäÿùî çà ïðåñè÷àíå. Íî, ðàçáèðà ñå, àêî ñòèãíåì äîòàì, ùå ñìå ïî-äàëå÷ îò Ïëàíèíàòà, íà øåñòäåñåò ìèëè ïî ìîÿ ïðåöåíêà. Ïðåäïîëàãàì, ÷å âå÷å ñìå ìèíàëè äâàíàäåñåò ëåâãè ñëåä ìîñòà. Äàæå âñè÷êî äà å íàðåä, åäâà ëè ùå ñå äîáåðà äî Ïëàíèíàòà çà ñåäìèöà. Áîÿ ñå, Ñàì, ÷å òîâàðúò ùå íàòåæè ñòðàõîòíî, è êîëêîòî ïîâå÷å íàáëèæàâàì, òîëêîâà ïî-áàâíî ùå âúðâÿ.
- Òî÷íî îò òîâà ñå ñòðàõóâàõ - âúçäúõíà Ñàì. - Å, äà íå ãîâîðèì çà âîäàòà, íî ùå òðÿáâà äà ÿäåì ïî-ìàëêî, ãîñïîäèí Ôðîäî, èëè ïúê äà ñå äâèæèì ïî-áúðçè÷êî, ïîíå äîêàòî ñìå â òàÿ äîëèíà. Îùå åäíà õàïêà, è ùå íè îñòàíå ñàìî åëôè÷åñêèÿò õëÿá.
- Ùå ñå ïîìú÷à äà ïîáúðçàì, Ñàì - êàçà Ôðîäî è äúëáîêî ñè ïîå äúõ. - Õàéäå òîãàâà! Äà ïî÷íåì íîâèÿ ïðåõîä!
Îùå íå áå ñúâñåì òúìíî. Äâàìàòà çàêóöóêàõà íàïðåä â íîùòà. Èçòîùåíè, ñ ïîäáèòè êðàêà, òå ñå òúòðåõà ÷àñ ñëåä ÷àñ ñ ðåäêè è êðàòêè ïî÷èâêè. Ïðè ïúðâèòå ëú÷è íà ìúòíàòà çîðà, ïðîíèêíàëà ïîä ñåí÷åñòèÿ áàëäàõèí, õîáèòèòå îòíîâî ñå óêðèõà â ÷åðíàòà êóõèíà ïîä åäèí íàäâèñíàë êàìúê.
Çîðàòà áàâíî ñå ðàçãðúùàøå è íàêðàÿ ñòàíà ïî-ñâåòëî, îòêîãàòî è äà áèëî. Ìîùíèÿò çàïàäåí âÿòúð ïðîãîíâàøå ïóøåöèòå íà Ìîðäîð îò âèñèíèòå. Íå ñëåä äúëãî õîáèòèòå ìîæåõà äà ðàçãëåäàò ìåñòíîñòòà â êðúã îò íÿêîëêî ìèëè. Ñ èçêà÷âàíåòî íàãîðå ïðîëóêàòà ìåæäó Ïëàíèíèòå íà ñÿíêàòà è Ìîðãàé ïîñòåïåííî ñå ñòåñíÿâàøå è âúòðåøíèÿò õðåáåò ñå áå ïðåâúðíàë â êîðíèç ïî ñòðúìíèÿ ñêëîí íà Åôåë Äóàò, àëà íà èçòîê ñå ñïóñêàøå âñå òúé îòâåñíî êúì Ãîðãîðîò. Îòïðåä êîðèòîòî íà ïîòîêà ñâúðøâàøå ñðåä íàòðîøåíè ñêàëíè òåðàñè, îò ãëàâíàòà âåðèãà ñå îòäåëÿøå ñàìîòåí ãîë õðåáåò, óñòðåìåí íà èçòîê êàòî ñòåíà. Îòêúì òúíåùàòà â ñèâè ìúãëè ñåâåðíà âåðèãà Åðåä Ëèòóè íàñðåùà ìó ñå ïðîòÿãàøå äúëãî ðàçêëîíåíèå; ïîìåæäó èì èìàøå òÿñíà ïðîëóêà - Êàðàõ Àíãðåí, Èñåíìàóò, îòâúä êîéòî ëåæåøå äúëáîêàòà äîëèíà Óäóí. Â òàÿ äîëèíà îòâúä Ìîðàíîí áÿõà òóíåëèòå è ïîäçåìíèòå îðúæåéíèöè, èçãðàäåíè îò ðîáèòå íà Ìîðäîð çà îòáðàíàòà íà ×åðíàòà ïîðòà è òàì Âëàñòåëèíúò ñúáèðàøå òðåñêàâî íåñìåòíè ïúë÷èùà, çà äà ïîñðåùíå ùóðìà íà çàïàäíèòå ïúëêîâîäöè. Ïî èçäàäåíèòå õðåáåòè áÿõà èçãðàäåíè êóëè è êðåïîñòè, íàâñÿêúäå ïëàìòÿõà îãíüîâåòå íà ñòðàæàòà, ïðîëîìúò áå ïðåãðàäåí ñúñ çåìëåí âàë è äúëáîêà òðàíøåÿ, íàä êîÿòî ìèíàâàøå ñàìî åäèí ìîñò.
Íà íÿêîëêî ìèëè ñåâåðíî, âèñîêî â úãúëà, êúäåòî çàïàäíèÿò õðåáåò ñå îòäåëÿøå îò ãëàâíàòà âåðèãà, ñòúð÷åøå äðåâíèÿò çàìúê Äóðòàíã, ïðåâúðíàò ñåãà â åäíà îò îðêñêèòå êðåïîñòè, ñòðóïàíè èç äîëèíàòà Óäóí. Â ïðèèæäàùàòà ñâåòëèíà âå÷å ñå ðàçëè÷àâàøå ëúêàòóøíèÿò ïúò, êîéòî ñëèçàøå îò íåãî, ñåòíå ñàìî íà åäíà-äâå ìèëè îò ñêðèâàëèùåòî íà õîáèòèòå çàâèâàøå êúì èçòîê è ïî òåðàñà, èçñå÷åíà â ñêëîíà íà õðåáåòà, îòèâàøå íàäîëó êúì ðàâíèíàòà è Èñåíìàóò.
Õîáèòèòå ãëåäàõà íàòàì è èì ñå ñòðóâàøå, ÷å äúëãîòî ïúòåøåñòâèå íà ñåâåð å áèëî áåçñìèñëåíî. Ðàâíèíàòà îòäÿñíî òúíåøå â ìúãëè è ïóøåöè, íå âèæäàõà íèòî ëàãåðè, íèòî çàáúðçàíè âîéñêè, íî öÿëàòà ìåñòíîñò áå íàáëþäàâàíà îò êðåïîñòèòå íà Êàðàõ Àíãðåí.
- Â áåçèçõîäèöà ñìå, Ñàì - êàçà Ôðîäî. - Àêî ïðîäúëæèì, ìîæåì ñàìî äà ñòèãíåì äî îíàÿ îðêñêà êóëà, íî åäèíñòâåíèÿò ïúò çà íàñ å òîçè, êîèòî ñëèçà îò íåÿ... îñâåí àêî ðåøèì äà ñå âúðíåì. Íå ìîæåì íèòî äà ñå êàòåðèì íà çàïàä, íèòî äà ñëåçåì íà èçòîê.
- Çíà÷è òðÿáâà äà òðúãíåì ïî ïúòÿ, ãîñïîäèí Ôðîäî - îòâúðíà Ñàì: - Òðÿáâà äà òðúãíåì è äà ñè îïèòàìå êúñìåòà, àêî èçîáùî èìà êúñìåò â Ìîðäîð. Ïî-äîáðå äà ñå ïðåäàäåì, îòêîëêîòî äà ñå ëóòàìå èëè äà ïîåìåì íàçàä. Õðàíàòà íÿìà äà íè ñòèãíå. Äà õóêíåì ïðàâî íàïðåä.
- Äîáðå, Ñàì - ïðîìúëâè Ôðîäî, - Âîäè ìå! Äîêàòî òè îñòàâà íÿêàêâà íàäåæäà. Ìîÿòà ñâúðøè. Ñàìî ÷å íÿìàì ñèëè äà õóêíà, Ñàì. Ïðîñòî ùå ñå âëà÷à ïîäèð òåá.
- Ïðåäè äà ñå âëà÷èòå, òðÿáâà âè õðàíà è ñúí, ãîñïîäèí Ôðîäî. Õàéäå, ïîãðèæåòå ñå çà òèÿ áëàãèíè.
Òîé äàäå íà Ôðîäî âîäà è äîïúëíèòåëíà ïîðöèÿ ïúòåí õëÿá, ïîñëå ñãúíà ïëàùà ñè çà âúçãëàâíè÷êà íà ãîñïîäàðÿ. Ôðîäî áå ïðåêàëåíî óìîðåí, çà äà âúçðàçÿâà, è Ñàì íå ìó êàçà, ÷å å îòäåëèë çà íåãî ñâîÿòà äàæáà è ïîñëåäíàòà êàïêà âîäà. Êîãàòî Ôðîäî çàñïà, Ñàì ñå ïðèâåäå íàä íåãî, âñëóøà ñå â äúõà è îãëåäà ëèöåòî ìó. Òî áå ïðîðÿçàíî îò áðú÷êè, èçòúíÿëî, àëà â ñúíÿ èçãëåæäàøå äîâîëíî è ñïîêîéíî.
- Å, òîâà å, ãîñïîäàðþ! - ïðîìúëâè Ñàì. - Íàëàãà ñå äà âè îñòàâÿ çà ìàëêî è äà ñå íàäÿâàì íà êúñìåòà ñè. Òðÿáâà äà íàìåðèì âîäà, èíàê íÿìà äà ñòèãíåì äàëå÷.
Òîé ñå ïðîìúêíà íàñòðàíè è êàòî çàïîäñêà÷à îò êàìúê íà êàìúê ñ íåîáè÷àéíà çà õîáèò ïðåäïàçëèâîñò, ñëåçå äî ñóõîòî êîðèòî, ñåòíå ñå èçêà÷è ïîêðàé íåãî íà ñåâåð, äîêàòî äîñòèãíà ñêàëíèòå òåðàñè, êúäåòî áåç ñúìíåíèå íÿêîãà èçâîðúò áå õâúðëÿë ñòðóèòå ñè â ìàëúê âîäîïàä. Ñåãà âñè÷êî íàîêîëî èçãëåæäàøå ïðåñúõíàëî è áåçìúëâíî, àëà èçòëàñêâàéêè îò÷àÿíèåòî, Ñàì ïðèêëåêíà, îñëóøà ñå è çà ðàäîñò äîëîâè çâúí íà âîäà. Êàòî ñå èçêàòåðè îùå íÿêîëêî êðà÷êè, îòêðè òúíêà ìðà÷íà ñòðóéêà, êîÿòî èçâèðàøå îò ñêëîíà è çàïúëâàøå ëîêâè÷êà ñðåä ñêàëàòà, ñåòíå èçòè÷àøå îò íåÿ è ÷åçíåøå ïîä ãîëèòå êàìúíè.
Ñàì îïèòà âîäàòà è ðåøè, ÷å å äîáðà. Ïîñëå ñå íàïè äî íàñèòà, íàïúëíè ìàíåðêàòà è ñå ïðèãîòâè äà òðúãâà îáðàòíî. Â òîçè ìèã çúðíà íÿêàêâà ÷åðíà ôèãóðà èëè ñÿíêà äà ñå ìÿðêà ñðåä ñêàëèòå íåäàëå÷ îò ñêðèâàëèùåòî íà Ôðîäî. Ñòèñíàë çúáè, çà äà íå èçêðåùè, òîé ñå õâúðëè íàäîëó è çàñêà÷à îò êàìúê íà êàìúê. Ñúùåñòâîòî áå ïðåäïàçëèâî, åäâà ñå çàáåëÿçâàøå, íî Ñàì íå ñå ñúìíÿâàøå êîãî å âèäÿë - æàäóâàøå äà ãî äîêîïà çà ãúðëîòî. Àëà ïðèøúëåöúò ãî ÷ó è áúðçî ñå îòòåãëè. Ñàì êàòî ÷å ãî çúðíà çà ïîñëåäåí ïúò äà íàäíè÷à íàä ðúáà íà èçòî÷íàòà ïðîïàñò, ïðåäè äà ñå ñòðåëíå íàäîëó è äà èç÷åçíå.
- Å, êúñìåòúò íå ìå å èçîñòàâèë - ïðîìúðìîðè Ñàì, - àìà áåç ìàëêî äà ñòàíå ëîøîòî. Íå íè ëè ñòèãàò õèëÿäè îðêè, òà è òîÿ âîíÿù íåãîäíèê å äîøúë äà äóøè íàîêîëî? Åõ, çàùî íå ñà ãî çàñòðåëÿëè!
Òîé ñåäíà äî Ôðîäî, áåç äà ãî ñúáóæäà, àëà ñàì íå ïîñìÿ äà çàñïè. Íàêðàÿ, êîãàòî óñåòè êëåïêèòå ñè äà íàòåæàâàò è ðàçáðà, ÷å íÿìà äà èçäúðæè áîðáàòà ñúñ ñúíÿ, âíèìàòåëíî ñúáóäè Ôðîäî.
- Áîÿ ñå, ÷å îíçè Àì-ãúë ïàê ñå íàâúðòà êðàé íàñ, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà òîé. - Èëè ïîíå íÿêîé äîñóù êàòî íåãî. Áÿõ îòèøúë äà òúðñÿ âîäà è íà âðúùàíå ãî çàñÿêîõ äà äóøè íàîêîëî. Ñòðóâà ìè ñå, ÷å íå å áåçîïàñíî äà ñïèì è äâàìàòà, à ïúê äà ìå ïðîùàâàòå, àìà âå÷å î÷èòå ìè ñå çàòâàðÿò.
- Æèâ äà ñè ìè, Ñàì! - âúçêëèêíà Ôðîäî. - Ëÿãàé, ñåãà å òâîé ðåä! Íî ïî-äîáðå Àì-ãúë, îòêîëêîòî îðêèòå. Òîé âúâ âñåêè ñëó÷àé íÿìà äå íè èçäàäå... ñòèãà äà íå ãî õâàíàò.
- Íî è áåç òÿõ å ñïîñîáåí íà êðàæáè è óáèéñòâà - èçðúìæà Ñàì - Îòâàðÿéòå ñè î÷èòå íà ÷åòèðè, ãîñïîäèí Ôðîäî! Ìàíåðêàòà å ïúëíà. Íàïèéòå ñå. Ïðåäè òðúãâàíå ìîæåì ïàê äà ÿ íàïúëíèì.
È ñ òèÿ äóìè Ñàì ñå óíåñå â äúëáîê ñúí.
Êîãàòî ñå ñúáóäè, äåíÿò ãàñíåøå. Ôðîäî ñåäåøå îáëåãíàò íà ñêàëàòà, íî áå çàäðÿìàë. Ìàíåðêàòà áå ïðàçíà. Àì-ãúë íå ñå ìÿðêàøå íèêàêúâ.
Îòíîâî òåãíåøå ìîðäîðñêè ìðàê è ñòðàæåâèòå îãíüîâå ïî âúçâèøåíèÿòà ãîðÿõà ñúñ ñâèðåïè ÷åðâåíè ïëàìúöè, êîãàòî õîáèòèòå ïîåõà ïî íàé-îïàñíèÿ ïðåõîä îò ïúòåøåñòâèåòî ñè. Ïúðâî ìèíàõà äî èçâîð÷åòî, ïîñëå ïðåäïàçëèâî ñå èçêàòåðèõà äî ïúòÿ òàì, êúäåòî çàâèâàøå íà èçòîê, çà äà ñòèãíå ñëåä äâàäåñåò ìèëè äî Èñåíìàóò. Íå áåøå øèðîê, íå ãî îãðàæäàøå íèòî ñòåíà, íèòî ïàðàïåò è êîëêîòî ïî-íàïðåä îòèâàøå, òîëêîâà ïî-äúëáîêà ñòàâàøå ïðîïàñòòà êðàé íåãî. Õîáèòèòå íå ÷óõà íÿêîé äà ñå çàäàâà è ñëåä êàòî ñå ïîîñëóøàõà îùå ìàëêî, çàáúðçàõà íà èçòîê.
Ñëåä êàòî èçìèíàõà êúì äâàíàäåñåò ìèëè, äâàìàòà ñïðÿõà. Ìàëêî ïðåäè òîâà ïúòÿò ëåêî ñå áå îòêëîíèë íà ñåâåð è çàâîÿò çàêðèâàøå îòñå÷êàòà çàä ãúðáà èì. Òîâà ñå îêàçà êàòàñòðîôàëíî. Îòïî÷èíàõà íÿêîëêî ìèíóòè, ñåòíå ïðîäúëæèõà, íî åäâà áÿõà íàïðàâèëè íÿêîëêî êðà÷êè, è èçâåäíúæ â íîùíàòà òèøèíà ÷óõà çâóêà, îò êîéòî ñå áÿõà ñòðàõóâàëè ïðåç öÿëîòî âðåìå - òðîïîò íà ìàðøèðóâàùè íîçå. Øóìúò âñå îùå äîëèòàøå îòäàëå÷å, íî êàòî ñå îçúðíàõà, çàáåëÿçàõà íà ïî-ìàëêî îò ìèëÿ èççàä çàâîÿ äà ñå ïîÿâÿâàò òðåïåðëèâèòå ñâåòëèíêè íà ôàêëè. Íàáëèæàâàõà áúðçî - ïðåêàëåíî áúðçî çà èçòîùåíèÿ Ôðîäî, çà äà ñå ñïàñè ñ áÿãñòâî íàïðåä.
- Îò òîâà ñå áîÿõ, Ñàì - êàçà Ôðîäî. - Íàäÿâàõìå ñå íà êúñìåòà, à òîé íè èçíåâåðè. Íÿìà èçõîä.
Òðåñêàâî îãëåäà íàäâèñíàëàòà íàä ãëàâèòå èì ñòåíà, êîÿòî äðåâíèòå ñòðîèòåëè áÿõà èçñåêëè íà íÿêîëêî ôàòîìà äúëáî÷èíà. Èçòè÷à îò äðóãàòà ñòðàíà è íàäíèêíà ïðåç ðúáà êúì ìðà÷íàòà áåçäíà.
- Íàé-ïîñëå íÿìà èçõîä! - ïîâòîðè òîé è ñå îòïóñíà ïîä ñêàëàòà ñ êëþìíàëà ãëàâà.
- Òàêà èçãëåæäà - êàçà Ñàì. - Å, íÿìà êàêâî äà ñå ïðàâè, îñâåí äà èç÷àêàìå è äà âèäèì.
Ñ òèÿ äóìè òîé ñåäíà äî Ôðîäî â ñÿíêàòà íà êàíàðàòà.
Íå ñå íàëîæè äà ÷àêàò äúëãî. Îðêèòå òè÷àõà ñòðåìãëàâî. ×åëíèòå ðåäèöè íîñåõà ôàêëè. Òå íàáëèæàâàõà, ÷åðâåíèòå ïëàìúöè áúðçî ðàñòÿõà â ìðàêà. Ñàì ñúùî ñâåäå ãëàâà ñ íàäåæäàòà äà ïðèêðèå ëèöåòî ñè îò ñâåòëèíàòà íà ôàêëèòå, ùèòîâåòå ñëîæè îòïðåä, çà äà íå ñå âèäÿò êðàêàòà èì.
„Äàíî ñàìî äà áúðçàò è äà îòìèíàò, áåç äà îáðúùàò âíèìàíèå íà äâàìà óìîðåíè âîéíèöè!" - ïîìèñëè ñè òîé.
È êàòî ÷å íàèñòèíà òàêà ùåøå äà ñòàíå. ×åëíèòå îðêè ñå çàäàäîõà çàäúõàíè, ñ ïðèâåäåíè ãëàâè. Â òàÿ òúëïà áÿõà ñáðàíè ïîñëåäíèòå äðåáîñúöè, ïîäêàðàíè ïðîòèâ âîëÿòà ñè äà ñå áèÿò çà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë; ìèñëåõà ñàìî çà åäíî - äà áúðçàò íàïðåä, òà äà èçáÿãàò îò êàìøèêà. Ïîêðàé ðåäèöàòà òè÷àõà íàïðåä-íàçàä äâàìà ãðàìàäíè ñâèðåïè óðóêè, êîèòî êðåùÿõà è ïëÿñêàõà ñ áè÷îâåòå. Îòìèíàâàõà ðåäèöà ïîäèð ðåäèöà è èçäàéíè÷åñêàòà ñâåòëèíà íà ôàêëèòå âå÷å ñå îòäàëå÷àâàøå. Ñàì çàòàè äúõ. Ïîâå÷å îò ïîëîâèíàòà êîëîíà ñå áå èçíèçàëà. Âíåçàïíî åäèí îò íàäçèðàòåëèòå çàáåëÿçà äâåòå ôèãóðêè êðàé ïúòÿ. Òîé çàìàõíà ñ áè÷à êúì òÿõ è èçðåâà:
- Õåé, âèå! Ñòàâàéòå!
Íå îòãîâîðèõà è òîé ñ êðÿñúê ñïðÿ öåëèÿ îòðÿä.
- Ñòàâàéòå, ìúðçåëèâöè! - ïîäâèêíà îðêúò. - Êàêâî ñòå ñå ðàçïëóëè? - Íàïðàâè êðà÷êà êúì òÿõ è ìàêàð äà áå òúìíî, ðàçëè÷è åìáëåìèòå íà ùèòîâåòå èì. - Äåçåðòèðàòå, à? - èçðúìæà òîé, - Èëè ñå êàíèòå äà ãî ñòîðèòå? Âñè÷êè îò âàøèòå òðÿáâàøå äà ñà â Óäóí îùå ñíîùè. Çíàåòå ãî. Ñòàâàéòå è âëèçàéòå â êîëîíàòà, èíàê ùå âè çàïèøà íîìåðàòà è ùå äîêëàäâàì.
Äâàìàòà ñå èçïðàâèõà ñúñ ñåòíè ñèëè è ïðåãúðáåíè, êóöóêàéêè êàòî âîéíèöè ñ ïîäáèòè íîçå, çàêðåòàõà êúì ïîñëåäíèòå ðåäèöè.
- Íå, íå îòçàä! - èçðåâà íàäçèðàòåëÿò. - Òðè ðåäèöè ïî-íàïðåä. È ñàìî äà íå ñòå òàì, êàòî ñå âúðíà!
Òîé èçïëþùÿ ñ äúëãèÿ ñè áè÷ íàä ãëàâèòå èì, ïîñëå ñ íîâî ïëþùåíå è êðÿñúê ïîäãîíè îòðÿäà â áúðç òðúñ.
Èçïèòàíèåòî áå òåæêî çà áåäíèÿ èçòîùåí Ñàì, àëà çà Ôðîäî áå èñòèíñêî ìú÷åíèå, à ñêîðî ñå ïðåâúðíà â êîøìàð. Òîé ñòèñíà çúáè, ïîìú÷è ñå äà íå ìèñëè è ñå ïîìúêíà íàïðåä. Íàîêîëî ñå íîñåøå çàäóøëèâà âîíÿ íà îðêñêà ïîò è òðÿáâàøå äà íàïðåãíå âîëÿòà ñè äîêðàé, çà äà äèøà è äà ìåñòè êðàêà, íå ñìååøå äà ìèñëè êúì êàêúâ çëî÷åñò êðàé ãî âîäè ñìàçâàùèÿò áÿã. Íÿìàøå íàäåæäà äà ñå èçìúêíàò íåçàáåëÿçàíî. Îò âðåìå íà âðåìå íàäçèðàòåëÿò ïîèçîñòàâàøå è ñå íàäñìèâàøå.
- Õà òàêà! - õèëåøå ñå òîé è ãè øèáàøå ïðåç êðàêàòà. - Èìà ëè êàìøèê, èìà è æåëàíèå, ëåíèâöè ìîè. Äðúæòå ñå! Áèõ âè ïîîñâåæèë îùå ñåãà, íî èìà âðåìå. Êàòî ïðèñòèãíåòå â ëàãåðà ñúñ çàêúñíåíèå, ùå ñè ïîëó÷èòå êàìøèê êîëêîòî âè íîñÿò ãúðáîâåòå. Äîáðå ùå âè ñå îòðàçè. Íå çíàåòå ëè, ÷å èìà âîéíà?
Áÿõà èçìèíàëè íÿêîëêî ìèëè è ïúòÿò íàé-ñåòíå ñëèçàøå ïî äúëãèÿ ñêëîí êúì ðàâíèíàòà, êîãàòî ñèëèòå íà Ôðîäî ïðèâúðøèõà è âîëÿòà ìó íå èçäúðæà. Òîé çàëèòíà è ñå ïðåïúíà. Ñàì îò÷àÿíî ñå îïèòà äà ìó ïîìîãíå, äà ãî ïîäêðåïè, ìàêàð äà óñåùàøå, ÷å âå÷å è òîé íå èçäúðæà íà òîÿ áÿã. Çíàåøå, ÷å êðàÿò ìîæå äà íàñòúïè âñåêè ìèã - ãîñïîäàðÿò ìó ùåøå äà ñå ïðåïúíå èëè äà èçãóáè ñúçíàíèå, âñè÷êî ùåøå äà ñå ðàçêðèå è ìúêèòå èì ùÿõà äà èäàò íàõàëîñò. „Òàêà èëè èíà÷å, ùå ìó âèäÿ ñìåòêàòà íà îíÿ ãðàìàäåí íàäçèðàòåë" - ðåøè òîé.
Íåî÷àêâàíàòà ïîìîù äîéäå òúêìî êîãàòî ïîñÿãàøå êúì äðúæêàòà íà ìå÷à ñè. Ñåãà ïðåñè÷àõà ðàâíèíàòà è íàáëèæàâàõà âõîäà íà Óäóí. Ìàëêî ïðåäè ìîñòà êúì çàïàäíèÿ ïúò ñå ïðèñúåäèíÿâàõà è äðóãè, èäâàùè îò þã è îò Áàðàä-äóð. Ïî âñè÷êè ïúòèùà áúðçàõà áîéíè ÷àñòè, ïúëêîâîäöèòå íà Çàïàäà íàïðåäâàõà è Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë õâúðëÿøå âñè÷êèòå ñè ñèëè íà ñåâåð. Òúé ñå ñëó÷è, ÷å íÿêîëêî îòðÿäà ïðèñòèãíàõà åäíîâðåìåííî íà êðúñòîïúòÿ ñðåä ìðàêà, äî êîéòî íå äîëèòàõà ëú÷è îò ñòðàæåâèòå îãíüîâå ïî ñòåíàòà. Ìèãîì íàñòàíà áëúñêàíèöà, ðàçíåñîõà ñå ïðîêëÿòèÿ - âñåêè ñå ìú÷åøå ïðúâ äà ñòèãíå äî ïîðòàòà, òà äà ñâúðøè ñ ïîõîäà. Âúïðåêè êðÿñúöèòå è áè÷îâåòå íà íàäçèðàòåëèòå èçáóõíàõà ñâàäè, òóê-òàì ëúñíàõà è íîæîâå. Íàëåòÿ îòðÿä òåæêî âúîðúæåíè óðóêè îò Áàðàä-äóð è êîëîíàòà, ïðåäíàçíà÷åíà çà Äóðòàíã, ïàíè÷åñêè ñå ïðúñíà.
Ìàêàð è çàìàÿí îò áîëêà è óìîðà, Ñàì ñå îïîìíè, âêîï÷è ñå â øàíñà è ñå õâúðëè íà çåìÿòà, ïîâëè÷àéêè Ôðîäî ïîäèð ñåáå ñè. Îðêèòå ñå ñòîâàðèõà îòãîðå èì ñ ðúìæåíå è ðóãàòíè. Õîáèòèòå áàâíî çàïúëçÿõà íà êîëåíå è ëàêòè íàñòðàíè îò ñóìàòîõàòà è íàêðàÿ íåçàáåëÿçàíî ñå ïðåìåòíàõà ïðåç îòâúäíèÿ êðàé íà ïúòÿ. Òàì èìàøå âèñîê áîðäþð, ïî êîéòî âîäà÷èòå íà ÷àñòèòå äà ñå îðèåíòèðàò â ìúãëà èëè íåïðîãëåäíà íîù. Êàìúíèòå ñå èçäèãàõà íÿêîëêî ôóòà íàä îòêðèòàòà ðàâíèíà.
Äúëãî ëåæàõà íåïîäâèæíî. Áå ïðåêàëåíî òúìíî, çà äà òúðñÿò ïðèêðèòèå, ïúê è åäâà ëè áèõà ãî íàìåðèëè, íî Ñàì ÷óâñòâóâàøå, ÷å áè òðÿáâàëî ïîíå äà ñå ïîîòäàëå÷àò îò øîñåòî è ñâåòëèíàòà íà ôàêëèòå.
- Õàéäå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - ïðîøåïíà òîé. - Îùå ìúíè÷êî äà ïðîïúëçèì, è ïîñëå ùå ìîæåòå äà ñè ëåæèòå íà ñïîêîéñòâèå.
Ñ ïîñëåäíî îò÷àÿíî óñèëèå Ôðîäî ñå íàäèãíà íà ðúöå è ñå âëà÷è êúì äâàéñåòèíà ÿðäà. Ñåòíå ñå ñòîâàðè â ïëèòêàòà ÿìà, êîÿòî íåíàäåéíî ñå áå ðàçêðèëà ïðåä íåãî, è îñòàíà äà ëåæè êàòî òðóï.


Ãëàâà 3

ÑÚÄÁÎÂÍÈßÒ ÂÐÚÕ

Ñàì ïîäëîæè äðèïàâèÿ ñè îðêñêè ïëàù ïîä ãëàâàòà íà ãîñïîäàðÿ, ñãóøè ñå äî íåãî è ìåòíà îòãîðå ñèâîòî íàìåòàëî îò Ëîðèåí; ùîì ãî ñòîðè, ìèñëèòå ìó ñå óñòðåìèõà êúì îíàÿ ïðåêðàñíà ñòðàíà, êúì åëôèòå, è ãî ñòîïëè íàäåæäàòà, ÷å ïëàòúò, èçòúêàí îò ðúöåòå èì, ìîæå äà èìà âúëøåáíîòî ñâîéñòâî äà ãè óêðèå âúïðåêè âñè÷êî ñðåä òàÿ ñòðàõîâèòà ïóñòîø. ×ó êàê áîðè÷êàíåòî è êðÿñúöèòå çàòèõâàò - ÷àñòèòå ìèíàâàõà ïðåç Èñåíìàóò. Èçãëåæäà, â ñóìàòîõàòà è ñòúëïîòâîðåíèåòî íà íàé-ðàçëè÷íè îòðÿäè íèêîé íå áå óñåòèë ëèïñàòà èì, ïîíå çàñåãà.
Ñàì îòïè ãëúòêà âîäà, íî íàñòîÿ è Ôðîäî äà ïèå, à êîãàòî ãîñïîäàðÿò ìó ñå îïîìíè, äàäå ìó öÿëà ïèòêà îò ñêúïîöåííèÿ ïúòåí õëÿá è ãî íàêàðà äà ÿ èçÿäå. Ïîñëå, ïðåêàëåíî èçòîùåíè, çà äà ñå áîÿò îò íåùî, äâàìàòà ñå ïðîñíàõà íà çåìÿòà. Ïîñïàõà ïðåêúñëå÷íî è íåñïîêîéíî, ïîòòà èçñòèâàøå ïî òåëàòà èì, à êàìúíèòå óáèâàõà è ãè êàðàõà äà ñå âúðòÿò. Îò ñåâåð, ïðåç ×åðíàòà ïîðòà è Ñèðèò Ãîðãîð, íèñêî ïî çåìÿòà äîëèòàøå ñ øåïîò ïðîíèçâàù âåòðåö.
Ïðèçîðè îòíîâî ñå ðàçëÿ ìúòíà ñâåòëèíà, çàùîòî ãîðå ïðîäúëæàâàøå äà äóõà çàïàäíèÿò âÿòúð, íî äîëó, ïî êàìúíèòå çàä ñòåíèòå íà ×åðíàòà ñòðàíà, âúçäóõúò áå êàòî â ãðîáíèöà - ëåäåí è â ñúùîòî âðåìå çàäóøåí. Ñàì íàäíèêíà îò ÿìàòà. Ìåñòíîñòòà íàîêîëî áåøå ïóñòèííà, ïëîñêà è ñèâêàâà. Ïî îêîëíèòå ïúòèùà âå÷å íÿìàøå æèâà äóøà, àëà Ñàì ñå áîåøå îò áäèòåëíèòå î÷è ïî ñòåíàòà íà Èñåíìàóò, êîÿòî ñòúð÷åøå ñàìî íà åäèí ôóðëîíã ñåâåðíî. Íà þãîèçòîê â äàëå÷èíàòà ñå ìåðæåëååøå âèñîêàòà ìðà÷íà ñÿíêà íà Ïëàíèíàòà. Îò íåÿ èçâèðàõà ïóøåöè. Åäíà ÷àñò ñå èçäèãàøå íàãîðå è îòëèòàøå íà èçòîê, íî â ñúùîòî âðåìå îãðîìíè áóõëàòè îáëàöè ñå òúðêàëÿõà ïî ñêëîíîâåòå è ñå ðàçñòèëàõà èç ðàâíèíàòà. Íà íÿêîëêî ìèëè ñåâåðîèçòî÷íî êàòî çëîâåù ñèâ ïðèçðàê ñå èçâèñÿâàõà ïðåäâåñòíèöèòå íà Ïåïåëÿâèòå ïëàíèíè, çàä êîèòî êàòî äàëå÷íà îáëà÷íà èâèöà ñå âúçïðàâÿõà ìúãëèâèòå ñåâåðíè âúçâèøåíèÿ, ïî÷òè íåîòäåëèìè îò íàâúñåíîòî íåáå.
Ñàì ñå ïîìú÷è äà ïðåöåíè ðàçñòîÿíèÿòà è äà ðåøè íàêúäå äà ïîåìàò.
- Èçãëåæäà ìè êúì ïåòäåñåò ìèëè, íè ïîâå÷å, íè ïî-ìàëêî - ìðà÷íî ïðîìúðìîðè òîé, çàãëåäàí êúì çàïëàøèòåëíàòà ïëàíèíà, - òúé ÷å êàêòî å çàêúñàë ãîñïîäèí Ôðîäî, íå íè ìúðäà åäíà ñåäìèöà.
Òîé ïîêëàòè ãëàâà, îñúçíà ïîëîæåíèåòî è â ãëàâàòà ìó èçïëóâà íîâà ìðà÷íà ìèñúë. Íàäåæäàòà íèêîãà íå áå ïîìðúêâàëà âúâ âÿðíîòî ìó ñúðöå è äîñåãà âèíàãè áå ìèñëèë çà çàâðúùàíåòî. Íî â êðàÿ íà êðàèùàòà îòêðèâàøå ãîð÷èâàòà èñòèíà - â íàé-äîáðèÿ ñëó÷àé çàïàñèòå ùÿõà äà èì ñòèãíàò, äîêàòî ñå äîáåðàò äî öåëòà, à ùîì èçïúëíåõà çàäà÷àòà ñè, ùÿõà äà çàãèíàò - ñàìè, áåç äîì, áåç õðàíà ñðåä ñòðàøíàòà ïóñòèíÿ. Çàâðúùàíå íÿìàøå äà èìà.
„Çíà÷è òàÿ ðàáîòà ñúì ïðåä÷óâñòâóâàë, êàòî òðúãâàõìå - ïîìèñëè Ñàì, - äà ïîìàãàì íà ãîñïîäèí Ôðîäî äî ïîñëåäíàòà êðà÷êà è ñåòíå äà çàãèíà ñ íåãî? Å, ùîì å òàêà, çíà÷è òðÿáâà äà ÿ ñâúðøà. Íî êàê áèõ æåëàë äà âèäÿ Êðàéðå÷êèíî è Ðîçè Ïàìóêñúí ñ áðàòÿòà é, è Ñòàðèêà, è Çëàòîöâåò è ïðî÷èå. Íÿêàê íå ìè ñå ïîáèðà â óìà, ÷å Ãàíäàëô áè ïðàòèë ãîñïîäèí Ôðîäî ñ òàÿ çàäà÷à, àêî íå å èìàëî íàäåæäà äà ñå âúðíå íàçàä. Âñè÷êî ñå îáúðêà, êîãàòî òîé ïàäíà â Ìîðèÿ. Åõ, àêî íå áåøå òàêà! Òîé ùåøå äà íàïðàâè íåùî."
Íî òî÷íî êîãàòî íàäåæäàòà ÷åçíåøå â ñúðöåòî íà Ñàì èëè ïîíå òàêà èçãëåæäàøå, îò îò÷àÿíèåòî èçáëèêíà íîâà ñèëà. Îòêðèòîòî ìó õîáèòîâî ëèöå ñòàíà ñóðîâî, ïî÷òè çëîâåùî, âîëÿòà â ãúðäèòå ìó óêðåïíà è òîé óñåòè â ðúöåòå è íîçåòå ñè òðúïêè, ñÿêàø ñå ïðåâðúùàøå â ñúçäàíèå îò êàìúê è ñòîìàíà, íåïîäâëàñòíî íèòî íà îò÷àÿíèåòî, íèòî íà óìîðàòà è áåçêðàéíèòå ïóñòèííè ìèëè.
Ñ íîâî ÷óâñòâî íà îòãîâîðíîñò òîé ñâåäå ïîãëåä êúì áëèçêàòà ìåñòíîñò, îáìèñëÿéêè ïðåäñòîÿùèÿ ïúò. Êîãàòî ïîïðîñâåòëÿ, Ñàì ñ èçíåíàäà îòêðè, ÷å îíîâà, êîåòî îòäàëå÷å èçãëåæäàøå ïðîñòîðíà è ãëàäêà ðàâíèíà, âñúùíîñò áå ïðåñå÷åíà è íåðàâíà îáëàñò. Îò êðàé äî êðàé ðàâíèíàòà Ãîðãîðîò áå îñåÿíà ñ îãðîìíè ÿìè, ñÿêàø íÿêîãà å áèëà íåîáÿòíî òðåñàâèùå, îáñèïàíî ñ äúæä îò ìúëíèè è êàìåííà ãðàäóøêà. Âàëîâå îò íàòðîøåíà ñêàëà îáêðúæàâàõà íàé-ãîëåìèòå ÿìè è îò òÿõ âúâ âñè÷êè ïîñîêè ñå ðàçáÿãâàõà øèðîêè ïóêíàòèíè. Â òàÿ ìåñòíîñò áèõà ìîãëè äà ñå ïðîêðàäâàò îò ïðèêðèòèå äî ïðèêðèòèå, íåâèäèìè çà êîãîòî è äà áèëî, îñâåí ìîæå áè çà íàé-çîðêèÿ íàáëþäàòåë - áèõà ìîãëè, àêî èìàõà ñèëè è íå ñå íàëàãàøå äà áúðçàò. Àëà ãëåäêàòà áå çëîêîáíà çà ãëàäíèòå è èçíóðåíè õîáèòè, êîèòî òðÿáâàøå äà ñòèãíàò íàäàëå÷, ïðåäè æèâîòúò äà ãè íàïóñíå.
Ìèñëåéêè çà âñè÷êî òîâà, Ñàì ñå âúðíà êúì ãîñïîäàðÿ ñè. Íå ñå íàëîæè äà ãî áóäè. Ôðîäî ëåæåøå ïî ãðúá ñ îòâîðåíè î÷è è ãëåäàøå îáëà÷íîòî íåáå.
- Å, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà Ñàì, - õâúðëèõ åäèí ïîãëåä íàîêîëî è ïîîáìèñëèõ íåùàòà. Íèêîé íå ñå ìÿðêà ïî ïúòèùàòà è ùå å äîáðå äà ñå ìàõàìå, äîêàòî èìàìå âúçìîæíîñò. Ùå ñå ñïðàâèòå ëè?
- Ùå ñå ñïðàâÿ - êàçà Ôðîäî. - Òðÿáâà.
Îòíîâî ïîåõà íàïðåä. Ïúëçÿõà îò ÿìà äî ÿìà, øìóãâàõà ñå çàä âñÿêî ñðåùíàòî ïðèêðèòèå, àëà ïðåç öÿëîòî âðåìå ñå äâèæåõà êîñî ñïðÿìî ïðåäïëàíèíèòå íà ñåâåðíàòà âåðèãà. Îòíà÷àëî â ñúùàòà ïîñîêà îòèâàøå è íàé-èçòî÷íèÿò ïúò, ñåòíå êðèâíà íàñòðàíè, ïðèëåïè ñå â ïëàíèíñêîòî ïîäíîæèå è èç÷åçíà íàïðåä â íåïðîíèöàåìà ÷åðíà ñÿíêà. Ïî ãëàäêàòà ñèâà ïîâúðõíîñò íå ñå ìÿðêàøå íè îðê, íè ÷îâåê.
Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë ïî÷òè íàïúëíî áå ïðèäâèæèë ñèëèòå ñè è äîðè ñðåä ñîáñòâåíàòà ñè óêðåïåíà òåðèòîðèÿ ïðåäïî÷èòàøå ïîòàéíàòà íîù îò ñòðàõ ïðåä âåòðîâåòå íà ñâåòà, êîèòî ñå áÿõà îáúðíàëè ïðîòèâ íåãî, ðàçêúñâàéêè äèìíîòî áóëî. Òðåâîæåõà ãî è âåñòè çà äðúçêè øïèîíè, ïðîíèêíàëè ïðåç ïëàíèíñêèòå ïðåãðàäè.
Ñëåä êàòî èçìèíàõà íÿêîëêî ìú÷èòåëíè ìèëè, õîáèòèòå ñïðÿõà. Ôðîäî èçãëåæäàøå ñìàçàí îò óìîðà. Ñàì ðàçáðà, ÷å òîé íå ùå ñòèãíå äàëå÷ ïî òîçè íà÷èí - ñ ïúëçåíå è ïðèêëÿêàíå, òó áàâíî è íåðåøèòåëíî, òó â íåìîùåí áÿã.
- Âðúùàì ñå íà ïúòÿ, äîêàòî îùå å ñâåòëî, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà òîé. - Äîâåðåòå ñå ïàê íà êúñìåòà! Íàïîñëåäúê òîé ïî÷òè íè èçîñòàâè, íî íå èç÷åçíà äîêðàé. Áúðçè÷êî äà ìèíåì îùå íÿêîëêî ìèëè, ïîñëå ùå ïî÷èâàìå.
Íå çíàåøå êîëêî ãîëÿì ðèñê ïîåìà, íî Ôðîäî áå ïðåêàëåíî èçìú÷åí îò òîâàðà è äóõîâíàòà ñè áîðáà, çà äà âúçðàçÿâà, à è áå òîëêîâà îò÷àÿí, ÷å íå ñå áîåøå îò íèùî. Èçêàòåðèõà ñå íà øîñåòî ïî æåñòîêèÿ ïúò, âîäåù ïðàâî êúì ×åðíàòà êóëà. Íî êúñìåòúò íå èì èçíåâåðè è äî êðàÿ íà äåíÿ íå ñðåùíàõà æèâà äóøà, íèùî íå ïîìðúäíà íàîêîëî; ïàäíà íîù è òå èç÷åçíàõà ñðåä ìðàêà íà Ìîðäîð. Öÿëàòà ìåñòíîñò áå çàòèõíàëà êàòî ïðåä ñòðàøíà áóðÿ - ïúëêîâîäöèòå íà Çàïàäà áÿõà ìèíàëè Êðúñòîïúòÿ è ïëàìúöè ïîêðèâàõà ìúðòâåøêèòå ïîëÿ íà Èìëàä Ìîðãóë.
Òúé ïðîäúëæè îò÷àÿíîòî ïúòåøåñòâèå, Ïðúñòåíúò îòèâàøå íà þã, à êðàëñêèòå çíàìåíà áúðçàõà íà ñåâåð. Âñåêè íîâ äåí, âñÿêà íîâà ìèëÿ íîñåøå íîâè ìúêè çà õîáèòèòå, ñèëèòå èì ÷åçíåõà, à ñòðàíàòà ñòàâàøå âñå ïî-óæàñíà. Äåíåì íå ñðåùàõà âðàãîâå. Ïîíÿêîãà íîùåì, äðåìåéêè íåñïîêîéíî â íÿêîå êðàéïúòíî ïðèêðèòèå, äî÷óâàõà êðÿñúöè è òðîïîò íà ìíîæåñòâî íîçå èëè áúðçèÿ ãàëîï íà æåñòîêî ïðèøïîðâàí êîí. Íî òèÿ ñòðàõîâå íå áÿõà íèùî ïðåä íåïðåñòàííî íàáëèæàâàùàòà çàïëàõà, òåãíåùà íàä âñÿêà íîâà êðà÷êà - ñòðàõîòíàòà óãðîçà íà Ñèëàòà, êîÿòî ÷àêàøå ñòàåíà â äúëáîê ðàçìèñúë è íåäðåìåùà çëîáà çàä ìðà÷íèÿ âîàë îêîëî Òðîíà. Òÿ èäâàøå âñå ïî-áëèçî, èçâèñÿâàøå ñå âñå ïî-÷åðíà, ñÿêàø ñå çàäàâàøå ñòåíàòà íà íîùòà, ãîòîâà äà ïðèáóëè ñâúðøåêà íà ñâåòà.
Íàêðàÿ ñå ñïóñíà ñòðàõîâèò ìðàê è äîêàòî ïúëêîâîäöèòå íà Çàïàäà äîñòèãàõà ãðàíèöèòå íà æèâèòå çåìè, çà äâàìàòà áðîäíèöè íàñòàíà ÷àñ íà áåçñèëíî îò÷àÿíèå. ×åòèðè äíè áÿõà ìèíàëè, îòêàêòî èçáÿãàõà îò îðêèòå, íî âðåìåòî ëåæåøå çàä òÿõ êàòî áúðçî ïîìðúêâàù ñúí. Ïðåç öåëèÿ äåí Ôðîäî íå áå èçðåêúë íèòî äóìà, ñàìî êðà÷åøå ïðåãúðáåí è ÷åñòî ñå ïðåïúâàøå, êàòî ÷å î÷èòå ìó âå÷å íå âèæäàõà ïúòÿ ïîä íîçåòå. Ñàì ñå äîñåùàøå, ÷å ñðåä âñè÷êèòå èì ìúêè òîé å ïîåë íàé-ñòðàøíàòà, ðàñòÿùàòà òåæåñò íà Ïðúñòåíà - òîâàð çà òÿëîòî è ìú÷åíèå çà óìà. Ñ òðåâîãà çàáåëÿçâàøå, ÷å ãîñïîäàðÿò ÷åñòî íàäèãà ëÿâàòà ñè ðúêà, êàòî äà ñå çàùèòè îò óäàð èëè äà çàêðèå ïðèñâèòèòå ñè î÷è îò ÷óäîâèùíîòî Îêî, êîåòî ãè äèðåøå. À ïîíÿêîãà äåñíèöàòà ìó ïðîïúëçÿâàøå êúì ãúðäèòå, âêîï÷âàøå ñå òàì, ñåòíå âîëÿòà íàääåëÿâàøå è òÿ áàâíî ñå îòïóñêàøå.
Ñúñ çàâðúùàíåòî íà íîùòà Ôðîäî ñåäíà, ãëàâàòà ìó êëþìíà ìåæäó êîëåíåòå, ðúöåòå ìó áåçñèëíî óâèñíàõà êúì çåìÿòà è ñàìî ïðúñòèòå ëåêî ïîìðúäâàõà. Ñàì ãî ãëåäà äúëãî, äîêàòî ìðàêúò ãè îáãúðíà è ãè ðàçäåëè åäèí îò äðóã. Âå÷å íÿìàøå êàêâî äà êàæå è ñå óíåñå â ñîáñòâåíèòå ñè ìðà÷íè ìèñëè. Êîëêîòî äî íåãî - ìàêàð è èçòîùåí, ïîòèñíàò îò ñÿíêàòà íà ñòðàõà, âñå îùå èìàøå ñèëè. Áåç äîñòîéíñòâàòà íà ëåìáàñ îòäàâíà ùÿõà äà ñå ïðîñíàò è äà çàãèíàò. Âÿðíî, íå óòîëÿâàøå ãëàäà è ïîíÿêîãà ìèñëèòå íà Ñàì ãúìæàõà îò ñïîìåíè çà õðàíà è êîïíåæ çà ïðîñòè÷úê õëÿá è ìåñî. Àëà â åëôè÷åñêèÿ ïúòåí õëÿá èìàøå ñèëà, êîÿòî íàðàñòâàøå, êîãàòî ïúòíèöèòå ðàç÷èòàõà ñàìî íà íåãî è íå ãî ñìåñâàõà ñ äðóãè õðàíè. Òîé óêðåïâàøå âîëÿòà, äàâàøå èçäðúæëèâîñò è íåäîñòúïíà çà ïðîñòîñìúðòíèòå âëàñò íàä æèëè è ìèøöè. Àëà ñåãà òðÿáâàøå äà âçåìàò íîâî ðåøåíèå. Âå÷å íå ìîæåõà äà ïðîäúëæàâàò ïî òîçè ïúò - òîé îòèâàøå íà èçòîê, êúì ÷óäîâèùíàòà Ñÿíêà, à Ïëàíèíàòà ñå ìåðæåëååøå îòäÿñíî, ïî÷òè ïðàâî íà þã, è òðÿáâàøå äà çàâèÿò êúì íåÿ. Íî îòïðåäå é ñå ïðîñòèðàøå îáøèðíà ãîëà ìåñòíîñò, ïîêðèòà ñ èçïàðåíèÿ è ïåïåëèùà.
- Âîäà, âîäà! - èçáúáðè Ñàì.
Áåøå ñå îãðàíè÷àâàë áåçìèëîñòíî è â ïðåñúõíàëàòà ìó óñòà åçèêúò èçãëåæäàøå òâúðä è ïîäóò, íî âúïðåêè òàÿ ïåñòåëèâîñò âå÷å èì îñòàâàøå ñúâñåì ìàëêî, ìîæå áè ïîëîâèí ìàíåðêà, à íàâÿðíî ãè ÷àêàõà îùå äúëãè äíè ïúò. Îòäàâíà íÿìàøå äà èìàò è êàïêà, àêî íå áÿõà äðúçíàëè äà ìèíàò ïî îðêñêèÿ ïúò. Íà ðåäêè ïðîìåæäóòúöè ïî øîñåòî áÿõà èçãðàäåíè öèñòåðíè çà ÷àñòèòå, ïðåõâúðëÿíè íàáúðçî êúì áåçâîäíè îáëàñòè. Â åäíà îò òÿõ Ñàì áå îòêðèë îñòàòúöè îò âîäà - çàñòîÿëà, çàìúðñåíà îò îðêèòå, íî âñå ïàê ïîíîñèìà â îò÷àÿíîòî èì ïîëîæåíèå. Àëà òîâà áå ïðåäè äåí. Íÿìàøå íàäåæäà äà îòêðèÿò íîâè çàïàñè.
Èçòîùåí îò ãðèæè, Ñàì íàé-ñåòíå çàäðÿìà è îñòàâè óòðåøíèÿ äåí ñàì äà ðåøàâà íåùàòà; íèùî ïîâå÷å íå ìîæåøå äà ñòîðè. Áîäúðñòâóâàíå è íåñïîêîéíè ñúíèùà ñå ñìåñèõà. Òîé âèæäàøå ñâåòëèíêè êàòî çëîðàäñòâóâàùè î÷è è ìðà÷íè ïúëçÿùè ôèãóðè, ÷óâàøå øóìîëåíå íà äèâè çâåðîâå è ñòðàõîâèòè êðÿñúöè íà èçìú÷âàíè ñúçäàíèÿ, ñúáóæäàøå ñå ñòðåñíàò è îòêðèâàøå, ÷å ñâåòúò å ìðà÷åí, íàîêîëî ñå ïðîñòèðà òúìíà ïóñòîø. Ñàìî âåäíúæ, êàêòî ñå áå èçïðàâèë è òðåñêàâî ñå îãëåæäàøå, ìó ñå ñòîðè, ÷å è íàÿâå âèæäà áëåäè ñâåòåùè î÷è, íî òå ñêîðî ïðåìèãàõà è èç÷åçíàõà.
Îìðàçíàòà íîù îòìèíà áàâíî è íåîõîòíî. Ïîñëåäâà íàâúñåí äåí, òóê, êðàé Ïëàíèíàòà, öàðóâàøå âå÷åí çäðà÷, à îòêúì ×åðíàòà êóëà ïúëçÿõà ñåí÷åñòè âîàëè, êîèòî Ñàóðîí òú÷åøå îêîëî ñåáå ñè. Ôðîäî ëåæåøå íåïîäâèæíî ïî ãðúá. Ñàì ñòîåøå äî íåãî è ñå êîëåáàåøå äàëè äà çàãîâîðè, íî çíàåøå, ÷å ñåãà òîé èìà äóìàòà - òðÿáâàøå äà ðàçáóäè âîëÿòà íà ãîñïîäàðÿ ñè çà íîâî óñèëèå. Íàêðàÿ ñå íàâåäå, ïîãàëè ÷åëîòî íà Ôðîäî è ïðîøåïíà â óõîòî ìó:
- Ñúáóäåòå ñå, ãîñïîäàðþ! Âðåìå å äà òðúãâàìå ïàê.
Ñÿêàø ñòðåñíàò îò êàìáàíåí çâúí, Ôðîäî áúðçî ñå èçïðàâè è ïîãëåäíà íà þã, íî ùîì ñúçðÿ Ïëàíèíàòà è ïóñòèíÿòà, îòíîâî ïàäíà äóõîì.
- Íÿìà äà ñå ñïðàâÿ, Ñàì - ïðîìúëâè òîé. - Òàêúâ òîâàð ìúêíà, òàêúâ òîâàð.
Îùå ïðåäè äà çàãîâîðè, Ñàì çíàåøå, ÷å å áåçñìèñëåíî è ÷å ïîäîáíè äóìè ìîãàò äà äîíåñàò ïîâå÷å âðåäà, îòêîëêîòî ïîëçà, àëà íå ìîæåøå äà ìúë÷è â æàëîñòòà ñè.
- Äàéòå òîãàâà äà âè ãî ïîíîñÿ, ãîñïîäàðþ - êàçà òîé. - Çíàåòå, ÷å ñ ðàäîñò ùå âè ïîìàãàì, äîäåòî èìàì ñèëè. Â î÷èòå íà Ôðîäî ïëàìíà áåçóìåí áëÿñúê.
- Ñòîé íàñòðàíè! Íå ìå ïèïàé! - âèêíà òîé. - Ìîå å, êàçâàì òè! Ìàõàé ñå!
Ðúêàòà ìó ñå ïëúçíà êúì äðúæêàòà íà ìå÷à. Íî ñëåä òîâà ãëàñúò ìó áúðçî ñå ïðîìåíè.
- Íå, íå, Ñàì - ïå÷àëíî äîáàâè òîé. - Íî òðÿáâà äà ðàçáåðåø. Òîâàðúò å ìîé è íèêîé äðóã íå ìîæå äà ãî íîñè. Âå÷å å òâúðäå êúñíî, ñêúïè Ñàì. Íå ìîæåø ïîâòîðíî äà ìè ïîìîãíåø ïî òîçè íà÷èí. Ïî÷òè èçöÿëî ñúì â íåãîâàòà âëàñò. Íå ìîãà äà ãî äàì, à îïèòàø ëè äà ìè ãî îòíåìåø, ùå ïîëóäåÿ.
- Ðàçáèðàì - êèìíà Ñàì. - Íî ñè ìèñëèõ, ãîñïîäèí Ôðîäî, ÷å ìîæåì äà ìèíåì áåç íÿêîè âåùè. Çàùî äà íå ñè îáëåê÷èì áàãàæà? Ñåãà îòèâàìå íàòàòúê ïî íàé-ïðàâèÿ ïúò, êîéòî îòêðèåì. - Òîé ïîñî÷è êúì Ïëàíèíàòà. - Íÿìà ñìèñúë äà âçåìàìå íåùà, çà êîèòî íå ñìå ñèãóðíè, ÷å ùå íè ïîòðÿáâàò.
Ôðîäî ïîãëåäíà Ïëàíèíàòà.
- Íå - êàçà òîé, - íÿìà äà íè òðÿáâà ìíîãî ïî òîÿ ïúò. À íàêðàÿ íå íè å íóæíî íèùî.
Âäèãíà îðêñêèÿ ñè ùèò, ìåòíà ãî íàñòðàíè è çàïîêèòè øëåìà ïîäèð íåãî. Ñâàëè òåæêèÿ êîëàí è ãî ïóñíà íà çåìÿòà çàåäíî ñ íîæíèöàòà è ìå÷à. Ðàçêúñà äðèïàâèÿ ÷åðåí ïëàù è ïðúñíà ïàðöàëèòå íàîêîëî.
- Êðàé, âå÷å íÿìà äà ñå ïðàâÿ íà îðê - èçâèêà òîé - è íå ùå íîñÿ îðúæèå, áèëî òî ñêâåðíî èëè äîáëåñòíî. Íåêà ìå õâàíàò, àêî èñêàò!
Ñàì ïîñëåäâà ïðèìåðà ìó è çàõâúðëè îðêñêîòî ñíàðÿæåíèå; èçâàäè è âñè÷êè âåùè îò ðàíèöàòà ñè. Âñÿêà îò òÿõ ìó áå ñòàíàëà íÿêàê ñêúïà, òà ìàêàð è ñàìî çàùîòî ñ òîëêîâà òðóä ãè áå ìúêíàë îòäàëå÷. Íàé-ìú÷íî ñå ðàçäåëè ñ êóõíåíñêèòå ñè ïðèáîðè. Ïðîñúëçè ñå ïðè ìèñúëòà, ÷å ùå òðÿáâà äà ãè èçîñòàâè.
- Ïîìíèòå ëè îíîâà çàåøêî, Ôðîäî? - çàïèòà òîé. - È áèâàêà íè íà ïðèïåê ïîä ñêëîíà, â ñòðàíàòà íà Âîåíà÷àëíèêà Ôàðàìèð â îíçè äåí, êîãàòî âèäÿõ çåìåñëîí?
- Íå, áîÿ ñå, ÷å íå ïîìíÿ, Ñàì - îòâúðíà Ôðîäî. - Çíàì, ÷å ñå å ñëó÷èëî, íî íå ìîãà äî ãî âèäÿ. Âå÷å íå ìè îñòàâà íè âêóñúò íà õðàíàòà, íè äîïèðúò íà âîäàòà, íè ïåñåíòà íà âÿòúðà, íè ñïîìåí çà äúðâî, òðåâà èëè öâåòå, íè îáðàçúò íà ëóíà è çâåçäè. Ñåãà ñúì ãîë ñðåä ìðàêà, Ñàì, è âå÷å íèùî íå ìå çàêðèëÿ îò îãíåíîòî êîëåëî. Çàïî÷âàì äà ãî âèæäàì äîðè íàÿâå è âñè÷êî äðóãî èçáëåäíÿâà.
Ñàì ñå ïðèáëèæè è öåëóíà ðúêàòà ìó.
- Çíà÷è êîëêîòî ïî-ñêîðî ñå îòúðâåòå îò íåãî, òîëêîâà ïî-ñêîðî ùå ïî÷èâàòå - êîëåáëèâî êàçà òîé, êàòî íå íàìåðè ïî-äîáðè äóìè. - Ïðèêàçêèòå íå ïðîìåíÿò íèùî - ïðîìúðìîðè ñè òîé, äîêàòî ñúáèðàøå âåùèòå, êîèòî áÿõà ðåøèëè äà çàõâúðëÿò. Íå èñêàøå äà ëåæàò ñðåä ïóùèíàêà, îòêðèòè çà ïîãëåäà íà âñåêè ìèíóâà÷. - Ñìðàäëüî, èçãëåæäà, å ïðèáðàë îíàÿ îðêñêà ðèçíèöà, íî íå ùå ìó ïîçâîëÿ äà ïðèáàâè ìå÷ êúì íåÿ. È ñ ïðàçíè ðúöå å îïàñåí. À â òåíäæåðèòå ìè íÿìà äà áúðíèêà!
Ñ òèÿ äóìè òîé îòíåñå âñè÷êè âåùè êúì åäíà îò áåçáðîéíèòå ïóêíàòèíè, áðàçäÿùè ðàâíèíàòà, è ãè õâúðëè âúòðå. Â ñúðöåòî ìó êàòî ïîãðåáàëåí çâúí îòåêíà äðúí÷åíåòî íà ñêúïîöåííèòå òåíäæåðè, ïîëèòíàëè íàäîëó â ìðàêà.
Âúðíà ñå ïðè Ôðîäî, îòðÿçà êúñî ïàð÷å îò åëôè÷åñêîòî âúæå çà ïðåïàñêà íà ãîñïîäàðÿ ñè è ïëúòíî ñòåãíà ñèâèÿ ïëàù îêîëî êðúñòà ìó. Îñòàòúêà íàâè ãðèæëèâî è ãî ïðèáðà â ðàíèöàòà ñè. Îñâåí íåãî çàïàçè ñàìî îñòàòúöèòå îò ïúòíèÿ õëÿá, ìàíåðêàòà è Æèëîòî, êîåòî âñå òúé âèñåøå íà ïîÿñà ìó, à äî ñúðöåòî ñè, â äæîáà íà òóíèêàòà, êðèåøå ñòúêëåíèöàòà íà Ãàëàäðèåë è êóòèéêàòà, êîÿòî áå ïîëó÷èë îò íåÿ.
Íàé-ïîñëå îáúðíàõà î÷è êúì Ïëàíèíàòà è ïîåõà íàïðåä, áåç ïîâå÷å äà ìèñëÿò çà óêðèâàíå, ïîêîðèëè óìîðàòà è ñëàáååùàòà ñè âîëÿ íà åäíà öåë - äà ïðîäúëæàò. Äîðè è â òàçè ñòðàíà íà âå÷íà áäèòåëíîñò íèêîÿ òâàð íå áè ãè çàáåëÿçàëà ñðåä ñóìðàêà íà íàâúñåíèÿ äåí, îñâåí àêî äîéäåøå ñúâñåì áëèçî. Îò âñè÷êè ðîáè íà Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë åäèíñòâåíî Íóçãóëèòå ìîæåõà äà ãî ïðåäóïðåäÿò çà äðåáíàòà, íî íåñëîìèìà çàïëàõà, êîÿòî ïúëçåøå â ñúðöåòî íà îõðàíÿâàíîòî ìó öàðñòâî. Àëà Íàçãóëèòå è ÷åðíèòå èì ïòèöè áÿõà çàìèíàëè íàäàëå÷ ñ äðóãà çàðúêà - ñúáèðàõà ñå äà çàñåí÷àò ïîõîäà íà çàïàäíèòå ïúëêîâîäöè. Íàòàì ñå ñòðåìåøå è ìèñúëòà íà ×åðíàòà êóëà.
Ïðåç òîçè äåí Ñàì èìàøå ÷óâñòâîòî, ÷å ãîñïîäàðÿò ìó å íàìåðèë íîâè ñèëè - ìíîãî ïîâå÷å, îòêîëêîòî áè ìîãëî äà îáÿñíè íåçíà÷èòåëíîòî îëåêâàíå íà òîâàðà. Ïúðâèòå ïðåõîäè áÿõà ïî-áúðçè è ïî-äúëãè, îòêîëêîòî áå î÷àêâàë. Ìåñòíîñòòà áåøå ãðóáà è íåïðèâåòëèâà, àëà äâàìàòà íàïðåäíàõà çíà÷èòåëíî è Ïëàíèíàòà èäâàøå âñå ïî-áëèçî. Íî äåíÿò íàïðåäíà, ìðàêúò ñå ñïóñíà ïðåæäåâðåìåííî è Ôðîäî ïàê ñå èçãúðáè è âçå äà çàëèòà, ñÿêàø ïîäíîâåíèòå óñèëèÿ áÿõà èç÷åðïàëè ñåòíèòå ìó ñèëè.
Â êðàÿ íà ïîñëåäíèÿ ïðåõîä òîé ñå ñâëå÷å äîëó è ïðîìúëâè:
- Æàäåí ñúì, Ñàì.
Ïîâå÷å íå èçðå÷å íèòî äóìà. Ñàì ìó äàäå ãëúòêà âîäà, îñòàâàøå îùå ãëúòêà. Îòêàçà ñå îò íåÿ è äîêàòî íîùòà íà Ìîðäîð ñå ñêëþ÷âàøå íàîêîëî, â ìèñëèòå ìó íàõëóõà ñïîìåíè çà âîäà, ïðåä çàñëåïåíèòå ìó î÷è ìú÷èòåëíî òàíöóâàõà è ñå ïëèñêàõà âñè÷êè ðó÷åè, ïîòîöè è èçâîðè, êîèòî áå âèæäàë â æèâîòà ñè ïîä çåëåíè âúðáîâè ñåíêè èëè ïîä ñëúí÷åâè ëú÷è. Óñåòè êàê ïîä ïðúñòèòå íà íîçåòå ìó ñå ïëúçâà õëàäíà òèíÿ, äîêàòî äæàïà èç Êðàéðå÷êèíñêîòî åçåðî çàåäíî ñ Âåñåëàí Ïàìóêñúí, ñ Òîì, ñ Ãèçäàí è ñåñòðà èì Ðîçè.
- Íî òîâà áå ïðåäè ãîäèíè è äàëå÷ îòòóê - âúçäúõíà òîé. - Àêî èìà ïúò íàçàä, òîé ìèíàâà ïðåç Ïëàíèíàòà. Íå ìîæåøå äà çàñïè è ñïîðåøå ñàì ñúñ ñåáå ñè.
- Å, õàéäå ñåãà, ñïðàâèõìå ñå ïî-äîáðå, îòêîëêîòî î÷àêâàøå - óïîðèòî çàÿâè òîé.- Çà íà÷àëî å äîáðå âúâ âñåêè ñëó÷àé. Ïî ìîÿ ïðåöåíêà ñìå ìèíàëè ïîëîâèíàòà ðàçñòîÿíèå, ïðåäè äà ñïðåì. Îùå äåí, è ñìå òàì.
Òîé ïîìúë÷à.
- Íå ñòàâàé ãëóïàê, Ñàì Ìàéòàïåð - îòâúðíà ñîáñòâåíèÿò ìó ãëàñ. - Àêî èçîáùî ïîìðúäíå, òîé íÿìà äà èçäúðæè îùå åäèí òàêúâ äåí. À è òè íÿìà äà ñòèãíåø äàëå÷å, êàêòî ìó äàâàø âñè÷êàòà âîäà è ïîâå÷åòî õðàíà.
- Îáà÷å ìîãà äà ìèíà îùå äîñòà è ùå ãî ñòîðÿ.
- Íàêúäå?
- Êúì Ïëàíèíàòà, ðàçáèðà ñå.
- À ïîñëå êàêâî, Ñàì Ìàéòàïåð, ïîñëå êàêâî? Êàêâî ùå ïðàâèø, êàòî ñòèãíåø òàì? Òîé íå ùå ìîæå äà ñâúðøè íèùî.
Ñàì ñ îò÷àÿíèå îñúçíà, ÷å íÿìà îòãîâîð çà òîçè âúïðîñ. Èçîáùî íÿìàøå ïðåäñòàâà. Ôðîäî ïî÷òè íå ìó áå ãîâîðèë çà çàäà÷àòà ñè è òîé ñàìî ñìúòíî ïðåäïîëàãàøå, ÷å òðÿáâà íÿêàê äà õâúðëÿò Ïðúñòåíà â îãúíÿ.
- Ñúäáîâíèòå ïóêíàòèíè - ïðîìúðìîðè òîé äðåâíîòî èìå, êîåòî áå èçïëóâàëî â óìà ìó. - Å, ãîñïîäàðÿò ìîæå è äà çíàå êàê äà ãè íàìåðè, íî àç íå çíàì.
- Òóéòî! - äîëåòÿ îòãîâîðúò. - Âñè÷êî å ñúâúðøåíî áåçïîëåçíî. Òîé ñàì ãî êàçà. Òè ñè ãëóïàêúò, äåòî ñàìî ñå íàäÿâà è áúõòè ïúò. Àêî íå áåøå òàêúâ èíàò, îùå ïðåäè ìíîãî äíè ìîæåøå äà ëåãíåòå è äà çàñïèòå çàåäíî. Íî âñå åäíî, ùå ñè óìðåø, à ìîæå è ïî-ëîøî äà òå ÷àêà. Íàé-äîáðå ëÿãàé è çàðÿçâàé âñè÷êî. Òúé èëè èíà÷å, íÿìà äà ñå äîáåðåø äî âúðõà.
- Ùå ñå äîáåðà, òà àêî ùå è ìåñàòà ìè äà îêàïÿò ïî ïúòÿ - êàçà Ñàì. - È ùå èçíåñà ãîñïîäèí Ôðîäî äîãîðå, ïúê íåêà ìè ñå ñòðîøè ãúðáúò, íåêà ìè ñå ïðúñíå ñúðöåòî. Ìëúêâàé ñåãà!
Â òîçè ìîìåíò Ñàì óñåòè ïî÷âàòà ïîä ñåáå ñè äà òðåïåðè è ÷ó èëè ïî-ñêîðî äîëîâè äàëå÷åí ãëóõ ãðîõîò, ñÿêàø ïîä çåìÿòà òúòíåõà ïëåíåíè ãðúìîòåâèöè. Çà ìèã àëåí ïëàìúê ïðîáëåñíà ïîä îáëàöèòå è èçãàñíà. È Ïëàíèíàòà ñïåøå íåñïîêîéíî.
Íàñòàíà ïîñëåäíèÿò åòàï îò ïúòóâàíåòî èì êúì Îðîäðóèí. Ñàì íèêîãà íå ñè áå ïðåäñòàâÿë, ÷å ìîæå äà èçäúðæè ïîäîáíè ìúêè. Ïðîíèçâàõà ãî áîëêè, à ñïå÷åíîòî ìó ãúðëî íå ìîæåøå äà ïîåìå íèòî çàëúê. Ïðîäúëæàâàøå äà å òúìíî íå ñàìî çàðàäè ïóøåöèòå íà Ïëàíèíàòà - èçãëåæäà, ñå çàäàâàøå áóðÿ è äàëå÷å íà þãîèçòîê â ÷åðíîòî íåáå ïðîñâåòâàõà ìúëíèè. È íàé-ëîøîòî - âúçäóõúò áå íàñèòåí ñ èçïàðåíèÿ, äèøàõà ìú÷èòåëíî òðóäíî, îáçåìàøå ãè øåìåò, òà ÷åñòî çàëèòàõà è ïàäàõà. Íî âúïðåêè âñè÷êî âîëÿòà èì íå îòñòúïâàøå è òå ñå áîðåõà çà âñÿêà êðà÷êà.
Ïëàíèíàòà íàáëèæàâàøå, ùîì âäèãíåõà íàòåãíàëè ãëàâè, íåîáÿòíèÿò ñêëîí ñå èçâèñÿâàøå ïðåä òÿõ è èçïúëâàøå ïîãëåäèòå èì - ÷óäîâèùíà ìàñà îò ïåïåë, øëàêà è îáãîðåíè êàìúíè, íàä êîèòî ñå èçäèãàøå êúì îáëàöèòå ñòðúìåí êîíóñ. Ïðåäè äà îòìèíå äíåâíèÿò çäðà÷ è äà íàñòúïè èñòèíñêàòà íîù, õîáèòèòå ñå áÿõà äîáðàëè ñ ïúëçåíå è ïðåïúâàíå äî ïîäíîæèåòî é.
Çàïúõòÿí, Ôðîäî ñå ïðîñíà íà çåìÿòà. Ñàì ñåäíà äî íåãî. Çà ñâîÿ èçíåíàäà ñå ÷óâñòâóâàøå èçìîðåí, íî îëåêíàë, è ãëàâàòà ìó ñÿêàø îòíîâî ñå èçáèñòðÿøå. Âå÷å íèêàêâè ñïîðîâå íå ñìóùàâàõà ìèñëèòå ìó. Çíàåøå âñè÷êè äîâîäè íà îò÷àÿíèåòî è íå æåëàåøå äà ãè ñëóøà. Âîëÿòà ìó ñå áå óñòðåìèëà íàïðåä è ñàìî ñìúðòòà ìîæåøå äà ÿ ïðå÷óïè. Íå óñåùàøå íèòî íóæäà, íèòî æåëàíèå çà ñúí, ïî-ñêîðî ãî áå îáõâàíàëà áäèòåëíîñò. Çíàåøå, ÷å ñåãà âñè÷êè ñëó÷àéíîñòè è ðèñêîâå ñå ñúáèðàò â åäíà òî÷êà - èäíèÿò äåí ùåøå äà å äåí íà ñúäáàòà, äåí íà îêîí÷àòåëíî óñèëèå èëè êàòàñòðîôà, íà ïîñëåäíèÿ äúõ.
Íî êîãà ùåøå äà äîéäå? Íîùòà èçãëåæäàøå áåçêîíå÷íà è áåçìåðíà, ìèíóòèòå óìèðàõà åäíà ñëåä äðóãà, áåç äà ñå ñáèðàò â ÷àñîâå, áåç äà íîñÿò ïðîìÿíà. Ñàì âçå äà ñå ïèòà äàëè íå å íàñòúïèë íîâ ìðàê, â êîéòî âå÷å íå ùå èçãðåå çîðà. Íàêðàÿ ïèïíåøêîì ïîäèðè ðúêàòà íà Ôðîäî. Ãîñïîäàðÿò ìó òðåïåðåøå.
- Íå òðÿáâàøå äà çàðÿçâàì îäåÿëîòî - ïðîìúëâè Ñàì, ëåãíà äî Ôðîäî è ñå îïèòà äà ãî ñòîïëè ñ ðúöå è òÿëî. Ïîñëå ñúíÿò ãî îáîðè è ìúòíàòà çîðà íà ïîñëåäíèÿ äåí îò ïîõîäà èì ãè çàâàðè åäèí äî äðóã. Ïðåäíèÿ äåí, ñëåä êàòî ñå îòêëîíè îò çàïàäà, âÿòúðúò áå ñòèõíàë, à ñåãà âååøå îòêúì ñåâåð è ñå çàñèëâàøå, ñâåòëèíàòà íà çàáóëåíîòî Ñëúíöå áàâíî ñå ïðîöåäè êúì ñÿíêàòà, êúäåòî ëåæàõà õîáèòèòå.
- Ñåãà íàïðåä! Äî ïîñëåäåí äúõ! - êàçà Ñàì è ñ óñèëèå ñå èçïðàâè íà êðàêà.
Íàâåäå ñå íàä Ôðîäî è ëåêè÷êî ãî ðàçòúðñè. Ôðîäî èçñòåíà, íî ñ îãðîìíî óñèëèå íà âîëÿòà ñå íàäèãíà, ïîñëå ïàäíà íà êîëåíå. Ìú÷èòåëíî áàâíî âäèãíà î÷è êúì íàäâèñíàëèòå ìðà÷íè ñêëîíîâå íà Ñúäáîâíèÿ âðúõ, ñëåä òîâà áåçïîìîùíî çàïúëçÿ íàïðåä.
Ñàì ãî ãëåäàøå è ñúðöåòî ìó çàðèäà, íî íèòî ñúëçà íå áëèêíà îò ñóõèòå ìó âúçïàëåíè î÷è.
- Êàçàõ, ÷å ùå ãî íîñÿ, àêî ùå äà ñè ñòðîøà ãðúáíàêà - ïðîìúðìîðè òîé. - È ùå ãî ñòîðÿ! Õàéäå, ãîñïîäèí Ôðîäî! - ïðîâèêíà ñå òîé. - Íå ìîãà äà âè îáëåê÷à òîâàðà, íî âàñ ìîãà äà íîñÿ çàåäíî ñ íåãî. Òúé ÷å ñòàâàéòå! Õàéäå, ãîñïîäèí Ôðîäî, ñêúïè! Ñàì ùå âè ïîíîñè. Êàæåòå ñàìî íàêúäå äà âúðâè è ùå âèäèòå.
Ôðîäî ñå ïîêàòåðè íà ãúðáà ìó è áåçñèëíî îòïóñíà ðúöå êðàé âðàòà ìó. Çäðàâî ïîäõâàíàë êðàêàòà íà ãîñïîäàðÿ, Ñàì óñïÿ äà ñå èçïðàâè è ñ èçóìëåíèå îòêðè, ÷å òîâàðúò å ëåê. Áåøå ñå ñòðàõóâàë, ÷å åäâà ëè ùå èìà ñèëà äà ãî âäèãíå, à îñâåí òîâà î÷àêâàøå äà ïîåìå ñòðàõîâèòàòà ñìàçâàùà òåæåñò íà ïðîêëåòèÿ Ïðúñòåí. Íî íå áå òàêà. Ìîæå áè çàùîòî Ôðîäî áå èçìúðøàâÿë îò äúëãèòå ìúêè, êèíæàëíàòà ðàíà, îòðîâíîòî æèëî, ñêðúáòà, ñòðàõà è áåçäîìíîòî ñêèòàíå, à ìîæå áè ïðîñòî íàäàðåí ñ íÿêàêâà ïîñëåäíà ñèëà, Ñàì ãî âäèãíà áåç çàòðóäíåíèÿ, ñÿêàø íîñåøå íà êîí÷å ìàëêî õîáèò÷å âúâ âåñåëà èãðà ñðåä ëèâàäèòå è ïîëÿòà íà Ãðàôñòâîòî. Ïîå ñè äúõ è çàêðà÷è íàïðåä.
Áÿõà äîñòèãíàëè ïîäíîæèåòî íà Ïëàíèíàòà ìàëêî íà çàïàä îò ñåâåðíàòà é ñòðàíà; òóê äúëãèòå ñêëîíîâå, ìàêàð è íåðàâíè, íå áÿõà îòâåñíè. Ôðîäî ìúë÷åøå, à Ñàì ñå áîðåøå þíà÷íî, âîäåí ñàìî îò ñòðåìåæà äà ñå èçêàòåðè êîëêîòî ìîæå ïî-âèñîêî, ïðåäè äà èçãóáè ñèëè è âîëÿ. Òúòðåøå ñå âñå íàãîðå è íàãîðå, çàâèâàøå òó íàñàì, òó íàòàì, çà äà ïîäáåðå ïî-ïîëåãàò ïúò, ÷åñòî çàëèòàøå íàïðåä è íàêðàÿ çàïúëçÿ êàòî çìèÿ ñ òåæêèÿ òîâàð íà ãúðáà ñè. Êîãàòî âîëÿòà îòêàçà äà ãî äâèæè íàïðåä è êðàéíèöèòå ìó ñå ïîäãúíàõà, òîé ñïðÿ è âíèìàòåëíî îñòàâè ãîñïîäàðÿ ñè íà çåìÿòà.
Ôðîäî îòâîðè î÷è è âúçäúõíà. Ïî-ëåêî ñå äèøàøå òóê, íàä èçïàðåíèÿòà, êîèòî ñå âèåõà è ïðîâëà÷âàõà äîëó.
- Áëàãîäàðÿ òè, Ñàì - äðåçãàâî ïðîøåïíà òîé. - Êîëêî îñòàíà?
- Íå çíàì - îòâúðíà Ñàì, - çàùîòî íå çíàì êúäå îòèâàìå.
Òîé ñå îçúðíà íàçàä, ïîñëå ïîãëåäíà íàãîðå; ñìàÿ ñå, êàòî ðàçáðà êîëêî äàëå÷å ãè å äîâåëî ïîñëåäíîòî ìó óñèëèå. Äîêàòî ñå âúçïðàâÿøå â çëîâåùà ñàìîòà, Ïëàíèíàòà èçãëåæäàøå ïî-âèñîêà, îòêîëêîòî áå â äåéñòâèòåëíîñò. Ñåãà Ñàì âèæäàøå, ÷å å ïî-íèñêà îò ïðîõîäà Åôåë Äóàò, ïî êîéòî ñå áÿõà èçêà÷èëè ñ Ôðîäî. Õàîòè÷íî ðàçõâúðëÿíèòå ñêàëíè ñêëîíîâå íà ìîãúùàòà é îñíîâà ñå èçäèãàõà ìîæå áè íà òðè õèëÿäè ôóòà íàä ðàâíèíàòà, à âúðõó òÿõ ñòúð÷åøå ñ îùå ïîëîâèíàòà îò òàÿ âèñî÷èíà öåíòðàëíèÿò êîíóñ êàòî ãèãàíòñêà ïåù èëè êîìèí, óâåí÷àí ñ íàçúáåí êðàòåð. Íî Ñàì âå÷å áå îòìèíàë ñðåäàòà íà îñíîâàòà è ïîä íåãî ðàâíèíàòà Ãîðãîðîò ñå ãóáåøå ñðåä ïóøåöè è ñåíêè. Ãëåäàéêè íàãîðå, òîé áè èçêðåùÿë, àêî ìó ïîçâîëåøå ïðåñúõíàëîòî ãúðëî, íàä ñåáå ñè, ñðåä êàìåíèñòèòå èçäàòèíè è ðúáîâå, ÿñíî ñúçðÿ ïúòåêà èëè ïúò. Òîé èäâàøå îò çàïàä êúì ïëàíèíàòà êàòî èçïúíàò íàãîðå êîëàí, âèåøå ñå êàòî çìèÿ ïî ñêëîíîâåòå è ïðåäè äà èç÷åçíå îò ïîãëåä, äîñòèãàøå èçòî÷íîòî ïîäíîæèå íà êîíóñà.
Ñàì íå âèæäàøå íàé-áëèçêàòà ìó ÷àñò, çàùîòî ÿ çàêðèâàøå ñòðúìåí îòêîñ, àëà ñå äîñåùàøå, ÷å àêî íàìåðè ñèëè äà ñå èçêàòåðè îùå ìàëêî íàãîðå, ùå ñå îçîâå íà ïúòåêàòà. Â äóøàòà ìó îòíîâî ïðîáëåñíà íàäåæäà. Âñå îùå ìîæåõà äà ïîêîðÿò Ïëàíèíàòà.
- Êàêâî ïúê, ìîæå è íàðî÷íî äà ñà ÿ ïðîêàðàëè òóê! - êàçà ñè òîé.- Àêî ÿ íÿìàøå, òðÿáâàøå íàé-ñåòíå äà ñå ïðèçíàÿ çà ïîáåäåí.
Ïúòåêàòà íå áåøå ïðîêàðàíà ñïåöèàëíî çàðàäè Ñàì. Òîé íå çíàåøå, ÷å ãëåäà êúì Ñàóðîíîâèÿ ïúò îò Áàðàä-äóð äî Ñàìàò Íàóð, Îãíåíèòå çàëè. Îò îãðîìíàòà çàïàäíà ïîðòà íà ×åðíàòà êóëà òîé ìèíàâàøå ïî øèðîê æåëåçåí ìîñò íàä äúëáîêà ïðîïàñò, ïîñëå ïðåñè÷àøå îêîëî åäíà ëåâãà îò ðàâíèíàòà ìåæäó äâå äèìÿùè ïóêíàòèíè è ñòèãàøå äî äúëãîòî ñòðúìíî øîñå, êîåòî âîäåøå íàãîðå ïî èçòî÷íèÿ ñêëîí íà Ïëàíèíàòà. Îòòàì çàâèâàøå íà ñåâåð, ïðàâåøå ïúëíà îáèêîëêà è íàêðàÿ ñå èçêàòåðâàøå âèñîêî ïî ãîðíèÿ êîíóñ - àëà âñå îùå äàëå÷ îò äèìÿùèÿ âðúõ, òàì, êúäåòî ìðà÷åí îòâîð ñå âçèðàøå íà èçòîê, ïðàâî ñðåùó Ïðîçîðåöà íà Îêîòî â îáãúðíàòàòà îò ñÿíêà êðåïîñò íà Ñàóðîí. Ìàêàð è ÷åñòî çàòðóïâàí èëè óíèùîæàâàí îò òëàñúöèòå íà ïîäçåìíè ïåùè, òîçè ïúò áèâàøå íåïðåñòàííî ïîäíîâÿâàí è ðàç÷èñòâàí ñ òðóäà íà áåçáðîé îðêè.
Ñàì äúëáîêî ñè ïîå äúõ. Ïúòåêà èìàøå, àëà íå çíàåøå êàê ùå ñå äîáåðå äî íåÿ ïî íàãîðíèùåòî. Ïúðâî òðÿáâàøå äà ãî ïîîòïóñíàò áîëêèòå â ãúðáà. Ïðîñíà ñå çà ìàëêî êðàé Ôðîäî. Íå ñè êàçàõà íèòî äóìà. Íàîêîëî áàâíî ïðîñâåòëÿ. Èçâåäíúæ íåïîíÿòíî ÷óâñòâî çà íåîòëîæíîñò îáõâàíà Ñàì. Ñÿêàø íåùî ãî çîâåøå: „Ñåãà, ñåãà, èíàê ùå ñòàíå êúñíî!" Òîé ñå íàïúíà è ñòàíà. Êàòî ÷å äî÷óë ñúùèÿ çîâ, Ôðîäî ìú÷èòåëíî ñå íàäèãíà íà êîëåíå.
- Ùå ïúëçÿ, Ñàì - èçïúøêà òîé.
È òúé, ñòúïêà ïî ñòúïêà, êàòî äðåáíè ñèâè íàñåêîìè, äâàìàòà çàïúëçÿõà ïî ñêëîíà. Ñòèãíàõà äî ïúòÿ è îòêðèõà, ÷å å øèðîê, ïîêðèò ñ ÷àêúë è óòúïêàíà ïåïåë. Ôðîäî ñå èçêàòåðè ãîðå, ñåòíå ñÿêàø íåùî ãî òëàñíà äà îáúðíå áàâíî ëèöå êúì Èçòîêà. Â äàëå÷èíàòà âèñÿõà ñåíêèòå íà Ñàóðîí, àëà ðàçïîêúñàíè îò íàïîðà íà âîëíèÿ âÿòúð èëè ðàçäâèæåíè îò ìîãúùî âúòðåøíî áåçïîêîéñòâî, íàäâèñíàëèòå îáëàöè ñå çàâèõðèõà è çà ìèã ñå ðàçãúðíàõà; è òîé âèäÿ - èçâèñåíè è ÷åðíè, ïî-÷åðíè è ìðà÷íè îò íåîáÿòíèòå ñåíêè íàîêîëî, æåñòîêèòå çúáåðè è æåëÿçíàòà êîðîíà íà íàé-ãîðíàòà êóëà íà Áàðàä-äóð. Ñàìî çà ìèã íàäíèêíà òÿ, íî ñÿêàø îò íÿêàêúâ îãðîìåí, íåèçìåðèìî âèñîê ïðîçîðåö íà ñåâåð ñå ñòðåëíà ÷åðâåí ïëàìúê - ïðîíèçâàùèÿò âçîð íà Îêîòî, à ïîñëå ñåíêèòå ïàê ñå ñêëîïèõà è ñòðàøíîòî âèäåíèå èç÷åçíà. Îêîòî íå áå îáúðíàòî êúì òÿõ - ãëåäàøå íà ñåâåð, êúäåòî îò÷àÿíî ñå îòáðàíÿâàõà ïúëêîâîäöèòå íà Çàïàäà. È íàòàì áå íàñî÷èëî öÿëàòà ñè çëîáà. Ñèëàòà ñå íàäèãàøå çà ñìúðòîíîñåí óäàð, àëà îò ñòðàõîâèòàòà ãëåäêà Ôðîäî ðóõíà ïîðàçåí. Ðúöåòå ìó ïîäèðèõà âåðèæêàòà.
Ñàì êîëåíè÷è äî íåãî. ×ó ñëàáèÿ, ïî÷òè íåäîëîâèì øåïîò íà Ôðîäî:
- Ïîìîãíè ìè, Ñàì! Ïîìîãíè ìè! Çàäðúæ ìè ðúêàòà! Íå ìîãà äà ÿ ñïðà.
Ñàì ñúáðà ðúöåòå íà ãîñïîäàðÿ ñè äëàí äî äëàí è ãè öåëóíà, ïîñëå ïðåäïàçëèâî ãè ñòèñíà. Îáçå ãî âíåçàïíà ìèñúë: „Òîé íè å îòêðèë! Âñè÷êî å ñâúðøåíî èëè ñêîðî ùå ñâúðøè. Ñåãà, Ñàì Ìàéòàïåð, èäâà èñòèíñêèÿò êðàé."
Îòíîâî âäèãíà Ôðîäî íà ãðúá è ïðèäúðïà ðúöåòå ìó êúì ãúðäèòå ñè, îñòàâÿéêè êðàêàòà äà ñå ëþøêàò îòçàä. Ïîñëå ñâåäå ãëàâà è ñå çàòúòðè ïî ñòðúìíèÿ ïúò. Íå áåøå òîëêîâà ëåêî, êîëêîòî èçãëåæäàøå îòíà÷àëî. Çà ùàñòèå îãíüîâåòå, êîèòî ñå ëååõà â ìîùíîòî èçðèãâàíå, äîêàòî Ñàì ãëåäàøå îò Ñèðèò Óíãîë, áÿõà ïðîòåêëè ãëàâíî ïî þæíèÿ è çàïàäíèÿ ñêëîí, Îò òàçè ñòðàíà ïúòÿò áåøå ñâîáîäåí. Àëà íà ìíîãî ìåñòà ïëàòíîòî áå ðóõíàëî èëè ïðîðÿçàíî îò çåéíàëèòå ïóêíàòèíè. Ñëåä èçêà÷âàíåòî íà èçòîê ïúòÿò ðÿçêî çàâèâàøå è ïðîäúëæàâàøå íà çàïàä. Çàâîÿò ïðîðÿçâàøå äúëáîêî åäèí çúáåð îò ñòàð, èçòúðêàí êàìúê, èçáúëâàí íÿêîãà èç ïåùèòå íà Ïëàíèíàòà. Çàäúõàí îò òîâàðà, Ñàì ìèíà ïî íåãî è â òîçè ìèã ñ êðàé÷åöà íà îêîòî ñè çúðíà íåùî äà ïàäà îò êàíàðàòà, ñÿêàø ñòúïêèòå ìó áÿõà ñúáîðèëè êúñ îò ÷åðíèÿ êàìúê.
Âíåçàïíà òåæåñò ñå ñòîâàðè âúðõó ìó è òîé ðóõíà íàïðåä, ðàçðàíÿâàéêè êèòêèòå ñè, ñ êîèòî îùå ñòèñêàøå ðúöåòå íà ãîñïîäàðÿ. Ïîñëå ðàçáðà êàêâî å ñòàíàëî - êàêòî ëåæåøå, ÷ó íàä ñåáå ñè îìðàçíèÿ ãëàñ:
- Çúë ãîñññïîäàð! - ñúñêàøå ãëàñúò. - Çúë ãîñññïîäàð, ìàìè íè, ìàìè Ñìåàãîë, àì-ãúë. Äà íå å ïîñññìÿë äà õîäè íàòàì. Äà íå å ïîñññìÿë äà ñññòîðè íåùî íà Áåçöåííîòî. Äàé ãî íà Ñìåàãîë, äà, äàé ãî íà íàñññ! Äàé ãî íà íàñññ!
Ñàì ñå èçïðàâè ñ ÿðîñòåí íàïúí. Ìèãîì èçâàäè ìå÷à ñè, íî íèùî íå ìîæåøå äà ñòîðè. Àì-ãúë è Ôðîäî ñå áÿõà âêîï÷èëè ãóøà çà ãóøà. Àì-ãúë êúñàøå äðåõèòå íà ãîñïîäàðÿ ìó, ìú÷åøå ñå äà äîêîïà âåðèæêàòà è Ïðúñòåíà. Íàâÿðíî åäèíñòâåíî òîâà ìîæåøå äà ðàçäóõà ãàñíåùàòà æàðàâà â ñúðöåòî íà Ôðîäî - íàïàäåíèå, îïèò íàñèëà äà ìó èçòðúãíàò ñúêðîâèùåòî. Òîé ñå îòáðàíÿâàøå ñ íåî÷àêâàíà ÿðîñò, êîÿòî èçóìè è Ñàì, è Àì-ãúë. Äîðè è òàêà íåùàòà ìîæåõà äà çàâúðøàò ïå÷àëíî, àêî ñàìèÿò Àì-ãúë íå ñå áå ïðîìåíèë, íî êîé çíàå ïî êàêâè çëîêîáíè ïúòåêè áå áðîäèë, ñàìîòåí, ãëàäåí è æàäåí, òëàñêàí îò àë÷íè êîïíåæè è ãèáåëåí ñòðàõ - è òèÿ ïúòåêè ãî áÿõà ñúñèïàëè. Ñåãà áå ìúðøàâî, ïðåãëàäíÿëî, èçìú÷åíî ñúçäàíèå, ñàìî êîñòè è îáòåãíàòà ïðåæúëòÿëà êîæà: Ôðîäî ãî îòõâúðëè è çàëèòàéêè, ñå èçïðàâè íà êðàêà.
- Äîëó, äîëó! - èçïúøêà òîé, âêîï÷èë ðúêà â ãúðäèòå ñè, çà äà ñòèñíå Ïðúñòåíà ïîä ïðèêðèòèåòî íà êîæåíàòà ðèçà. - Äîëó, ïúëçÿùà òâàð, è ñå ìàõàé îò ïúòÿ ìè! Âðåìåòî òè ñâúðøâà. Âå÷å íå ìîæåø íèòî äà ìå ïðåäàäåø, íèòî äà ìå óáèåø.
È âíåçàïíî, êàêòî âå÷å ñå áå ñëó÷èëî íà ñêëîíà íà Åìèí Ìóèë, Ñàì ñúçðÿ òèÿ äâàìà ñúïåðíèöè ñ íÿêàêúâ äðóã ïîãëåä. Îò åäíàòà ñòðàíà - ñãóøåíà ôèãóðêà, ïî÷òè ñÿíêà íà æèâî ñúçäàíèå, âå÷å íàïúëíî ñúñèïàíà è ïîáåäåíà, àëà èçïúëíåíà ñ îòâðàòèòåëíà àë÷íîñò è ÿðîñò, à ïðåä íåÿ ñå âúçïðàâÿøå ñóðîâà, âå÷å íåäîñåãàåìà çà æàëîñòòà ôèãóðà â áÿëî, ñòèñíàëà íà ãúðäèòå ñè îãíåíî êîëåëî. Îò îãúíÿ çàãîâîðè çàïîâåäåí ãëàñ:
- Ìàõíè ñå è ïîâå÷å íå ìå ñìóùàâàé! Äîêîñíåø ëè ìå ïàê, ñàì ùå ñå õâúðëèø â Ñúäáîâíèÿ îãúí. Ïðèêëåêíàëàòà ôèãóðà çàïúëçÿ íàçàä, óæàñ èçïúëíè ïðåìèãâàùèòå é î÷è, àëà êúì íåãî ñå ïðèìåñâàøå è íåóòîëèìà ñòðàñò.
Ïîñëå âèäåíèåòî îòìèíà è Ñàì âèäÿ Ôðîäî äà ñòîè ñ ðúêà íà ãúðäèòå, òåæêî çàäúõàí, à â íîçåòå ìó áå êîëåíè÷èë Àì-ãúë, øèðîêî ðàçïåðèë ðúöå ïî çåìÿòà.
- Âíèìàâàéòå! - âèêíà Ñàì è ïðèñòúïè íàïðåä ñ âäèãíàò ìå÷. - Ùå ñêî÷è! Áúðçî, ãîñïîäàðþ! - èçïúøêà òîé. - Âúðâåòå! Âúðâåòå! Íÿìà âðåìå çà ãóáåíå. Àç ùå ñå çàåìà ñ íåãî. Âúðâåòå!
Ôðîäî ãî èçãëåäà ñÿêàø îò áåçêðàéíî ðàçñòîÿíèå.
- Äà, òðÿáâà äà âúðâÿ - êàçà òîé. - Ñáîãîì, Ñàì! Íàé-ñåòíå èäâà êðàÿò. Ñúäáîâåí ÷àñ óäàðè íàä Ñúäáîâíèÿ âðúõ. Ñáîãîì! Òîé ñå îáúðíà è áàâíî, íî ãîðäî èçïðàâåí, çàêðà÷è ïî ñòðúìíàòà ïúòåêà.
- Õà ñåãà! - êàçà Ñàì. - Íàé-ïîñëå ùå òè âèäÿ ñìåòêàòà! Õâúðëè ñå íàïðåä ñ ãîë ìå÷, ãîòîâ çà áèòêà. Íî Àì-ãúë íå ãî íàïàäíà. Ïðîñíà ñå íà çåìÿòà è çàõëåíè÷è.
- Íå íè óáèâàéòå - èçïëàêà òîé. - Íå íè ìú÷åòå ñ ìðúñññíàòà æåñòîêà ñòîìàíà! Îñòàâåòå íè äà æèâååì, äà, ñàìî äà ïîæèâååì îùå ìúíè÷êî. Çàãóáåíè, çàãóáåíè! Çàãóáåíè ñìå! À êàòî èç÷åçíå Áåçöåííîòî, ùå óìðåì, äà, ùå óìðåì è ùå ñòàíåì íà ïðàõ, - Äúëãèòå ìó êîñòåëèâè ïðúñòè ñãðàá÷èõà øåïà ïåïåë îò ïúòÿ. - Ïðàõõõ! - èçñúñêà òîé.
Ðúêàòà íà Ñàì òðåïíà. Óìúò ìó áå ïëàìíàë îò ãíÿâ è ñïîìåíè çà çëîäåÿíèÿòà. Ñïðàâåäëèâî áå äà ñúñå÷å âåðîëîìíàòà, ïðåñòúïíà ãàä - ñïðàâåäëèâî è õèëÿäîêðàòíî çàñëóæåíî, à è ñàìî òúé ùÿõà äà áúäàò â áåçîïàñíîñò. Íî íåùî â äúíîòî íà ñúðöåòî ìó ãî óäúðæà - íå ìîæåøå äà óäàðè òàÿ çàãóáåíà, ñúñèïàíà, ïðåäåëíî îêàÿíà òâàð, ïðîñíàòà ñðåä ïðàõà. Ìàêàð è çà ìàëêî, òîé ñàì áå íîñèë Ïðúñòåíà è ñåãà ñìúòíî ñå äîñåùàøå çà ñòðàäàíèÿòà íà ñúñóõðåíèÿ òåëîì è äóõîì Àì-ãúë, ïîðîáåí îò Ïðúñòåíà, íåñïîñîáåí âå÷å äà îòêðèå â æèâîòà ïîêîé è óòåõà. Íî Ñàì íÿìàøå äóìè, çà äà èçðàçè ÷óâñòâàòà ñè.
- Î, ïðîêëåòà äà ñè, âîíÿùà ãàä! - ðå÷å òîé. - Ìàõàé ñå! Èç÷åçâàé! Íå òè âÿðâàì äàæå êîëêîòî äà òå ðèòíà, íî èç÷åçâàé. Èíàê íåïðåìåííî ùå òå èçìú÷à, äà, ñ ìðúñíàòà æåñòîêà ñòîìàíà.
Àì-ãúë ñå íàäèãíà íà ÷åòèðè êðàêà, îòñòúïè ìàëêî íàçàä, ïîñëå ñå îáúðíà è êàòî óñåòè, ÷å Ñàì íàäèãà êðàê, õóêíà íàäîëó ïî ïúòåêàòà. Ñàì âå÷å íå ñå èíòåðåñóâàøå îò íåãî. Âíåçàïíî ñè áå ïðèïîìíèë çà ãîñïîäàðÿ. Ïîãëåäíà íàãîðå ïî ïúòÿ è íå ãî âèäÿ. Çàâòå÷å ñå íàïðåä êîëêîòî ìîæåøå ïî-áúðçî. Àêî ñå áå îçúðíàë, ìîæåøå äà âèäè êàê ìàëêî ïî-äîëó Àì-ãúë îòíîâî ñå îáðúùà, â î÷èòå ìó äèâî ïðèïëàìâà áåçóìíà ñâåòëèíà è òîé áúðçî, íî ïðåäïàçëèâî çàïî÷âà äà ñå ïðîêðàäâà èçîòçàä êàòî ïîòàéíà ñÿíêà ñðåä êàìúíàêà.
Ïúòÿò ïðîäúëæàâàøå äà ñå èçêà÷âà. Ñêîðî îòíîâî çàâè è ñ ïîñëåäåí óñòðåì íà èçòîê ïðåñå÷å äúëáîê ïðîöåï â ñêëîíà íà êîíóñà, çà äà èçëåçå ïðåä ìðà÷íèÿ îòâîð â Ïëàíèíàòà - âðàòàòà íà Ñàìàò Íàóð. Ïðîíèçâàéêè ïóøåöè è ìúãëè, â äàëå÷èíàòà âúçõîæäàøå êúì Þãà çëîâåùî ïëàìòÿùî ñëúíöå, çàìúòåí ÷åðâåíèêàâ äèñê, íî öåëèÿò Ìîðäîð ñå áå ïðîñíàë êàòî ìúðòúâ îêîëî Ïëàíèíàòà - ïðèòèõíàë, ñåí÷åñò, â î÷àêâàíå íà íÿêàêúâ ñòðàõîòåí óäàð.
Ñàì ñòèãíà äî çåéíàëàòà ïàñò è íàäíèêíà âúòðå. Òàì áå òúìíî è ãîðåùî, äúëáîê ãðîõîò òðåñåøå âúçäóõà.
- Ôðîäî! Ãîñïîäàðþ! - ïîäâèêíà òîé.
Íèêàêúâ îòãîâîð. Ñàì ïîñòîÿ çà ìèã, óñåùàéêè êàê ñúðöåòî ìó òðúïíå îò áåçóìíè ñòðàõîâå, ïîñëå ñå õâúðëè íàâúòðå. Ñÿíêàòà ãî îáãúðíà.
Îòíà÷àëî íå âèäÿ íèùî. Îò íåìàé-êúäå èçâàäè ïàê ñòúêëåíèöàòà íà Ãàëàäðèåë, íî â òðåïåðåùàòà ìó äåñíèöà òÿ áå áëåäà è õëàäíà, íå õâúðëÿøå íèòî ëú÷ â çàäóøëèâèÿ ìðàê. Áå ñòèãíàë äî ñúðöåòî íà Ñàóðîíîâîòî öàðñòâî, äî êîâà÷íèöàòà íà äðåâíàòà ìó ìîù, ïî-ñèëíà îò âñè÷êî â Ñðåäíàòà çåìÿ; âñÿêî äðóãî âúëøåáñòâî áå áåçñèëíî òóê. Áîÿçëèâî íàïðàâè íÿêîëêî íåóâåðåíè êðà÷êè èç ìðàêà. Èçâåäíúæ ÷åðâåí îòáëÿñúê èçáëèêíà íàãîðå è áëúñíà âèñîêèÿ ÷åðåí ñâîä. Ñàì ðàçáðà, ÷å ñå íàìèðà â äúëãà ïåùåðà èëè òóíåë, ïðîíèçâàù äèìÿùèÿ êîíóñ íà Ïëàíèíàòà. Àëà ìàëêî ïî-íàïðåä ïîäúò è ñòåíèòå îò äâåòå ñòðàíè áÿõà ïðîðÿçàíè îò øèðîêà ïóêíàòèíà, â êîÿòî òó áëèêâàøå, òó ïîìðúêâàøå ÷åðâåíî çàðåâî è ïðåç öÿëîòî âðåìå äàëå÷å äîëó ñå ðàçäàâàøå òúòåí è ãðîõîò, ñÿêàø îãðîìíè ìàøèíè òðúïíåõà â òåæêèÿ ñè òðóä.
Ñâåòëèíàòà îòíîâî èçáëèêíà è òàì, íà ðúáà íà áåçäíàòà, äîñàìè Ñúäáîâíàòà ïóêíàòèíà, áå çàñòàíàë Ôðîäî - ÷åðåí íà ôîíà íà çàðåâîòî, íàïðåãíàò, èçïúíàò, àëà íåïîäâèæåí êàòî âêàìåíåí.
- Ãîñïîäàðþ! - âèêíà Ñàì.
Òîãàâà Ôðîäî ñå ðàçäâèæè è çàãîâîðè ñ ÿñåí ãëàñ - Ñàì íèêîãà íå ãî áå ÷óâàë òúé ÿñåí è ìîùåí - è çâóêúò ìó ñå íàäèãíà íàä òúòíåùèÿ õàîñ íà ñúäáîâíèÿ âðúõ, îòåêíà ìåæäó ñâîäà è ñòåíèòå.
- Äîéäîõ - èçðå÷å òîé. - Íî ñåãà ðåøàâàì äà íå âúðøà îíîâà, çà êîåòî äîéäîõ. Íå ùå ãî ñòîðÿ. Ïðúñòåíúò å ìîé!
Òîé ãî íàäÿíà íà ïðúñòà ñè è âíåçàïíî èç÷åçíà îò ïîãëåäà íà Ñàì. Ñàì àõíà, íî íÿìàøå âðåìå äà èçêðåùè, çàùîòî â òîçè ìîìåíò ñòàíàõà íÿêîëêî ñúáèòèÿ åäíîâðåìåííî.
Íåùî æåñòîêî ãî áëúñíà â ãúðáà, íîçåòå ìó ñå ïîäêîñèõà, òîé îòëåòÿ íàñòðàíè è óäàðè ãëàâà â êàìåííèÿ ïîä, à îòãîðå ïðåëåòÿ ÷åðíà ôèãóðêà. Îòïóñíà ñå áåçñèëíî è çà ìèã ïîòúíà â ìðàê.
À íåéäå äàëå÷å Ñèëàòà â Áàðàä-äóð ñå ðàçòúðñè è Êóëàòà çàòðåïåðà îò îñíîâàòà äî ãîðäàòà è æåñòîêà êîðîíà, êîãàòî Ôðîäî íàäÿíà Ïðúñòåíà è ãî îáÿâè çà ñâîé â Ñàìàò Íàóð, ñúðöåòî íà ÷åðíîòî öàðñòâî. Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë âíåçàïíî ðàçáðà çà íåãî è ïðîíèçâàéêè âñè÷êè ñåíêè, Îêîòî ìó ïîãëåäíà îòâúä ðàâíèíàòà êúì âðàòàòà, êîÿòî ñàì áå ñúçäàë; â îñëåïèòåëåí áëÿñúê òîé îñúçíà ñòåïåíòà íà ñîáñòâåíîòî ñè áåçóìèå è íàé-ñåòíå ðàçêðè çàìèñëèòå íà ïðîòèâíèêà. Òîãàâà ãíåâúò ìó èçáóõíà ñ âñåèçãàðÿù ïëàìúê, àëà ñòðàõúò ñå íàäèãíà äà ãî çàäàâè êàòî îáëàê îò ÷åðåí äèì. Ðàçáðàë áå ñìúðòíàòà çàïëàõà è ãèáåëòà, íàäâèñíàëà íàä ñúäáàòà ìó.
Óìúò ìó îòúðñè âñè÷êè êðîåæè è ïàÿæèíè îò ñòðàõ è èçìÿíà, âñè÷êè ñòðàòåãèè è âîéíè, òðúïêà ïðîáÿãíà ïî öÿëîòî ìó öàðñòâî, ðîáèòå ìó èçñòèíàõà îò óæàñ, àðìèèòå ñïðÿõà, à ïúëêîâîäöèòå ìó, îñòàíàëè áåç âîäà÷ è âîëÿ, ñå ëþøíàõà êúì îò÷àÿíèå. Áÿõà çàáðàâåíè. Öÿëàòà ìèñúë è âîëÿ íà Ñèëàòà, êîÿòî ãè òëàñêàøå íàïðåä, ñåãà ñå áå óñòðåìèëà â ÷óäîâèùåí íàïîð êúì Ïëàíèíàòà. Ïî íåèí çîâ Íàçãóëèòå, Äóõîâåòå íà Ïðúñòåíà, çàâèõà íàçàä ñ ïðîíèçèòåëíè êðÿñúöè è ñðåä áóðÿ îò êðèëå ïîëåòÿõà ïî-áúðçî îò âÿòúðà â ïîñëåäåí îò÷àÿí íàïúí íà þã, êúì Ñúäáîâíèÿ âðúõ.
Ñàì ñå èçïðàâè. Áåøå çàøåìåòåí è êðúâ îò ÷åëîòî ñå ñòè÷àøå â î÷èòå ìó. Ïèïíåøêîì ïðèñòúïè íàïðåä è çúðíà íåùî óäèâèòåëíî è ñòðàøíî. Íà ðúáà íà áåçäíàòà Àì-ãúë ñå áîðåøå êàòî ëóä ñ íÿêàêúâ íåâèäèì âðàã. Ëþøêàøå ñå íàïðåä-íàçàä, òó òúé áëèçî äî ðúáà, ÷å åäâà íå ïîëèòàøå â ïðîïàñòòà, òó ñå îòäðúïâàøå íàçàä, ïàäàøå íà ïîäà, ñòàâàøå, ïàê ïàäàøå. È ïðåç öÿëîòî âðåìå ñúñêàøå, íî íå èçðè÷àøå íèòî äóìà.
Äîëó îãíüîâåòå ãíåâíî ñå ðàçáóäèõà, ëóìíà ÷åðâåíà ñâåòëèíà è èçïúëíè öÿëàòà ïåùåðà ñúñ çàðåâî è æàð. Âíåçàïíî Ñàì âèäÿ êàê Àì-ãúë ïðèäúðïâà äúëãèòå ñè ðúöå êúì óñòàòà, áåëèòå ìó çúáè ïðîáëåñíàõà è ñ ïóêîò çàõàïàõà íåùî. Ôðîäî íàäàäå âèê è èçíèêíà íà êîëåíå êðàé ðúáà íà áåçäíàòà. À Àì-ãúë òàíöóâàøå ëóäåøêè, ðàçìàõâàéêè âèñîêî Ïðúñòåíà, âñå îùå íàíèçàí íà îòõàïàíèÿ ïðúñò. Ñåãà òîé ñèÿåøå, ñÿêàø íàèñòèíà áå èçêîâàí îò æèâà æàðàâà.
- Áåçöåííî, áåçöåííî, áåçöåííî! - êðåùåøå Àì-ãúë. - Ìîå Áåçöåííî! Î, ìîå Áåçöåííî!
È êàêòî áå âäèãíàë î÷è äà ñå íàñëàäè íà ïëÿ÷êàòà, òîé îòñòúïè ïðåêàëåíî íàçàä, çàëèòíà, ïîêîëåáà ñå çà ìèã íà ðúáà è ïîñëå ðóõíà ñ êðÿñúê. Îò äúëáèíèòå äîëåòÿ ñåòíèÿò ìó âîïúë Áåçöåííî è ñ íåãî áå ñâúðøåíî.
Ðàçäàäå ñå ðåâ è îãëóøèòåëíà øóìîòåâèöà. Áëèêíàëè îãíüîâå ëèçíàõà ñâîäà. Òúòíåæúò ïðåðàñíà â ãðîõîò è Ïëàíèíàòà ñå ðàçòúðñè. Ñàì èçòè÷à, ãðàáíà Ôðîäî è ãî ïîíåñå êúì èçõîäà. È òàì, íà ìðà÷íèÿ ïðàã íà Ñàìàò Íàóð, âèñîêî íàä ðàâíèíèòå íà Ìîðäîð, ãî îáçå òàêîâà èçóìëåíèå è óæàñ, ÷å çàáðàâÿéêè âñè÷êî äðóãî, çàñòèíà âêàìåíåí ïðåä ãëåäêàòà.
Ìèìîëåòíî çúðíà çàâèõðåí îáëàê, à ñðåä íåãî êóëè è êðåïîñòíè çèäîâå, âèñîêè êàòî õúëìîâå, ïîäïðåíè íà ìîãúù ïëàíèíñêè òðîí íàä áåçäúííè ïðîïàñòè, îãðîìíè ïàëàòè è áàñòèîíè, ãëóõè çàíäàíè ñúñ ñòðúìíè ñêàëíè ñòåíè, çåéíàëè ïîðòè îò ñòîìàíà è åëìàç - è ñåòíå âñè÷êî èç÷åçíà. Êóëèòå ðóõíàõà è ïëàíèíèòå ñå ðàçìåñòèõà; ñòåíèòå ñå ñðóòèõà è îòëîìêèòå èì ñå ñãðîìîëÿñàõà íàêóï, äèì è áëèêíàëè èçïàðåíèÿ ëèòíàõà ñ âúðòåëèâè òàëàçè íàãîðå, âñå íàãîðå, äîêàòî ñå ïðåìåòíàõà êàòî ïðèèæäàùà âúëíà, ñåòíå âúðõúò ñå çàêúäðè è ñå ñòîâàðè äîëó, çàëèâàéêè ðàâíèíàòà. Åäâà òîãàâà îò ìíîãî ìèëè ðàçñòîÿíèå äîëåòÿ òúòåí, ïðåðàñòâàù â îãëóøèòåëåí òðÿñúê è ðåâ, çåìÿòà ñå çàòðåñå, ðàâíèíàòà ñå íàäèãíà è ñå ïðîïóêà, Îðîäðóèí ñå ëþøíà. Îãúí áëúâíà îò ðàçëîìåíèÿ ìó âðúõ. Ãðúì è ìúëíèè ðàçäðàõà íåáåñàòà. ×åðåí ïîðîé çàïëþùÿ êàòî êàìøèê. È ñðåä ñúðöåòî íà áóðÿòà, ñ êðÿñúöè, êîèòî çàãëóøàâàõà âñè÷êè äðóãè çâóöè, Íàçãóëèòå ïðîöåïèõà îáëàöèòå è ðóõíàõà êàòî ïëàìòÿùè ìåòåîðè - îáõâàíàòè â îãíåíàòà ãèáåë íà ïëàíèíè è íåáåñà, òå ñå ñãúð÷âàõà ñ ïðàùåíå è ÷åçíåõà.
- Å, òîâà å êðàÿò, Ñàì Ìàéòàïåð - èçðå÷å íå÷èé ãëàñ äî íåãî. È åòî ÷å òóê áå Ôðîäî, áëåä è èçòîùåí, àëà ñúùèÿò êàêòî ïðåäè; â î÷èòå ìó âå÷å íÿìàøå íè íàïðåæåíèå, íè ëóäîñò, íè ñòðàõ - ñàìî ìèð è ïîêîé. Òîâàðúò áå ïàäíàë. Îòíîâî ñå çàâðúùàøå ìèëèÿò ãîñïîäàð îò ñëàäêèòå äíè â Ãðàôñòâîòî.
- Ãîñïîäàðþ! - âèêíà Ñàì è ïàäíà íà êîëåíå. Ñðåä öÿëàòà ãèáåë íà ñâåòà, â òîçè ìèã óñåùàøå ñàìî ðàäîñò, îãðîìíà ðàäîñò. Òîâàðúò áå èç÷åçíàë. Ãîñïîäàðÿò ìó áåøå ñïàñåí, îòíîâî áåøå ñâîáîäåí êàêòî ïðåäè. Ñåòíå Ñàì çàáåëÿçà îñàêàòåíàòà êúðâÿùà ðúêà. 
- Áåäíàòà âè ðúêà! - âúçêëèêíà òîé. - À íÿìàì ñ êàêâî äà ÿ ïðåâúðæà, äà ÿ îáëåê÷à. Áèõ ïðåäïî÷åë äà ìè îòõàïå öÿëàòà êèòêà âìåñòî âàøèÿ ïðúñò. Íî òîé âå÷å èç÷åçíà, èç÷åçíà áåçâúçâðàòíî, çàâèíàãè.
- Äà - êàçà Ôðîäî. - Íî ñïîìíÿø ëè ñè ñëîâàòà íà Ãàíäàëô: Àì-ãúë òåïúðâà ìîæå äà ñòîðè îùå íåùî? Áåç íåãî, Ñàì, íå áèõ ìîãúë äà óíèùîæà Ïðúñòåíà. Â ñàìèÿ êðàé Çàäà÷àòà ùåøå äà ñå ïðîâàëè. Çàòóé äà ìó ïðîñòèì! Çàäà÷àòà å èçïúëíåíà è âñè÷êî îòìèíà. Ðàäâàì ñå, ÷å ñè òóê ñ ìåí. Òóê, êúäåòî âñè÷êî ñâúðøâà, Ñàì.


Ãëàâà 9

ÏÎËÅÒÎ ÍÀ ÊÎÐÌÀËÅÍ

Áåñíèòå ïúë÷èùà íà Ìîðäîð îáãðàæäàõà õúëìîâåòå îòâðåä. Ïúëêîâîäöèòå íà Çàïàäà òúíåõà ñðåä ïðèèæäàùèòå âúëíè. ×åðâåíîòî ñëúíöå åäâà áëåùóêàøå è ìðà÷íèòå ñåíêè íà ñìúðòòà ïîêðèâàõà çåìÿòà ïîä êðèëåòå íà Íàçãóëèòå. Àðàãîðí ñòîåøå ïîä çíàìåòî ñè áåçìúëâåí è ñóðîâ, ñÿêàø óíåñåí â ìèñëè çà äàëå÷íè èëè îòäàâíà îòìèíàëè íåùà, àëà î÷èòå ìó ïðîñâåòâàõà êàòî çâåçäè, ùî ñèÿÿò âñå ïî-ÿðêî ñ íàñòúïâàíåòî íà íîùòà. Çàñòàíàë íà âúðõà íà õúëìà, Ãàíäàëô áå áÿë è õëàäåí, íèòî åäíà ñÿíêà íå ñïèðàøå íàä íåãî. Íàáåãúò íà Ìîðäîð ñå ðàçáèâàøå êàòî âúëíà ïðåä îáñàäåíèòå õúëìîâå, õèëÿäè ãëàñîâå ðåâÿõà êàòî ìîùåí ïðèëèâ ñðåä ðàçðóõàòà è òðÿñúêà íà îðúæèÿ.
Ãàíäàëô ñå ðàçìúðäà, ñÿêàø ïðåä î÷èòå ìó âíåçàïíî ñå áå ðàçêðèëî íÿêàêâî âèäåíèå, îáúðíà ñå è ïîãëåäíà íà ñåâåð, êúäåòî íåáåñàòà áÿõà áëåäè è ÿñíè. Ñåòíå âäèãíà ðúöå è ìîùíèÿò ìó ãëàñ ñå èçâèñè íàä ãúë÷àâàòà: Îðëèòå èäàò! È áåçáðîé ãëàñîâå îòâúðíàõà ñ âèê: Îðëèòå èäàò! Îðëèòå èäàò! Ìîðäîðñêèòå âîéñêè ïîãëåäíàõà íàãîðå è ñå çà÷óäèõà êàêâà ëè ùå å òàçè ïîëè÷áà.
Çàäàäå ñå Ãóàèõèð, Ãîñïîäàðÿò íà âÿòúðà, è áðàò ìó Ëàíäðîâàë, íàé-îãðîìåí ñðåä Îðëèòå íà Ñåâåðà, íàé-ìîãúù ñðåä ïîòîìöèòå íà ñòàðèÿ Òîðîíäîð, ùî íÿêîãà, â ìëàäèòå äíè íà Ñðåäíàòà çåìÿ, ãðàäÿë ãíåçäàòà ñè ïî íåäîñòúïíèòå âúðõàðè íà Îêîëíèòå ïëàíèíè. Ïîäèð òÿõ â äúëãè ñòðåìèòåëíè êîëîíè ñå çàäàâàõà âàñàëèòå èì îò ñåâåðíèòå ïëàíèíè, ïîíåñåíè â íàëåòåëèÿ âèõúð. ßòîòî èì èçâåäíúæ ñå ñïóñíà îò âèñèíèòå ïðàâî ñðåùó Íàçãóëèòå è êîãàòî îòìèíàõà õúëìà, íàïîðúò íà øèðîêèòå èì êðèëå çàøóìÿ êàòî áóðÿ.
Íî Íàçãóëèòå ñå çàâúðòÿõà, ïîáÿãíàõà è èç÷åçíàõà â ñåíêèòå íà Ìîðäîð, äî÷óëè âíåçàïíèÿ ñòðàõîòåí çîâ íà ×åðíàòà êóëà è â ñúùèÿ ìèã âñè÷êè àðìèè íà Ìîðäîð ñå ñòúïèñàõà, ñúìíåíèå ñãðàá÷è ñúðöàòà èì, ñìåõúò èì ñåêíà, ðúöåòå èì çàòðåïåðàõà è ñå îòïóñíàõà. Ñèëàòà, ùî ãè òëàñêàøå íàïðåä è ãè èçïúëâàøå ñ îìðàçà è ÿðîñò, ñå áå ðàçêîëåáàëà, âîëÿòà é ãè íàïóñêàøå; ïîãëåæäàéêè ñåãà â î÷èòå íà ïðîòèâíèöèòå, òå âèæäàõà ãèáåëåí áëÿñúê è ãè îáçåìàøå ñòðàõ.
Òîãàâà âñè÷êè ïúëêîâîäöè íà Çàïàäà ñå ïðîâèêíàõà â åäèí ãëàñ, çàùîòî íàñðåä ìðàêà íîâà íàäåæäà áå èçïúëíèëà ñúðöàòà èì, Ãîíäîðñêè ðèöàðè, Ðîõàíñêè êîííèöè, Äóíåäàíöè îò Ñåâåðà ñå ñïóñíàõà íà ïëúòíè îòðÿäè îò îáñàäåíèòå õúëìîâå ñðåùó ðàçêîëåáàíèÿ âðàã è ðàçêúñàõà ãúìæèëîòî ñ íàïîðà íà ñâèðåïèòå ñè êîïèÿ. Íî Ãàíäàëô âäèãíà ðúöå è îòíîâî âèêíà ñ ÿñåí ãëàñ:
- Ñïðåòå, ìúæå íà Çàïàäà! Ñïðåòå è ÷àêàéòå! Óäàðè ñúäáîâíèÿò ÷àñ.
È ïðåäè äà äîâúðøè, çåìÿòà ñå ðàçòúðñè ïîä íîçåòå èì. Ñåòíå âèñîêî íàä Êóëèòå íà ×åðíàòà ïîðòà, äàëå÷ íàä ïëàíèíèòå, â íåáåòî ñòðåìèòåëíî áëèêíà íàãîðå íåîáÿòåí, ÷óòîâåí ìðàê, îñåÿí ñ ïðèìèãâàùè ïëàìúöè. Çåìÿòà ñòåíåøå è òðúïíåøå. Çúáåðíèòå êóëè ñå ëþøíàõà, çàêëàòèõà ñå è ðóõíàõà, ñãðîìîëÿñà ñå ìîùíàòà ñòåíà. ×åðíàòà ïîðòà ñòàíà íà êóï ðàçâàëèíè è îò äàëå÷èíàòà, òó ãëóõ, òó ïî-ñèëåí, òó îãëàñÿù îáëàöèòå, äîëåòÿ òðúïíåù ãðîõîò, ðåâ, ïðîòÿæåí îòåêâàù òúòåí íà ãèáåë è ðàçðóõà.
- Ñâúðøè ñå öàðñòâîòî íà Ñàóðîí! - èçðå÷å Ãàíäàëô. - Íîñèòåëÿò íà Ïðúñòåíà å èçïúëíèë Çàäà÷àòà.
À ïúëêîâîäöèòå ñå âçðÿõà íà þã êúì ñòðàíàòà Ìîðäîð è èì ñå ñòîðè, ÷å ïðåä ÷åðíàòà ïëàùåíèöà íà îáëàöèòå îùå ïî-÷åðíà ñå íàäèãà ÷óäîâèùíà ñåí÷åñòà ôèãóðà, íåïðîíèöàåìà, óâåí÷àíà ñ ìúëíèè, èçïúëâàùà öÿëîòî íåáå. Îãðîìíà ñå èçâèñè òÿ íàä ñâåòà è ïðîòåãíà êúì òÿõ ñ òèòàíè÷íà çàïëàõà ñòðàõîâèòà, àëà áåçñèëíà ðúêà - îùå ïðåäè äà ñå ñêëîíè íàä òÿõ, íàëåòÿ ìîùåí âÿòúð, èçäóõà ÿ è òÿ èç÷åçíà; ñåòíå íàñòúïè ìúë÷àíèå.
Ïúëêîâîäöèòå ñâåäîõà ãëàâè, à êîãàòî îòíîâî ãè íàäèãíàõà - ãëåäàé òè! - âðàãîâåòå áÿãàõà è ìîùòà íà Ìîðäîð ñå ïðúñêàøå êàòî ïðàõ ïî âÿòúðà. Òúé ñòàâà, êîãàòî ñìúðò ïîðàçè ïîäóòàòà ëþïåùà òâàð, ùî ñâúðçâà êàòî äóøà öåëèÿ ãúìæàù ìðàâóíÿê - áåç íåÿ ìðàâêèòå ñå ëóòàò áåçðàçñúäíî è ñåòíå íåìîùíî óìèðàò; òúé è èç÷àäèÿòà íà Ñàóðîí, îðêè, òðîëè è ïîðîáåíè ñ ìàãèÿ çâåðîâå ñå âòóðíàõà íàñàì-íàòàì îáåçóìåëè, íÿêîè ñå ïîñè÷àõà ñàìè, õâúðëÿõà ñå â ÿìèòå èëè èçãóáèëè íàäåæäà, áÿãàõà ñ âîé äà ñå óêðèÿò èç äóïêè è ìðà÷íè êúò÷åòà. Àëà ìúæåòå îò Ðóí è Õàðàä, îò Èçòîêà è Þãà, âèäÿõà êðàõà íà âîéíàòà è îãðîìíîòî âåëè÷èå è ñëàâà íà çàïàäíèòå ïúëêîâîäöè. Îíèÿ, ùî íàé-äúëãî è óñúðäíî áÿõà ñëóæèëè íà çëîòî, íåíàâèæäàõà Çàïàäà, àëà áÿõà ãîðäè è õðàáðè. Ñåãà òå íà ñâîé ðåä ñå ñáðàõà çà ñåòíà ñúïðîòèâà â îò÷àÿíàòà áèòêà. Íî ïîâå÷åòî ïîáÿãíàõà íà èçòîê - êîé êàêòî ìîæå; ìíîçèíà çàõâúðëèõà îðúæèåòî è çàïðîñèõà ìèëîñò.
À Ãàíäàëô, îñòàâÿéêè êîìàíäèòå è ñðàæåíèÿòà íà Àðàãîðí è äðóãèòå âëàäåòåëè, çàñòàíà íà õúëìà è íàäàäå çîâ, îò âèñèíåòî äîëåòÿ è çàñòàíà ïðåä íåãî îãðîìíèÿò îðåë, Ãóàèõèð Ãîñïîäàðÿò íà âÿòúðà.
- Äâà ïúòè ñè ìå íîñèë, Ãóàèõèð, ïðèÿòåëþ - êàçà Ãàíäàëô. - Àêî ñå ñúãëàñèø, òðåòèÿò ùå å íàé-äîñòîåí. Åäâà ëè ùå òè ñå ñòîðÿ ïî-ãîëÿì òîâàð, îòêîëêîòî íàä Çèðàê-çèãèë, êúäåòî èçòëÿ ïðåæíèÿò ìè æèâîò.
- Ùå òå íîñÿ - îòâúðíà Ãóàèõèð - íàêúäåòî èñêàø, òà äîðè äà áåøå îò êàìúê.
- Èäâàé òîãàâà è íåêà äîéäàò ñ íàñ áðàò òè è íåêîëöèíà îò íàé-áúðçèòå ñðåä âàøåòî ïëåìå! Òðÿáâà äà ñìå ïî-áúðçè îò âÿòúðà, çà äà èçïðåâàðèì êðèëåòå íà Íàçãóëèòå.
- Ïîâÿë å Ñåâåðíÿêúò, íî ùå ãî íàäáÿãàìå - êàçà Ãóàèõèð. Òîé âäèãíà Ãàíäàëô è ñå ñòðåëíà íà þã, à ïîäèð íåãî ëèòíàõà Ëàíäðîâàë è ìëàäèÿò áúðçîêðèë Ìåíåëäîð. Ìèíàõà íàä Óäóí è Ãîðãîðîò è ñúçðÿõà ïîä ñåáå ñè öÿëàòà ñòðàíà â õàîñ è ðàçðóõà, à îòïðåä Ñúäáîâíèÿò âðúõ ïëàìòåøå è áúëâàøå îãúí.
- Ðàäâàì ñå, ÷å ñè òóê ñ ìåí - êàçà Ôðîäî. - Òóê, êúäåòî âñè÷êî ñâúðøâà, Ñàì.
- Äà, ñ âàñ ñúì, ãîñïîäàðþ - êàçà Ñàì, ïîëàãàéêè íåæíî â ñêóòà ñè ðàíåíàòà ðúêà íà Ôðîäî. - È âèå ñòå ñ ìåí. È ïúòåøåñòâèåòî ñâúðøè. Íî íå èñêàì äà ñå ïðåäàâàì ñëåä òîëêîâà ìíîãî ïúò. Íÿêàê ñè íÿìà äà ìè ïðèëè÷à, íàëè ðàçáèðàòå.
- Ìîæå áè, Ñàì - îòâúðíà Ôðîäî, - íî òàêà å â òîÿ ñâÿò. Íàäåæäèòå ãàñíàò. Èäâà êðàé. Âå÷å íå íè îñòàâà äúëãî äà ÷àêàìå. Èçãóáåíè ñìå ñðåä ïàäåíèå è ðàçðóõà è íÿìà ïúò çà áÿãñòâî.
- Å, ãîñïîäàðþ, ìîæåì ïîíå äà ñå ïîîòäàëå÷èì îò òîâà îïàñíî ìÿñòî, îò òîÿ Ñúäáîâåí ïðîöåï, àêî òàêà ìó å èìåòî. Ìîæåì, íàëè? Õàéäå, ãîñïîäèí Ôðîäî, äàéòå ïîíå äà ñëåçåì ïî ïúòåêàòà!
- Îòëè÷íî, Ñàì. Ùå äîéäà, ùîì èñêàø äà âúðâèø - êàçà Ôðîäî. Äâàìàòà ñå íàäèãíàõà è áàâíî ñëÿçîõà ïî êðèâîëè÷åùèÿ ïúò; äîêàòî íàáëèæàâàõà òðúïíåùîòî ïîäíîæèå íà Ïëàíèíàòà, îò Ñàìàò Íàóð áëúâíà îãðîìåí îáëàê îò ïóøåê è ïàðà, êîíóñúò ñå ðàçäðà îòñòðàíè è ÷óäîâèùíî îãíåíî èçâåðæåíèå ñå èçëÿ â áàâåí òúòíåù âîäîïàä ïî èçòî÷íèÿ ñêëîí.
Ôðîäî è Ñàì íå ìîæåõà äà ïðîäúëæàò íàïðåä. Ïîñëåäíèòå èì äóõîâíè è òåëåñíè ñèëè áúðçî ñå èç÷åðïâàõà. Áÿõà äîñòèãíàëè íèñúê ïåïåëÿâ õúëì, ñòðóïàí â ïîäíîæèåòî íà Ïëàíèíàòà, íî ïî-íàòàòúê íÿìàøå ñïàñåíèå. Ñåãà òîé ñå áå ïðåâúðíàë â îñòðîâ÷å, êîåòî íÿìàøå äà èçòðàå äúëãî ñðåä ãèáåëòà íà Îðîäðóèí. Çåìÿòà áå çåéíàëà îò âñè÷êè ñòðàíè è îò äúëáîêè ðàçëîìè è ÿìè èçáëèêâàõà ïóøåöè è èçïàðåíèÿ. Ïëàíèíàòà ñå ãúð÷åøå çàä òÿõ. Îãðîìíè ïóêíàòèíè ðàçäèðàõà ñêëîíîâåòå é. Áàâíè îãíåíè ðåêè ñå ñïóñêàõà ïî íàäîëíèùåòî êúì òÿõ. Ñêîðî ùÿõà äà ãè ïîãúëíàò. Ãîðåùà ïåïåë ñå ñèïåøå êàòî äúæä.
Ñïðÿõà. Ñàì ïîãàëè ðúêàòà íà ãîñïîäàðÿ ñè, êîÿòî íå áå èçïóñíàë íèòî çà ìèã. Ñåòíå âúçäúõíà:
- Â êàêâà ïðèêàçêà áÿõìå, à, ãîñïîäèí Ôðîäî? Êàê ìè ñå èñêà äà ÿ ÷óÿ! Ìèñëèòå ëè, ÷å ùå êàçâàò: À ñåãà å ðåä íà ëåãåíäàòà çà Ôðîäî Äåâåòîïðúñòè è Ïðúñòåíà íà Ñúäáàòà? È òîãàâà âñè÷êè ùå çàìëúêâàò êàòî íàñ â Ëîìèäîë, êîãàòî íè ðàçêàçâàõà ëåãåíäàòà çà Áåðåí Åäíîðúêè è Áåçöåííèÿ Êàìúê. Êàê ìè ñå èñêà äà ÿ ÷óÿ! È ñå ïèòàì êàê ëè ùå ïðîäúëæè ïîäèð íàñ.
Íî äîêàòî ñå ìú÷åøå ñ òèÿ äóìè äà ïðîïúæäà ñòðàõà äîêðàé, î÷èòå ìó âñå áëóæäàåõà íà ñåâåð - íà ñåâåð, êúì èçâîðà íà âåòðîâåòå, êúäåòî äàëå÷íîòî íåáå ñå ïðîÿñíÿâàøå, à õëàäíèÿò ïîðèâ ñå ïðåâðúùàøå â óðàãàí è ïîäãîíâàøå ìðàêà è îáëàöèòå íà ðàçðóõàòà.
È òúé ãè âèäÿ îòäàëå÷ Ãóàèõèð ñúñ çîðêèÿ ñè ïîãëåä, êîãàòî äîëåòÿ ñ ïîáåñíåëèÿ âÿòúð, è ïðåçðÿë íåáåñíèòå çàïëàõè çàêðúæè èç âúçäóõà - äâå äðåáíè, èçãóáåíè òúìíè ôèãóðêè, ñòèñíàëè ðúêà â ðúêà íà ìàëêèÿ õúëì, äîêàòî ñâåòúò ñ ïúøêàíå ñå òðåñåøå ïîä òÿõ è íàáëèçî ïðèèæäàõà îãíåíè ðåêè. È òúêìî êîãàòî ãè îòêðè è âðúõëåòÿ íàäîëó, âèäÿ ãè äà ðóõâàò - ìîæå áè èçòîùåíè, ìîæå áè çàäàâåíè îò ïóøåöè è æåãà, à ìîæå áè ïðîñòî ïîðàçåíè íàé-ñåòíå îò îò÷àÿíèåòî, çàêðèâàõà î÷è ïðåä ñìúðòòà.
Ëåæàõà åäèí äî äðóã, à íàäîëó ñå ñòðåëíà Ãóàèõèð, íàäîëó ëåòÿõà Ëàíäðîâàë è áúðçèÿò Ìåíåëäîð è íàñúí, áåç äà çíàÿò êàêâà ó÷àñò ãè å ñïîëåòÿëà, ñêèòàëöèòå áÿõà âäèãíàòè è ïîíåñåíè íàäàëå÷ îò ìðàêà è îãúíÿ.
Êîãàòî ñå ñúáóäè, Ñàì îòêðè, ÷å ëåæè íà íÿêàêâà ìåêà ïîñòåëÿ, íî íàä íåãî òèõî ñå ïîëþøâàõà êëîíåñòè áóêè è ïðåç ìëàäèòå èì ëèñòà ïðîáëÿñâàõà çëàòèñòîçåëåíè ñëúí÷åâè ëú÷è. Ñëàäêè àðîìàòè ñå ñìåñâàõà è èçïúëâàõà âúçäóõà.
Òîé ñè ïðèïîìíè òîâà áëàãîóõàíèå - äúõà íà Èòèëèåí - è ïðîìúðìîðè:
- È òàç äîáðà! Êîëêî ëè ñúì ñïàë?
Çàùîòî àðîìàòúò ãî áå âúðíàë êúì îíçè äåí, êîãàòî áå íàêëàë îãúí÷å íà ïðèïåê ïîä ñêëîíà; çà ìèã âñè÷êî îñòàíàëî áå èçïàäíàëî îò ïðîáóæäàùàòà ñå ïàìåò. Ïðîòåãíà ñå è äúëáîêî ñè ïîå äúõ.
- Àìà êàêúâ ñúí ñúíóâàõ! - ðå÷å ñè òîé. - Äîáðå, ÷å ñå ñúáóäèõ! Ñåïíà ñå è ÷àê ñåãà âèäÿ, ÷å Ôðîäî ëåæè êðàé íåãî, ïîòúíàë â ñïîêîåí ñúí. Åäíàòà ðúêà áå îòìåòíàë ïîä ãëàâàòà ñè, äðóãàòà ëåæåøå íàä çàâèâêàòà. Òîâà áå äÿñíàòà ðúêà è áåçèìåííèÿò ïðúñò ëèïñâàøå.
Âñè÷êè ñïîìåíè íàõëóõà êàòî ïîðîé è Ñàì ñå ïðîâèêíà:
- Íå å áèëî ñúí! Êúäå ñìå òîãàâà? À íå÷èé ãëàñ òèõî èçðå÷å èçîòçàä:
- Â çåìèòå íà Èòèëèåí ïîä ãðèæèòå íà êðàëÿ è òîé âè ÷àêà. Ñ òèÿ äóìè ïðåä íåãî çàñòàíà Ãàíäàëô, îáëå÷åí â áÿëî; ñåãà áðàäàòà ìó ñèÿåøå êàòî ÷èñò ñíÿã â ïðîáëÿñâàùèòå ïðåç ëèñòàòà ñëúí÷åâè ëú÷è.
- Å, ïî÷òåíè Ñàìîçíàé, êàê ñå ÷óâñòâóâàø? - äîáàâè òîé. Íî Ñàì ñå îòïóñíà ïî ãðúá, çàãëåäà ãî ñúñ çÿïíàëà óñòà è äúëãî íå ìîæà äà îòãîâîðè îò ñìàéâàíå è âåëèêà ðàäîñò. Íàêðàÿ äóìèòå ñå ïðîöåäèõà ïðåç ñâèòîòî ìó ãúðëî:
- Ãàíäàëô! Ìèñëåõ òå çà ìúðòúâ! Âñúùíîñò ìèñëåõ è ñåáå ñè çà ìúðòúâ. Íèìà å èç÷åçíàëà âñÿêà ïå÷àë? Êàêâî å ñòàíàëî ñúñ ñâåòà?
- Åäíà îãðîìíà Ñÿíêà ñè çàìèíà - êàçà Ãàíäàëô, ñåòíå ñå ðàçñìÿ è ãëàñúò ìó áå êàòî ìóçèêà èëè êàòî çâúí íà âîäà ñðåä ïðåñúõíàëè çåìè; è äîêàòî Ñàì ñëóøàøå, äîéäå ìó íàóì, ÷å îò áåçáðîé äíè íå å ÷óâàë ñìÿõ, òîçè çâóê íà ÷èñòà ðàäîñò. Òîé ñå ëååøå â óøèòå ìó êàòî åõî îò âñè÷êè âåñåëáè, êîèòî íÿêîãà áå ïðåæèâÿâàë. Àëà âìåñòî äà ñå ðàçñìåå ñ íåãî, èçáóõíà â ðèäàíèÿ. À ïîñëå, êàêòî áëàãîäàòåí äúæä îòìèíàâà ñ ïðîëåòíèÿ âÿòúð è ñëúíöåòî ãðåéâà îùå ïî-ÿðêî, òúé è ñúëçèòå ìó ñåêíàõà, áëèêíà ñìÿõ è ñ òîçè ñìÿõ òîé ðèïíà îò ëîæåòî.
- Êàê ñå ÷óâñòâóâàì? - âèêíà òîé. - Å, íå çíàì êàê äà ãî êàæà. Óñåùàì... óñåùàì... - ðàçìàõà ðúöå èç âúçäóõà - óñåùàì ñå ëåê, ñÿêàø ïðîëåò å äîøëà ïîäèð çèìàòà è ñëúíöåòî îãðÿâà ëèñòàòà, ñÿêàø ïåÿò ôàíôàðè è àðôè è çâúíÿò âñè÷êè ïåñíè, êîèòî ñúì ÷óâàë íÿêîãà! - Òîé ìëúêíà è ñå îáúðíà êúì ñâîÿ ãîñïîäàð. - Íî êàê å ãîñïîäèí Ôðîäî? Íå å ëè ñðàìîòà, äåòî òúé ïîñòðàäà ãîðêàòà ìó ðúêà? Íî ñå íàäÿâàì, ÷å èíàê âñè÷êî å íàðåä. Æåñòîêè èçïèòàíèÿ ïðåæèâÿ.
- Äà, èíàê âñè÷êî å íàðåä - èçðå÷å Ôðîäî, ñåäíà è ñå ðàçñìÿ íà ñâîé ðåä. - Áÿõ çàäðÿìàë, äîêàòî òå ÷àêàõ, Ñàì, ñúíëèâåö òàêúâ. Ñúáóäèõ ñå îùå ðàíî ñóòðèíòà, à âå÷å òðÿáâà äà îòèâà êúì ïëàäíå.
- Ïëàäíå? - ïîâòîðè Ñàì è ñå îïèòà äà ïðåñìåòíå. - Ïëàäíå, íî íà êîé äåí?
- ×åòèðèíàäåñåòèÿò îò Íîâàòà ãîäèíà èëè, àêî ïðåäïî÷èòàø, îñìèÿò äåí îò àïðèë ïî ëåòîáðîåíåòî íà Ãðàôñòâîòî* - êàçà Ãàíäàëô. - Íî â Ãîíäîð Íîâàòà ãîäèíà âå÷å âèíàãè ùå çàïî÷âà îò äâàäåñåò è ïåòè ìàðò, êîãàòî ðóõíà Ñàóðîí, à âèå áÿõòå èçòðúãíàòè îò îãúíÿ è äîíåñåíè ïðè êðàëÿ. Òîé ñå ïîãðèæè çà âàñ è ñåãà âè ÷àêà. Ùå ïèðóâàòå çàåäíî. Êîãàòî áúäåòå ãîòîâè, ùå âè îòâåäà ïðè íåãî.

///////-----------------------------------------------------------------------
*Ñïîðåä êàëåíäàðà íà Ãðàôñòâîòî ìàðò èìà 30 äíè. - Á. à.
///////-----------------------------------------------------------------------

- Êðàëÿò? - çàïèòà Ñàì. - Êàêúâ êðàë, êîé å òîé?
- Êðàëÿò íà Ãîíäîð è âëàäåòåëÿò íà Çàïàäíèòå çåìè, êîéòî ñè âúçâúðíà öÿëîòî äðåâíî êðàëñòâî - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Òîé ñêîðî ùå ïîòåãëè çà êîðîíàöèÿòà ñè, íî èç÷àêâà âàñ.
- Êàêâî ùå îáëå÷åì? - îáàäè ñå Ñàì; íå âèæäàøå íèùî äðóãî îñâåí ñòàðèòå ïàðöàëèâè äðåõè, ñ êîèòî áÿõà ïúòóâàëè, ñãúíàòè ñåãà íà çåìÿòà êðàé ïîñòåëÿòà èì.
- Äðåõèòå, ñ êîèòî ñòå ïúòóâàëè êúì Ìîðäîð - êàçà Ãàíäàëô. - Äîðè è îðêñêèòå äðèïè, êîèòî ñè íîñèë â ÷åðíèòå çåìè, Ôðîäî, ùå áúäàò ñúõðàíåíè. Íèòî êîïðèíè è äàíòåëè, íèòî áðîíè è ãåðáîâå ìîãàò äà ñå èçðàâíÿò ñ òÿõ ïî ñëàâà. Íî ïî-êúñíî ìîæå è äà âè íàìåðÿò äðóãè êîñòþìè.
Ïîñëå òîé èì ïðîòåãíà ðúöå è òå âèäÿõà, ÷å â åäíàòà ñèÿå ñêðèòà ñâåòëèíà.
- Êàêâî èìàø òàì? - âúçêëèêíà Ôðîäî. - Äà íå áè...
- Äà, äîíåñîõ âè ñúêðîâèùàòà. Íàìåðèõìå ãè ó Ñàì, êîãàòî âè ñïàñèõìå. Äàðîâåòå íà Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë: òâîÿòà ñòúêëåíèöà, Ôðîäî, è òâîÿòà êóòèéêà, Ñàì. È êîåòî íàé ùå âè çàðàäâà - íåïîêúòíàòè ñà.
Ñëåä êàòî ñå èçìèõà, îáëÿêîõà è ïîõàïíàõà, õîáèòèòå ïîñëåäâàõà Ãàíäàëô. Èçëÿçîõà îò áóêîâàòà ãîðè÷êà, â êîÿòî áÿõà ñïàëè, è ñå îçîâàõà íà ãðåéíàëà ïîä ñëúíöåòî øèðîêà çåëåíà ìîðàâà, îãðàäåíà îò ñíàæíè äúðâåòà ñ òúìíè êîðîíè, îòðóïàíè ñ àëåíè öâåòîâå. Çàä ñåáå ñè ÷óâàõà ïåñåíòà íà âîäîïàä, à îòïðåä áúðçî ñå íîñåøå ïîòîê ñ öúôíàëè áðåãîâå, ñåòíå äîñòèãàøå ðàçëèñòåíàòà ãîðà è èç÷åçâàøå ïîä êëîíåñòèòå ñâîäîâå, ïðåç êîèòî ïðîçèðàøå äàëå÷åí áëÿñúê íà âîäà.
Êàòî ñòèãíàõà ïðîñåêàòà, òå ñ èçíåíàäà çàáåëÿçàõà ðèöàðè â ëúñêàâè ðèçíèöè è âèñîêè ñòðàæè â ñðåáðèñòî-÷åðíè îäåæäè, êîèòî ñå ïîêëîíèõà ïðåä òÿõ è ãè ïðèâåòñòâóâàõà êàòî ïî÷åòíè ãîñòè. Ïîñëå åäèí îò òÿõ çàñâèðè ñ äúëãà òðúáà è òðèìàòà ìèíàõà ïðåç äúðâåñíàòà àðêà êðàé ïååùèÿ ïîòîê. Òúé ñòèãíàõà äî ïðîñòîðíà çåëåíà ðàâíèíà, à îòâúä íåÿ â ñðåáðèñòà ìàðàíÿ ëåæåøå øèðîêà ðåêà, îò êîÿòî ñå íàäèãàøå äúëúã ãîðèñò îñòðîâ ñ ìíîæåñòâî êîðàáè, çàêîòâåíè êðàé áðåãîâåòå ìó. À â ïîëÿòà ïðåä òÿõ îãðîìíà àðìèÿ áå ñòðîåíà â ðåäèöè è îòðÿäè, çàáëåñòåëè ïîä ñëúíöåòî. È ùîì õîáèòèòå íàáëèæèõà, ìå÷îâå èçëåòÿõà îò íîæíèöèòå, êîïèÿ ñå ðàçòúðñèõà, ðîãîâå è ôàíôàðè çàïÿõà, à ìíîãîãëàñíèÿò ÷îâåøêè õîð çàêðåùÿ íà ðàçëè÷íè åçèöè:

Íà ïîëóðúñòîâåòå ñëàâà! Æåëàåì èì æèâîò áåçêðàé!
Êóéî è Ôåðèàí àíàí! Àãëàð'íè Ôåðèàíàò!
Ñ âåëèêà ñëàâà ãè ñëàâåòå è Ôðîäî íàø, è Ñàìîçíàé!
Äàóð à Áåðõàåë, Êîíèí åí Àíóí! Åãëåðèî!
Ñëàâåòå ãè!
Åãëåðèð!
À ëàéòà òå, ëàéòà òå! Àíäàâå ëàéòóâàëìåò!
Ñëàâåòå ãè!
Êîðìàêîëèíäîð, à ëàéòà òàðèåííà!
Ñëàâåòå ãè! Íîñèòåëèòå íàøè, æåëàåì èì æèâîò áåçêðàé!

È òúé, ñ ïëàìíàëè îò íàõëóëàòà êðúâ ëèöà, ñ áëåñíàëè îò èçóìëåíèå î÷è, Ôðîäî è Ñàì ïðîäúëæèõà íàïðåä è âèäÿõà, ÷å ñðåä øóìíàòà âîéñêà ñà èçäèãíàòè òðè âèñîêè òðîíà îò çåëåíè ÷èìîâå. Çàä äåñíèÿ òðîí ñå ðàçâÿâàøå çåëåíî çíàìå ñ âîëíî ïðåïóñíàë áÿë êîí, îòëÿâî íà ñèí ôîí ïî ìîðåòî ïëàâàøå ñðåáúðåí êîðàá ñ ôîðìàòà íà ëåáåä, à çàä íàé-âèñîêèÿ òðîí â ñðåäàòà âÿòúðúò ëþøêàøå ãîëÿì ôëàã ñ ðàçöúôíàëî áÿëî äúðâî íà ÷åðåí ôîí, à íàä íåãî ñèÿéíà êîðîíà è ñåäåì áëåñíàëè çâåçäè. Íà òðîíà ñåäåøå ìúæ â ðèçíèöà, áåç øëåì, íî ñ äúëúã ìå÷ ïîëîæåí íà êîëåíåòå. Êîãàòî íàáëèæèõà, òîé ñå èçïðàâè. Åäâà òîãàâà ãî ïîçíàõà, òîëêîâà áå ïðîìåíåí - âèñîê, ñ ðàäîñòíî ëèöå, öàðñòâåí, âëàñòåëèí ÷îâåøêè ñ òúìíà êîñà è ñèâè î÷è.
Ôðîäî èçòè÷à íàñðåùà ìó, ïîñëåäâàí ïëúòíî îò Ñàì.
- Å òîâà ïúê àêî íå å âúðõúò! - âúçêëèêíà ãðàäèíàðÿò. - Áúðçîõîä, àêî íå ìå ëúæàò î÷èòå!
- Äà, Ñàì, Áúðçîõîä - îòâúðíà Àðàãîðí. - Ìíîãî ïúò èçìèíàõìå îò Áðåå, êúäåòî íå òè ñå ïîíðàâè âèäúò ìè, íàëè? Äúëúã ïúò çà âñè÷êè íè, íî âàøèÿò áå íàé-ìðà÷åí.
Ñåòíå, çà èçíåíàäà è êðàéíî èçóìëåíèå íà Ñàì, òîé ïðåêëîíè êîëÿíî ïðåä òÿõ, ïðîòåãíà äåñíèöàòà íà Ôðîäî, à ëÿâàòà ðúêà íà Ñàì, ïîâåäå ãè êúì òðîíà è êàòî ãè íàñòàíè íà íåãî, îáúðíà ñå êúì ñáðàíèòå áîéöè è ïúëêîâîäöè è âèêúò ìó ïðîåõòÿ íàä âîéñêàòà:
- Ñëàâåòå ãè ñ âåëèêà ñëàâà!
À êîãàòî ðàäîñòíèÿò âèê ïðîåõòÿ è çàãëúõíà îòíîâî, çà îêîí÷àòåëíî è ïúëíî çàäîâîëñòâî è ÷èñòà ðàäîñò íà Ñàì, åäèí ãîíäîðñêè ìåíåñòðåë èçëåçå íàïðåä, êîëåíè÷è è ïîèñêà ðàçðåøåíèå äà çàïåå. Î, ÷óäî! Åòî ùî ðå÷å:
- Ñëóøàéòå! Âëàäåòåëè, ðèöàðè è äîáëåñòíè ñëàâíè ìúæå, êðàëå, ïðèíöîâå è ÷åñòíè õîðà îò Ãîíäîð è êîííèöè îò Ðîõàí, è âèå ñèíîâå íà Åëðîíä è Äóíåäàíöè îò Ñåâåðà, åëôè è äæóäæåòà, è áëàãîðîäíè ñúðöà îò Ãðàôñòâîòî, è âñè÷êè âîëíè ëþäå íà Çàïàäà, ñëóøàéòå ñåãà ìîÿòà ïåñåí. Ùå ïåÿ çà Ôðîäî Äåâåòîïðúñòè è Ïðúñòåíà íà Ñúäáàòà.
À êîãàòî Ñàì ÷ó òîâà, ãðúìêî ñå ðàçñìÿ îò âúðõîâíà ðàäîñò, ñòàíà è ñå ïðîâèêíà:
- Î, âåëèêà ñëàâà è áëÿñúê! Âñè÷êèòå ìè æåëàíèÿ ñå ñáúäíàõà!
È ïîñëå çàïëàêà.
È öÿëàòà àðìèÿ ñå ðàçñìÿ è çàïëàêà, à ñðåä âåñåëèåòî è ñúëçèòå ÿñíèÿò ãëàñ íà ìåíåñòðåëà ñå íàäèãíà êàòî çâúí íà çëàòî è ñðåáðî è âñè÷êè ïðèòèõíàõà. È òîé èì ïÿ, òó íà åëôè÷åñêè åçèê, òó íà 3àïàäíèÿ, äîêàòî íàðàíåíè îò ñëàäêèòå äóìè, ñúðöàòà èì ïðåëÿõà è ðàäîñòòà áå îñòðà êàòî ìå÷ è ìèñëèòå èì îòëåòÿõà íàòàì, ãäå áîëêà è íàñëàäà òåêàò åäíà äî äðóãà, à ñúëçèòå ñà áëàãîäàòíî âèíî.
È íàêðàÿ, êîãàòî Ñëúíöåòî ñå òúðêóëíà ïî íåáîñâîäà è äúðâåòàòà ïðîòåãíàõà äúëãè ñåíêè, òîé ñâúðøè.
- Ñëàâåòå ãè ñ âåëèêà ñëàâà! - èçðå÷å ïîåòúò è êîëåíè÷è. Òîãàâà Àðàãîðí ñå èçïðàâè, öÿëàòà àðìèÿ ñå íàäèãíà è âñè÷êè ìèíàõà â ïðèãîòâåíèòå øàòðè çà ïèð è âåñåëáà äî êðàÿ íà äåíÿ.
Îòâåäîõà Ôðîäî è Ñàì â åäíà ñòðàíè÷íà ïàëàòêà, òàì ñòàðèòå èì äðåõè áÿõà ñâàëåíè, àëà ñëóãèòå ãè ñãúíàõà è ñ ïî÷èò ãè ïðèáðàõà íàñòðàíè, äàäîõà èì ÷èñòè îäåæäè. Ïîñëå ñå ïîÿâè Ãàíäàëô è çà ó÷óäâàíå íà Ôðîäî íîñåøå â ðúöåòå ñè ìå÷à, åëôè÷åñêèÿ ïëàù è ìèòðèëíàòà ðèçíèöà, êîèòî ìó áÿõà îòíåòè â Ìîðäîð. Çà Ñàì äîíåñå ïîçëàòåíà ñòîìàíåíà ðèçíèöà è åëôè÷åñêèÿ ìó ïëàù, èç÷èñòåí îò ïåòíà è äðàñêîòèíè, ïîñëå ïîëîæè ïðåä òÿõ äâà ìå÷à.
- Íå èñêàì íèêàêúâ ìå÷ - êàçà Ôðîäî.
- Çàäúëæèòåëíî å, ïîíå òàçè âå÷åð - âúçðàçè Ãàíäàëô. Òîãàâà Ôðîäî âçå ìàëêèÿ ìå÷, êîéòî Ñàì áå ïîëîæèë êðàé íåãî â Ñèðèò Óíãîë.
- Ïîäàðÿâàì òè Æèëîòî, Ñàì - êàçà òîé.
- Íå, ãîñïîäàðþ! Íà âàñ ãî äàäå ãîñïîäèí Áèëáî è íå áèâà äà ãî ðàçäåëÿòå îò ñðåáúðíàòà ðèçíèöà, ïúê è òîé íå áè èñêàë íèêîé äðóã äà ãî íîñè ñåãà.
Ôðîäî îòñòúïè, à Ãàíäàëô, ñÿêàø èì áå îðúæåíîñåö, êîëåíè÷è è ãè ïðåïàñà ñ ìå÷îâåòå, ïîñëå ñå èçïðàâè è ãè óâåí÷à ñúñ ñðåáúðíè êîðîíêè. Êîãàòî ïðèâúðøèõà ñ îáëè÷àíåòî, ïîòåãëèõà êúì ïèðøåñòâîòî; òàì ñåäíàõà íà êðàëñêàòà òðàïåçà çàåäíî ñ Ãàíäàëô, êðàë Åîìåð Ðîõàíñêè, ïðèíö Èìðàõèë è âñè÷êè ïúëêîâîäöè, òàì áÿõà è Ãèìëè ñ Ëåãîëàñ.
Íî êîãàòî ñëåä Ìèíóòàòà íà ìúë÷àíèå äîíåñîõà âèíîòî, ïðèñòèãíàõà è äâàìà îðúæåíîñöè äà îáñëóæâàò êðàëåòå, òàêà ïîíå èçãëåæäàøå îò ïðúâ ïîãëåä - åäèíèÿò áå îáëå÷åí â ñðåáðî è ñàìóð êàòî ñòðàæèòå íà Ìèíàñ Òèðèò, à äðóãèÿò â áÿëî è çåëåíî. Íî Ñàì ñå çà÷óäè ùî ëè òúðñÿò òàêèâà ìëàäè ìîì÷åòà â àðìèÿòà îò ñíàæíè ìúæå. À ïîñëå, êàòî íàáëèæèõà òàêà, ÷å ÿñíî äà ãè ðàçëè÷è, òîé èçâåäíúæ ñå ïðîâèêíà:
- Àìà ãëåäàéòå, ãîñïîäèí Ôðîäî! Âèæòå ãè! Äà ïóêíà, àêî òîâà íå å Ïèïèí! Ãîñïîäèí Ïåðåãðèí Òóê, èñêàõ äà êàæà, è ãîñïîäèí Ìåðè! Êîëêî ñà ïîðàñíàëè! Áîæè÷êî! Âèæäàì àç, ÷å è äðóãè èìàò êàêâî äà ïîðàçêàæàò.
- Èìàìå íàèñòèíà - îáúðíà ñå êúì íåãî Ïèïèí. - È ùå çàïî÷íåì ðàçêàçà âåäíàãà ñëåä êðàÿ íà ïèðøåñòâîòî. Ìåæäóâðåìåííî ïîðàçïèòàéòå Ãàíäàëô. Âå÷å íå å òàêúâ ìúë÷àëèâåö êàêòî ïðåäè, ìàêàð ÷å ïî-÷åñòî ñå ñìåå, îòêîëêîòî ïðèêàçâà. Çàñåãà äâàìàòà ñ Ìåðè ñìå çàåòè. Çàáåëÿçàëè ñòå, íàäÿâàì ñå, ÷å ñìå ðèöàðè íà Ãðàäà è Ïðåäåëèòå.
Íàé-ñåòíå ðàäîñòíèÿò äåí ñâúðøè; êîãàòî Ñëúíöåòî çàëåçå, à êðúãëàòà Ëóíà áàâíî èçïëóâà íàä ìúãëèòå íà Àíäóèí è ïðúñíà èñêðè ïî òðúïíåùèòå ëèñòà, Ôðîäî è Ñàì ñåäíàõà ïîä øåïíåùèòå äúðâåòà ñðåä àðîìàòà íà ïðåêðàñíèÿ Èòèëèåí, äî êúñíà íîù ðàçãîâàðÿõà ñ Ìåðè, Ïèïèí è Ãàíäàëô, à ïî íÿêîå âðåìå êúì òÿõ ñå ïðèñúåäèíèõà Ëåãîëàñ è Ãèìëè. Òàêà Ôðîäî è Ñàì óçíàõà ìíîãî îò îíîâà, ùî ñå áå ñëó÷èëî ñ Îòðÿäà ñëåä ðàçïàäàíåòî íà çàäðóãàòà â îíçè òåæúê äåí íà Ïàðò Ãàëåí êðàé âîäîïàäà Ðàóðîñ è êîëêîòî ïîâå÷å ðàçïèòâàõà, òîëêîâà ïîâå÷å íåùà èìàøå çà ðàçïðàâÿíå.
Îðêè, ãîâîðåùè äúðâåòà, áåçêðàéíè ñòåïíè ëåâãè è ïðåïóñêàùè êîííèöè, áëåñíàëè ïåùåðè, áåëè êóëè è çëàòíè ×åðòîçè, áèòêè è ìîãúùè êîðàáè ñ èçäóòè ïëàòíà - âñè÷êî òîâà ïðåëèòàøå ïðåä î÷èòå íà Ñàì, äîêàòî ñúâñåì ãî çàìàÿ. Íî ñðåä âñè÷êè òèÿ ÷óäåñà òîé íåïðåñòàííî ñå âðúùàøå êúì óäèâëåíèåòî îò ðúñòà íà Ìåðè è Ïèïèí, íàêðàÿ ãè íàêàðà äà ñå ïðåìåðÿò ñ íåãî è Ôðîäî. Ñåòíå ñå ïî÷åñà ïî ãëàâàòà.
- Íå ìîãà äà ãî ðàçáåðà, íà âàøàòà âúçðàñò! Íî òîâà ñè å - äæóäæå äà ñòàíà, àêî íå ñòå òðè èí÷à ïî-âèñîêè, îòêîëêîòî âè ñå ïîëàãà.
- Äæóäæå åäâà ëè ùå ñòàíåø - çàÿâè Ãèìëè. - Íî êàêâî âè êàçâàõ? Íå ìîãàò ïðîñòîñìúðòíè äà ïèÿò îò åëèêñèðèòå íà åíòèòå è äà ñå íàäÿâàò, ÷å ùå èì ñå ðàçìèíå êàòî ñëåä õàëáà áèðà.
- Åëèêñèðèòå íà åíòèòå? - ïîâòîðè Ñàì. - Ïàê çàïî÷âàòå ñ òèÿ åíòè, àìà êàêâè ñà òå, õè÷ íå ìè å ÿñíî. ×å òî ñåäìèöè ùå íè òðÿáâàò, äîäåòî ïðåãëúòíåì âñè÷êè òèÿ èñòîðèè!
- Áåç ñåäìèöè íÿìà äà ìèíå - ñúãëàñè ñå Ïèïèí. - À ïîñëå ùå òðÿáâà äà çàêëþ÷èì Ôðîäî â íÿêîÿ êóëà íà Ìèíàñ Òèðèò, äîêàòî îïèøå âñè÷êî. Èíàê ùå çàáðàâè ïîëîâèíàòà è ãîðêèÿò ñòàð Áèëáî ùå áúäå óæàñíî ðàçî÷àðîâàí.
Íàêðàÿ Ãàíäàëô ñòàíà.
- Ðúöåòå íà êðàëÿ ñà ðúöå íà öåëèòåë, ñêúïè ïðèÿòåëè - êàçà òîé. - Íî âèå áÿõòå íà ïðàãà íà ñìúðòòà, ïðåäè äà âè ïîçîâå îáðàòíî, íàïðÿãàéêè öÿëàòà ñè ñèëà, è äà âè òëàñíå â ñëàäêàòà çàáðàâà íà ñúíÿ. È ìàêàð ÷å ñïàõòå äúëãî è áëàæåíî, îòíîâî èäå âðåìå çà ñúí.
- Òîâà ñå îòíàñÿ íå ñàìî äî Ôðîäî è Ñàì - îáàäè ñå Ãèìëè, - íî è äî òåá, Ïèïèí. Îáè÷àì òå, òà ìàêàð è ñàìî çàðàäè íåçàáðàâèìèòå ìúêè, ñðåä êîèòî òå ãîíèõ. Íå ùå çàáðàâÿ è êàê òå íàìåðèõ íà õúëìà ñëåä ïîñëåäíàòà áèòêà. Äà íå áå Ãèìëè Äæóäæåòî, ùÿõìå äà òå èçãóáèì çàâèíàãè. Íî ñåãà ïîíå çíàì êàê èçãëåæäà õîáèòîâ êðàê, ñòúð÷àù îò êàìàðà òðóïîâå. À êîãàòî îòìåñòèõ îíîâà îãðîìíî òóëîâèùå, ñìåòíàõ òå çà ìúðòúâ. Áÿõ ãîòîâ äà ñè îñêóáÿ áðàäàòà. Åäâà îò â÷åðà ñè íà êðàê. Ìàðø ñåãà â ëåãëîòî! È àç ùå ñè ëÿãàì.
- À àç - êàçà Ëåãîëàñ - ùå áðîäÿ èç ãîðèòå íà òàÿ ïðåêðàñíà çåìÿ è òúé ùå ñè ïî÷èíà. Â áúäíèòå äíè, àêî ðàçðåøè ìîÿò åëôè÷åñêè âëàäåòåë, ìíîçèíà îò íàøèÿ íàðîä ùå äîéäàò íàñàì, à äîéäåì ëè, ùå íàñòúïè áëàãîñëîâåíî âðåìå. Âðåìå... ìåñåö, ïîêîëåíèå, âåê ÷îâåøêè. Íî Àíäóèí å íàáëèçî, à Àíäóèí âîäè êúì Ìîðåòî. Êúì ìîðåòî!

Êúì Ìîðåòî, êúì Ìîðåòî! ×àéêè áåëè ïàê êðåùÿò, 
âÿòúð âåå íàä âúëíèòå, ïðúñêè ïÿíà òàì áëåñòÿò. 
Âñå íà çàïàä, âñå íà çàïàä áàâíî ñëúíöåòî ëåòè. 
Êîðàáèòå ñèâè, ñèâè, ÷óâàø ëè çîâà èì òè,
ãëàñîâåòå íà îíèÿ, òðúãíàëè ïðåä ìåí íà ïúò? 
Ùå íàïóñíà, ùå íàïóñíà ðîäíèÿ ñè ãîðñêè êúò. 
Ñâúðøâàò äíèòå íè ÷åñòèòè, ÷åçíàò ñâåòëè âðåìåíà, 
ùå îòïëàâàì ïðåç ïðîñòîðà ïîä ñàìîòíèòå ïëàòíà. 
Äúëãè íîñÿò ñå âúëíèòå êúì Ïîñëåäíè áðåãîâå
è Èçãóáåíèÿò îñòðîâ ñ íåæíè ãëàñîâå çîâå, 
â Åëôîäîì, âúâ Åðåñåÿ, íåäîñòúïíà çà ÷îâåê,
ãäå ëèñòàòà íå æúëòåÿò - ñâÿò åëôè÷åñêè íàâåê!

È ñ òàçè ïåñåí Ëåãîëàñ ñå ñïóñíà íàäîëó ïî õúëìà. Îñòàíàëèòå ñúùî ñè òðúãíàõà, à Ôðîäî è Ñàì ñå âúðíàõà äà ñïÿò. Íà ñóòðèíòà ñå ñúáóäèõà, èçïúëíåíè ñ ïîêîé è íàäåæäà è îùå äúëãè äíè îñòàíàõà â Èòèëèåí. Ïîëåòî íà Êîðìàëåí, êúäåòî ëàãåðóâàøå àðìèÿòà, áåøå áëèçî äî Õåíåò Àíóí. Íîùåì ÷óâàõà êàê ïîòîêúò ñêà÷à ïðåç âîäîïàäà, âòóðâà ñå ïðåç ñêàëíàòà ïîðòà è ïðåñè÷à êèòíèòå ïîëÿ, çà äà ñå âëåå â òàëàçèòå íà Àíäóèí êðàé îñòðîâà Êàèð Àíäðîñ. Áðîäåéêè íàñàì-íàòàì, õîáèòèòå îòíîâî ïîñåùàâàõà ìåñòàòà, ïðåç êîèòî áÿõà ìèíàëè, à Ñàì âñå ñå íàäÿâàøå ñðåä ñåí÷åñòèòå ãîðè èëè íà íÿêîÿ çàêúòàíà ïîëÿíêà äà çúðíå îãðîìíèÿ Çåìåñëîí. Êîãàòî óçíà, ÷å ïðè îáñàäàòà íà Ãîíäîð å èìàëî ñòîòèöè îò òèÿ ÷óäîâèùà, íî âñè÷êè ñà áèëè óíèùîæåíè, ñìåòíà ãî çà ïå÷àëíà çàãóáà.
- Å, ñèãóðíî íÿìà íà÷èí ÷îâåê äà å íàâñÿêúäå åäíîâðåìåííî - êàçà òîé. - Íî ÿâíî ìíîãî ñúì ïðîïóñíàë.
Ìåæäóâðåìåííî àðìèÿòà ñå ãîòâåøå çà çàâðúùàíå êúì Ìèíàñ Òèðèò. Ìîðíèòå îòïî÷èâàõà, ðàíåíèòå îçäðàâÿâàõà. Ìíîçèíà áÿõà âîäèëè òåæêè áèòêè ñúñ ñåòíèòå íàøåñòâåíèöè îò Èçòîêà è Þãà äî ïúëíèÿ èì ðàçãðîì. À ïîñëåäíè ñå áÿõà çàâúðíàëè îíèÿ, êîèòî áÿõà íàâëåçëè â Ìîðäîð äà ðàçðóøàò êðåïîñòèòå ïî ñåâåðíèòå ãðàíèöè.
Íî íàé-ñåòíå, êúì êðàÿ íà àïðèë, ïúëêîâîäöèòå íà Çàïàäà îòíîâî ïîåõà íà ïúò, çàåäíî ñ õîðàòà ñè ñå êà÷èõà íà êîðàáè è îò Êàèð Àíäðîñ ñå ñïóñíàõà ïî Àíäóèí êúì Îñãèëèàò. Òàì ïðåñòîÿõà åäèí äåí, à íà ñëåäâàùèÿ äîñòèãíàõà çåëåíèòå ïîëÿ íà Ïåëåíîð è îòíîâî âèäÿõà áåëèòå êóëè ïîä âèñîêèÿ Ìèíäîëóèí, Ãðàäà íà Ãîíäîðñêèòå ìúæå, ïîñëåäíèÿò ñïîìåí çà Çàäìîðèÿ, ìèíàë ïðåç ìðàê è îãúí, çà äà èçãðåå â íîâèÿ äåí.
È òóê, ñðåä ðàííèòå ìúãëè íàä ïîëåòî, ðàçïúíàõà øàòðè è çà÷àêàõà óòðîòî; íàñòúïâàøå ìàé è êðàëÿò ùåøå äà ìèíå ïðåç ïîðòèòå â ÷àñà íà èçãðåâà.


Ãëàâà 5

ÊÐÀËßÒ È ÍÀÌÅÑÒÍÈÊÚÒ

Íàä Ãîíäîð áÿõà íàäâèñíàëè ñúìíåíèÿ è óæàñ. ßñíîòî âðåìå è ãðåéíàëîòî ñëúíöå èçãëåæäàõà êàòî ïîäèãðàâêà çà õîðàòà, â ÷èèòî äíè ïî÷òè íå áå îñòàíàëà íàäåæäà è êîèòî âñÿêà ñóòðèí î÷àêâàõà ñúäáîâíè âåñòè. Âëàäåòåëÿò èì áå ìúðòúâ è èçãîðåí, òÿëîòî íà Ðîõàíñêèÿ êðàë ëåæåøå â êðåïîñòòà èì, à íîâèÿò êðàë áå äîøúë ïðåç íîùòà è ïàê áå ïîòåãëèë íà áîé ñðåùó òúé ìðà÷íè è ñòðàõîâèòè ñèëè, ÷å íèêàêâà äîáëåñò íÿìàøå âëàñò äà ãè ïîêîðè. Íîâèíè íå èäâàõà. Îòêàê àðìèÿòà íàïóñíà Ìîðãóëñêàòà äîëèíà è ïîå ïî ñåâåðíèÿ ïúò â ñÿíêàòà íà ïëàíèíèòå, íèòî åäèí ïðàòåíèê íå ñå áå çàâúðíàë, íèêàêâà âåñò íå áå äîëåòÿëà çà îíóé, ùî ñòàâàøå ñðåä çëîêîáíèÿ Èçòîê.
Äâà äíè ñëåä ïîòåãëÿíåòî íà ïúëêîâîäöèòå, ëåéäè Åîâèí çàðú÷à íà áîëíîãëåäà÷êèòå äà é äîíåñàò îäåæäèòå è íèêàêâè óâåùàíèÿ íå ÿ óäúðæàõà â ïîñòåëÿòà; êîãàòî ÿ îáëÿêîõà è óêðåïèõà ðúêàòà é íà ïëàòíåíà ïðåâðúçêà, òÿ îòèäå ïðè Óïðàâèòåëÿ íà Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî.
- Áëàãîðîäíè öåëèòåëþ - êàçà ìó, - îãðîìåí ñìóò ìå å îáçåë è ïîâå÷å íå ìîãà äà ëåæà áåçäåéíî.
- Ëåéäè - îòâúðíà òîé, - îùå íå ñòå îçäðàâÿëà, à ìè çàðú÷àõà äà ïîëîæà çà âàñ ñïåöèàëíè ãðèæè. Îùå ñåäåì äíè íå áèâàøå äà ñòàâàòå îò ëåãëîòî, òàêà ìè íàðåäèõà. Ìîëÿ âè äà ñå âúðíåòå.
- Çäðàâà ñúì - êàçà òÿ. - Çäðàâà ñúì ïîíå òåëåñíî, àêî íå áðîèì ëÿâàòà ìè ðúêà, à òÿ ùå ñå îïðàâè. Íî ïàê ùå çàáîëåÿ, àêî íå íàìåðÿ êàêâî äà âúðøà. Íÿìà ëè âåñòè îò ñðàæåíèÿòà? Æåíèòå íèùî íå ìîãàò äà ìè êàæàò.
- Íÿìà âåñòè - ïîòâúðäè Óïðàâèòåëÿò - îñâåí òîâà, ÷å âëàäåòåëèòå ñà ïîòåãëèëè êúì Ìîðãóëñêàòà äîëèíà; õîðàòà êàçâàò, ÷å íà÷åëî áèë íîâèÿò ïúëêîâîäåö îò Ñåâåðà. Âåëèê áëàãîðîäíèê å òîé è öåëèòåë; ÷óäíî ìè å, ÷å ëåêàðñêà äåñíèöà ìîæå äà âúðòè è ìå÷à. Íå ñå ñðåùà ïîäîáíî íåùî èç Ãîíäîð â íàøè äíè, ìàêàð íÿêîãà äà å áèëî è òúé, àêî íå ëúæàò äðåâíèòå ïðåäàíèÿ. Íî âå÷å äúëãè ãîäèíè íèå, öåëèòåëèòå, òúðñèì ñàìî ëåê çà ðàíèòå, íàíåñåíè îò ìå÷åíîñöèòå. Íå ÷å è áåç òÿõ íè å ìàëêî ðàáîòàòà - ñâåòúò å ïúëåí ñ íåäúçè è çëîùàñòèÿ, òà íå íè òðÿáâàò è òèÿ, êîéòî íîñÿò âîéíèòå.
- Çà âîéíà íå ñà íóæíè äâàìà âðàãîâå, Óïðàâèòåëþ, è åäèí ñòèãà - îòâúðíà Åîâèí. - À êîéòî íÿìà ìå÷, ìîæå äà çàãèíå îò ìå÷à. Íèìà òóê, â Ãîíäîð, ñàìî ùå ñúáèðàòå áèëêè, äîêàòî Ìðà÷íèÿò âëàäåòåë ñúáèðà àðìèè? È çíàé, ÷å íåâèíàãè å äîáðî äà ñè çäðàâ òåëåñíî. Êàêòî è íåâèíàãè å çëå äà çàãèíåø â áèòêà, äîðè ñðåä óæàñíè ñòðàäàíèÿ. Àêî ìè áÿõà ïîçâîëèëè â òîÿ ìðà÷åí ÷àñ, áèõ èçáðàëà âòîðîòî.
Óïðàâèòåëÿò ñå âçðÿ â íåÿ. Ñíàæíà ñå èçïðàâÿøå òÿ, ñ áëåñíàëè î÷è íà áÿëîòî ëèöå, ñúñ ñòèñíàò þìðóê, êàêòî ñå áå îáúðíàëà äà ïîãëåäíå ïðåç èçòî÷íèòå ïðîçîðöè. Òîé âúçäúõíà è ïîêëàòè ãëàâà. Ñëåä êðàòêî ìúë÷àíèå òÿ ñå îáúðíà êúì íåãî:
- Íÿìà ëè íåîòëîæíè äåëà? Êîé óïðàâëÿâà Ãðàäà?
- Íå çíàì òî÷íî - îòâúðíà òîé. - Òèÿ ðàáîòè íå ìå âúëíóâàò. Ñ Ðîõàíñêèòå êîííèöè å îñòàíàë íÿêàêúâ âîåâîäà, à çà áîéöèòå íà Ãîíäîð ÷óõ, ÷å îòãîâàðÿ âëàäåòåëÿò Õóðèí. Íî Íàìåñòíèê íà Ãðàäà ïî ïðàâî å ãîñïîäàðÿò Ôàðàìèð.
- Êúäå ìîãà äà ãî íàìåðÿ?
- Â òîçè äîì, ëåéäè. Òîé áå òåæêî ðàíåí, íî âå÷å å íà ïúò äà îçäðàâåå. Íå çíàì îáà÷å...
- Ùå ìå çàâåäåòå ëè ïðè íåãî? Òîãàâà ùå çíàåòå.
Âëàäåòåëÿò Ôàðàìèð ñå ðàçõîæäàøå ñàì èç ãðàäèíàòà íà Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî è ïîä òîïëèòå ñëúí÷åâè ëú÷è óñåùàøå êàê â æèëèòå ìó ñå âëèâà íîâ æèâîò, àëà ñúðöåòî ìó áå íàòåãíàëî è òîé ñå âçèðàøå îòâúä ñòåíèòå, íà èçòîê. Êîãàòî Óïðàâèòåëÿò ñå ïðèáëèæè è èçðå÷å èìåòî ìó, òîé ñå îáúðíà è âèäÿ ëåéäè Åîâèí Ðîõàíñêà; æàëîñò ãî èçïúëíè, çàùîòî âèäÿ, ÷å å ðàíåíà, à ÿñíèÿò ìó âçîð äîëîâè â íåÿ ñêðúá è ñìóò.
- Ãîñïîäàðþ - êàçà Óïðàâèòåëÿò, - òîâà å ëåéäè Åîâèí Ðîõàíñêà. Òÿ ïðåïóñêàøå â áèòêàòà äî êðàëÿ, áå òåæêî ðàíåíà è ñåãà å ïîä ìîè ãðèæè. Àëà íå å äîâîëíà è æåëàå äà ðàçãîâàðÿ ñ Íàìåñòíèêà íà Ãðàäà.
- Íå ãî ðàçáèðàé ïîãðåøíî, ãîñïîäàðþ - êàçà Åîâèí. - Íå ëèïñàòà íà ãðèæè ìå ãíåòè. Åäâà ëè èìà ïî-õóáàâ äîì çà îíèÿ, ùî äèðÿò èçöåëåíèå. Íî íå ìîãà äà ëåæà â êëåòêà ñðåä ëåíîñò è áåçäåëèå. Â áèòêàòà äèðåõ ñìúðò. Àëà íå çàãèíàõ, à áèòêàòà ïðîäúëæàâà.
Ïî çíàê íà Ôàðàìèð, Óïðàâèòåëÿò ñå îòäàëå÷è ñ ïîêëîí.
- Ùî èñêàø äà ñòîðÿ, ëåéäè? - çàïèòà Ôàðàìèð. - È àç ñúì â ïëåí íà öåëèòåëèòå.
Òîé ñå âãëåäà â íåÿ è òúé êàòî áåøå äúëáîêî æàëîñòèâ, ñòîðè ìó ñå, ÷å òàÿ êðàñîòà â ñêðúáòà âñåêè ìèã ùå ðàçêúñà ñúðöåòî ìó. À òÿ ãî ïîãëåäíà è âèäÿ ïå÷àëíàòà íåæíîñò â î÷èòå ìó, àëà â ñúùîòî âðåìå ðàçáðà, ÷å å èçðàñíàë ñðåä âîèíè, ÷å íèòî åäèí îò Êîííèöèòå íà Ïðåäåëèòå íå áè ìîãúë äà ñå ìåðè ñ íåãî â ñðàæåíèå.
- Ùî èñêàø? - ïîâòîðè òîé. - Àêî å â ìîÿ âëàñò, ùå ãî ñòîðÿ.
- Ìîëÿ òå äà çàïîâÿäàø íà òîçè Óïðàâèòåë äà ìå ïóñíå îòòóê - îòâúðíà òÿ, íî ìàêàð ñëîâàòà äà áÿõà âñå òúé ãîðäåëèâè, ñúðöåòî é ïîòðúïíà è òÿ çà ïðúâ ïúò ñå óñúìíè â ñåáå ñè. Äîñåùàøå ñå, ÷å òîçè ñíàæåí, ñóðîâ è íåæåí ìúæ ìîæå äà ÿ ïîìèñëè ïðîñòî çà êàïðèçíà êàòî äåòå, êîåòî îùå íÿìà âîëÿòà äà äîâúðøè äîêðàé ñêó÷íàòà çàäà÷à.
- È àç ñúì ïîä ãðèæèòå íà Óïðàâèòåëÿ - êàçà Ôàðàìèð. - Ïúê è îùå íå ñúì ïîåë âëàñòòà íàä Ãðàäà. Íî äîðè äà íå áå òàêà, ïàê áèõ ñå âñëóøàë â íåãîâèÿ ñúâåò è ñàìî â êðàéíà íóæäà áèõ îñïîðâàë âîëÿòà ìó ïî âúïðîñè íà ëå÷åáíîòî èçêóñòâî.
- Íî àç íå äèðÿ èçöåëåíèå - êàçà òÿ. - Èñêàì äà ïðåïóñíà íà áîé êàòî áðàò ñè Åîìåð èëè äîðè êàòî êðàë Òåîäåí - òîé çàãèíà è ñå ñäîáè ñúñ ñëàâà è ïîêîé.
- Êúñíî å, ëåéäè, äà äîãîíâàø ïúëêîâîäöèòå, äîðè è äà èìàøå òàÿ ñèëà - îòâúðíà Ôàðàìèð. - Íî ñìúðòòà â áèòêà âñå îùå ìîæå äà ñïîëåòè âñè÷êè íè, íåçàâèñèìî äàëè ãî æåëàåì, èëè íå. Íàé-äîáðå ùå ñå ïîäãîòâèø äà ÿ ïîñðåùíåø ïî ñâîåìó, àêî â îñòàíàëîòî âðåìå ñå ïîä÷èíÿâàø íà Öåëèòåëÿ. Äâàìàòà ñ òåá òðÿáâà äà èçòúðïèì ÷àñîâåòå íà î÷àêâàíå.
Òÿ íå îòãîâîðè, íî íåùî â íåÿ ñå ðàçìåêíà, ñÿêàø ëþòà ñëàíà îòñòúïâàøå ïðåä ïúðâîòî íåÿñíî ïðåäâåñòèå çà ïðîëåò. Îò îêîòî é ñå îòðîíè ñúëçà è ñå ñòå÷å ïî áóçàòà êàòî áëåñíàëà äúæäîâíà êàïêà. Ëåêî ñå ñâåäå ãîðäàòà é ãëàâà. Ñåòíå òèõî, ñÿêàø íå íåìó, à íà ñåáå ñè, òÿ èçðå÷å:
- Íî öåëèòåëèòå èñêàò äà ëåæà â ïîñòåëÿ îùå ñåäåì äíè. À ïðîçîðåöúò ìè íå ãëåäà íà èçòîê.
È ñåãà îò óñòíèòå é çâó÷åøå ãëàñúò íà ñêðúáíà äåâîéêà. Ôàðàìèð ñå óñìèõíà, ìàêàð ñúðöåòî ìó äà ïðåëèâàøå îò æàëîñò.
- Ïðîçîðåöúò òè íå ãëåäà íà èçòîê. Òîâà ìîæå äà ñå ïîïðàâè. Òàêàâà çàïîâåä ìîãà äà äàì íà Óïðàâèòåëÿ. Àêî îñòàíåø ïîä íàøèòå ãðèæè â òîçè äîì è ïî÷èâàø, ëåéäè, òîãàâà ùå ñå ðàçõîæäàø èç ãðàäèíàòà êîãàòî ïîæåëàåø, è ùå ãëåäàø íà èçòîê, íàêúäåòî îòëåòÿõà âñè÷êèòå íè íàäåæäè. È òóê ùå ìå çàâàðèø äà ñå ðàçõîæäàì è äà ÷àêàì, çàãëåäàí íà èçòîê êàòî òåáå. Ùå îáëåê÷èø ãðèæèòå ìè, àêî ïîíÿêîãà ðàçãîâàðÿø èëè ïðîñòî ïîâúðâèø ñ ìåí.
Òÿ âäèãíà ãëàâà è îòíîâî ãî ïîãëåäíà â î÷èòå, áëåäîòî é ëèöå ïîðóìåíÿ.
- Êàê äà îáëåê÷à ãðèæèòå òè, âëàäåòåëþ? Íå áèõ æåëàëà äà ðàçãîâàðÿì ñ íèêîãî ñðåä æèâèòå.
- Èñêàø ëè äà òè îòãîâîðÿ ïðÿìî? - çàïèòà òîé.
- Èñêàì.
- Òîãàâà, Åîâèí Ðîõàíñêà, ùå òè êàæà, ÷å ñè êðàñèâà. Èç íàøèòå ïëàíèíñêè äîëèíè èìà ÷óäíè ÿðêè öâåòÿ è îùå ïî-÷óäíè äåâîéêè, àëà äî äíåñ íå ñúì âèæäàë â Ãîíäîð íè öâåòå, íè æåíà - òúé íåæíà è òúé ñêðúáíà. Ìîæå áè îñòàâàò ñàìî íÿêîëêî äíè, ïðåäè ìðàêúò äà ñå ñòîâàðè íàä ñâåòà, è êîãàòî äîéäå òîçè ÷àñ, íàäÿâàì ñå äà óñòîÿ òâúðäî, íî ñúðöåòî ìè ùå å ïî-ëåêî, àêî ìîãà äà òå âèæäàì, äîäåòî Ñëúíöåòî îùå ñèÿå. Çàùîòî äâàìàòà ñ òåá ñìå ìèíàëè ïîä êðèëåòå íà Ñÿíêàòà è åäíà è ñúùà ðúêà íè èçòðúãíà íàçàä.
- Óâè, íå è ìåí, âëàäåòåëþ! - êàçà òÿ. - Ñÿíêàòà ïðîäúëæàâà äà òåãíå âúðõó ìåí. Íå äèðè îò ìåí èçöåëåíèå. Äåâà-âîèí ñúì àç è íÿìà íåæíîñò â ðúêàòà ìè. Íî áëàãîäàðÿ òè ïîíå çà òîâà, ÷å íå ùå òðÿáâà äà ñòîÿ â ñòàÿòà. Ùå ñå ðàçõîæäàì ñ ðàçðåøåíèå îò Íàìåñòíèêà íà Ãðàäà.
Òÿ ñå ïîêëîíè è òðúãíà êúì äîìà. À Ôàðàìèð äúëãî ñå ðàçõîæäà ñàìîòåí èç ãðàäèíàòà è ñåãà âçîðúò ìó ñå ñòðåìåøå ïî-÷åñòî êúì ñãðàäàòà, îòêîëêîòî êúì èçòî÷íàòà ñòåíà.
Êîãàòî ñå âúðíà â ñòàÿòà ñè, òîé ïîâèêà Óïðàâèòåëÿ è èçñëóøà âñè÷êî, êàêâîòî ñå çíàåøå çà äåâîéêàòà îò Ðîõàí.
- Íî íå ñå ñúìíÿâàì, ãîñïîäàðþ - êàçà Óïðàâèòåëÿò, - ÷å ùå íàó÷èòå ïîâå÷å îò ïîëóðúñòà, êîéòî ëåæè ïðè íàñ; êàçâàò, ÷å ó÷àñòâóâàë â ïîõîäà íà êðàëÿ è ñòîÿë äî äàìàòà ÷àê äîêðàé.
È òúé Ìåðè ñå ñðåùíà ñ Ôàðàìèð è äâàìàòà ðàçãîâàðÿõà äî âå÷åðòà. Ôàðàìèð óçíà ìíîãî, ïîâå÷å äîðè îò îíóé, ùî êàçâàõà ñëîâàòà, è ìó ñå ñòîðè, ÷å âå÷å ðàçáèðà äîíÿêúäå ñêðúáòà è áåçïîêîéñòâîòî íà Åîâèí Ðîõàíñêà. À â ïðåêðàñíàòà ïðèâå÷åð äâàìàòà ñ Ìåðè èçëÿçîõà íà ðàçõîäêà èç ãðàäèíàòà, àëà òÿ íå ñå ïîÿâè.
Íî êîãàòî íà ñóòðèíòà èçëåçå îò äîìà, Ôàðàìèð ÿ âèäÿ íà ñòåíàòà; áåøå îáëå÷åíà â áÿëî è áëåñòåøå ïîä ñëúí÷åâèòå ëú÷è. Ïîâèêà ÿ, òÿ ñëåçå è äâàìàòà äúëãî êðà÷èõà ïî òðåâàòà, ïðèñÿäàõà ïîä íÿêîå çåëåíî äúðâî - òó ìúë÷àëèâè, òó óíåñåíè â ðàçãîâîð. È îò òîçè äåí òîâà ñå ïîâòàðÿøå åæåäíåâíî. À Óïðàâèòåëÿò ãëåäàøå îò ïðîçîðåöà ñè è ñúðöåòî ìó ñå âúçðàäâà, çàùîòî òîé áåøå öåëèòåë è ñåãà çàäà÷àòà ìó ñòàâàøå ïî-ëåêà; è íàèñòèíà, êîëêîòî è äà òåãíåõà çàïëàõè è çëè ïðåä÷óâñòâèÿ â ñúðöàòà íà îñòàíàëèòå, òèÿ äâàìà îò ïàöèåíòèòå ìó äåí ñëåä äåí ðàçöúôòÿâàõà è óêðåïâàõà.
È òúé íàñòàíà ïåòèÿò äåí, îòêàêòî ëåéäè Åîâèí áå ñðåùíàëà Ôàðàìèð; äâàìàòà îòíîâî ñòîÿõà íà ñòåíàòà íà Ãðàäà è ãëåäàõà íàâúí. Îùå íÿìàøå âåñòè è âñè÷êè ñúðöà áÿõà íàòåæàëè. È âðåìåòî âå÷å íå áåøå ÿñíî. Çàñòóäÿâàøå. Íàëåòåëèÿò ïðåç íîùòà ñåâåðåí âÿòúð ïðîíèçâàøå äî êîñòè è ïðîäúëæàâàøå äà ñå çàñèëâà, à çåìèòå íàîêîëî èçãëåæäàõà ñèâè è ïóñòè.
Íîñåõà òîïëè äðåõè è äåáåëè ïëàùîâå, à ëåéäè Åîâèí áå íàìåòíàëà è øèðîêà ñèíÿ ìàíòèÿ ñ öâåòà íà áåçäúííîòî íåáå â ëÿòíà íîù, îñåÿíà ñúñ ñðåáúðíè çâåçäè ïî ãîðíèÿ è äîëíèÿ ðúá. Ôàðàìèð áå çàðú÷àë äà äîíåñàò òàÿ äðåõà è ñàì áå çàãúðíàë äåâîéêàòà ñ íåÿ, êàêòî áå çàñòàíàëà òóê, êðàé íåãî, òÿ ìó ñå ñòîðè áåçêðàéíî êðàñèâà è öàðñòâåíà. Ìàíòèÿòà áå èçòúêàíà çà ìàéêà ìó, Ôèíäóèëàñ Àìðîòñêà, êîÿòî áå ïî÷èíàëà îùå ìëàäà, íîñåøå ìó ñïîìåíà çà êðàñîòà â îòäàâíà îòìèíàëè äíè è çà ïúðâà ïå÷àë, àëà ìó ñå ñòðóâàøå íàé-ïîäõîäÿùàòà îäåæäà çà õóáîñòòà è ñêðúáòà íà Åîâèí.
Òÿ ïîòðúïíà â çâåçäíàòà ìàíòèÿ è íàä ñèâèòå çåìè ïîãëåäíà íà ñåâåð, êúì èçâîðà íà õëàäíèÿ âÿòúð, êúäåòî ÿñíî áëåñòÿõà äàëå÷íè çâåçäè.
- Êàêâî äèðèø, Åîâèí? - çàïèòà Ôàðàìèð.
- Íå å ëè íàòàòúê ×åðíàòà ïîðòà? - îòâúðíà òÿ. - È íå òðÿáâàøå ëè òîé âå÷å äà å ñòèãíàë äîòàì? Ñåäåì äíè ìèíàõà, îòêàêòî ïîòåãëè. 
- Ñåäåì äíè - ïîâòîðè Ôàðàìèð. - Íî íå ìèñëè çëå çà ìåí, àêî òè êàæà: òå ìè äîíåñîõà è ðàäîñò, è áîëêà, êàêâàòî íå ñúì è î÷àêâàë äà ïîçíàÿ. Ðàäîñòòà äà òå âèäÿ, à áîëêà, çàùîòî íàèñòèíà ìðà÷íî òåãíàò íàä íàñ ñòðàõîâåòå è ñúìíåíèÿòà íà òèÿ çëîêîáíè äíè. Åîâèí, íå èñêàì ñâåòúò äà ñâúðøè ñåãà, íå èñêàì äà èçãóáÿ òúé ñêîðî îíóé, ùî íàìåðèõ.
- Äà èçãóáèø îíóé, ùî ñè íàìåðèë, âëàäåòåëþ? - îòâúðíà òÿ; ãëåäàøå ãî óìèñëåíî ñ íåæíèòå ñè î÷è. - Íå çíàì êàêâî ñè íàìåðèë â òèÿ äíè, òà äà ãî èçãóáèø. Íî õàéäå, ïðèÿòåëþ, íåêà íå ãîâîðèì çà òîâà! Äà ïîìúë÷èì! Çàñòàíàëà ñúì íà íÿêàêúâ ãèáåëåí ðúá è â áåçäíàòà ïîä íîçåòå ìè öàðóâà íåïðîãëåäåí ìðàê, àëà íå çíàì èìà ëè ñâåòëèíà çàä ìåí. Âñå îùå íå ìîãà äà ñå îáúðíà. Î÷àêâàì íÿêàêâà ïîëè÷áà.
- Äà, âñè÷êè íèå ÷àêàìå ïîëè÷áàòà - êàçà Ôàðàìèð. Ïîâå÷å íå èçðåêîõà íèòî äóìà è êàêòî ñòîÿõà íà ñòåíàòà, ñòîðè èì ñå, ÷å âÿòúðúò çàìèðà, ñëúíöåòî ïîìðúêâà, íàîêîëî ïðèòúìíÿâà è âñè÷êî ñòèõâà èç Ãðàäà è ïîëÿòà - íè âÿòúð, íè ãëàñ, íè øåïîò íà ëèñò, íè äîðè ñîáñòâåíèÿ ñè äúõ äî÷óâàõà, äàæå è ñúðöàòà èì áÿõà çàìðåëè. Âðåìåòî ñïðÿ.
È êàêòî ñòîÿõà, ðúöåòå èì ñå ñðåùíàõà è ñïëåòîõà, áåç òå äà óñåòÿò. ×àêàõà, ÷àêàõà íåçíàéíî êàêâî. Èçâåäíúæ èì ñå ñòîðè, ÷å íàä õðåáåòèòå íà äàëå÷íèòå ïëàíèíè ñå íàäèãà íîâà èñïîëèíñêà ïëàíèíà îò ìðàê, íàäâèñíàëà êàòî âúëíà, ãîòîâà äà ïîãúëíå ñâåòà, à ïî âúðõîâåòå é ïðîáëÿñâàõà ìúëíèè, ñåòíå òðúïêà ïðîáÿãà èç çåìíàòà òâúðä è òå óñåòèõà êàê ñå ëþøâàò ñòåíèòå íà Ãðàäà. Ñÿêàø âúçäèøêà ñå íàäèãíà îò îêîëíèòå ïîëÿ è ñúðöàòà èì âíåçàïíî çàòóïòÿõà îòíîâî.
- Òîâà ìè íàïîìíÿ çà Íóìåíîð - êàçà Ôàðàìèð è ñàì ñå óäèâè, ÷å å çàãîâîðèë.
- Çà Íóìåíîð? - ïîâòîðè Åîâèí.
- Äà, çà ïîòúíàëàòà ñòðàíà íà Çàäìîðèÿ è çà îãðîìíàòà ÷åðíà âúëíà îò íåèçáðîäåí ìðàê, êîÿòî âðúõëåòÿëà íàä çåëåíèòå çåìè, çàëèâàéêè õúëìîâåòå. ×åñòî ÿ ñúíóâàì.
- Çíà÷è ìèñëèø, ÷å Ìðàêúò èäâà? - çàïèòà Åîâèí. - Íåèçáðîäíèÿò Ìðàê?
È òÿ èçâåäíúæ ñå ïðèòèñíà êúì íåãî.
- Íå - êàçà Ôàðàìèð, êàòî ÿ ãëåäàøå â ëèöåòî. - Òîâà áå ñàìî âèäåíèå. Íå çíàì êàêâî ñòàâà. Òðåçâèÿò ðàçñúäúê ìè êàçâà, ÷å ñå å ñëó÷èëà âåëèêà áåäà è ÷å èäâà êðàÿò íà äíèòå íè. Íî ñúðöåòî ìè êàçâà íå, òÿëîòî ìè å ëåêî, èçïúëâà ìå ðàäîñò, íåïîäâëàñòíà íà ðàçóìà. Åîâèí, Åîâèí, Áÿëà ëåéäè Ðîõàíñêà, â òîçè ÷àñ íå âÿðâàì, ÷å ìðàêúò ìîæå äà ïðîäúëæè!
Òîé ñå ïðèâåäå è ÿ öåëóíà ïî ÷åëîòî.
È òúé ñòîÿõà òå âúðõó ñòåíèòå íà Ãðàäà íà Ãîíäîð, à íàîêîëî ñå íàäèãíà è çàôó÷à ìîùåí âÿòúð è äúëãèòå èì êîñè, ãàðâàíîâî÷åðíà è çëàòíà, ñå ðàçâÿõà è ñïëåòîõà. Ñÿíêàòà èç÷åçíà, Ñëúíöåòî ñå ðàçáóëè è ïëèñíà ñâåòëèíà, âîäèòå íà Àíäóèí çàáëåñòÿõà êàòî ñðåáðî è èç âñè÷êè êúùè íà Ãðàäà õîðàòà çàïÿõà ñ ðàäîñòòà, áëèêíàëà â ñúðöàòà èì îò íåçíàåí èçâîð.
À ïðåäè Ñëúíöåòî äà ñå îòäàëå÷è îò çåíèòà, îòêúì Èçòîêà äîëåòÿ îãðîìåí îðåë, ïîíåñúë âåñòè íà íå÷àêàíà âå÷å íàäåæäà îò âëàäåòåëèòå íà Çàïàäà ñ âèêà ñè:

Ïåéòå, íàðîäè íà Êóëàòà ñâåòëà Àíîðñêà,
÷å Ñàóðîí å íàâåêè îò òðîíà íèçâåðãíàò,
ðóõíà è ×åðíàòà êóëà.
Ðàäâàé ñå, ïåé, òè, íàðîäå íà Êóëàòà Ñòðàæåâà,
òâîÿòà ñòðàæà íå áåøå íàïðàçíà,
ðóõíà è ×åðíàòà ïîðòà,
êðàëÿò òè ìèíà ïðåç íåÿ
ñ ãîðäà ïîáåäà.
Ïåéòå ÷åñòèòè, âèé ðîæáè íà Çàïàäà,
êðàëÿò âè ïàê ùå ñå âúðíå
è äî äåíÿ ñè ïîñëåäåí
ñàìî ñðåä âàñ ùå æèâåå.
À è Äúðâîòî ñúñóõðåíî ïàê ùå âúçêðúñíå,
òîé ùå ñå ãðèæè çà íåãî
â Ãðàäà ñ áëàãîñëîâ íåíàäìèíàò.
Ïåéòå, íàðîäè!

È ïî âñè÷êè óëèöè íà Ãðàäà õîðàòà çàïÿõà.
Çëàòíè áÿõà ñëåäâàùèòå äíè, ïðîëåò è ëÿòî ñå ñëÿõà è çàëóäóâàõà åäíîâðåìåííî èç ïîëÿòà íà Ãîíäîð. Ñ ïðåïóñíàëè âåñòîíîñöè îò Êàèð Àíäðîñ äîëåòÿõà íîâèíè çà âñè÷êî, ùî ñå áå ñëó÷èëî è Ãðàäúò ñå ïðèãîòâè çà ïðèñòèãàíåòî íà êðàëÿ. Ìåðè áå ïîâèêàí äà ïîòåãëè ñ êàðóöèòå, êîèòî îòêàðâàõà çàïàñè îò ïðîâèçèè êúì Îñãèëèàò, à ñåòíå ãè ïðåõâúðëÿõà íà êîðàáè çà Êàèð Àíäðîñ, íî Ôàðàìèð íå çàìèíà, çàùîòî âå÷å áå îçäðàâÿë è ïîåìàøå öÿëàòà âëàñò íà Íàìåñòíèê, ìàêàð è ñàìî çà ìàëêî. Äëúæåí áå äà ïîäãîòâè âñè÷êî çà îíçè, êîéòî ùåøå äà ãî çàìåñòè.
Íå çàìèíà è Åîâèí, ìàêàð áðàò é äà áå èçïðàòèë ñïåöèàëåí âåñòîíîñåö ñ ìîëáà äà äîéäå â ïîëåòî íà Êîðìàëåí. Ôàðàìèð ñå óäèâè, àëà ÿ âèæäàøå ðÿäêî, óëèñàí â áåçáðîé äåëà, à òÿ îùå æèâååøå â Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî è ñå ðàçõîæäàøå ñàìîòíà èç ãðàäèíàòà, ëèöåòî é îòíîâî áå èçáëåäíÿëî è ñÿêàø òÿ åäèíñòâåíà â öåëèÿ Ãðàä áåøå ñêðúáíà è óãíåòåíà. Ñìóòåí, Óïðàâèòåëÿò íà Äîìîâåòå ñå îáúðíà êúì Ôàðàìèð.
Òîãàâà Ôàðàìèð äîéäå äà ÿ ïîñåòè, äâàìàòà ïàê çàñòàíàõà íà ñòåíàòà è òîé é êàçà:
- Åîâèí, çàùî ñå ìàåø òóê, à íå îòèäåø íà âåñåëáàòà â Êîðìàëåí îòâúä Êàèð Àíäðîñ, êúäåòî ÷àêà áðàò òè?
- Íå çíàåø ëè? - ðå÷å òÿ. Íî òîé îòâúðíà:
- Äâå ïðè÷èíè ìîæå äà èìà, àëà íå çíàì êîÿ å âÿðíà. À òÿ êàçà:
- Íå ìè ñå èãðàå íà ãàòàíêè. Ãîâîðè ïî-ÿñíî!
- Ùîì òúé æåëàåø, ëåéäè, ùå òè êàæà, ÷å íå îòèâàø, çàùîòî òå çîâå ñàìî áðàò òè, à âå÷å íå ùå òè äîíåñå ðàäîñò ïîáåäíèÿò ëèê íà âëàäåòåëÿ Àðàãîðí, Åëåíäèëîâ íàñëåäíèê. Èëè ïúê çàùîòî àç îñòàâàì òóê, à òè æåëàåø äà ñè äî ìåí. À ìîæå áè ñàìà íå ìîæåø äà èçáåðåø ìåæäó äâåòå ïðè÷èíè. Åîâèí, íå ìå ëè îáè÷àø, èëè ïðîñòî íå èñêàø?
- Äðóã èñêàõ äà ìå îáè÷à - îòâúðíà òÿ. - Íî íå æåëàÿ ìúæêà ìèëîñò.
- Çíàì - êàçà òîé. - Òè æåëàåø ëþáîâòà íà ãîñïîäàðÿ Àðàãîðí. Çàùîòî òîé áåøå âåëè÷àâ è ìîãúù, à òè èñêàøå ïî÷åñòè è ñëàâà, èñêàøå äà ñå èçäèãíåø âèñîêî íàä íèùîæíèòå òâàðè, ïëúçíàëè ïî çåìÿòà. È òîé òè ñå ñòðóâàøå âúçõèòèòåëåí êàòî âåëèê ïúëêîâîäåö ïðåä âçîðà íà ìëàä âîéíèê. Òàêúâ å - âëàñòåëèí ÷îâåøêè, íàé-âåëèê ìúæ íà íàøåòî âðåìå. Íî êîãàòî ïîëó÷è îò íåãî ñàìî ðàçáèðàíå è æàëîñò, òè âúçæåëà åäèíñòâåíî õðàáðà ñìúðò íà áîéíîòî ïîëå. Ïîãëåäíè ìå, Åîâèí!
Åîâèí äúëãî ãî ãëåäà ñ íåòðåïâàù âçîð è Ôàðàìèð èçðå÷å:
- Íå ïðåçèðàé æàëîñòòà, äàðåíà îò ñúðöå, Åîâèí! Íî àç íå òè ïðåäëàãàì æàëîñò. Çàùîòî ñè áëàãîðîäíà è õðàáðà äàìà è ñàìà ñè èçâîþâàëà íåçàáðàâèìà ñëàâà, à çà ìåíå ñè è äàìà, íàäàðåíà ñ õóáîñò, ïðåä êîÿòî áëåäíåÿò äàæå ñëîâàòà íà åëôè÷åñêèÿ åçèê. È àç òå îáè÷àì. Íÿêîãà òå ñúæàëÿâàõ çà ñêðúáòà. Àëà ñåãà, äîðè íèêîãà äà íå áå ïîçíàëà ñêðúá, ñòðàõ è íåñãîäè, äîðè äà áå áëàæåíà êðàëèöà íà Ãîíäîð, ïàê ùÿõ äà òå îáè÷àì. Íå ìå ëè îáè÷àø, Åîâèí?
Òîãàâà ñúðöåòî íà Åîâèí îìåêíà èëè ïðîñòî òÿ íàé-ñåòíå ðàçáðà êîïíåæèòå ñè. Çèìàòà âíåçàïíî îòìèíà è ñëúíöåòî ãðåéíà íàä íåÿ.
- Ñòîÿõ â Ìèíàñ Àíîð, Êóëàòà íà Ñëúíöåòî - êàçà òÿ, - è ãëåäàé òè! - Ñÿíêàòà èç÷åçíà! Âå÷å íå ùå áúäà äåâà-âîèí, íå ùå ïðåïóñêàì ñ õðàáðèòå Êîííèöè, íèòî ïúê ùå äèðÿ ðàäîñò åäèíñòâåíî â ïåñíèòå çà ëþòà áðàí. Ùå ñòàíà öåëèòåëêà è ùå îáè÷àì âñè÷êî, ùî ðàñíå è çàâúðçâà ïëîä. - Òÿ îòíîâî ïîãëåäíà Ôàðàìèð. - Âå÷å íå èñêàì äà áúäà êðàëèöà.
- Äîáðå - ðàäîñòíî ñå ðàçñìÿ Ôàðàìèð, - çàùîòî íå ñúì êðàë. Àëà àêî Áÿëàòà ëåéäè Ðîõàíñêà ñêëîíè, ùå ÿ âçåìà çà ñúïðóãà. Ñêëîíè ëè, òî íåêà äà ïðåñå÷åì Ðåêàòà è â èäíèòå ùàñòëèâè äíè äà çàæèâååì â ïðåêðàñíèÿ Èòèëèåí, çà äà ãî ïðåâúðíåì â ãðàäèíà. Äîéäå ëè Áÿëàòà ëåéäè, âñè÷êî òàì ùå ðàñòå ñ ðàäîñò.
- Çíà÷è ùå òðÿáâà äà íàïóñíà íàðîäà ñè, ãîíäîðåöî? - çàïèòà òÿ. - Íèìà èñêàø òâîÿò ãîðä íàðîä äà êàçâà: „Åòî âëàäåòåëÿ, êîéòî óêðîòè äèâàòà äåâà-âîèí îò Ñåâåðà! Íå ìîæà ëè äà ñè èçáåðå æåíà îò Íóìåíîðñêèÿ ðîä?"
- Èñêàì - îòâúðíà Ôàðàìèð.
Ïðåãúðíà ÿ è ÿ öåëóíà ïîä ãðåéíàëîòî íåáå è íåõàåøå, ÷å ñà íà âèñîêàòà ñòåíà, îòêðèòè çà õîðñêèòå ïîãëåäè. Íàèñòèíà ìíîçèíà ãè âèäÿõà êàê îáñèïàíè â ëú÷è ñëèçàò îò áîéíèöèòå è ðúêà çà ðúêà êðà÷àò êúì Äîìîâåòå íà èçöåëåíèåòî.
À íà Óïðàâèòåëÿ íà Äîìîâåòå Ôàðàìèð êàçà:
- Âèæ, ëåéäè Åîâèí Ðîõàíñêà âå÷å å èçöåëåíà.
- Ùîì å òúé - êàçà Óïðàâèòåëÿò, - îñâîáîæäàâàì ÿ îò îïåêàòà ñè, ñáîãóâàì ñå ñ íåÿ è äàíî âå÷å íèêîãà íå ÿ ñïîëåòè íåäúã èëè ðàíà. Îñòàâÿì ÿ íà ãðèæèòå íà Íàìåñòíèêà, äîäåòî ñå çàâúðíå áðàò é.
Íî Åîâèí êàçà:
- À ñåãà, êîãàòî òðÿáâà äà ñå ïðîñòèì, áèõ èñêàëà äà îñòàíà. Çàùîòî ñðåä âñè÷êè äðóãè òúêìî òîçè Äîì ñòàíà íàé-áëàãîñëîâåí çà ìåíå.
È òÿ îñòàíà òàì äî çàâðúùàíåòî íà êðàë Åîìåð.
Â Ãðàäà âå÷å âñè÷êî áå ãîòîâî, îòâðåä ñå ñòè÷àõà òúëïè, çàùîòî âåñòòà áå îòëåòÿëà äî âñè÷êè êðàèùà íà Ãîíäîð, îò Ìèí-Ðèìîí äî Ïèíàò Ãåëèí è äàëå÷íèòå ìîðñêè áðåãîâå, êîéòî ìîæåøå äà ñå äúðæè íà íîçå, áúðçàøå äà ïðèñòèãíå â Ãðàäà. Óëèöèòå áÿõà îòíîâî ïðåïúëíåíè îò æåíè è êðàñèâè äåöà, êîèòî ñå çàâðúùàõà ó äîìà ñ íàðú÷ öâåòÿ; îò Äîë Àìðîò ïðèñòèãíàõà íàé-èçêóñíèòå àðôèñòè â öÿëàòà ñòðàíà, èäâàõà ìóçèêàíòè ñ âèîëè, ôëåéòè è ñðåáúðíè òðúáè, ñëàäêîãëàñíè ïåâöè îò äîëèíèòå íà Ëåáåíèí.
Íàé-ñåòíå íàñòàíà âå÷åðòà, êîãàòî îò ñòåíèòå ìîæåõà äà ñå âèäÿò ðàçïúíàòèòå â ïîëåòî øàòðè è íàâñÿêúäå çàïëàìòÿõà ôåíåðè, äîêàòî ìíîæåñòâîòî î÷àêâàøå çîðàòà. À êîãàòî â ÿñíîòî óòðî ñëúíöåòî èçãðÿ íàä èçòî÷íèòå ïëàíèíè, íåçàáóëåíè âå÷å îò ñåíêè, âñè÷êè êàìáàíè çàïÿõà è çíàìåíà ñå ðàçâÿõà ïî âÿòúðà, à îò Áÿëàòà êóëà íàä Ãîíäîð çà ñåòåí ïúò ñå èçäèãíà ÿðêî ñðåáðèñòèÿò ôëàã íà Íàìåñòíèöèòå, ãðåéíàë êàòî ñíÿã ïîä ñëúíöåòî, áåç ãåðá è äåâèç.
Ïúëêîâîäöèòå íà Çàïàäà âîäåõà àðìèÿòà ñè êúì Ãðàäà è íàðîäúò ãëåäàøå êàê ñå çàäàâàò ðåäèöà ñëåä ðåäèöà, èñêðåéêè â èçãðåâà è ïîòðúïâàéêè êàòî ñðåáúðíè âúëíè. Òúé ñòèãíàõà äî Ïîðòàòà è ñïðÿõà íà åäèí ôóðëîíã îò ñòåíèòå. Ïðîáèâúò îùå íå áå âúçñòàíîâåí, íî âõîäúò íà Ãðàäà áå ïðåãðàäåí ñ áàðèåðà è êðàé íåÿ ñòîÿõà ñòðàæè â ñðåáðèñòî-÷åðíè îäåæäè ñ äúëãè ìå÷îâå â ðúöå. Ïðåä áàðèåðàòà ÷àêàõà Ôàðàìèð Íàìåñòíèêúò, Õóðèí, Ïàçèòåë íà êëþ÷îâåòå, îùå íåêîëöèíà ãîíäîðñêè ïúëêîâîäöè è ëåéäè Åîâèí Ðîõàíñêà ñ Åëôîøëåì è ìíîçèíà ðèöàðè îò Ïðåäåëèòå; îò äâåòå èì ñòðàíè ñå òúëïÿõà ðàäîñòíè õîðà â ïúñòðè ïðåìåíè è ñ ãèðëÿíäè îò öâåòÿ â ðúöåòå.
È òúé ïðåä ñòåíèòå íà Ìèíàñ Òèðèò ñå î÷åðòà øèðîêî ïðàçíî ïðîñòðàíñòâî, îãðàäåíî îò ðèöàðèòå è áîéöèòå íà Ãîíäîð è Ðîõàí, îò íàðîäà, ïðèäîøúë îò Ãðàäà è âñè÷êè êúò÷åòà íà ñòðàíàòà. Íàä ìíîæåñòâîòî ñå âúçöàðè òèøèíà, êîãàòî îò àðìèÿòà èçëÿçîõà Äóíåäàíöèòå, îáëå÷åíè â ñèâî è ñðåáðèñòî; íà÷åëî áàâíî êðà÷åøå âëàäåòåëÿò Àðàãîðí. Áåøå îáëå÷åí â ÷åðíà ðèçíèöà ñúñ ñðåáúðåí ïîÿñ è äúëãà ñíåæíîáÿëà ìàíòèÿ, çàêîï÷àíà íà øèÿòà ñ ãîëÿì ñêúïîöåíåí êàìúê, ïðúñêàù îòäàëå÷ çåëåíî ñèÿíèå; áåøå ãîëîãëàâ, ñàìî íà ÷åëîòî ìó ñâåòåøå çâåçäà, çàêðåïåíà ñ èçÿùíà ñðåáúðíà ïàíäåëêà. Äî íåãî áÿõà Åîìåð Ðîõàíñêè, ïðèíö Èìðàõèë, Ãàíäàëô â áåëè îäåæäè è ÷åòèðè äðåáíè ôèãóðêè, ïðèâëè÷àùè èçóìåíèòå ïîãëåäè íà íàðîäà.
- Íå, áðàòîâ÷åäêå! Íå ñà ìîì÷åíöà - Êàçà Éîðåò íà ñðîäíèöàòà ñè îò Èìëîò Ìåëóè, çàñòàíàëà êðàé íåÿ. - Òîâà ñà ïåðèàíè îò äàëå÷íàòà ñòðàíà íà ïîëóðúñòîâåòå; ãîâîðè ñå, ÷å òàì áèëè ñëàâíè ïðèíöîâå. Ìåíå ïèòàé, íàëè ñå ãðèæèõ çà åäèí îò òÿõ â Äîìîâåòå. Äðåáíè ñà, àëà õðàáðè. Äà çíàåø, áðàòîâ÷åäêå, åäèí îò òÿõ ñàìî ñ îðúæåíîñåöà ñè ïðîíèêíàë â ×åðíàòà ñòðàíà è ñå ñðàæàâàë ñ Ìðà÷íèÿ âëàäåòåë è îïîæàðèë Êóëàòà ìó, ïðîñòî äà íå ïîâÿðâàø. Ïîíå òàêà ñå ðàçïðàâÿ èç Ãðàäà. Ñèãóðíî ùå å îíçè, äåòî âúðâè äî íàøèÿ Åëôè÷åñêè êàìúê. ×óõ, ÷å áèëè áëèçêè ïðèÿòåëè. Àìà êàêâî ÷óäî å ãîñïîäàðÿò Åëôè÷åñêè êàìúê - ñóðîâî ïðèêàçâà, äà çíàåø, íî èìà çëàòíî ñúðöå, äåòî ñå âèêà, è ðúöå íà öåëèòåë. „Ðúöåòå íà êðàëÿ ñà ðúöå íà öåëèòåë", ðåêîõ àç è òúé ñå ðàçêðè âñè÷êî. À ïúê Ìèòðàíäèð ìè êàçà: „Ùå ñå çàïîìíÿò ñëîâàòà òè, Éîðåò" è...
Íî Éîðåò íå óñïÿ äà ïðîäúëæè ïðîñâåùåíèåòî íà ñåëñêàòà ñè ñðîäíèöà, çàùîòî îòåêíà ñàìîòíà òðúáà è ñå âúçöàðè ãðîáîâíà òèøèíà. Îòêúì Ïîðòàòà ñå çàäàäîõà Ôàðàìèð è Õóðèí Êëþ÷îïàçèòåëÿ áåç äðóãè ñïúòíèöè îñâåí ÷åòèðèìà ñòðàæè ñ âèñîêèòå øëåìîâå è îäåæäèòå íà Êðåïîñòòà, ïîíåñëè ãîëÿìî êîâ÷åæå îò ÷åðåí ëåáåòðîí ñúñ ñðåáúðåí îáêîâ.
Ñðåä ñúáðàíîòî ìíîæåñòâî Ôàðàìèð êîëåíè÷è ïðåä Àðàãîðí è êàçà:
- Ïîñëåäíèÿò Íàìåñòíèê íà Ãîíäîð ìîëè çà ðàçðåøåíèå äà ïðåäàäå ïîñòà ñè.
È òîé ïðîòåãíà íàïðåä áåëèÿ ñè æåçúë, íî Àðàãîðí ñàì ïîå æåçúëà è ãî âúðíà îáðàòíî ñ äóìèòå:
- Ïîñòúò òè íå å ñâúðøèë - ùå ïðèíàäëåæè íà òåá è ïîòîìöèòå òè, äîêàòî òðàå ìîÿò ðîä. À ñåãà èçïúëíè çàäúëæåíèÿòà ñè! Òîãàâà Ôàðàìèð ñå èçïðàâè è âèêíà ñ ÿñåí ãëàñ:
- Ãîíäîðöè, ÷óéòå Íàìåñòíèêà íà êðàëñòâîòî! Âèæòå! Íàé-ñåòíå îòíîâî äîéäå âëàäåòåë, çà äà ïîèñêà ïðåñòîëà. Ïðåä âàñ å Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí, âîæä íà Äóíåäàíöèòå îò Ñåâåðà, ïðèòåæàòåë íà Âúçðîäåíèÿ ìå÷, ïîáåäèòåë â áèòêèòå, ïîíåñúë èçöåëåíèå â äëàíèòå ñè, Åëôè÷åñêè êàìúê, Åëåñàð îò ðîäà íà Âëàíäèë, ñèíà íà Èñèëäóð è âíóêà íà Åëåíäèë Íóìåíîðñêè. Ùå áúäå ëè êðàë, ùå âëåçå ëè â Ãðàäà íè çàâèíàãè?
Öÿëàòà àðìèÿ è íàðîäúò èçêðåùÿõà äà â åäèí ãëàñ.
À Éîðåò ïîäõâúðëè íà ñðîäíèöàòà ñè:
- Òî òîâà å ñàìî öåðåìîíèÿ, òàêèâà ñà íè îáè÷àèòå â Ãðàäà, áðàòîâ÷åäêå; òîé âå÷å âëåçå, íàëè òè ðàçïðàâÿõ, è ìè ðå÷å... Íî ïàê ñå íàëîæè äà ìëúêíå, çàùîòî Ôàðàìèð ïðîäúëæè:
- Ãîíäîðöè, ìúäðåöèòå íè êàçâàò, ÷å ïî äðåâåí îáè÷àé êðàëÿò òðÿáâà äà ïîëó÷è êîðîíàòà îò ðúöåòå íà áàùà ñè ïðåäè íåãîâàòà ñìúðò, à àêî íå ìîæå - ñàì äà îòèäå è äà ÿ âçåìå îò ãðîáíèöàòà, êúäåòî å ïîëîæåí áàùà ìó. Íî òúé êàòî ñå íàëàãà äà ïîñòúïèì äðóãîÿ÷å, ñ ïðàâîòî íà Íàìåñòíèê äîíåñîõ îò Ðàò Äèíåí êîðîíàòà íà Åàðíóð, ïîñëåäíèÿ êðàë, ïî÷èíàë â åïîõàòà íà íàøèòå ïðàäåäè.
Ñòðàæèòå ïðèñòúïèõà íàïðåä, Ôàðàìèð îòâîðè êîâ÷åæåòî è âäèãíà âèñîêî äðåâíàòà êîðîíà. Ïî ôîðìà òÿ íàïîìíÿøå øëåìîâåòå íà Êðåïîñòíàòà Ñòðàæà, ñàìî ÷å áåøå ïî-âèñîêà è ÷èñòî áÿëà, à êðèëåòå îò äâåòå ñòðàíè áÿõà èçâàÿíè îò ïåðëè è ñðåáðî êàòî êðèëå íà ìîðñêà ïòèöà - òàêàâà áåøå åìáëåìàòà íà êðàëåòå, ïðèñòèãíàëè îòâúä Ìîðåòî; â îñíîâàòà áÿõà âãðàäåíè ñåäåì åëìàçà, à íà âúðõà ãðååøå êàòî îãúí ñàìîòåí ñêúïîöåíåí êàìúê.
Àðàãîðí ïîå êîðîíàòà, èçäèãíà ÿ è èçðå÷å:
- Åò Åàðåëëî Åíäîðåííà óòóëèåí. Ñèíîìå ìàðóâàí àð Õèëäèíèàð òåí'Àìáàð-ìåòà!
È òîâà áÿõà ñëîâàòà, èçðå÷åíè îò Åëåíäèë, êîãàòî, ïîíåñåí îò âÿòúðà, ïðåêîñèë Ìîðåòî: „Îò Âåëèêîòî Ìîðå ïðèñòèãíàõ â Ñðåäíàòà çåìÿ. Òóê ùå æèâååì, àç è ìîèòå ïîòîìöè, äî êðàÿ íà ñâåòà."
Ïîñëå, çà âñåîáùî èçóìëåíèå, Àðàãîðí íå ïîëîæè êîðîíàòà íà ãëàâàòà ñè, à ÿ âúðíà íà Ôàðàìèð è êàçà:
- Íÿìàò ÷åò îíèÿ, ùî ñ òðóä è äîáëåñò ìè âúðíàõà íàñëåäñòâîòî. Â çíàê íà òîâà èñêàì Íîñèòåëÿò íà Ïðúñòåíà äà ìè ïîäíåñå êîðîíàòà, à Ìèòðàíäèð, àêî æåëàå, íåêà ìå êîðîíîâà, çàùîòî òîé íè òëàñíà êúì âñè÷êî, êîåòî ïîñòèãíàõìå, è ïîáåäàòà å íåãîâà.
Òîãàâà Ôðîäî èçëåçå íàïðåä, ïîå êîðîíàòà îò Ôàðàìèð è ÿ ïîäíåñå íà Ãàíäàëô; Àðàãîðí êîëåíè÷è è Ãàíäàëô ïîëîæè Áÿëàòà êîðîíà íà ãëàâàòà ìó ñ äóìèòå:
- Äîéäîõà äíèòå íà êðàëÿ è íåêà áúäàò áëàãîñëîâåíè, äîäåòî ñå èçâèñÿâà òðîíúò íà Âàëàðèòå.
À êîãàòî Àðàãîðí ñå èçïðàâè, âñè÷êè çàìðÿõà, çàãëåäàíè â íåãî, çàùîòî èì ñå ñòîðè, ÷å åäâà ñåãà âëàäåòåëÿò èì ñå ðàçêðèâà çà ïðúâ ïúò. Âåëè÷àâ êàòî äðåâíèòå ìîðñêè êðàëå ñå èçâèñÿâàøå òîé íàä âñè÷êè íàîêîëî; ïðàñòàð èçãëåæäàøå, àëà è â ðàçöâåòà íà ìúæêàòà ñè ñèëà; ìúäðîñò ëåæåøå íà ÷åëîòî ìó, ìîù è èçöåëåíèå êðèåõà ðúöåòå ìó, ñèÿíèå ãî îáãðúùàøå. È òîãàâà Ôàðàìèð èçâèêà:
- Âèæòå êðàëÿ!
È â òîçè ìèã çàñâèðèõà âñè÷êè ôàíôàðè, êðàë Åëåñàð çàêðà÷è íàïðåä è ñòèãíà äî áàðèåðàòà, à Õóðèí Êëþ÷îïàçèòåëÿ ÿ îòìåñòè íàçàä; ïîä çâóöèòå íà àðôè, âèîëè è ôëåéòè, ñðåä ïåñåíòà íà çâúíêè ãëàñîâå, êðàëÿò Ïðåìèíà ïî îáñèïàíèòå ñ öâåòÿ óëèöè, ñòèãíà äî Êðåïîñòòà è âëåçå â íåÿ, çíàìåòî ñ Äúðâîòî è Çâåçäèòå ñå ðàçâÿ íàä íàé-âèñîêàòà êóëà è çàïî÷íà öàðóâàíåòî íà êðàëÿ Åëåñàð, âúçïÿòî â áåçáðîé ïåñíè.
Ïî íåãîâî âðåìå Ãðàäúò ñòàíà ïî-ïðåêðàñåí îò êîãàòî è äà áèëî, ïî-êðàñèâ äîðè îò äíèòå íà ïúðâàòà ñè ñëàâà, èçïúëíèõà ãî äúðâåòà è ôîíòàíè, èçäèãíàõà ñå ïîðòè îò ìèòðèë è ñòîìàíà, óëèöèòå ñå ïîêðèõà ñ ïëî÷êè îò áÿë ìðàìîð; Ïëàíèíñêèÿò íàðîä ðàáîòåøå òóê, Ãîðñêèÿò íàðîä ñ ðàäîñò èäâàøå íàñàì, ïðèðîäà è õîðà ñå èçöåëèõà è èçïúëíèõà ñ äîáðîòà, ìúæå è æåíè øåòàõà èç êúùèòå, çâúíòåøå äåòñêè ñìÿõ è íå îñòàíà íè ñëÿï ïðîçîðåö, íè ïðàçåí äâîð, à ñëåä êðàÿ íà Òðåòàòà åïîõà íà ñâåòà Ãðàäúò ñúõðàíè è â íîâàòà åðà ñïîìåíà è ñëàâàòà íà îòìèíàëèòå ãîäèíè.
Â äíèòå ñëåä êîðîíàöèÿòà êðàëÿò ñå âúçêà÷è íà òðîíà â Çàëàòà íà êðàëåòå, çà äà èçðè÷à âîëÿòà ñè. Èäâàõà ïðàòåíèöè íà ìíîãî ñòðàíè è íàðîäè, îò Èçòîêà è Þãà, îò ïîêðàéíèíèòå íà Ìðàêîëåñ è îò çàïàäíàòà ñòðàíà Äóí. Êðàëÿò ïðîñòè íà èçòî÷íèòå íàðîäè, êîèòî ñå áÿõà ïðåäàëè, è ãè îòïðàòè íà âîëÿ, ñêëþ÷è ìèð è ñ íàðîäèòå íà Õàðàä, îñâîáîäè ðîáèòå íà Ìîðäîð è èì ïîäàðè çåìèòå êðàé åçåðîòî Íóðíåí. Ìíîçèíà ïðèçîâà, çà äà èì èçêàæå âúçõâàëà è äà âúçíàãðàäè õðàáðîñòòà èì, íàêðàÿ êîìàíäèðúò íà Ñòðàæàòà äîâåäå Áåðåãîíä ïðåä êðàëñêèÿ ñúä.
È êðàëÿò ðå÷å íà Áåðåãîíä:
- Áåðåãîíä, òâîÿò ìå÷ ïðîëÿ êðúâ â Ñâåòèëèùåòî, êúäåòî âñÿêî íàñèëèå å çàáðàíåíî. Îñâåí òîâà íàïóñíà ïîñòà ñè áåç ðàçðåøåíèå îò Íàìåñòíèêà èëè êîìàíäèðà. Çà òèÿ ïðîñòúïêè îò äðåâíè âðåìåíà ñå ïîëàãà ñìúðòíà êàçúí. È òúé, ñåãà òðÿáâà äà èçðåêà ïðèñúäàòà òè. Íàêàçàíèåòî å èçêóïåíî ñ òâîÿòà õðàáðîñò â ñðàæåíèÿòà, îùå ïîâå÷å, ÷å âñè÷êî ñè ñòîðèë îò îáè÷ êúì âëàäåòåëÿ Ôàðàìèð. Íî âúïðåêè òîâà ùå òðÿáâà äà íàïóñíåø Ñòðàæàòà è äà çàìèíåø â èçãíàíèå îò Ìèíàñ Òèðèò.
Ëèöåòî íà Áåðåãîíä ïðåáëåäíÿ êàòî ïëàòíî è òîé ïîêðóñåíî ñâåäå ãëàâà. Íî êðàëÿò ïðîäúëæè:
- Òúé òðÿáâà äà ñòàíå, çàùîòî ñè çà÷èñëåí â Áåëèÿ îòðÿä, Ñòðàæàòà íà Ôàðàìèð, ïðèíö Èòèëèåíñêè. Ùå áúäåø íåãîâ ïúëêîâîäåö è ùå æèâååø â Åìèí Àðíåí ñðåä ìèð è ïî÷åñòè, çà äà ñëóæèø íà îíçè, çà ñïàñåíèåòî íà êîéòî ðèñêóâà âñè÷êî.
Ïðîçðÿë ìèëîñúðäèåòî è ñïðàâåäëèâîñòòà íà êðàëÿ, Áåðåãîíä ðàäîñòíî êîëåíè÷è, öåëóíà ðúêàòà ìó è ñè òðúãíà ÷åñòèò. À Àðàãîðí ïðåäàäå íà Ôàðàìèð âëàñòòà íàä Èòèëèåí è ìó çàðú÷à äà ñå çàñåëè íà õúëìîâåòå Åìèí Àðíåí, îòêúäåòî ñå âèæäàøå Ãðàäúò.
- Çàùîòî - êàçà òîé - Ìèíàñ Èòèë â Ìîðãóëñêàòà äîëèíà ùå áúäå ðàçðóøåí èç îñíîâè! Ñëåä âðåìå ìîæå äà ñå ïðå÷èñòè, àëà îùå äúëãè ãîäèíè íèêîé íå áèâà äà ñå çàñåëâà òàì.
À íàêðàÿ Àðàãîðí ïîñðåùíà Åîìåð Ðîõàíñêè è ñëåä ïðåãðúäêàòà êàçà:
- Áðàòÿ ñìå è ïîìåæäó íè íå ìîæå äà ñòàâà äóìà çà äàâàíå è âçåìàíå, íèòî çà íàãðàäè. Â ùàñòëèâ ÷àñ å ïðåïóñíàë Åîðë îò Ñåâåðà è íèêîãà ñúþç ìåæäó äâà íàðîäà íå å áèë ïî-áëàãîñëîâåí, òà íèòî åäèíèÿò, íèòî äðóãèÿò äà íå îòñòúïè îò âåðíîñòòà ñè - äî äíåñ è çàíàïðåä. Êàêòî çíàåø, çàñåãà ïîëîæèõìå êðàë Òåîäåí Ñëàâíè â åäíà îò ãðîáíèöèòå íà Ñâåòèëèùåòî è àêî æåëàåø, òàì ùå ëåæè íàâåêè ñðåä êðàëåòå íà Ãîíäîð. À àêî ïðåäïî÷èòàø, ùå äîéäåì â Ðîõàí äà ãî ïîãðåáåì ñðåä íàðîäà ìó.
À Åîìåð îòâúðíà:
- Îáèêíàõ òå îùå îò äåíÿ, êîãàòî ñå èçïðàâè ïðåä ìåí îò çåëåíàòà òðåâà íà õúëìîâåòå, è òàçè îáè÷ íå ùå èçãàñíå. Íî ñåãà òðÿáâà äà ñå çàâúðíà â êðàëñòâîòî ñè - ìíîãî ðàáîòà ìå ÷àêà, çà äà èçöåëÿ ðàíèòå íà âîéíàòà è äà âúçñòàíîâÿ ðåäà. Êîëêîòî äî Çàãèíàëèÿ, êîãàòî ïðèãîòâèì âñè÷êî, ùå ñå çàâúðíåì äà ãî âçåìåì; íåêà ïîñïè òóê çàñåãà. À Åîâèí êàçà íà Ôàðàìèð:
- Ñåãà òðÿáâà äà ñå âðúùàì â ðîäèíàòà ñè, çà äà ÿ âèäÿ îùå âåäíúæ è äà ïîìîãíà íà áðàò ñè â òåæêèÿ òðóä, àëà íàìåðè ëè ïîêîé îíçè, êîãîòî îòäàâíà îáè÷àõ êàòî áàùà, ùå ñå âúðíà.
Òúé îòìèíàâàõà ÷åñòèòè äíè; â îñìèÿ äåí íà ìàé Ðîõàíñêèòå êîííèöè ñå ïðèãîòâèõà çà ïúò è ïîåõà íà ñåâåð, à ñ òÿõ òðúãíàõà è ñèíîâåòå íà Åëðîíä. Òúëïè íàðîä áÿõà îáãðàäèëè ïúòÿ îò Ãðàäñêàòà ïîðòà äî ñòåíèòå íà Ïåëåíîð, çà äà ãè èçïðàòÿò ñ ïî÷åñò è âúçõâàëà. Ñåòíå è âñè÷êè îñòàíàëè, êîèòî áÿõà äîøëè îòäàëå÷å, ðàäîñòíî ñå ðàçîòèäîõà ïî äîìîâåòå ñè, àëà ìíîçèíà äîáðîâîëöè îñòàíàõà â Ãðàäà äà çàëè÷àò ñ òðóäà ñè ðàíèòå îò âîéíàòà è ñïîìåíà çà ìðàêà.
×åòèðèìàòà õîáèòè çàåäíî ñ Ëåãîëàñ è Ãèìëè ñúùî ñå çàäúðæàõà â ãðàäà, çàùîòî Àðàãîðí íå èñêàøå è äà ÷óå çà ðàçïóñêàíå íà çàäðóãàòà.
- Çíàì, ÷å è òÿ, êàêòî âñè÷êî íà òîÿ ñâÿò, ùå èìà êðàé - êàçâàøå òîé, - íî áèõ èñêàë äà ïîñòîèòå îùå ìàëêî: íå å äîøúë êðàÿò íà ñúâìåñòíèòå íè äåëà. Íàáëèæàâà äåíÿò, êîéòî î÷àêâàõ ïðåç äúëãèòå ãîäèíè íà çðåëîñòòà ñè, à êîãàòî íàñòúïè, áèõ æåëàë äðóãèòå äà ñà äî ìåí.
Àëà íå ïîæåëà äà êàæå íåùî ïîâå÷å çà òîçè äåí. Ïðåç òèÿ äíè Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà áåøå íàñòàíåíà çàåäíî ñ Ãàíäàëô â åäíà êðàñèâà êúùà è âñè÷êè ñå ðàçõîæäàõà âîëíî íàêúäåòî ïîæåëàÿò. Âåäíúæ Ôðîäî êàçà íà Ãàíäàëô:
- Íå çíàåø ëè çà êàêúâ äåí ãîâîðè Àðàãîðí? Ùàñòëèâè ñìå òóê è íå ìè ñå òðúãâà, íî äíèòå îòëèòàò, à Áèëáî ÷àêà. Â Ãðàôñòâîòî å ðîäíèÿò ìè êðàé.
- Êîëêîòî äî Áèëáî - îòâúðíà Ãàíäàëô, - òîé ÷àêà ñúùèÿ äåí è çíàå êàêâî òå çàäúðæà. À ÷å äíèòå ìèíàâàëè - îùå ñìå â ìàé è ëÿòîòî òåïúðâà íàáëèæàâà è ìàêàð âñè÷êî äà èçãëåæäà ïðîìåíåíî, ñÿêàø â ñâåòà å îòìèíàëà öÿëà åïîõà, çà äúðâåòàòà è òðåâèòå íÿìà è ãîäèíà, îòêàêòî ñè ïîåë íà ïúò.
- Ïèïèí - îáúðíà ñå Ôðîäî, - òè ëè ðàçïðàâÿøå, ÷å Ãàíäàëô íå áèë òúé çàòâîðåí, êàêòî ïðåäè? Òðÿáâà äà å áèëî îò óìîðàòà ñëåä òåæêèÿ òðóä. Ñåãà ñå âúçñòàíîâÿâà.
À Ãàíäàëô êàçà:
- Ìíîçèíà îáè÷àò äà çíàÿò ïðåäâàðèòåëíî êàêâî ùå èì ïîäíåñàò íà òðàïåçàòà, íî êîéòî ñ ïîò íà ÷åëîòî å ïîäãîòâÿë ïðàçíèêà, ïðåäïî÷èòà äà ïàçè òàéíà; èçíåíàäàòà ïîðàæäà íàé-ãðúìêè âúçõâàëè. À ñàìèÿò Àðàãîðí î÷àêâà çíàê.
Åäèí äåí Ãàíäàëô èç÷åçíà è Ñïúòíèöèòå âçåõà äà ñå ïèòàò êàêâî ëè ùå ñòàâà. Íå çíàåõà, ÷å ïðåç íîùòà òîé áå èçâåë Àðàãîðí îò Ãðàäà êúì þæíîòî ïîäíîæèå íà âðúõ Ìèíäîëóèí; òàì îòêðèõà ïúòåêà, óòúïêàíà â äðåâíè âðåìåíà, ïî êîÿòî ñåãà ìàëöèíà äðúçâàõà äà êðà÷àò. Òÿ âîäåøå íàãîðå èç ïëàíèíàòà êúì ñâåòèëèùå, â êîåòî íÿêîãà áÿõà âëèçàëè ñàìî êðàëåòå. Òðúãíàõà íàòàì ïî ñòðúìíèòå ïúòèùà, äîêàòî äîñòèãíàõà âèñîêà ëèâàäà ïîä ñíåãîâåòå, îáãúðíàëè âåëè÷àâèòå âúðõîâå. Îò äðóãàòà ñòðàíà áå ïðîïàñòòà, êîÿòî èçäèãàøå ñêàëíà ñòåíà çàä ãðàäà. Óòðîòî áå íàñòúïèëî è èçïðàâåíè òàì, òå îãëåäàõà ðàâíèíèòå; äàëå÷å ïîä ñåáå ñè âèäÿõà êóëèòå íà Ãðàäà êàòî îãðåíè îò Ñëúíöåòî áåëè ìîëèâè, Àíäóèíñêàòà äîëèíà êàòî êèòíà ãðàäèíà è Ïëàíèíèòå íà Ñÿíêàòà, çàáóëåíè â çëàòíè ìúãëè. Íàëÿâî âçîðúò ñòèãàøå äî ñèâèÿ Åìèí Ìóèë è áëÿñúêúò íà Ðàóðîñ ïðèìèãâàøå êàòî äàëå÷íà çâåçäà; íàäÿñíî âèæäàõà Ðåêàòà êàòî ïàíäåëêà, ïðîòåãíàòà êúì Ïåëàðãèð, à ïî-íàòàòúê, íà ðúáà ìåæäó íåáåòî è çåìÿòà, íåÿñíà ñâåòëèíà íàïîìíÿøå çà Ìîðåòî.
È Ãàíäàëô èçðå÷å:
- Åòî òâîèòå âëàäåíèÿ, ñúðöåòî íà áúäíîòî îùå ïî-âåëèêî êðàëñòâî. Ñâúðøè Òðåòàòà åïîõà íà òîçè ñâÿò è çàïî÷âà íîâà åðà; íà òåá ñå ïàäà äà ÿ çàïî÷íåø êàêòî òðÿáâà è äà ñúõðàíèø êàêâîòî å âúçìîæíî. Çàùîòî ìíîãî áå ñïàñåíî, àëà è ìíîãî ùå òðÿáâà äà îòìèíå, ïðèâúðøâà è ñèëàòà íà Òðèòå Ïðúñòåíà. Âñè÷êè çåìè, êîèòî âèæäàø, è äðóãèòå îêîëî òÿõ, ùå áúäàò äîì ÷îâåøêè. Äîøëî å âðåìåòî íà Õîðàòà è Ñòàðøèòå áðàòÿ ùå òðÿáâà äà èç÷åçíàò èëè äà ñè çàìèíàò.
- Çíàì äîáðå òîâà, ñêúïè ïðèÿòåëþ - êàçà Àðàãîðí, - íî âñå îùå èñêàì äà ÷óÿ ñúâåòà òè.
- Íÿìà äà òå ñúâåòâàì äúëãî - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Òðåòàòà åïîõà áå ìîÿ. Àç áÿõ Âðàãúò íà Ñàóðîí è äåëîòî ìè ñâúðøè. Ñêîðî ùå ñè òðúãíà. Ñåãà òîâàðúò ñå ïàäà íà òåá è òâîÿ ðîä.
- Íî àç ùå óìðà - êàçà Àðàãîðí. - Ñìúðòåí ñúì è ìàêàð äà ñúì òîâà, êîåòî çíàåø, ðîæáà íà ÷èñòàòà êðúâ íà Çàïàäà, æèâîòúò ìè - äàëå÷ ïî-äúëúã îò òîçè íà äðóãèòå õîðà - å ñàìî êðàòúê ìèã; ùå ñå ðîäÿò è îñòàðåÿò äåöàòà, êîèòî ñåãà ñà â ìàé÷èíà óòðîáà, à ñ òÿõ ùå îñòàðåÿ è àç. Êîé ùå âëàñòâóâà òîãàâà íàä Ãîíäîð è íàä îíèÿ, ùî ñå ïðåêëàíÿò ïðåä òîçè Ãðàä, àêî íå ñå ñáúäíå æåëàíèåòî ìè? Ñóõî è áåçïëîäíî å Äúðâîòî ñðåä Ôîíòàííèÿ äâîð. Êîãà ùå âèäÿ çíàê, ÷å ìîãàò äà äîéäàò äðóãè âðåìåíà?
- Îòêúñíè âçîð îò çåëåíèÿ ñâÿò è âèæ íàòàì, êúäåòî âñè÷êî èçãëåæäà ìðàçîâèòî è ïóñòî! - êàçà Ãàíäàëô.
Àðàãîðí ñå îáúðíà. Îò ãðàíèöàòà íà ñíåãîâåòå êúì íåãî ñå ñïóñêàøå êàìåíèñò ñêëîí è êàêòî ãëåäàøå, òîé îòêðè, ÷å ñðåä òàÿ ïóñòîø ðàñòå ñàìîòíî ñòúáëî. Èçêàòåðè ñå äî íåãî è âèäÿ, ÷å äîñàìè ñíåãà å èçíèêíàëà ôèäàíêà, íå ïî-âèñîêà îò òðè ôóòà. Âå÷å ÿ ïîêðèâàõà äúëãè èçÿùíè ëèñòà, òúìíè îòãîðå è ñðåáðèñòè îòäîëó, à â êðåõêàòà êîðîíà ñå êðèåøå ãðîçä öâåò÷åòà, ÷èèòî áåëè ëèñòåíöà ñèÿåõà êàòî ãðåéíàëèÿ ñíÿã.
È Àðàãîðí èçâèêà:
- Éå! Óòóâèåíèåñ! Îòêðèõ ãî! Âèæ! Åòî èçäúíêà îò Äðåâíîòî äúðâî! Íî êàê å ïîïàäíàëî òóê? Òà òî åäâà ëè å íàâúðøèëî ñåäåì ãîäèíè. À Ãàíäàëô ñå ïðèáëèæè, ïîãëåäíà ãî è ðå÷å:
- Íàèñòèíà å ôèäàíêà îò ïîòåêëîòî íà ïðåêðàñíèÿ Íèìëîò, à òîé áå èçäúíêà íà Ãàëàòèëèîí, êîéòî ïúê áå ïëîä íà Íàé-äðåâíîòî Äúðâî, Òåëïåðèîí, íàðè÷àíî ñ îùå ìíîãî èìåíà. Êîé áè ìîãúë äà êàæå êàê ñå å ÿâèëî òóê â óðå÷åíèÿ ÷àñ? Íî òóê å äðåâíî ñâåòèëèùå è ïðåäè äà èç÷åçíàò êðàëåòå, ïðåäè äà ïîñúðíå Äúðâîòî â äâîðà, íàâÿðíî ñà ïîñàäèëè ïëîä. Ðàçêàçâàò, ÷å ìàêàð ïëîäúò íà Äúðâîòî ðÿäêî äà ñòèãà äî çðåëîñò, æèâîòúò â íåãî ñå ñúõðàíÿâà äúëãè ãîäèíè è íèêîé íå ìîæå äà ïðåäñêàæå êîãà ùå ñå ñúáóäè. Ïîìíè òîâà. Óçðåå ëè íÿêîãà ïëîä, òðÿáâà äà ñå ïîñàäè, òà äà íå èç÷åçíå ðîäúò ìó îò òîçè ñâÿò. Ëåæàë å óêðèò òóê, â ïëàíèíàòà, äîêàòî Åëåíäèëîâèÿò ðîä ñå êðèåøå èç Ñåâåðíàòà ïóñòîø. Àëà ïîòåêëîòî íà Íèìëîò å äàëå÷ ïî-äðåâíî îò òâîåòî, êðàëþ Åëåñàð.
Òîãàâà Àðàãîðí íåæíî ïîëîæè ðúêà âúðõó ôèäàíêàòà - è ãëåäàé òè! - òÿ ñÿêàø åäâà ñå äúðæåøå â çåìÿòà è ñå îòäåëè áåçáîëåçíåíî è òúé Àðàãîðí ÿ îòíåñå â Êðåïîñòòà. Ñåòíå èçêîðåíè ïðåñúõíàëîòî äúðâî ñ ïî÷åñòè è íå ãî èçãîðè, à ãî ïîëîæè äà ïî÷èâà â áåçìúëâèåòî íà Ðàò Äèíåí. Íîâîòî äúðâî ïîñàäè â äâîðà êðàé ôîíòàíà è òî âçå äà ðàñòå áúðçî è ðàäîñòíî, à êîãàòî íàñòúïè þíè, êëîíèòå ìó ñå îòðóïàõà ñ öâÿò.
- Çíàìåíèåòî äîéäå - êàçà Àðàãîðí - è äåíÿò íå å äàëå÷.
È òîé èçïðàòè ñúãëåäâà÷è íà ñòåíèòå.
Åäèí äåí ïðåäè ñðåäàòà íà ëÿòîòî ïðàòåíèöè îò Àìîí Äèí ïðèñòèãíàõà â Ãðàäà è ñúîáùèõà, ÷å êúì ñòåíèòå íà Ïåëåíîð íàáëèæàâà êîëîíà îò ïðåêðàñíèÿ íàðîä íà Ñåâåðà. È êðàëÿò êàçà:
- Íàé-ñåòíå ïðèñòèãàò. Íåêà Ãðàäúò ñå ïðèãîòâè!
Â íàâå÷åðèåòî íà Ñðåäëåòíèÿ äåí, êîãàòî íåáåòî áåøå ñàïôèðåíîñèíüî è íà èçòîê ðàçöúôòÿâàõà áåëè çâåçäè, àëà Çàïàäúò îùå òúíåøå â çëàòî è âúçäóõúò áå ïðîõëàäåí è óõàíåí, Êîííèöèòå ñå çàäàäîõà ïî Ñåâåðíèÿ ïúò êúì ïîðòèòå íà Ìèíàñ Òèðèò. Íàé-îòïðåä ÿçäåõà Åëðîõèð è Åëàäàí ñúñ ñðåáúðíî çíàìå, ñëåä òÿõ ñå çàäàâàõà Ãëîðôèíäåë, Åðåñòîð è âñè÷êè ïðèäâîðíè îò Ëîìèäîë, ñåòíå Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë è Êåëåáîðí, Ãîñïîäàð íà Ëîòëîðèåí, ÿõíàëè áåëè æðåáöè, à ñ òÿõ è ìíîçèíà îò ïðåêðàñíèòå èì ïîäàíèöè â ñèâè ïëàùîâå, ñ áåëè ïåðëè â êîñèòå; ïîñëåäåí áå âëàäåòåëÿò Åëðîíä, íàé-ìîãúù ñðåä åëôè è õîðà, ïîíåñúë ñêèïòúðà íà Àíóìèíàñ, à äî íåãî íà ñèâ êîí ÿçäåøå äúùåðÿ ìó Àðâåí, Âå÷åðíèöàòà íà òåõíèÿ íàðîä.
È êîãàòî ÿ çúðíà êàê ñå çàäàâà, áëåùóêàéêè ñðåä çäðà÷à, ñúñ çâåçäè â êîñèòå è ïðúñêàéêè íåæåí àðîìàò íàîêîëî, Ôðîäî òðåïíà îò âåëèêî èçóìëåíèå è ðå÷å íà Ãàíäàëô:
- Íàé-ñåòíå ðàçáèðàì çàùî ñìå ÷àêàëè! Òîâà å êðàÿò. Äî äíåñ îáè÷àõìå ñàìî äåíÿ, àëà âå÷å è íîùòà ùå áúäå ïðåêðàñíà è áëàãîñëîâåíà, à âñè÷êèòå é ñòðàõîâå ùå èç÷åçíàò íàâåêè!
Ñåòíå êðàëÿò ïîçäðàâè ãîñòèòå ñè è òå ñëÿçîõà îò êîíåòå, Åëðîíä ïðåäàäå ñêèïòúðà è ïîëîæè ðúêàòà íà äúùåðÿ ñè â äåñíèöàòà íà êðàëÿ è âñè÷êè çàåäíî ñå èçêà÷èõà êúì Âèñîêèÿ ãðàä, à â íåáåòî ðàçöúôíàõà áåçáðîé çâåçäè. È Àðàãîðí, êðàë Åëåñàð, ñå îæåíè çà Àðâåí Óíäîìèåë â Ãðàäà íà êðàëåòå ïðåç Äåíÿ Ñðåäëåòåí è òúé ïðèâúðøè ðàçêàçúò çà òÿõíîòî äúëãî î÷àêâàíå è òåæêèÿ èì òðóä.


Ãëàâà 6

ÐÀÇÄÅËÈ

Êîãàòî äíèòå íà ïðàçíåíñòâà îòìèíàõà íàé-ñåòíå, Ñïúòíèöèòå ñå çàìèñëèõà çà çàâðúùàíå êúì ðîäíèòå ìåñòà. Ôðîäî îòèäå äà ïîòúðñè êðàëÿ, à òîé áå ñåäíàë ñ êðàëèöà Àðâåí êðàé ôîíòàíà è òÿ ïååøå ïåñåí îò Âàëèíîð ïîä êëîíåñòîòî, öúôíàëî äúðâî. Äâàìàòà ïîçäðàâèõà Ôðîäî è ñòàíàõà äà ãî ïîñðåùíàò, à Àðàãîðí êàçà:
- Çíàì êàêâî ñè äîøúë äà ìè êàæåø, Ôðîäî - èñêàø äà ñå âúðíåø ó äîìà. Å, ïðåñêúïè ìè ïðèÿòåëþ, äúðâîòî âèðåå íàé-õóáàâî â çåìÿòà íà äåäèòå ñè, íî çíàé, ÷å âèíàãè ñòå äîáðå äîøëè âúâ âñÿêî êúò÷å íà Çàïàäà. È ìàêàð ÷å òâîÿò íàðîä íå áå ìíîãî òà÷åí â ëåãåíäèòå çà âåëèêè ãåðîè, çàíàïðåä òîé ùå å ïî-ñëàâåí îò êîåòî è äà áèëî êðàëñòâî íà äðåâíîñòòà.
- Âÿðíî å, ÷å èñêàì äà ñå âúðíà â Ãðàôñòâîòî - êàçà Ôðîäî. - Íî ïúðâî òðÿáâà äà ìèíà ïðåç Ëîìèäîë. Àêî èçîáùî ìîãà äà êàæà, ÷å ìè å ëèïñâàëî íåùî â òúé áëàæåíî âðåìå, òî å åäíî - ñðåùà ñ Áèëáî; íàñêúðáèõ ñå, êàòî âèäÿõ, ÷å îò âñè÷êè ïðèäâîðíè íà Åëðîíä ñàìî òîé íå å äîøúë.
- Ó÷óäâà ëè òå òîâà, Íîñèòåëþ íà Ïðúñòåíà? - çàïèòà Àðâåí. - Ïîçíàâàø ìîãúùåñòâîòî íà îíçè ïðåäìåò, êîéòî âå÷å å óíèùîæåí; ÷åçíå âñè÷êî, ñúòâîðåíî îò òîâà ìîãúùåñòâî. Íî òâîÿò ñðîäíèê ãî å ïðèòåæàâàë ïî-äúëãî îò òåá. Ïî ìåðêèòå íà ðîäà âè òîé å ïðåñòàðÿë è òå ÷àêà, ÷å íå ùå òðúãíå âå÷å íà äúëúã ïúò... îñâåí îùå âåäíúæ.
- Ùîì å òúé, ðàçðåøåòå ìè äà òðúãíà ïî-ñêîðî - êàçà Ôðîäî.
- Ùå ïîòåãëèì ñëåä ñåäåì äíè - êàçà Àðàãîðí. - È íèå ùå òðúãíåì ñ âàñ ïî äúëãèÿ ïúò, ÷àê äî Ðîõàí. Ñëåä òðè äíè Åîìåð ùå ñå çàâúðíå òóê, çà äà îòíåñå Òåîäåí êúì Ïðåäåëèòå, è íèå ùå ÿçäèì äî íåãî, çà äà îòäàäåì ñâîÿòà ïî÷èò êúì çàãèíàëèÿ. Íî ïðåäè äà ñè çàìèíåòå, èñêàì äà ïîòâúðäÿ äóìèòå íà Ôàðàìèð - òè è òâîèòå ñïúòíèöè ïîëó÷àâàòå çàâèíàãè ïðàâîòî äà áðîäèòå èç Ãîíäîð êàêòî ïîæåëàåòå. À àêî ñ íÿêàêâè äàðîâå ìîãà äà ñå îòïëàòÿ çà ïîäâèçèòå âè, ùå ãè ïîëó÷èòå, êàêâîòî è äà ïîæåëàåòå, ùå ãî âçåìåòå ñúñ ñåáå ñè è ùå ïúòóâàòå ïî÷åòíî, ïðåìåíåíè êàòî ïðèíöîâå íà òàÿ ñòðàíà.
À êðàëèöà Àðâåí êàçà:
- Àç ùå òè äàì ïîäàðúê, çàùîòî ñúì äúùåðÿ íà Åëðîíä. Êîãàòî òîé òðúãíå êúì Çàëèâèòå, íå ùå ãî ïîñëåäâàì, èçáðàõ äà áúäà êàòî Ëóòèåí è ó÷àñòòà ìè ùå å êàòî íåéíàòà - ñëàäêà è ãîð÷èâà. Íî àêî æåëàåø, Íîñèòåëþ íà Ïðúñòåíà, òè ùå ïîòåãëèø âìåñòî ìåí, êîãàòî ìó äîéäå âðåìåòî. Àêî îùå òå ìú÷è ðàíàòà è òåãíå ñïîìåíúò çà òîâàðà, ùå ìîæåø äà èäåø êúì Çàïàäà, òà äà èçöåëèø íåäúã è óìîðà. Àëà íîñè òîâà çà ñïîìåí îò Åëôè÷åñêèÿ êàìúê è Âå÷åðíèöàòà, ñ ÷èÿòî ñúäáà ñå ïðåïëåòå æèâîòúò òè!
Òÿ ñâàëè áÿëàòà ïåðëà, âèñÿùà íà ãðúäòà é êàòî çâåçäà íà ñðåáúðíà âåðèæêà, è íàäÿíà âåðèæêàòà íà øèÿòà íà Ôðîäî ñ äóìèòå:
- Êîãàòî òå ìú÷è ñïîìåíúò çà ñòðàõ è ìðàê, òîâà ùå òè ïîìîãíå. 
Ñëåä òðè äíè, êàêòî áå êàçàë êðàëÿò, Åîìåð Ðîõàíñêè ïðèñòèãíà â Ãðàäà çàåäíî ñ åäèí åîðåä îò íàé-ñíàæíèòå ðèöàðè íà Ïðåäåëèòå. Ïîñðåùíàõà ãî ñ ðàäîñò, à êîãàòî ñåäíàõà íà òðàïåçàòà â Ìåðåòðîíä, îãðîìíàòà Ïðàçíè÷íà çàëà, òîé ñúçðÿ êðàñîòàòà íà äàìèòå ñðåùó ñåáå ñè è ãî èçïúëíè âåëèêî èçóìëåíèå. Ïðåäè äà ñå îòòåãëè â ïîêîèòå ñè, ïîâèêà Ãèìëè äæóäæåòî è çàïèòà:
- Ãèìëè, ñèíå Ãëîèíîâ, ãîòîâà ëè å ñåêèðàòà òè?
- Íå, âëàäåòåëþ - îòâúðíà Ãèìëè, - íî òóòàêñè ùå ÿ äîíåñà, àêî å íóæíî.
- Òè ùå ïðåöåíèø - êàçà Åîìåð. - Ïîìåæäó íè âñå îùå òåãíàò íÿêîè ïðèáúðçàíè ñëîâà çà Âëàäåòåëêàòà íà Çëàòíèÿ ëåñ. À ñåãà ÿ âèäÿõ ñ î÷èòå ñè.
- Å, âëàäåòåëþ, ùî ùå êàæåø ñåãà?
- Óâè! - âúçäúõíà Åîìåð. - Íå ùå êàæà, ÷å å íàé-ïðåêðàñíàòà äàìà íà òîçè ñâÿò.
- Çíà÷è òðÿáâà äà èçòè÷àì çà ñåêèðàòà - êàçà Ãèìëè.
- Íî ïúðâî ùå ñå îïðàâäàÿ - ðå÷å Åîìåð. - Äà ÿ áÿõ çúðíàë â äðóãî îáêðúæåíèå, áèõ êàçàë âñè÷êî, ùî æåëàåø. Àëà ñåãà ñëàãàì íà ïúðâî ìÿñòî êðàëèöà Àðâåí Âå÷åðíèöàòà è ñúì ãîòîâ äà ñå áèÿ ñ âñåêè, êîéòî îñïîðè ñëîâàòà ìè. Äà äîíåñàò ëè ìå÷à ìè?
Ãèìëè ñå ïîêëîíè äîçåìè.
- Íå, îò ìåí ñè ïðîñòåí, âëàäåòåëþ. Òè èçáðà Âå÷åðíèöàòà, àëà Çîðíèöàòà å ìîÿ îáè÷. È ñúðöåòî ìè âåùàå, ÷å ñêîðî òÿ ùå çàëåçå çàâèíàãè.
Íàé-ñåòíå íàñòàíà äåíÿò íà òðúãâàíåòî è ãîëÿì îòðÿä îò êðàñèâè ïúòíèöè ñå ïðèãîòâè äà ïîòåãëè íà ñåâåð îò Ãðàäà. Òîãàâà êðàëåòå íà Ãîíäîð è Ðîõàí îòèäîõà â Ñâåòèëèùåòî, âëÿçîõà â ãðîáíèöèòå íà Ðàò Äèíåí è áåçìúëâíî ïðåíåñîõà ïðåç Ãðàäà çëàòíîòî ëîæå íà êðàë Òåîäåí. Ñåòíå ãî âäèãíàõà íà ãîëÿìà êîëåñíèöà, îáêðúæåíà îò Ðîõàíñêè êîííèöè, à íàé-îòïðåä ïîíåñîõà çíàìåòî ìó; êàòî îðúæåíîñåö íà Òåîäåí, Ìåðè ïúòóâàøå íà êîëåñíèöàòà é ñòèñêàøå ðúöåòå íà êðàëÿ.
Çà îñòàíàëèòå Ñïúòíèöè äîâåäîõà êîíå ñïîðåä ðúñòà èì; Ôðîäî è Ñàì ÿçäåõà äî Àðàãîðí, Ãàíäàëô áå âúçñåäíàë Ñåíêîãðèâ, Ïèïèí áå ñðåä ãîíäîðñêèòå ðèöàðè, à Ëåãîëàñ è Ãèìëè êàêòî âèíàãè ñïîäåëÿõà ñåäëîòî íà Àðîä.
Â òîçè ïîõîä âçåõà ó÷àñòèå è êðàëèöà Àðâåí, Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë ñ ïðèäâîðíèòå ñè, è Åëðîíä ñúñ ñâîèòå ñèíîâå, òóê áÿõà ïðèíöîâåòå íà Äîë Àìðîò è Èòèëèåí çàåäíî ñ ìíîæåñòâî ïúëêîâîäöè è ðèöàðè. Íèêîãà äî òîçè äåí êðàë íà Ïðåäåëèòå íå áå èìàë òàêàâà ñâèòà, êàêâàòî ïîòåãëè ñ Òåîäåí, ñèí Òåíãåëîâ, êúì ðîäíèÿ ìó êðàé.
Ñïîêîéíî, áåç äà áúðçàò, íàâëÿçîõà â Àíîðèåí è ñòèãíàõà äî Ñèâàòà ãîðà ïîä Àìîí äèí; è òàì äî÷óõà òúòåí, ñÿêàø òúïàíè áèåõà èç õúëìîâåòå, ìàêàð äà íå ñå ìÿðêàøå æèâà äóøà. Òîãàâà Àðàãîðí íàðåäè äà çàñâèðÿò ôàíôàðè è ãëàøàòàèòå ñå ïðîâèêíàõà;
- Ãëåäàéòå, êðàë Åëåñàð å äîøúë! Òîé äàðÿâà íàâåêè Äðóàäàíñêèÿ ëåñ íà Ãàí-áóðè-ãàí è íàðîäà ìó, îò äíåñ íèêîé äà íå íàâëèçà òàì áåç òÿõíî ðàçðåøåíèå!
Òúïàíèòå ïðîãúðìÿõà îùå ïî-ìîùíî è çàìëúêíàõà.
Ñëåä ïåòíàäåñåò äúëãè äíè ïúò êîëåñíèöàòà íà êðàë Òåîäåí ìèíà ïðåç çåëåíèòå ïîëÿ íà Ðîõàí è ñòèãíà äî Åäîðàñ; òóê âñè÷êè ñïðÿõà çà îòäèõ. Çëàòíèÿò çàìúê áåøå óêðàñåí ñ âåëèêîëåïíè ãîáëåíè è îãðÿí îò ñâåòëèíà. Â íåãî óñòðîèõà íàé-ñëàâíèÿ ïèð, îòêàêòî áå ïîñòðîåí. Ñëåä òðè äíè íàðîäúò íà Ïðåäåëèòå ïîäãîòâè ïîãðåáåíèåòî íà Òåîäåí, ïîëîæèõà ãî â êàìåííèÿ ìó äîì çàåäíî ñ îðúæèÿòà è ìíîæåñòâî êðàñèâè ïðåäìåòè, êîèòî áå ïðèòåæàâàë, à îòãîðå èçäèãíàõà âèñîêà ìîãèëà, ïîêðèòà ñúñ çåëåíè ÷èìîâå, ïî êîèòî áëåñòÿõà áåëè öâåò÷åòà íåçàáðàâêè. È òúé ñå ïîÿâè îñìè õúëì â èçòî÷íèÿ êðàé íà Ìîãèëíîòî ïîëå.
À ïîñëå Êîííèöèòå îò êðàëñêàòà ãâàðäèÿ ïðåïóñíàõà íà áåëè êîíå îêîëî ìîãèëàòà è çàïÿõà â åäèí ãëàñ ïåñåí çà Òåîäåí, ñèí Òåíãåëîâ, ñú÷èíåíà îò íåãîâèÿ ìåíåñòðåë Ãëåîâèíå, êîéòî îòïîñëå íèêîãà íå çàïÿ. Áàâíèòå ãëàñîâå íà Êîííèöèòå òðîãíàõà ñúðöàòà äîðè íà îíèÿ, êîèòî íå ðàçáèðàõà ðå÷òà èì, àëà ñëîâàòà íà ïåñåíòà ðîäèõà áëÿñúê â î÷èòå íà íàðîäà íà Ïðåäåëèòå, êîãàòî âñè÷êè ÷óõà êàê â äàëíèíàòà îòíîâî òúòíàò êîïèòàòà íà Ñåâåðà è ãëàñúò íà Åîðë íàäâèâà òðÿñúêà íà áèòêàòà ñðåä Ïàìåòíè ïîëÿ; íèæåøå ñå ðàçêàçúò íà êðàëåòå è ðîãúò íà Øëåì îòåêâàøå çâúíêî èç ïëàíèíèòå, äîêàòî ïðèäîéäå Ìðàêúò è êðàë Òåîäåí ñå íàäèãíà, çà äà ïðåïóñíå ïðåç Ñÿíêàòà êúì îãúíÿ è äà çàãèíå ñëàâíî â ìèãà, êîãàòî âúïðåêè èçãóáåíèòå íàäåæäè Ñëúíöåòî ñå çàâúðíà è çîðàòà ìó îãðÿ Ìèíäîëóèí.

Êúì óòðîòî, êúì èçãðåâà îò ìðàêà äîëåòÿ,
ñúñ ïåñåí âäèãíà ñâîÿ ìå÷ è Ñëúíöåòî âèäÿ.
Íàäåæäàòà ðàçïàëè â íàñ è ñ íåÿ èçãîðÿ,
èçäèãíà ñå íàä ñìúðò, íàä ñòðàõ, íàä ñâîÿòà ñúäáà,
êúì ñëàâàòà îò ãèáåëòà íàâåêè ïîëåòÿ.

Ìåðè ðèäàåøå â ïîäíîæèåòî íà çåëåíàòà ìîãèëà, à êîãàòî ïåñåíòà ñâúðøè, òîé ñå èçïðàâè è èçâèêà:
- Òåîäåí êðàë, Òåîäåí êðàë! Ñáîãîì! Êàòî ðîäåí áàùà ìè áå, íî çà ìàëêî. Ñáîãîì!
Êîãàòî ïîãðåáåíèåòî ñâúðøè, ðèäàíèÿòà íà æåíèòå ñòèõíàõà è Òåîäåí íàé-ñåòíå îñòàíà ñàì â ìîãèëàòà ñè, íàðîäúò ñå ñúáðà â Çëàòíèÿ çàìúê äà ïðîãîíè ñ ïèðøåñòâî ñêðúáòà, çàùîòî Òåîäåí áå äîæèâÿë äî äúëáîêà ñòàðîñò è áå çàãèíàë ñ ÷åñò êàòî íàé-âåëèêèòå ñè ïðåäöè. À êîãàòî ïî îáè÷àÿ íà Ïðåäåëèòå íàñòàíà âðåìå äà ïèÿò çà ïàìåòòà íà êðàëåòå, ãðåéíàëà êàòî ñëúíöå è áÿëà êàòî ñíÿã íàïðåä èçëåçå Åîâèí Ðîõàíñêà è ïîäíåñå íà Åîìåð ïúëíà ÷àøà.
Ìåíåñòðåëúò è ëåòîïèñåöúò ñå èçïðàâèõà è èçðåêîõà ïîðåä èìåíàòà íà âñè÷êè âëàäåòåëè íà Ïðåäåëèòå: Åîðë Ìëàäè, Áðåãî Çàìêîñòðîèòåë, Àëäîð, áðàò íà Áàëäîð Çëî÷åñòè, Ôðåà, Ôðåàâèíå, Ãîëäâèíå, Äåîð, Ãðàì è Øëåì, êîéòî îòñòúïèë â Øëåìîâî óñîå, êîãàòî âðàæà âúëíà çàëÿëà Ïðåäåëèòå è òúé ñâúðøâàõà äåâåòòå ìîãèëè îò çàïàäíàòà ñòðàíà, çàùîòî ïî îíîâà âðåìå ðîäúò ñå ïðåêúñíàë, è ïîñëå èäâàõà ìîãèëèòå îò èçòî÷íèÿ êðàé: Ôðåàëàô, ñåñòðèíèê íà Øëåì, Ëåîôà, Âàëäà, Ôîëêà, Ôîëêâèíå, Ôåíãåë, Òåíãåë è íàêðàÿ Òåîäåí. È êîãàòî ïðîçâó÷à èìåòî íà Òåîäåí, Åîìåð ïðåñóøè ÷àøàòà. Ñåòíå Åîâèí ïîðú÷à íà ñëóãèòå äà íàïúëíÿò áîêàëèòå è âñè÷êè ñúáðàíè ñòàíàõà íà êðàêà è ïèõà çà íîâèÿ êðàë ñ âèê:
- Ïðèâåò íà òåá, Åîìåð, êðàëþ íà Ïðåäåëèòå!
Íàêðàÿ, êîãàòî ïèðøåñòâîòî ñâúðøâàøå, Åîìåð ñå èçïðàâè è êàçà:
- Ñúáðàõìå ñå çà ïîãðåáàëíèÿ ïèð íà Òåîäåí êðàë, íî ïðåäè äà ñå ðàçäåëèì, ùå âè ñúîáùÿ ðàäîñòíà âåñò; òîé íå áè ìè ñå ñúðäèë, âèíàãè å áèë êàòî áàùà çà ñåñòðà ìè Åîâèí. Ñëóøàéòå, ñêúïè ìè ãîñòè, ÷åñòíè ïîäàíèöè íà äàëå÷íè êðàëñòâà, êàêâèòî íèêîãà äî äíåñ íå å ñáèðàëà òàçè çàëà! Ôàðàìèð, Íàìåñòíèê Ãîíäîðñêè è ïðèíö Èòèëèåíñêè, èñêà ðúêàòà íà ëåéäè Åîâèí Ðîõàíñêà, à òÿ îõîòíî ñêëàíÿ. Çàòóé ùå ñå ñãîäÿò ïðåä âñè÷êè âàñ.
Ôàðàìèð è Åîâèí ñå èçïðàâèõà, õâàíàòè ðúêà çà ðúêà, à âñè÷êè ñ ðàäîñò âäèãíàõà íàçäðàâèöà çà òÿõ.
- Òúé ñå ðàæäà íîâà âðúçêà íà äðóæáàòà ìåæäó Ïðåäåëèòå è Ãîíäîð - êàçà Åîìåð - è çàòîâà ñúì äâàæ ïî-ðàäîñòåí.
- Íå ñè ñêúïåðíèê, Åîìåð - óñìèõíà ñå Àðàãîðí, - ùîì äàðÿâàø íà Ãîíäîð íàé-ïðåêðàñíîòî ñúêðîâèùå íà êðàëñòâîòî ñè! 
Åîâèí ïîãëåäíà Àðàãîðí â î÷èòå è ïîìîëè:
- Ïîæåëàé ìè ùàñòèå, ïîâåëèòåëþ ìîé è öåëèòåëþ!
- Ùàñòèå òè æåëàåõ îùå îòêàêòî òå âèäÿõ çà ïðúâ ïúò. È íà ñúðöåòî ìè îëåêâà, êàòî âèæäàì äíåñ áåçîáëà÷íîòî òè ùàñòèå.
Êîãàòî ïèðøåñòâîòî îòìèíà, îíèÿ, êîèòî òðÿáâàøå äà ïðîäúëæàò, ñå ñáîãóâàõà ñ êðàë Åîìåð. Ïðèãîòâèõà ñå çà ïúò Àðàãîðí ñ ðèöàðèòå è ãîñòèòå îò Ëîðèåí è Ëîìèäîë, íî Ôàðàìèð è Èìðàõèë îñòàíàõà â Åäîðàñ. Àðâåí Âå÷åðíèöàòà ñå ñáîãóâà ñ áðàòÿòà ñè è ñúùî îñòàíà. Íèêîé íå âèäÿ íåéíàòà ïîñëåäíà ñðåùà ñ áàùà é Åëðîíä, çàùîòî äâàìàòà ñå èçêà÷èõà ñðåä õúëìîâåòå, äúëãî ðàçãîâàðÿõà òàì è ãîð÷èâà áå òÿõíàòà ðàçäÿëà, êîÿòî ùåøå äà ïðîäúëæè ÷àê äî êðàÿ íà ñâåòà.
Íàêðàÿ, ïðåäè ãîñòèòå äà ïîòåãëÿò, Åîìåð è Åîâèí ñå ïðèáëèæèõà äî Ìåðè è êàçàõà:
- Ñáîãîì çàñåãà, Ìåðèàäîê îò Ãðàôñòâîòî, îðúæåíîñåö íà Ïðåäåëèòå! Ïðåïóñêàé êúì ùàñòèå è ÷àñ ïî-ñêîðî ñå âúðíè òóê, êúäåòî ñè âèíàãè äîáðå äîøúë.
À Åîìåð äîáàâè:
- Çà òâîèòå ïîäâèçè â ïîëÿòà íà Ìóíäáóðã äðåâíèòå êðàëå áèõà òå îòðóïàëè ñ öÿë êåðâàí äàðîâå, àëà òè íå ïîæåëà äà âçåìåø íèùî îñâåí îðúæèÿòà, êîèòî ñè ïîëó÷èë. Òúé äà áúäå, íàèñòèíà íÿìàì äàð, äîñòîåí çà äîáëåñòòà òè, íî ñåñòðà ìè òå ìîëè äà ïðèåìåø òàçè äðåáîëèÿ êàòî ñïîìåí çà Õðàáðîøëåì è çà çàïåëèòå ïðèçîðè ðîãîâå íà Ïðåäåëèòå.
Åîâèí ïîäíåñå íà Ìåðè äðåâåí ðîã, íåãîëÿì, íî èçêóñíî èçðàáîòåí îò ñðåáðî, çàêà÷åí íà çåëåí ðåìúê; îò êðàé äî êðàé ãî ïîêðèâàõà ãðàâèðàíè ðåäèöè îò ïðåïóñêàùè êîííèöè è ìàãè÷åñêè ðóíè.
- Òîâà å íàñëåäñòâåíî ñúêðîâèùå íà íàøèÿ ðîä - êàçà Åîâèí. - Èçêîâàí å îò äæóäæåòàòà è èäâà îò õàçíàòà íà äðàêîíà Ñêàòà. Åîðë Ìëàäè ãî äîíåñúë îò Ñåâåðà. Êîéòî çàñâèðè ñ íåãî â òåæúê ÷àñ, ùå âñåëè ñòðàõ â ñúðöàòà íà âðàãà è ðàäîñò â ñúðöàòà íà äðóãàðèòå - òå ùå ãî ÷óÿò è ùå äîëåòÿò êúì íåãî.
Ìåðè íå ìîæåøå äà îòêàæå. Âçå ðîãà è öåëóíà ðúêàòà íà Åîâèí, äâàìàòà ãî ïðåãúðíàõà è òúé ñå ðàçäåëèõà.
Ãîñòèòå áÿõà ãîòîâè. Èçïèõà ïðîùàëíèòå ÷àøè, ðàçäåëèõà ñå ñðåä ñëîâà íà äðóæáà è âúçõâàëà è ïðèñòèãíàõà â Øëåìîâî óñîå, êúäåòî ñïðÿõà çà äâà äíè. Òóê Ëåãîëàñ èçïúëíè îáåùàíèåòî ñè è ïîñëåäâà Ãèìëè â Áëåñòÿùèòå ïåùåðè; êîãàòî ñå çàâúðíàõà, òîé ìúë÷åøå óíåñåíî è íà âúïðîñèòå îòâðúùàøå, ÷å ñàìî Ãèìëè ìîæå äà íàìåðè äóìè çà ãëåäêàòà.
- À íèêîãà äî äíåñ äæóäæå íå å íàäâèâàëî åëô â ñëîâåñåí äâóáîé - äîáàâè òîé. - Äà âúðâèì ñåãà âúâ Âåòðîêëèí, òà äà èçðàâíèì ðåçóëòàòà!
Îò Óñîåâà êîòëîâèíà ïðåïóñíàõà êúì Èñåíãàðä è âèäÿõà êàêâà ðàáîòà ñà ñâúðøèëè åíòèòå. Öåëèÿò êàìåíåí ïðúñòåí áå ñðóòåí è ðàç÷èñòåí, à çåìèòå íàîêîëî áÿõà ïðåâúðíàòè â ïëîäíè ãðàäèíè, ïðåç êîèòî ñå ëååøå ïîòîê; â ñðåäàòà ñå ïðîñòèðàøå áèñòðî åçåðî è îò íåãî âñå òúé âèñîêà è íåóÿçâèìà ñå èçäèãàøå êóëàòà Îðòàíê, à ÷èñòèòå âîäè îòðàçÿâàõà ãëàäêàòà ÷åðíà ñêàëà.
Ïúòíèöèòå ïîñåäÿõà òàì, êúäåòî íÿêîãà áÿõà ïîðòèòå íà Èñåíãàðä, à äíåñ äâå âèñîêè äúðâåòà ñå âúçïðàâÿõà êàòî ñòðàæè â íà÷àëîòî íà çåëåíà àëåÿ, ñëèçàùà êúì Îðòàíê; ãëåäàõà èçóìåíè ïðåîáðàçåíàòà çåìÿ, àëà íèòî íàîêîëî, íèòî â äàëå÷èíàòà çàáåëÿçàõà æèâî ñúçäàíèå. Íî ñêîðî äî÷óõà çîâ õóóì-õîì. õóóì-õîì è ïî ïúòåêàòà ñ øèðîêè êðà÷êè ñå çàäàäîõà Äúðâîáðàä è Áúðçîëú÷.
- Äîáðå äîøëè â Ãðàäèíàòà íà Îðòàíê! - âúçêëèêíà ñòàðèÿò åíò. - Çíàåõ, ÷å èäâàòå, íî èìàõ ðàáîòà íàãîðå èç äîëèíàòà, îùå ìíîãî èìà çà äîâúðøâàíå. Íî êàêòî ÷óâàì, è âèå íå ñòå ñòîÿëè ñúñ ñêðúñòåíè ðúöå íà þã è íà èçòîê, ñàìî õóáàâè íåùà ÷óâàì, ìíîãî õóáàâè.
È Äúðâîáðàä âçå äà õâàëè äåëàòà èì, êîèòî, èçãëåæäà, ìó áÿõà íàïúëíî ÿñíè, íàêðàÿ ñå ïðèâåäå è äúëãî ãëåäà êúì Ãàíäàëô.
- Å, õàéäå ñåãà! - ðå÷å òîé. - Òè ñå îêàçà íàé-ìîãúù è âñè÷êèòå òè íà÷èíàíèÿ ñâúðøèõà äîáðå. Íàêúäå ùå ñå çàïúòèø ñåãà? È çàùî ñè äîøúë?
- Äà âèäÿ äîêúäå ñè ñòèãíàë ñ ðàáîòàòà, ïðèÿòåëþ - êàçà Ãàíäàëô, - è äà òè áëàãîäàðÿ çà ïîìîùòà âúâ âñè÷êî, êîåòî ïîñòèãíàõìå.
- Õóóì, äîáðå, ïî÷òåíî ïîñòúïâàø - îòâúðíà Äúðâîáðàä. - Íå ùå è äóìà, åíòèòå èçïúëíèõà äúëãà ñè. È íå ñàìî â áîðáàòà ñ òîÿ, õóóì, òîÿ ïðîêëåò äúðâîóáèåö, êîéòî æèâååøå òóê. Íàñàì áåøå íàõëóëî è ãúìæèëî îò îíèÿ, áóðàðóì, îíèÿ ãðîçíîîêè, ÷åðíîðúêè, êðèâîêðàêè, êàìåííîñúðäå÷íè, íîêòîëàïè, ñêâåðíîêîðåìåñòè, êðúâîæàäíè, ìîðèìàéòåñèêàõîíäà, õóóì, å, íàëè ñòå ïðèïðÿí íàðîä, à ïúê ïúëíîòî èì èìå å äúëãî êàòî áåç÷åòíèòå ãîäèíè íà ñòðàäàíèÿ, òà äà êàæåì ïðîñòî - îíàÿ ñãàí, îðêèòå; òå äîéäîõà ïðåç Ðåêàòà, äðóãè ñå ñïóñíàõà îò Ñåâåðà è ïîêðàé ãîðàòà Ëàóðåëèíäîðåíàí, â êîÿòî íå ìîæåõà äà ïðîíèêíàò áëàãîäàðåíèå íà òèÿ Âåëèêè âëàäåòåëè. - Òîé ñå ïîêëîíè íà Âëàäåòåëÿ è Âëàäåòåëêàòà íà Ëîðèåí. - Òà òèÿ ñúùèòå ñêâåðíè òâàðè áÿõà òâúðäå èçíåíàäàíè, êàòî íè ñðåùíàõà ñðåä Ðàâíèíàòà, çàùîòî äîñåãà íå áÿõà ÷óâàëè çà íàñ, ìàêàð ÷å è çà ïî-ïî÷òåí íàðîä ìîæåì äà êàæåì ñúùîòî. È ìàëöèíà ùå íè çàïîìíÿò, çàùîòî íà ïðúñòè ñå áðîÿò îíèÿ, ùî ñå ñïàñèõà ñ áÿãñòâî, à Ðåêàòà ïîãúëíà ïîâå÷åòî îò òÿõ. Íî òàêà ñòàíà äîáðå çà âàñ, çàùîòî, àêî íå íè áÿõà ñðåùíàëè, êðàëÿò íà ñòåïíèòå çåìè íÿìàøå äà ïîåìå íà ïîõîä, à àêî ãî áå ñòîðèë, íà âðúùàíå íå áè îòêðèë ðîäíèÿ ñè äîì.
- Çíàåì äîáðå òîâà - êàçà Àðàãîðí, - è Ìèíàñ Òèðèò, è Åäîðàñ íå ùå ãî çàáðàâÿò íèêîãà.
- Íèêîãà å ïðåêàëåíî äúëãà äóìà, äîðè çà ìåí - êàçà Äúðâîáðàä. - Äîêàòî òðàå êðàëñòâîòî òè, èñêàø äà êàæåø, íî íàèñòèíà äúëãî ùå òðÿáâà äà òðàå, òà åíòèòå äà ãî ñìåòíàò çà ïðîäúëæèòåëíî.
- Çàïî÷âà Íîâàòà åïîõà - êàçà Ãàíäàëô - è êîé çíàå äàëè â íåÿ êðàëñòâàòà ÷îâåøêè íÿìà äà òå íàäæèâåÿò, ïðèÿòåëþ Âåòðîêëèí. Íî õàéäå ñåãà, êàæè ìè, êàêâî ñòàâà ñúñ çàäà÷àòà, êîÿòî òè îòðåäèõ? Êàê å Ñàðóìàí? Îùå ëè íå ìó å îìðúçíàë Îðòàíê? Íÿìà äà òè ïîâÿðâàì, àêî êàæåø, ÷å ñïîðåä íåãî è èçãëåäúò ïðåä ïðîçîðöèòå ìó å ïîäîáðåí.
Äúðâîáðàä ñå âãëåäà â Ãàíäàëô - ëóêàâî, ïîìèñëè ñè Ìåðè.
- À! - êàçà åíòúò. - Çíàåõ ñè, ÷å íàòàì ùå ïîâåäåø ðàçãîâîðà. Îìðúçíàë ëè ìó å Îðòàíê? Ìíîãî ìó áåøå îìðúçíàë íàêðàÿ, íî îùå ïîâå÷å ìó îìðúçíà ãëàñúò ìè. Õóóì! Ðàçïðàâèõ ìó íÿêîëêî äúëãè ïðèêàçêè... ïîíå âèå áèõòå ãè ñìåòíàëè çà äúëãè.
- Çàùî òå å ñëóøàë òîãàâà? Äà íå áè äà ñè âëèçàë â Îðòàíê? - çàïèòà Ãàíäàëô.
- Õóóì, íå, íå â Îðòàíê! Íî òîé èäâàøå íà ïðîçîðåöà ñè è ñëóøàøå, çàùîòî íÿìàøå êàê äðóãîÿ÷å äà óçíàå íîâèíèòå, à æàäóâàøå çà òÿõ; àç ïúê ñå ïîñòàðàõ äà ÷óå è îñòàíàëîòî. Äîáàâèõ ìíîãî, ìíîãî íåùà, çà êîèòî ùåøå äà å äîáðå äà ïîðàçìèñëè. Ìíîãî ìó îìðúçíà. Âèíàãè å áèë ïðèïðÿí. Òîâà ãî ïîãóáè.
- Çàáåëÿçâàì, äîáðè ìè Âåòðîêëèí - êàçà Ãàíäàëô, - ÷å ñè ïîäáèðàø äóìèòå òâúðäå ãðèæëèâî: æèâååøå, áåøå - âñå â ìèíàëî âðåìå. Àìè íàñòîÿùåòî? Äà íå å óìðÿë?
- Íå, íå å óìðÿë, äîêîëêîòî çíàì - îòâúðíà Äúðâîáðàä. - Íî ñè çàìèíà. Äà, çàìèíà ñè ïðåäè ñåäåì äíè. Àç ãî ïóñíàõ. Íå áåøå îñòàíàëî êîé çíàå êîëêî îò ïðåæíèÿ ìó îáëèê - íà áëåäà ñÿíêà ïðèëè÷àøå, êîãàòî èçïúëçÿ íàâúí çàåäíî ñ îíîâà çìèéñêî ñúçäàíèå. È íåäåé äà ìè ðàçïðàâÿø, Ãàíäàëô, ÷å ñúì îáåùàë äà ãî ïàçÿ. Çíàì. Íî íåùàòà ñå ïðîìåíèõà íàïîñëåäúê. Ïàçèõ ãî, äîêàòî ñòàíà áåçâðåäåí. Òðÿáâà äà çíàåø, ÷å íàé-ìíîãî ìðàçÿ äà äúðæàò â êëåòêè æèâè ñúçäàíèÿ è ñàìî â êðàéíà íóæäà áèõ ãî ñòîðèë äîðè íà ïîäîáíè òâàðè. Ùîì ñà èçòðúãíàòè îòðîâíèòå çúáè, çìèÿòà ìîæå äà ïúëçè íàêúäåòî ñè ùå.
- Ìîæå è äà ñè ïðàâ - êàçà Ãàíäàëô, - íî ñè ìèñëÿ, ÷å òàçè çìèÿ ñè å çàïàçèëà ïîíå åäèí çúá. Îñòàíàëà ìó å îòðîâàòà íà ãëàñà è ïðåäïîëàãàì, ÷å çíàåéêè ñëàáîòî ìÿñòî â ñúðöåòî òè, å óñïÿë äà òå ïðåäóìà, äà, òúêìî òåá, Äúðâîáðàä. Å, ñòîðåíîòî - ñòîðåíî è íÿìà êàêâî äà ïðèêàçâàìå. Êîëêîòî äî êóëàòà Îðòàíê, òÿ îòíîâî ñòàâà âëàäåíèå íà êðàëÿ. Ìàêàð ÷å åäâà ëè ùå ìó ïîòðÿáâà.
- Òåïúðâà ùå âèäèì - êàçà Àðàãîðí. - À òàçè äîëèíà ùå ïîäàðÿ íà åíòèòå, ñòèãà äà ïàçÿò Îðòàíê è íèêîãî äà íå ïóñêàò íàñàì áåç ìîå ðàçðåøåíèå.
- Êóëàòà å çàêëþ÷åíà - êàçà Äúðâîáðàä. - Íàêàðàõ Ñàðóìàí äà ÿ çàêëþ÷è è äà ìè ïðåäàäå êëþ÷îâåòå. Ñåãà ñà ó Áúðçîëú÷.
Áúðçîëú÷ ñå ïîêëîíè êàòî äúðâî, ëþøíàòî îò âÿòúðà, è ïîäàäå íà Àðàãîðí äâà ãîëåìè ÷åðíè êëþ÷à ñúñ ñëîæíà ôîðìà, çàêà÷åíè íà ñòîìàíåí ïðúñòåí.
- Îùå âåäíúæ âè áëàãîäàðÿ è ñå ïðîùàâàì ñ âàñ - êàçà Àðàãîðí. - Íåêà ãîðàòà âè îòíîâî äà ñå ðàçëèñòâà â ìèð è ïîêîé. À êîãàòî íàïúëíèòå äîëèíàòà, ùå íàìåðèòå ïðåäîñòàòú÷íî ìÿñòî íà çàïàä îò ïëàíèíèòå, êúäåòî ñòå áðîäèëè â äðåâíè âðåìåíà.
Ëèöåòî íà Äúðâîáðàä ñå èçïúëíè ñ ïå÷àë.
- Ãîðèòå ìîæå è äà ðàñòàò - êàçà òîé. - Ëåñîâåòå ìîæå è äà ñå ðàçïðîñòèðàò. Íî íå è åíòèòå. Íÿìà âå÷å åíò÷åòà.
- Àëà ñåãà ìîæåòå äà ñå íàäÿâàòå íà óñïåõ â èçäèðâàíèÿòà ñè - âúçðàçè Àðàãîðí. - Äúëãî çàòâîðåíèòå èçòî÷íè çåìè ñà îòêðèòè çà âàñ.
Íî Äúðâîáðàä ïîêëàòè ãëàâà.
- Äúëúã å ïúòÿò. È õîðàòà ñòàíàõà ìíîãî íàïîñëåäúê. Íî àç ñúâñåì ñúì çàáðàâèë äîáðèòå îáíîñêè! Ùå îñòàíåòå ëè òóê äà ñè îòïî÷èíåòå. À ìîæå áè íÿêîé æåëàå äà ìèíå ïðåç ãîðàòà Âåòðîêëèí, çà äà ñêúñè ïúòÿ êúì äîìà? - Òîé ïîãëåäíà Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë.
Íî âñè÷êè îñâåí Ëåãîëàñ êàçàõà, ÷å âå÷å òðÿáâà äà ñå ñáîãóâàò è äà ïîòåãëÿò - êîé íà þã, êîé íà çàïàä.
- Õàéäå, Ãèìëè! - ðå÷å Ëåãîëàñ. - Ñ ðàçðåøåíèå íà Âåòðîêëèí ñåãà ùå ïîñåòÿ äåáðèòå íà Åíòîëåñ è ùå âèäÿ äúðâåòà, êàêâèòî âå÷å íå ñå ñðåùàò íèéäå äðóãàäå èç Ñðåäíàòà çåìÿ. Òè ùå äîéäåø ñ ìåí, êàêòî ñè äàë äóìà; òúé ùå ñòèãíåì äî ðîäíèòå ìè ìåñòà â Ìðàêîëåñ è ùå ïðîäúëæèì ïî-íàòàòúê.
Ìàêàð äà íå èçãëåæäàøå òâúðäå äîâîëåí, Ãèìëè ñå ñúãëàñè.
- È òóê íàé-ñåòíå ñâúðøâà Çàäðóãàòà íà Ïðúñòåíà - êàçà Àðàãîðí. - Àëà ñå íàäÿâàì íå ñëåä äúëãî äà ñå çàâúðíåòå â ìîÿòà ñòðàíà ñ îáåùàíàòà ïîìîù.
- Ùå ñå âúðíåì, àêî ðàçðåøàò íàøèòå âëàäåòåëè - êàçà Ãèìëè. - Å, ñáîãîì, ñêúïè ìè õîáèòè! Ñåãà âå÷å ñèãóðíî ùå ñå äîáåðåòå çäðàâè è ÷èòàâè äî ðîäíèÿ äîì, òà äà ñïÿ ñïîêîéíî, áåç ñòðàõ çà æèâîòà âè. Ùå ñå îáàæäàìå êîãàòî ìîæåì, ïúê äàíî è äà ñå ñðåùàìå, íî ñå áîÿ, ÷å âå÷å íèêîãà íå ùå ñå ñúáåðåì âñè÷êè çàåäíî.
Äúðâîáðàä ñå ñáîãóâà ïîðåä ñ âñåêè îò ãîñòèòå è òðèæäè ñå ïîêëîíè ñ áàâíà ïî÷èò ïðåä Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë.
- Ìíîãî, ìíîãî îòäàâíà íå ñìå ñå ñðåùàëè ñðåä êàìúíè è äúðâåñà - ðå÷å òîé. - À âàíèìàð âàíöìàëöîí íîñòàðè! Ïèñàíî íè áèëî ñàìî òúé äà ñå ñðåùíåì, ïðåäè êðàÿ. Çàùîòî ñâåòúò ñå ïðîìåíÿ: óñåùàì ãî âúâ âîäàòà, â çåìÿòà, â àðîìàòà íà âúçäóõà. Íå âÿðâàì äà ñå ñðåùíåì ïàê.
À Êåëåáîðí îòâúðíà:
- Íå çíàì, ñòàðøè áðàòêî. Íî Ãàëàäðèåë äîáàâè:
- Íå â Ñðåäíàòà çåìÿ, íå ïðåäè èç÷åçíàëèòå çåìè îòíîâî äà èçïëóâàò îò ìîðñêèòå òàëàçè. È òîãàâà ìîæå îòíîâî äà ñå ñðåùíåì íàïðîëåò ñðåä âúðáîâèÿ ëúã íà Òàñàðèíàí. Ñáîãîì!
Ìåðè è Ïèïèí ñå ñáîãóâàõà ïîñëåäíè ñúñ ñòàðèÿ åíò è êàòî ãè ïîãëåäíà, òîé ñå ðàçâåñåëè.
- Å, âåñåëÿ÷åòà ìîè, ùå ïèéíåòå ëè íà ðàçäÿëà îùå ïî ãëúòêà åëèêñèð?
- Èñêà ëè ïèòàíå - îòâúðíàõà òå è òîé ãè îòâåäå â ñÿíêàòà íà åäíî äúðâî. Òàì âèäÿõà îãðîìíà êàìåííà äåëâà. Äúðâîáðàä íàïúëíè òðè ïàíèöè è õîáèòèòå îòïèõà; ñòðàííèòå ìó î÷è ãè ãëåäàõà íàä ðúáà íà ïàíèöàòà.
- Âíèìàâàéòå, âíèìàâàéòå! - ïîäõâúðëè òîé. - Ïîðàñíàëè ñòå, îòêàêòî âè âèäÿõ çà ïîñëåäåí ïúò.
Âñè÷êè ñå ðàçñìÿõà è ïðåñóøèõà ïàíèöèòå.
- Å, ñáîãîì! - äîáàâè åíòúò. - È íå çàáðàâÿéòå äà ìè îáàäèòå, àêî ïî âàøèÿ êðàé ñå ÷óÿò âåñòè çà åíòðóãèòå.
Â ïðîùàëåí ïîçäðàâ òîé ðàçìàõà ðúöå êúì öÿëàòà ãðóïà è ïîòúíà ìåæäó äúðâåòàòà.
Ñåãà ïîåõà ïî-áúðçî, óñòðåìåíè êúì Ðîõàíñêèÿ ïðîëîì; íàé-ñåòíå Àðàãîðí ñå ñáîãóâà ñ òÿõ áëèçî äî ìÿñòîòî, êúäåòî Ïèïèí áå íàäíèêíàë â Êàìúêà îò Îðòàíê. Òúæíî ñå ðàçäåëÿõà õîáèòèòå ñ Àðàãîðí - òåõíèÿ âåðåí âîäà÷ ïðåç òîëêîâà ìíîãî ïðåìåæäèÿ.
- Åõ, àêî èìàõìå êàìúê, ñ êîéòî äà âèæäàìå ïðèÿòåëèòå ñè è äà ðàçãîâàðÿìå îòäàëå÷! - âúçäúõíà Ïèïèí.
- Âå÷å å îñòàíàë ñàìî åäèí çà òàçè öåë - îòâúðíà Àðàãîðí. - Êîëêîòî äî äðóãèÿ, îò Ìèíàñ Òèðèò, òè íå áè æåëàë äà âèäèø îíîâà, êîåòî ùå òè ïîêàæå. Íî êðàëÿò òðÿáâà äà çàäúðæè ïðè ñåáå ñè Ïàëàíòèðà îò Îðòàíê, çà äà âèæäà êàêâî ñòàâà â êðàëñòâîòî ìó è êàê ðàáîòÿò íåãîâèòå ñëóæèòåëè. Íå çàáðàâÿé, Ïåðåãðèí Òóê, ÷å ñè ãîíäîðñêè ðèöàð è àç íå ñúì òå îñâîáîäèë îò òàÿ äëúæíîñò. Ñåãà ïîòåãëÿø â îòïóñê, íî ìîæå ïàê äà òå ïîâèêàì. Ïîìíåòå, ñêúïè ïðèÿòåëè îò Ãðàôñòâîòî, ÷å ìîåòî êðàëñòâî ñå ïðîñòèðà è íà ñåâåð. Íÿêîé äåí ìîãà äà äîéäà íàòàòúê.
Ïîñëå Àðàãîðí ñå ñáîãóâà ñúñ Êåëåáîðí è Ãàëàäðèåë è Âëàäåòåëêàòà ìó êàçà:
- Åëôè÷åñêè êàìúê, ïðåç ìðàê ñòèãíà äî íàäåæäàòà è äíåñ èìàø âñè÷êî, ùî áå ìå÷òàë. Íå ïðîïèëÿâàé äíèòå ñè! À Êåëåáîðí äîáàâè:
- Ñáîãîì, ðîäñòâåíèêî! Äàíî ñúäáàòà òè å ïî-äîáðà îò ìîÿòà è ñúêðîâèùåòî òè äà îñòàíå ïðè òåá äîêðàé!
Ñ òèÿ äóìè ñå ðàçäåëèõà, à âå÷å ñå ñâå÷åðÿâàøå, êîãàòî ñå îáúðíàõà ñëåä ìàëêî, âèäÿõà êðàëÿ íà Çàïàäà äà ñåäè íåïîäâèæíî íà êîíÿ ñè, îáêðúæåí îò ðèöàðèòå; çàëÿçâàùîòî Ñëúíöå áå ñëÿçëî íàä òÿõ è äîñïåõèòå èì ñèÿåõà êàòî ÷åðâåíî çëàòî, à áÿëàòà ìàíòèÿ íà Àðàãîðí ñå ïðåâðúùàøå â ïëàìúê. Ñåòíå Àðàãîðí âäèãíà âèñîêî çåëåíèÿ êàìúê è îò ðúêàòà ìó ëóìíà èçóìðóäåí îãúí.
Ñêîðî îðåäÿëàòà äðóæèíà çàâè íà çàïàä ïîêðàé Èñåí, ìèíà ïðåç Ïðîëîìà êúì íåîáÿòíèòå ðàâíèíè, ïîñëå ñâúðíà íà ñåâåð è ïðåñå÷å ãðàíèöèòå íà ñòðàíàòà Äóí. Ìåñòíèòå æèòåëè áÿãàõà è ñå êðèåõà, çàùîòî ñå áîÿõà îò åëôèòå, ìàêàð òå ðÿäêî äà èäâàõà â ñòðàíàòà èì, íî ïúòíèöèòå íå èì îáðúùàõà âíèìàíèå - îòðÿäúò âñå îùå áåøå ãîëÿì è ðàçïîëàãàøå ñ âñè÷êî íåîáõîäèìî; ïðîäúëæèõà ñïîêîéíî ïî ïúòÿ ñè, ñïèðàéêè íà áèâàê êúäåòî ïîæåëàÿò.
Íà øåñòèÿ äåí ïîäèð ðàçäÿëàòà ñ êðàëÿ ïðåñÿêîõà åäíà ãîðà, ñëèçàùà îòêúì õúëìîâåòå â ïîäíîæèåòî íà Ìúãëèâèòå ïëàíèíè, êîèòî ñåãà îñòàâàõà îòäÿñíî. Èçëèçàéêè íà îòêðèòî ïî çàëåç-ñëúíöå, òå äîãîíèõà ñòàðåö â ìðúñíè áåëè äðèïè, ïîäïðÿí íà òîÿæêà. Ïîäèð íåãî ñå âëà÷åøå ñ õëåí÷ îùå åäèí ïðîñÿê.
- Å, Ñàðóìàí! - êàçà Ãàíäàëô. - Íàêúäå ñè òðúãíàë?
- Êàêâî òå çàñÿãà? - îòâúðíà òîé. - Íå ìå ëè ñúñèïà êîëêîòî èñêàøå, òà ñåãà äà ñëåäèø è íàêúäå õîäÿ?
- Çíàåø îòãîâîðà: íå è íå - êàçà Ãàíäàëô. - Êàêòî è äà å, âðåìåòî íà äåëàòà ìè âå÷å å êúì êðàÿ ñè. Êðàëÿò ñå íàãúðáè ñ òîâàðà. Àêî áå èç÷àêàë â Îðòàíê, ùåøå äà ãî âèäèø, à òîé ùåøå äà ïðîÿâè ìúäðîñò è ìèëîñúðäèå.
- Òîëêîâà ïî-äîáðå, ÷å ñúì ñå èçìúêíàë - âúçðàçè Ñàðóìàí. - Îò íåãî íå èñêàì íèòî åäíîòî, íèòî äðóãîòî. È çà äà îòãîâîðÿ íà ïúðâèÿ òè âúïðîñ - òúðñÿ êàê äà íàïóñíà êðàëñòâîòî ìó.
- Çíà÷è ïàê ñè òðúãíàë ïî ãðåøåí ïúò è íå âèæäàì íàäåæäà â êðàÿ íà ïúòÿ òè - êàçà Ãàíäàëô. - Íî íèìà ùå îòáëúñíåø ïîìîùòà íè? Ãîòîâè ñìå äà òè ÿ ïðåäëîæèì.
- Íà ìåí? - âúçêëèêíà Ñàðóìàí. - Íå, ñàìî íå ìè ñå óñìèõâàé! Ïðåäïî÷èòàì òå íàìðúùåí. Êîëêîòî äî òàÿ Âëàäåòåëêà ñðåä âàñ - íå é âÿðâàì, òÿ îòêðàé âðåìå ìå ìðàçè è ñúçàêëÿòíè÷è ñ òåá. Íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å òå å äîâåëà íàñàì, çà äà çëîðàäñòâóâà íàä ìîÿòà íåñðåòà. Àêî çíàåõ, ÷å ìå ïðåñëåäâàòå, ùÿõ äà âè ëèøà îò òîâà óäîâîëñòâèå.
- Ñàðóìàí - ðå÷å Ãàíäàëô, - äðóãè çàäà÷è èìàìå è äðóãè ãðèæè íè ñå ñòðóâàò ïî-ñðî÷íè îò òàÿ äà òå ïðåñëåäâàìå. Ïðèåìè, ÷å êúñìåòúò òå å çàñòèãíàë - ñåãà èìàø ïîñëåäåí øàíñ.
- Ðàäâàì ñå, àêî íàèñòèíà å ïîñëåäåí - êàçà Ñàðóìàí, - òàêà ùå ñè ñïåñòÿ äîñàäàòà äà îòêàçâàì. Âñè÷êèòå ìè íàäåæäè ðóõíàõà, íî ñ âàñ íÿìà äà äåëÿ. Àêî èçîáùî èìàòå íàäåæäà. - Çà ìèã î÷èòå ìó ïëàìíàõà. - Âúðâåòå! Íåíàïðàçíî ñ âåêîâå ñúì èçó÷àâàë òàéíèòå íàóêè. Âèå ñàìè ñå îáðåêîõòå è ãî çíàåòå. Â äúëãîòî ñêèòíè÷åñòâî ùå ìå òåøè ìèñúëòà, ÷å óíèùîæàâàéêè ìîÿ äîì, ñðóòèõòå è ñâîÿ. Êîé êîðàá ùå âè âúðíå ñåãà ïðåç ìîðñêàòà øèð? - èçêèêîòè ñå òîé. - Ñèâ ùå å êîðàáúò, ïúëåí ñ ïðèçðàöè. - Òîé îòíîâî ñå ðàçñìÿ, íî ãëàñúò ìó áå ïðåñåêëèâ è ãðîçåí. - Ñòàâàé, èäèîò òàêúâ! - êðåñíà òîé íà äðóãèÿ ïðîñÿê, êîéòî áå ñåäíàë íà çåìÿòà, øèáíà ãî ñ òîÿæêàòà ñè. - Õàéäå îáðàòíî! Ùîì òèÿ õóáàâöè ñà òðúãíàëè ïî íàøèÿ ïúò, íèå ùå ïîåìåì äðóã. Òðúãâàé, ÷å íÿìà äà ïîëó÷èø è çàëúê çà âå÷åðÿ!
Ïðîñÿêúò ñå îáúðíà è ñå ïîâëå÷å êðàé ïúòíèöèòå, õëåí÷åéêè:
- Ãîðêèÿò ñòàð Ãðèìà! Ãîðêèÿò ñòàð Ãðèìà! Âñå íåãî áèÿò è õîêàò. Êàê ãî ìðàçÿ! Åõ, àêî ìîæåõ äà ãî íàïóñíà!
- Íàïóñíè ãî òîãàâà! - êàçà Ãàíäàëô.
Íî Çìèéñêèÿ åçèê ñàìî ñòðåëíà Ãàíäàëô ñ óæàñåíèòå ñè ñúëçëèâè î÷è è ïîáúðçà äà ñå çàòúòðè ñëåä Ñàðóìàí. Ìèíàâàéêè ïîêðàé îòðÿäà, îêàÿíàòà äâîéêà íàáëèæè õîáèòèòå. Ñàðóìàí ñïðÿ è ñå âòðåí÷è â òÿõ; òå ãî èçãëåäàõà ñ æàëîñò.
- Çíà÷è è âèå ñòå äîøëè äà çëîðàäñòâóâàòå, à, òàðàëåæ÷åòà ìîè? - ðå÷å òîé. - Õè÷ íå âè å ãðèæà çà íóæäèòå íà åäèí áåäåí ïðîñÿê, íàëè? Èìàòå ñè âñè÷êî - õðàíà, õóáàâè äðåõè è íàé-äîáúð ëèñò çà ëóëèòå. Î, äà, çíàì! Çíàì îòêúäå ñòå ãî âçåëè. Íÿìà äà äàäåòå íà ïðîñÿêà äà ñè íàïúëíè ëóëàòà, íàëè?
- Áèõ òè äàë, àêî èìàõ - êàçà Ôðîäî.
- Àêî èç÷àêàø ìàëêî, ùå òè äàì êîëêîòî ìè å îñòàíàëî - îáàäè ñå Ìåðè, íàâåäå ñå è çàòúðøóâà èç ÷àíòàòà íà ñåäëîòî ñè. Ïîñëå ïîäàäå íà Ñàðóìàí êîæåíà êåñèÿ. - Âçåìè êàêâîòî èìà âúòðå. Ïîëàãà òè ñå, âçåõ ãî îò ðóèíèòå íà Èñåíãàðä.
- Ìîå å, äà, ìîå è ñêúïî ïëàòåíî! - ïðîâèêíà ñå Ñàðóìàí, ãðàáâàéêè êåñèÿòà. - Ðàçïëàòàòà å ñèìâîëè÷íà, îáçàëàãàì ñå, ÷å ñè âçåë ïîâå÷å. Å, íÿìà êàê, ïðîñÿêúò òðÿáâà äà áëàãîäàðè, ùîì êðàäåöúò âðúùà ïîíå òðîõà îò èìîòà ìó. Íèùî, äàíî îñòàíàëîòî òè ñâúðøè ðàáîòà, êàòî ñå âúðíåø ó äîìà - òàì ùå îòêðèåø, ÷å â Þæíàòà îêîëèÿ ðàáîòèòå âúðâÿò ïî-çëå, îòêîëêîòî áè æåëàë. È íåêà îùå äúëãî îñòàíå áåç ëèñò âàøèÿò íàðîä!
- Áëàãîäàðÿ! - êàçà Ìåðè. - Â òàêúâ ñëó÷àé ùå ñè ïðèáåðà êåñèÿòà - òÿ íå å òâîÿ è îòäàâíà ïúòóâà ñ ìåí. Ìîæåø äà ñè çàâèåø ëèñòà â ïàðöàë.
- Êðàæáà çà êðàæáà - îçúáè ñå Ñàðóìàí, îáúðíà ãðúá íà Ìåðè, ïîäðèòíà Çìèéñêèÿ åçèê è ñå çàïúòè êúì ãîðàòà.
- Õóáàâà ðàáîòà! - ðå÷å Ïèïèí. - Àìè íèå àêî âçåìåì äà ñå îïëàêâàìå, äåòî îðêèòå íè íàïàäíàõà, íàðàíèõà è âëà÷èõà ïðåç Ðîõàí?
- À! - îáàäè ñå Ñàì. - È ïëàòåíî, êàçâà. Ïèòàì ñå, ñ êàêâî ëè? È íèêàê íå ìè ïðîçâó÷àõà äîáðå ïðèêàçêèòå ìó çà Þæíàòà îêîëèÿ. Âðåìå å äà ñå âðúùàìå.
- Ñèãóðåí ñúì â òîâà - êàçà Ôðîäî. - Íî àêî èñêàìå äà âèäèì Áèëáî, ùå òðÿáâà äà ñå ïîçàáàâèì. Êàêâîòî ùå äà ñòàâà, íàé-íàïðåä îòèâàì â Ëîìèäîë.
- Äà, ìèñëÿ, ÷å òàêà ùå å íàé-äîáðå - êàçà Ãàíäàëô. - Íî æàëêî çà Ñàðóìàí! Áîÿ ñå, ÷å âå÷å íèùî íå ìîæåì äà íàïðàâèì çà íåòî. Ñúâñåì ñå å ñúñóõðèë. Âñå åäíî, íå ñúì óâåðåí â ïðàâîòàòà íà Äúðâîáðàä - ÷èíè ìè ñå, ÷å òîçè ÷îâåê ìîæå äà ñòîðè îùå ïàêîñòè.
Íà ñëåäâàùèÿ äåí íàâëÿçîõà â ñåâåðíèòå îáëàñòè íà ñòðàíàòà Äóí, êúäåòî íå æèâååõà õîðà, ìàêàð ìåñòíîñòòà äà áå çåëåíà è ïðèÿòíà. Äîëåòÿ ñåïòåìâðè ñúñ çëàòíè äíè è ñðåáúðíè íîùè, à îòðÿäúò ïúòóâàøå, áåç äà áúðçà, äîêàòî ñòèãíà äî Ëåáåäîâà ðåêà è íàìåðè ñòàðèÿ áðîä íà èçòîê îò âîäîïàäèòå, êúäåòî òå÷åíèåòî ðÿçêî ñå ñïóñêàøå êúì íèçèíèòå. Ïîêðèòè ñ ìúãëà, äàëå÷å íà çàïàä ëåæàõà åçåðàòà è îñòðîâ÷åòàòà, ïðåç êîèòî òÿ ëúêàòóøåøå íà ïúò êúì Ñèâ òàëàç; áåçáðîé ëåáåäè âèåõà ãíåçäàòà ñè òàì ñðåä ãúñòèòå òðúñòèêè.
Òúé íàâëÿçîõà â Åðåãèîí è íàé-ñåòíå ÿñíî óòðî ãðåéíà íàä èñêðÿùèòå ìúãëè; îò íåâèñîêèÿ õúëì, íà êîéòî áÿõà ðàçïúíàëè ëàãåðà ñè, ïúòíèöèòå çúðíàõà êàê äàëå÷å íà èçòîê Ñëúíöåòî îãðÿâà òðè âúðõà, óñòðåìåíè êúì íåáåòî ñðåä ëèòíàëèòå îáëàöè - Êàðàäðàñ, Êåëåáäèë, Ôàíóèäõîë. Íàáëèæàâàõà Ïîðòèòå íà Ìîðèÿ.
Çàäúðæàõà ñå òóê ñåäåì äíè, çàùîòî íàáëèæàâàøå âðåìåòî íà íîâà ïå÷àëíà ðàçäÿëà. Êåëåáîðí, Ãàëàäðèåë è ñâèòàòà èì ñêîðî ùÿõà äà çàâèÿò íà èçòîê, çà äà ìèíàò ïðåç Ïîðòàòà íà ×åðâåíèÿ ðîã è ïî Ñìóòíîëåéñêàòà ñòúëáà äà ñå ñïóñíàò êúì ñâîÿòà ñòðàíà. Äîòóê áÿõà ïúòóâàëè ïî çàïàäíèòå ïúòèùà, çàùîòî èìàõà çà êàêâî äà ïîãîâîðÿò ñ Åëðîíä è Ãàíäàëô. Ñåãà ñå áàâåõà ïàê çàðàäè òèÿ áåñåäè ñ ïðèÿòåëèòå ñè. Âå÷åð õîáèòèòå ñå óíàñÿõà â äúëáîê ñúí, à òå îùå äúëãî ñåäÿõà ïîä çâåçäèòå, ñïîìíÿéêè ñè îòìèíàëè åïîõè, ðàäîñòè è òðóä, èëè ïúê óâëå÷åíè â ïëàíîâå çà áúäíèòå äíè. Àêî áå ìèíàë íÿêîé ñëó÷àåí ñòðàííèê, åäâà ëè áè âèäÿë èëè ÷óë íåùî - ñàìî áè ìó ñå ñòîðèëî, ÷å çúðâà ñèâè êàìåííè ôèãóðè, ïàìåòíèöè íà çàáðàâåíè íåùà, èçãóáåíè äíåñ â òèÿ íåíàñåëåíè ìåñòíîñòè. Çàùîòî òå íå ïîìðúäâàõà è íå ðàçãîâàðÿõà ãëàñíî, à ñå âçèðàõà â óìîâåòå ñè; ñàìî î÷èòå èì ïîòðåïâàõà è ëóìâàõà ñ ìèñëèòå, ïðåëèòàùè ïîìåæäó èì.
Íî íàêðàÿ âñè÷êî áå êàçàíî è òå îòíîâî ñå ðàçäåëèõà çà ìàëêî - äîêàòî äîéäå âðåìå äà èç÷åçíàò Òðèòå Ïðúñòåíà. Íàìåòíàë ñèâèòå ñè ïëàùîâå, íàðîäúò íà Ëîðèåí ïðåïóñíà êúì ïëàíèíèòå è áúðçî ñå ñëÿ ñ êàìúíè è ñåíêè, à òèÿ, êîèòî òðÿáâàøå äà ïðîäúëæàò êúì Ëîìèäîë, ñòîÿõà íà õúëìà è ãëåäàõà, äîêàòî îò ïðèèæäàùàòà ìúãëà èçëåòÿ ÿðúê ïðîáëÿñúê; íå âèäÿõà íèùî ïîâå÷å. Ôðîäî ðàçáðà, ÷å Ãàëàäðèåë å ðàçìàõàëà ïðúñòåíà ñè çà ñáîãîì. Ñàì èçâúðíà ëèöå è âúçäúõíà:
- Êàê áèõ èñêàë äà ñå âúðíà â Ëîðèåí!
Íàé-ñåòíå åäíà âå÷åð òå ïðåõâúðëèõà âèñîêèòå áúðäà è âíåçàïíî, êàêòî âèíàãè èçãëåæäàøå çà ïúòíèöèòå, èçëÿçîõà íà ðúáà íà äúëáîêàòà äîëèíà Ëîìèäîë. Äàëå÷å äîëó çúðíàõà ëàìïèòå â äîìà íà Åëðîíä. Ñïóñíàõà ñå íàòàì, ïðåñÿêîõà ìîñòà, ñòèãíàõà äî âðàòàòà è öåëèÿò äâîðåö ñå èçïúëíè ñúñ ñâåòëèíà è ðàäîñò îò çàâðúùàíåòî íà Åëðîíä.
Íàé-íàïðåä, ïðåäè äà ïîõàïíàò, äà ñå èçìèÿò è äîðè ïðåäè äà ñâàëÿò ïëàùîâåòå, õîáèòèòå õóêíàõà äà òúðñÿò Áèëáî. Îòêðèõà ãî ñàìè÷úê â ìàëêàòà ìó ñòàè÷êà. Íàâñÿêúäå ñå òúðêàëÿõà õàðòèè, ïèñàëêè è ìîëèâè, íî Áèëáî ñåäåøå íà ñòîë÷å ïðåä ÿðêî ïëàìòÿùî îãúí÷å. Èçãëåæäàøå ïðåñòàðÿë, íî óìèðîòâîðåí è ñúíëèâ. Êîãàòî íàõúëòàõà, òîé îòâîðè î÷è è âäèãíà ãëàâà. 
- Çäðàñòè, çäðàñòè! Çíà÷è ñå âúðíàõòå? Òúêìî óòðå èìàì ðîæäåí äåí. Êîëêî óìíî ñòå ãî èçìèñëèëè! Çíàåòå ëè, ÷å íàâúðøâàì ñòî äâàäåñåò è äåâåò? À ñëåä ãîäèíà, æèâîò è çäðàâå, ùå ñå èçðàâíÿ ñúñ Ñòàðèÿ Òóê. Ùå ìè ñå äà ãî íàäìèíà, íî òåïúðâà ùå âèäèì.
Ñëåä êàòî îòïðàçíóâàõà ðîæäåíèÿ äåí íà Áèëáî, ÷åòèðèìàòà õîáèòè ïîñòîÿõà â Ëîìèäîë îùå íÿêîëêî äíè è äúëãî ñåäÿõà ñúñ ñòàðèÿ ñè ïðèÿòåë, êîéòî âå÷å ïî÷òè íå íàïóñêàøå ñòàÿòà ñè è èçëèçàøå ñàìî çà îáÿä è âå÷åðÿ. Ñïðÿìî òðàïåçàòà âñå îùå áå òî÷åí êàòî ÷àñîâíèê è ðÿäêî ïðîïóñêàøå äà ñå ñúáóäè íàâðåìå. Íàñÿäàëè êðàé îãíèùåòî, ïîðåä ìó ðàçêàçâàõà âñè÷êî, êîåòî ìîæåõà äà ñè ïðèïîìíÿò çà äúëãèòå ïúòåøåñòâèÿ è ïðèêëþ÷åíèÿ. Îòíà÷àëî òîé ñå ïðåñòðóâàøå, ÷å çàïèñâà, íî ÷åñòî çàäðÿìâàøå, à êîãàòî ñå ñúáóæäàøå, áúðçàøå äà êàæå:
- Áëåñòÿùî! Èçóìèòåëíî! Íî äîêúäå áÿõìå ñòèãíàëè? È òå ïàê ïîäõâàùàõà ðàçêàçà îò ìÿñòîòî, íà êîåòî áå ïî÷íàë äà êëþìà.
Åäèíñòâåíàòà ÷àñò, êîÿòî, èçãëåæäà, íàèñòèíà ãî ðàçâúëíóâà è ïðèêîâà âíèìàíèåòî ìó, áå êîðîíîâàíåòî è ñâàòáàòà íà Àðàãîðí.
- Ðàçáèðà ñå, èìàõ ïîêàíà çà öåðåìîíèÿòà - êàçà òîé. - Îòêîãà ÿ ÷àêàì! Íî êàòî ñå ñòèãíà äîòàì, íå ùåø ëè, îòêðèõ, ÷å ñúì òâúðäå çàåò, ïúê è å òîëêîâà äîñàäíî äà ñå ñúáèðà áàãàæ çà ïúò.
Áÿõà îòìèíàëè ïî÷òè äâå ñåäìèöè, êîãàòî, íàäíè÷àéêè ïðåç ïðîçîðåöà ñè, Ôðîäî âèäÿ, ÷å íîùåñ å ïàäíàëà ñëàíà è ïàÿæèíèòå ñà ñå ïðåâúðíàëè â áåëè äàíòåëè. Èçâåäíúæ ðàçáðà, ÷å òðÿáâà äà èäå äà ñå ñáîãóâà ñ Áèëáî. Âðåìåòî îùå áåøå ñïîêîéíî è ÿñíî ñëåä íåçàïîìíåíî õóáàâîòî ëÿòî, íî áå íàñòúïèë îêòîìâðè è ñêîðî ùÿõà äà íàëåòÿò äúæäîâå è õàëè. À ãè ÷àêàøå îùå äúëúã ïúò. È âñå ïàê íå ìèñúëòà çà âðåìåòî ãî ðàçäâèæâàøå. Èìàøå ÷óâñòâîòî, ÷å âå÷å òðÿáâà äà ñå âðúùà â Ãðàôñòâîòî. Ñàì ñïîäåëÿøå âúëíåíèÿòà ìó. Ïðåäíàòà âå÷åð áå êàçàë:
- Å, ãîñïîäèí Ôðîäî, íàäàëå÷ ïúòóâàõìå è ìíîãî âèäÿõìå, íî ìèñëÿ, ÷å íå ñìå ñðåùàëè íèùî ïî-õóáàâî îò òîçè êðàé. Òóê èìà îò âñè÷êî ïî ìàëêî, íàëè ðàçáèðàòå - è Ãðàôñòâîòî, è Çëàòíàòà ãîðà, è Ãîíäîð, è êðàëñêèòå äâîðöè, è õàíîâåòå, è ëèâàäèòå, è ïëàíèíèòå, âñè÷êî íàêóï. Àëà íÿêàê ñè óñåùàì, ÷å ñêîðî òðÿáâà äà ñè âúðâèì. Ïðàâî äà ñè êàæà, áîÿ ñå çà ìîÿ Ñòàðèê.
- Äà, îò âñè÷êî ïî ìàëêî, Ñàì, îñâåí Ìîðåòî - áå îòâúðíàë Ôðîäî è ñåãà ñè ãî ïîâòîðè: „Îñâåí Ìîðåòî."
Ñúùèÿ äåí Ôðîäî ïîãîâîðè ñ Åëðîíä è ñå ðàçáðàõà îòïúòóâàíåòî äà ñòàíå íà ñëåäâàùàòà ñóòðèí. Çà âåëèêà ðàäîñò íà õîáèòèòå Ãàíäàëô êàçà:
- Ìèñëÿ äà äîéäà è àç. Ïîíå äî Áðåå. Èñêàì äà ñå âèäÿ ñ Ìàæèðåïåé.
Âå÷åðòà îòèäîõà äà ñå ñáîãóâàò ñ Áèëáî.
- Å, íÿìà êàê, ùîì òðÿáâà äà âúðâèòå - êàçà òîé. - Ñúæàëÿâàì. Ùå ìè ëèïñâàòå. Ïðèÿòíà ìè áå ìèñúëòà, ÷å ñå íàâúðòàòå íàîêîëî. Íî íàïîñëåäúê íåùî ñúì ñòàíàë ìíîãî ñúíëèâ.
Ïîñëå òîé ïîäàðè íà Ôðîäî ìèòðèëíàòà ñè ðèçíèöà è Æèëîòî, çàáðàâÿéêè, ÷å âå÷å ãî å ñòîðèë, ïîäàðè ìó è òðè ïðåìúäðè êíèãè, êîèòî áå íàïèñàë ïðåç èçìèíàëèòå ãîäèíè ñ íå÷åòëèâèÿ ñè ïî÷åðê è áå îòáåëÿçàë îòçàä íà ÷åðâåíèòå îáëîæêè: Ïðåâåë îò åëôè÷åñêè Á. Ò.
Íà Ñàì ïîäàðè êåñèéêà çëàòî.
- Êîìàé å ïîñëåäíàòà êàïêà îò ñúêðîâèùåòî íà Ñìîã - êàçà òîé. - Ìîæå äà òè ñâúðøè ðàáîòà, àêî ìèñëèø äà ñå æåíèø, Ñàì.
Ñàì ñå èç÷åðâè.
- Íà âàñ, ìîìöè ìëàäè, íÿìàì êàêâî äà äàì - îáúðíà ñå Áèëáî êúì Ìåðè è Ïèïèí - îñâåí äîáðè ñúâåòè. - È ñëåä êàòî ùåäðî èçïúëíè òîâà ñè îáåùàíèå, òîé äîáàâè íàêðàÿ ìèñúë, äîñòîéíà çà èñòèíñêè æèòåë íà Ãðàôñòâîòî. - Ãëåäàéòå äà íå âè ïîðàñíàò ãëàâèòå ïîâå÷å îò øàïêèòå! Àêî íå ïðåñòàíåòå äà ðàñòåòå â íàé-ñêîðî âðåìå, ñêúïè÷êî ùå âè ñòðóâàò è øàïêè, è äðåõè.
- Ùîì òè ñè ðåøèë äà íàäìèíåø Ñòàðèÿ Òóê - îòâúðíà Ïèïèí, - íå âèæäàì çàùî ïúê íèå äà íå ñå ïîìú÷èì äà íàäìèíåì Áèêîãëàñíèÿ.
Áèëáî ñå ðàçñìÿ è èçìúêíà îò äæîáà ñè äâå êðàñèâè ëóëè ñ èçÿùåí ñðåáúðåí ôèëèãðàí è ïåðëåíè ìóíäùóöè.
- Ìèñëåòå ñè çà ìåí, êîãàòî ãè ïàëèòå! - êàçà òîé. - Åëôèòå ìè ãè íàïðàâèõà, íî àç âå÷å íå ïóøà.
Ïîñëå êëþìíà è çàäðÿìà çà ìàëêî, à êîãàòî ñå ñúáóäè, ðå÷å:
- Òà äîêúäå áÿõìå ñòèãíàëè? Äà, ðàçáèðà ñå, ïîäàðúöèòå. Òúêìî ñå ñåòèõ: Ôðîäî, êàêâî ñòàíà ñ îíÿ ïðúñòåí, äåòî ìè ãî áåøå âçåë?
- Èçãóáèõ ãî, ñêúïè Áèëáî - îòâúðíà Ôðîäî. - Çíàåø ëè, îòúðâàõ ñå îò íåãî.
- Êîëêî æàëêî! - âúçäúõíà Áèëáî. - Òúé ìè ñå èñêàøå ïàê äà ãî âèäÿ. Î, íå, êîëêî ñúì ãëóïàâ! Íàëè çàòîâà áåøå òðúãíàë - äà ñå îòúðâåø îò íåãî? Íî âñè÷êî å òúé îáúðêàíî, òîëêîâà äðóãè íåùà ñå íàìåñèõà: èñòîðèèòå íà Àðàãîðí è Áåëèÿò ñúâåò, è Ãîíäîð, è Êîííèöèòå, è Þæíÿöèòå, è çåìåñëîíèòå... òè íàèñòèíà ëè ãè âèäÿ, Ñàì?... È ïåùåðè, è êóëè, è çëàòíè äúðâåòà, è êàêâî ëè íå îùå. ßâíî ñëåä ïúòåøåñòâèåòî ñè ñúì ñå âúðíàë ñúâñåì íàïðÿêî. Ìèñëÿ, ÷å Ãàíäàëô ìîæåøå äà ìå ïîðàçâåäå íàñàì-íàòàì. Íî òîãàâà òúðãúò ùåøå äà ñâúðøè, ïðåäè äà ñå çàâúðíà, è ùÿõ äà ñè èìàì îùå ïîâå÷å íåïðèÿòíîñòè. Âñå åäíî, âå÷å å êúñíî è âñúùíîñò ìèñëÿ, ÷å å ìíîãî ïî-ïðèÿòíî äà ñè ñåäÿ òóê è äà ñëóøàì êîå êàê å áèëî. Îãúíÿò ãðåå ÷óäåñíî, õðàíàòà å ïðåâúçõîäíà è åëôèòå ñå ïîÿâÿâàò òóòàêñè, ùîì ìè ïîòðÿáâàò. Êàêâî äðóãî äà èñêàì?

Çàïî÷âà Ïúò îò ìîÿ ïðàã -
áåçêðàåí, îãðàäåí ñ òðåâè.

È äîêàòî Áèëáî ìúðìîðåøå äóìèòå, ãëàâàòà ìó êëþìíà íà ãúðäèòå è òîé çàñïà äúëáîêî.
Ìðàêúò â ñòàÿòà ñå ñãúñòè è îãúíÿò â êàìèíàòà ñå ðàçãîðÿ, õîáèòèòå ñå âãëåäàõà â ñïÿùèÿ Áèëáî è âèäÿõà, ÷å íà ëèöåòî ìó ãðåå óñìèâêà. Äúëãî ñåäÿõà â ìúë÷àíèå, ïîñëå Ñàì ñå îçúðíà èç ñòàÿòà, âèäÿ êàê òðåïêàò ñåíêè ïî ñòåíèòå è òèõè÷êî êàçà:
- Íå ìè ñå âÿðâà ìíîãî äà å ïèñàë, äîêàòî íè íÿìàøå, ãîñïîäèí Ôðîäî. Âå÷å íèêîãà íÿìà äà íàïèøå èñòîðèÿ.
Ïðè òèÿ äóìè Áèëáî ïîîòâîðè îêî, êàòî ÷å áå ÷óë. Ïîñëå ñå ñúáóäè.
- Íàëè âèæäàòå êîëêî ñúì ñúíëèâ - êàçà òîé. - À êîãàòî ìè îñòàíå âðåìå çà ïèñàíå, ñàìî íà ïîåçèÿ ìå èçáèâà. Ïèòàì ñå, Ôðîäî, ñêúïî ìîå ìîì÷å, äàëè ùå òè å ìíîãî íåïðèÿòíî äà ïîðàç÷èñòèø ìàëêî, ïðåäè äà ñè çàìèíåø? Àêî èñêàø, ñúáåðè çàïèñêèòå, äîêóìåíòèòå è äíåâíèêà ìè è ãè âçåìè. Ðàçáèðàø ëè, íÿìàì ìíîãî âðåìå çà ïîäáîðêè è ïîäðåæäàíå. Ñàì äà òè ïîìîãíå, à êàòî îôîðìèø âñè÷êî, âúðíè ñå äà ãî ïðåãëåäàì. Ùå ñå ïîñòàðàÿ äà íå ñúì ìíîãî êðèòè÷åí.
- Ðàçáèðà ñå, ÷å ùå ãî ñòîðÿ! - êàçà Ôðîäî. - È, ðàçáèðà ñå, ñêîðî ùå äîéäà - âå÷å íÿìà äà å îïàñíî. Ñåãà ñè èìàìå èñòèíñêè êðàë è òîé áúðçî ùå îïðàâè ïúòèùàòà.
- Áëàãîäàðÿ, ìèëî ìîì÷å! - êàçà Áèëáî. - Íàèñòèíà ìíîãî ìå óñïîêîè.
È òîé ïàê çàäðÿìà.
Íà ñëåäâàùèÿ äåí Ãàíäàëô è õîáèòèòå ñå ñáîãóâàõà ñ Áèëáî â ñòàè÷êàòà ìó, çàùîòî íàâúí áåøå ñòóäåíî, ïîñëå ñå ïðîñòèõà ñ Åëðîíä è áëèçêèòå ìó.
Äîêàòî Ôðîäî ñòîåøå íà ïðàãà, Åëðîíä ìó ïîæåëà ëåê ïúò, áëàãîñëîâè ãî è ðå÷å:
- Ìèñëÿ, Ôðîäî, ÷å àêî íå ïîáúðçàø, ìîæå è äà íå ñå íàëîæè äà èäâàø íàñàì. Ïàê ïî òîâà ãîäèøíî âðåìå, êîãàòî çëàòíèòå ëèñòà ñå ãîòâÿò äà ïîêðèÿò çåìÿòà, òúðñè Áèëáî â ãîðèòå íà Ãðàôñòâîòî. Àç ùå áúäà ñ íåãî.
Íèêîé äðóã íå ÷ó òèÿ äóìè è Ôðîäî ãè ñúõðàíè çà ñåáå ñè.


Ãëàâà 7

ÊÚÌ ÄÎÌÀ

Íàé-ñåòíå õîáèòèòå áÿõà îáúðíàëè ëèöà êúì ðîäíèÿ êðàé. Ñåãà êîïíååõà ÷àñ ïî-ñêîðî äà âèäÿò Ãðàôñòâîòî, íî îòíà÷àëî ïúòóâàõà áàâíî, çàùîòî Ôðîäî íå ñå ÷óâñòâóâàøå äîáðå. Ïðåä Áðîäà íà Áðóèíåí òîé áå ñïðÿë, áåç äà ñìåå äà íàãàçè â ïîòîêà, çàáåëÿçàõà, ÷å çà êðàòêî âðåìå î÷èòå ìó ñÿêàø íå âèæäàõà íèùî íàîêîëî. Ïðåç öåëèÿ äåí òîé íå îòðîíè äóìà. Áåøå øåñòè îêòîìâðè.
- Áîëêà ëè òå ìú÷è, Ôðîäî? - òèõî çàïèòà Ãàíäàëô, êîéòî ÿçäåøå äî íåãî.
- Äà, ìú÷è ìå - êàçà Ôðîäî. - Â ðàìîòî. Ðàíàòà áîëè è â ñúðöåòî ìè òåãíå ñïîìåíúò çà ìðàê. Äíåñ ñå íàâúðøâà åäíà ãîäèíà.
- Óâè! Çà íÿêîè ðàíè íÿìà èçöåëåíèå - êàçà Ãàíäàëô.
- Áîÿ ñå, ÷å è ìîÿòà å îò òÿõ - îòâúðíà Ôðîäî. - Íÿìà ïúò íàçàä. Äîðè äà ñå âúðíà â Ãðàôñòâîòî, òî íå ùå ìè ñå ñòîðè êàêòî ïðåäè, çàùîòî àç ñúì ñå èçìåíèë. Íîñÿ ðàíè îò êèíæàë, æèëî, çúá è òåæúê òîâàð. Ãäå äà íàìåðÿ ïîêîé?
Ãàíäàëô íå îòãîâîðè.
Êúì êðàÿ íà ñëåäâàùèÿ äåí áîëêàòà è òðåâîãàòà îòìèíàõà è Ôðîäî îòíîâî ñå ðàçâåñåëè, ñÿêàø áå çàáðàâèë â÷åðàøíèòå ñòðàäàíèÿ. Ïî íàòàòúê ïúòåøåñòâèåòî ïðîäúëæè áåç ïðåìåæäèÿ è äíèòå ïîëåòÿõà åäèí ñëåä äðóã; ÿçäåõà ñïîêîéíî è ÷åñòî ïîñïèðàõà ñðåä êðàñèâèòå ãîðè, çàñèÿëè ñ ÷åðâåíè è æúëòè ëèñòà ïîä åñåííîòî ñëúíöå. Íàêðàÿ íàáëèæèõà Áóðíèÿ âðúõ; ñâå÷åðÿâàøå ñå è ìðà÷íàòà ñÿíêà íà õúëìà ñå ðàçñòèëàøå ïî ïúòÿ. Ôðîäî ïîìîëè äà ïîáúðçàò è áåç äà ïîãëåæäà êúì âúçâèøåíèåòî, ïðåïóñíà ïðåç ñÿíêàòà ìó ñ ïðèâåäåíà ãëàâà è ïëúòíî ïðèñòåãíàò ïëàù. Òàçè íîù âðåìåòî ñå ïðîìåíè è íàëåòåëèÿò îò Çàïàä âÿòúð äîíåñå äúæä. Ãðúìêî ôó÷åøå ëåäåí âèõúð è æúëòèòå ëèñòà êðúæàõà êàòî ïòèöè â íåáåòî. Êîãàòî ñå äîáðàõà äî Êåñòåíàêà, êëîíèòå âå÷å áÿõà ãîëè è òåæêà äúæäîâíà çàâåñà çàáóëâàøå õúëìà Áðåå.
È òúé, â åäíà áóðíà äúæäîâíà âå÷åð êúì êðàÿ íà îêòîìâðè ïåòèìàòà ïúòíèöè ñå èçêà÷èõà ïî ñòðúìíèÿ ïúò è ñòèãíàõà äî Þæíàòà ïîðòà íà Áðåå. Òÿ ñå îêàçà çàëîñòåíà; äúæäúò øèáàøå ëèöàòà èì, íèñêè îáëàöè ïðåëèòàõà ïî òúìíîòî íåáå è õîáèòèòå ñå îêëþìàõà, çàùîòî áÿõà î÷àêâàëè ïî-ñúðäå÷åí ïðèåì.
Ñëåä äúëãî âèêàíå ïîðòèåðúò íàé-ïîñëå èçëåçå ñ òåæêà ñîïà â ðúöå. Òîé ãè îãëåäà ñúñ ñòðàõ è ïîäîçðåíèå, íî êîãàòî âèäÿ, ÷å å äîøúë Ãàíäàëô, à ñïúòíèöèòå ìó ñà õîáèòè âúïðåêè ñòðàííèòå ñè îäåæäè, ëèöåòî ìó ïðîñâåòëÿ.
- Âëèçàéòå! - ðå÷å òîé, ñëåä êàòî îòêëþ÷è ïîðòàòà. - Íÿìà äà âè ðàçïðàâÿì íîâèíèòå òóê íà ñòóäà, â òàêàâà äúæäîâíà, çëîñòîðíè÷åñêà âå÷åð. Íî ñòàðèÿò Ïèâîëåé íåñúìíåíî ùå âè ïðèåìå â „Ïîíèòî" è òàì ùå ÷óåòå êàêâîòî èìà çà ÷óâàíå.
- À ñåòíå òè ùå ÷óåø òàì êàêâî ñìå êàçàëè, ÷å è íåùè÷êî îòãîðå - ðàçñìÿ ñå Ãàíäàëô. - Êàê å Õàðè? Ïîðòèåðúò ñå íàâúñè.
- Çàìèíà ñè. Íî íàé-äîáðå ïèòàéòå Ïèâîëåé. Ëåêà íîù!
- Ëåêà íîù è íà òåá! - îòâúðíàõà òå è ìèíàõà ïðåç ïîðòàòà. Åäâà ñåãà çàáåëÿçàõà, ÷å çàä æèâèÿ ïëåò êðàé ïúòÿ å ïîñòðîåíà äúëãà íèñêà áàðàêà è íåêîëöèíà ìúæå ñà èçëåçëè äà ãè íàáëþäàâàò èççàä îãðàäàòà. Êîãàòî íàáëèæèõà êúùàòà íà Áèë Ïàïðàòàê, âèäÿõà, ÷å ñòîáîðúò å ïîòðîøåí, à ïðîçîðöèòå èçïî÷óïåíè äî åäèí.
- Êàê ìèñëèø, äà íå ñè ãî óáèë ñ îíàÿ ÿáúëêà, Ñàì? - îáàäè ñå Ïèïèí.
- Äå òàêúâ êúñìåò, ãîñïîäèí Ïèïèí - îòâúðíà Ñàì. - Íî áèõ èñêàë äà çíàì êàêâî ñå å ñëó÷èëî ñ ãîðêîòî ïîíè. Âñå ñè ìèñëÿ çà íåãî, çà âúë÷èÿ âîé è ïðî÷èå.
Íàé-ïîñëå ñòèãíàõà äî „Ñêîêëèâîòî ïîíè" è ïîíå îòâúí õàíúò èçãëåæäàøå íåïðîìåíåí; çàä ÷åðâåíèòå çàâåñè íà ïúðâèÿ åòàæ áëåñòÿõà ñâåòëèíè. Äðúïíàõà êàìáàíêàòà, Íîá îòêðåõíà âðàòàòà è íàäíèêíà íàâúí. Êàòî ãè âèäÿ çàñòàíàëè â ñâåòëèíèòå íà ôåíåðà, òîé íàäàäå èçíåíàäàí âèê:
- Ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé! Ãîñïîäàðþ! Òå ñå âúðíàõà!
- À, òàêà ëè? Ñåãà ùå ãè íàó÷à - ïðîãúðìÿ ãëàñúò íà Ìàæèðåïåé è õàíäæèÿòà äîòúð÷à ñ òîÿãà â ðúêà. Íî êàòî âèäÿ êîè ñà, çàìðúçíà íà ìÿñòî, à çëîâåùàòà ìó ãðèìàñà ñå ïðåâúðíà â èçóìëåíèå è ðàäîñò.
- Íîá, ãëóï÷î ðîøàâîíîã! - ïðîâèêíà ñå òîé. - Íå ìîæåø ëè äà íàçîâåø ïî èìå ñòàðèòå íè ïðèÿòåëè? Çàùî ìå ïëàøèø â òèÿ òåæêè âðåìåíà? Äîáðå, äîáðå! È îòêúäå èäâàòå? Äóìà äà íÿìà, âå÷å íå ÷àêàõ äà âè âèäÿ ïàê, êàêòî òðúãíàõòå èç Ïóùèíàêà ñ Áúðçîõîä, à îíèÿ ×åðíè õîðà ïðåïóñíàõà ïî ïåòèòå âè. Íî îò âñå ñúðöå ñå ðàäâàì, ÷å äîéäîõòå, îñîáåíî Ãàíäàëô. Âëèçàéòå! Âëèçàéòå! Ñúùèòå ñòàè ëè ùå èñêàòå? Ñâîáîäíè ñà. Âñúùíîñò íàïîñëåäúê ïîâå÷åòî ñòàè ñà ñâîáîäíè, íÿìà äà êðèÿ, ïúê è ñàìè ùå âèäèòå. Àç ùå ñå ïîñòàðàÿ äà óðåäÿ íåùè÷êî çà âå÷åðÿ ÷àñ ïî-ñêîðî, íî íàïîñëåäúê ñúì çëå ñ ïåðñîíàëà. Õåé, Íîá, òåæêà ãåìèéî! Êàæè íà Áîá! À, ïàê çàáðàâèõ, Áîá ñè çàìèíà - íàïîñëåäúê âå÷åð ñå ïðèáèðà ïðè ñâîèòå. Å, îòâåäè ïîíèòàòà íà ãîñòèòå â êîíþøíÿòà, Íîá! À òè, Ãàíäàëô, íåñúìíåíî ñàì ùå îòâåäåø êîíÿ ñè. ×óäåñåí æðåáåö, êàçàõ ãî îùå ùîì ãî âèäÿõ çà ïðúâ ïúò. Å, âëèçàéòå! ×óâñòâóâàéòå ñå êàòî ó äîìà ñè!
Ïîíå â ïðèêàçêèòå Ìàæèðåïåé íå ñå áå ïðîìåíèë è ïðîäúëæàâàøå äà ñå íîñè â öåíòúðà íà âúðõîâíà ñóìàòîõà. Àëà íàîêîëî íå ñå ìÿðêàøå æèâà äóøà è öàðóâàøå òèøèíà; îòêúì Îáùàòà çàëà åäâà äîëèòàõà äâà-òðè ïðèãëóøåíè ãëàñà. À è ïîãëåäíàòî ïî-îòáëèçî, â ñâåòëèíàòà íà äâåòå ñâåùè, êîèòî çàïàëè è ïîíåñå ïðåä òÿõ, ëèöåòî íà õàíäæèÿòà èçãëåæäàøå ñáðú÷êàíî è óãðèæåíî.
Òîé ãè ïîâåäå ïî êîðèäîðà êúì ñåïàðåòî, êúäåòî ñå áÿõà íàñòàíèëè â îíàÿ ñòðàííà âå÷åð ïðåäè ïîâå÷å îò ãîäèíà; ïîñëåäâàõà ãî ñ ëåêà òðåâîãà, çàùîòî áå ÿñíî, ÷å ñòàðèÿò Ïèâîëåé ñå ìú÷è äà ïðîÿâè õðàáðîñò ïðåäè íÿêàêâà áåäà. Íåùàòà ñå áÿõà èçìåíèëè. Íî õîáèòèòå ìúë÷àõà è èç÷àêâàõà.
Êàêòî è ïðåäïîëàãàõà, ñëåä âå÷åðÿòà ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé íàäíèêíà â ñåïàðåòî äà âèäè äàëè ñà äîâîëíè. È íàèñòèíà áÿõà - ïîíå â áèðàòà è êóõíÿòà íà „Ïîíèòî" íå ñå çàáåëÿçâàõà ïðîìåíè.
- Íå áèõ äðúçíàë äà âè ïîêàíÿ òàçè âå÷åð â Îáùàòà çàëà - êàçà Ìàæèðåïåé. - Ñèãóðíî ñòå óìîðåíè, ïúê è íÿìà ìíîãî ãîñòè. Íî àêî ìîæåòå äà ìè ïîñâåòèòå ïîëîâèí ÷àñ ïðåäè ëÿãàíå, áèõ áèë ùàñòëèâ äà ñè ïîïðèêàçâàìå êðîòêî, íàñàìå.
- Òúêìî òîâà áèõìå èñêàëè è íèå - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Íå ñìå óìîðåíè. Ïúòóâàõìå, áåç äà áúðçàìå. Áÿõìå ìîêðè, ïðåìðúçíàëè è ãëàäíè, íî òè ñå ñïðàâè ñ òèÿ íåñãîäè. Õàéäå, ñÿäàé! È àêî èìàø ìàëêî ïóøèëèñò, ùå òå áëàãîñëàâÿìå âî âåêè âåêîâ.
- Å, áèõ ñå ðàäâàë, àêî áÿõòå ïîèñêàëè íåùî äðóãî - êàçà Ìàæèðåïåé. - Òúêìî ñ òîâà ñìå çàêúñàëè, íàëè òðÿáâà äà ðàç÷èòàìå ñàìî íà ìåñòíàòà ðåêîëòà, à ïúê òÿ íå äîñòèãà. Íàïîñëåäúê íèùè÷êî íå íè äîêàðâàò îò Ãðàôñòâîòî. Íî ùå ñòîðÿ êàêâîòî ìè å ïî ñèëèòå.
Ñëåä ìàëêî òîé ñå âúðíà ñ ïà÷êà íåíàðÿçàíè ëèñòà, êîëêîòî äà èì ñòèãíå çà äåí-äâà.
- Þæåí ñîðò, íàé-äîáðîòî, êîåòî èìàìå, íî íå ìîæå äà ñå ìåðè ñ áèëêàòà îò Þæíàòà îêîëèÿ, âèíàãè ñúì ãî êàçâàë, ìàêàð ÷å ñúì ìåñòåí ïàòðèîò, äà ìå ïðîùàâàòå.
Íàñòàíèõà ãî íà åäèí ãîëÿì ñòîë êðàé îãíèùåòî è Ãàíäàëô ñåäíà îò äðóãàòà ñòðàíà, à õîáèòèòå ñå íàìåñòèõà, íà òàáóðåòêè ïîìåæäó èì; ðàçãîâàðÿõà íÿêîëêî ïúòè ïî-äúëãî îò ïðåäâèäåíèÿ ïîëîâèí ÷àñ è îáìåíèõà âñè÷êè íîâèíè, êîèòî ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé áå ñêëîíåí äà ÷óå èëè äà ñúîáùè. Ïîâå÷åòî èì ðàçêàçè íàäõâúðëÿõà âúîáðàæåíèåòî íà äîìàêèíà è âñåëÿâàõà â äóøàòà ìó òðåïåò è èçóìëåíèå; òîé ðÿäêî ñå ðåøàâàøå íà äðóã êîìåíòàð îñâåí: „Íå äóìàéòå!" - ÷åñòî ïîâòàðÿíî âúïðåêè ÿâíîòî æåëàíèå íà ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé äà ñëóøà îùå è îùå. „Íå äóìàéòå, ãîñïîäèí Òîðáèíñ, èëè ìàé áÿõòå ãîñïîäèí Ïîäõúëìîâ? Òîëêîâà ñå îáúðêàõ. Íå äóìàéòå, ãîñïîäèí Ãàíäàëô! È òàç äîáðà! Êîé áè ñè ïîìèñëèë â äíåøíè âðåìåíà!"
Íî çà ñåáå ñè íå ãîâîðåøå ìíîãî. Ïðèçíàâàøå, ÷å íåùàòà ñúâñåì íå ñà ðîçîâè. Òúðãîâèÿòà õè÷ íå áèëà äîáðå, íàïðàâî ñå ïðîâàëÿëà.
- Âå÷å íèêîé îò Âúíøíèòå íå ìèíàâà êðàé Áðåå - îáÿñíè òîé. - À òóêàøíèòå íàé-÷åñòî ñè ñòîÿò âêúùè ñúñ çàëîñòåíè âðàòè. Çà âñè÷êî ñà âèíîâíè òèÿ ïðèøúëöè è âàãàáîíòè, äåòî âçåõà äà èäâàò ïî Çåëåíèÿ ïúò ìèíàëàòà ãîäèíà, êàêòî ñè ñïîìíÿòå, à ïîñëå íàäîéäîõà è äðóãè. Íÿêîè áÿõà ïðîñòî êëåòíèöè, áÿãàùè îò íåâîëÿòà, íî ïîâå÷åòî áÿõà ëîøè õîðà, êðàäëèâè è çëîñòîðíè. Äàæå òóê, â Áðåå, èìàõìå áåçðåäèöè, ëîøà ðàáîòà âè êàçâàì. Ïðåäñòàâåòå ñè, ñòàíà èñòèíñêî ñðàæåíèå è óáèõà íÿêîëêî äóøè, àìà ñúâñåì ãè óáèõà! Âÿðâàéòå ìè, àêî ùåòå.
- Âÿðâàì òè - êàçà Ãàíäàëô. - Êîëöèíà?
- Òðèìà è äâàìà - îòâúðíà Ìàæèðåïåé, èìàéêè ïðåäâèä ãîëåìèòå õîðà è äðåáíèÿ íàðîä. - Îòèäå ñè ãîðêèÿò Ìàò Ïèðåíîâ, è Ðîóëè ßáúë÷àí, è ìàëêèÿò Òîì Õâàíèòðúí îò Çàäõúëìîâî, è Óèëÿì Ðúòëèíñêè îò ãîðíèÿ êðàé, è åäèí Ïîäõúëìîâ îò Êîíÿðèùå - âñå äîáðè ìîì÷åòà, æàëèì çà òÿõ. À Õàðè Êîçèëèñò, äåòî ïàçåøå Çàïàäíàòà ïîðòà, ñå ïðåõâúðëè êúì ïðèøúëöèòå çàåäíî ñ Áèë Ïàïðàòàê è ñå çàòðèõà íàíÿêúäå; ìåíå àêî ïèòàòå, òå ñà ãè ïóñíàëè äà âëÿçàò â ñåëîòî. Ïðåç íîùòà íà ñðàæåíèåòî, èñêàì äà êàæà. À òîâà áåøå, ñëåä êàòî èì ðåêîõìå äà ñå îìèòàò è ãè èçõâúðëèõìå íàâúí - ïðåäè êðàÿ íà ãîäèíàòà áåøå, à ïúê áèòêàòà ñòàíà ðàíî ñóòðèíòà, òî÷íî íà Íîâà ãîäèíà, òúêìî áåøå íàòðóïàëî äåáåëè ïðåñïè. Ñåãà ñå ïðåõðàíâàò ñ êðàæáè è æèâåÿò íà îòêðèòî. Êðèÿò ñå èç ãîðèòå îòòàòúê Ñâîä÷å è â ñåâåðíèòå ïóùèíàöè. Êàçâàì âè, âñå åäíî, ÷å ñà ñå âúðíàëè òåæêèòå âðåìåíà, äåòî ñìå ãè ÷óâàëè ïî ñòàðèòå ïðèêàçêè. Ïúòèùàòà íå ñà ñèãóðíè, íèêîé íå õîäè íàäàëå÷å è ïðèòúìíåå ëè, íàðîäúò ñå çàëîñòâà ïî êúùèòå. Íàëàãà ñå äà ñëàãàìå ÷àñîâè ïî öÿëàòà îãðàäà, à íîùåì ñóìà òè íàðîä ïàçè ïîðòèòå.
- Å, íà íàñ íèêîé íå íè å äîñàæäàë - çàÿâè Ïèïèí, - à ïúê äîéäîõìå áàâíî, áåç äà ñå ïàçèì. Ìèñëåõìå, ÷å âñè÷êè íåïðèÿòíîñòè ñà îñòàíàëè çàä ãúðáà íè.
- Íå ñà îñòàíàëè, áëàãîðîäíè ãîñïîäèíå, êîëêîòî è äà å æàëêî - âúçäúõíà.Ìàæèðåïåé. -Íî íèùî ÷óäíî, ÷å íå ñà âè çàêà÷àëè. Íå áèõà ñè äèðèëè áåëÿòà ñðåùó âúîðúæåí íàðîä ñ ìå÷îâå, øëåìîâå, ùèòîâå è ïðî÷èå. Ñåäåì ïúòè áèõà ñè ïîìèñëèëè, ïðåäè äà ãî ñòîðÿò. Äà âè êàæà, è àç ñå ïîñëèñàõ, êàòî âè âèäÿõ.
×àê ñåãà õîáèòèòå îñúçíàõà, ÷å õîðàòà ñà ãè ãëåäàëè ñ èçíåíàäà íå òîëêîâà çàðàäè çàâðúùàíåòî èì, êîëêîòî çàðàäè äîñïåõèòå. Òîëêîâà áÿõà ñâèêíàëè äà âîþâàò è äà ïðåïóñêàò â áîåí ðåä, ÷å ñúâñåì íå áÿõà ïîìèñëèëè êàêâî çàäìîðñêî ÷óäî ùå áúäàò â ðîäíèÿ èì êðàé ëúñêàâèòå ðèçíèöè, ïðîáëÿñâàùè èçïîä ïëàùîâåòå, øëåìîâåòå îò Ãîíäîð è Ïðåäåëèòå è êðàñèâèòå ãåðáîâå íà ùèòîâåòå èì. À è Ãàíäàëô ÿçäåøå ñíàæíèÿ ñè ñèâ êîí, öÿë îáëå÷åí â áÿëî, çàìåòíàò ñúñ ñèâî-ñèíêàâ ïëàù è íà ïîÿñà ìó âèñåøå äúëãèÿò ìå÷ Ãëàìäðèíã.
- Äîáðå, äîáðå - ðàçñìÿ ñå Ãàíäàëô. - Ùîì ñå ïëàøàò îò íàñ ïåòèìàòà, çíà÷è ñìå ñðåùàëè è ïî-ñòðàøíè âðàãîâå. Âúâ âñåêè ñëó÷àé, äîêàòî ñìå òóê, íÿìà äà âè áåçïîêîÿò íîùåì.
- Äà, íî çà êîëêî âðåìå?- ðå÷å Ìàæèðåïåé. - Íå îòðè÷àì, áè òðÿáâàëî äà ñå ðàäâàìå, ÷å ùå ïîîñòàíåòå. Íàëè ðàçáèðàòå, íå ñìå ñâèêíàëè ñ òàêèâà ðàçìèðèöè, à ïúê õîðàòà ðàçïðàâÿò, ÷å âñè÷êè Ñêèòàëöè èç÷åçíàëè íàíÿêúäå. Ìèñëÿ, ÷å äîñåãà íå ñìå ñúçíàâàëè êàêâî ïðàâÿò òå çà íàñ. Íå å ñàìî äî ðàçáîéíèöèòå. Òàÿ çèìà ïîêðàé îãðàäàòà âèåõà âúëöè. À èç ãîðàòà áðîäÿò ÷åðíè ñåíêè, ñòðàõîâèòè òâàðè, îò êîèòî êðúâòà òè çàìðúçâà â æèëèòå. Ìíîãî îáåçïîêîèòåëíî, àêî ðàçáèðàòå êàêâî èñêàì äà êàæà.
- Ñòðóâà ìè ñå, ÷å ðàçáèðàì - êàçà Ãàíäàëô. - Íàïîñëåäúê ïî÷òè âñè÷êè çåìè áÿõà îáåçïîêîåíè, ìíîãî îáåçïîêîåíè. Íî ãîðå ãëàâàòà, Ïèâîëåé! Áèëè ñòå íà ðúáà íà âåëèêè áåäè è ìíîãî ñå ðàäâàì äà ÷óÿ, ÷å íå âè å ñïîëåòÿëî íåùî ïî-ñåðèîçíî. Àëà âå÷å èäâàò ïî-äîáðè âðåìåíà. Ìîæå áè íåçàïîìíåíî äîáðè. Ñêèòàëöèòå ñå çàâúðíàõà. Íèå äîéäîõìå ñ òÿõ. È îòíîâî èìà êðàë, Ïèâîëåå. Ñêîðî òîé ùå ñå ïîãðèæè è çà âàøèÿ êðàé. Ïàê ùå ñå îòâîðè Çåëåíèÿò ïúò è âåñòîíîñöèòå ìó ùå äîéäàò íà ñåâåð, ùå èìà áåçáðîé ïúòíèöè è çëèòå òâàðè ùå áúäàò ïðîãîíåíè îò ïóùèíàöèòå. Âñúùíîñò ñëåä âðåìå âå÷å íÿìà äà èìà ïóùèíàöè, ùå ãè çàìåíÿò íèâè è ÷èôëèöè.
Ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé ïîêëàòè ãëàâà.
- Íå å çëå ïî ïúòèùàòà äà ñå ïîðàçäâèæè ïî÷òåí è ïðèëè÷åí íàðîä. Íî âå÷å íå ÿ ùåì òàÿ îáåñíè÷åñêà ïàïëà÷. È íèêàêâè ÷óæäåíöè â Áðåå è îêîëíîñòèòå. Èñêàìå äà íè îñòàâÿò íà ìèðà. Íå æåëàÿ íàñàì äà íàõëóÿò òúëïè îò ÷óæäåíöè, äà ñå çàñåëÿò ïî íàøèÿ êðàé è äà èçïîñåêàò ãîðèòå.
- Ùå âè îñòàâÿò íà ìèðà, Ïèâîëåå - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Èìà êîëêîòî ùåø ìÿñòî çà íîâè êðàëñòâà ìåæäó Èñåí è Ñèâòàëàç èëè ïî áðåãîâåòå þæíî îò Áðåíäèâèí, òà åäâà ëè æèâà äóøà ùå ñå çàñåëè íà åäèí äåí ïúò îò Áðåå. Ìíîãî íàðîä å æèâÿë íÿêîãà è íà ñåâåð, íà ñòîòèíà ìèëè îòòóê, â êðàÿ íà Çåëåíèÿ ïúò - ïî Ñåâåðíèòå ðèäîâå êðàé åçåðîòî Áëåäîçäðà÷.
- Êðàé Ìúðòâåøêèòå âàëîâå? - îùå ïî-íåäîâåð÷èâî âúçêëèêíà Ìàæèðåïåé. - Ðàçïðàâÿò, ÷å òàì áðîäåëè ïðèçðàöè. Ñàìî ðàçáîéíèê áè òðúãíàë íàòàòúê.
- Ñêèòàëöèòå õîäÿò íàòàòúê - êàçà Ãàíäàëô. - Ìúðòâåøêèòå âàëîâå, êàçâàø. Òúé ãè íàðè÷àõà äúëãè ãîäèíè, íî èñòèíñêîòî èì èìå, Ïèâîëåå, å Ôîðíîñò Åðàèí, Ñåâåðíî óñîå íà êðàëåòå. È íÿêîé äåí êðàëÿò ùå ñå çàâúðíå òàì, ùå âèäèø òîãàâà êàêâè ïúòíèöè ùå ìèíàâàò îòòóê.
- Å, ïðèçíàâàì, ÷å òîâà ìè âäúõâà íàäåæäà - êàçà Ìàæèðåïåé. - È çà òúðãîâèÿòà ùå å äîáðå, íå ùå è äóìà. Ñòèãà ñàìî äà îñòàâè Áðåå íà ìèðà.
- Áúäè ñèãóðåí - óâåðè ãî Ãàíäàëô. - Òîé ïîçíàâà è îáè÷à ñåëîòî.
- Òúé ëè? - îçàäà÷è ñå Ìàæèðåïåé. - ×óäÿ ñå îòêúäå ùå íè çíàå, êàêòî å ñåäíàë íà âèñîêèÿ òðîí â ãîëåìèÿ ñè çàìúê íà ñòîòèöè ìèëè îò íàñ. È íÿìà äà ñå ÷óäÿ, àêî ÷óÿ, ÷å ïèå âèíî îò çëàòíà ÷àøà. Êàêâî ãî âúëíóâà „Ïîíèòî" ñ íàøèòå õàëáè áèðà? Íå ÷å ìè å ëîøà áèðàòà, Ãàíäàëô. Íåâåðîÿòíî õóáàâà å ñòàíàëà, îòêàêòî äîéäå ìèíàëàòà åñåí äà ÿ áëàãîñëîâèø. È ùå ïðèçíàÿ, ÷å òîâà ìè å óòåõà â áåäèòå.
- À! - îáàäè ñå Ñàì. - Íî òîé êàçâà, ÷å áèðàòà òè âèíàãè å äîáðà.
- Òîé ëè êàçâà?
- Ðàçáèðà ñå. Òîé å Áúðçîõîä. Âîäà÷úò íà Ñêèòàëöèòå. Îùå ëè íå òè å âëÿçëî â ãëàâàòà?
Íàé-ñåòíå áå âëÿçëî è ëèöåòî íà Ìàæèðåïåé áåøå ñúùèíñêè îáðàçåö íà èçóìëåíèå. Î÷èòå ìó ñòàíàõà êðúãëè, óñòàòà ìó ñå îòâîðè øèðîêî è òîé àõíà.
- Áúðçîõîä! - âúçêëèêíà êðú÷ìàðÿò, êîãàòî óñïÿ äà ñè ïîåìå äúõ. - Òîé ñ êîðîíà è ïðî÷èå, ÷å è ñúñ çëàòíà ÷àøà! Å, êàêâî ëè íè ÷àêà îùå?
- Ïî-äîáðè âðåìåíà çà Áðåå âúâ âñåêè ñëó÷àé - êàçà Ãàíäàëô.
- Íàäÿâàì ñå - âèêíà Ìàæèðåïåé. - Å, õóáàâè÷êî ñè ïîáúáðèõìå, âå÷å áÿõ çàáðàâèë êàêâî ñå êàçâà ñëàäêà ïðèêàçêà. È íÿìà äà îòðè÷àì, ÷å òàÿ íîù ùå ñïÿ ñïîêîéíî, ñ îëåêíàëî ñúðöå. Íàòúïêàõòå ìè ãëàâàòà ñ íîâèíè, íî ùå ãè îáìèñëÿì óòðå. Ëåãëîòî ìå ÷àêà, à íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å è âèå ñ ðàäîñò ùå ñè ëåãíåòå. Õåé, Íîá! - ïîäâèêíà òîé ïðåç âðàòàòà.- Íîá, òåæêà ãåìèéî!
Èçâåäíúæ Ìàæèðåïåé ñå ïëåñíà ïî ÷åëîòî è ïðîìúðìîðè:
- Õà ñåãà äå! Êàêâî òðÿáâàøå äà ñå ñåòÿ?
- Íàäÿâàì ñå, ÷å íå ñòå çàáðàâèëè ïàê íÿêîå ïèñìî, ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé? - îáàäè ñå Ìåðè.
- Õàéäå, õàéäå, ãîñïîäèí Áðåíäèôóê, íå ìè íàïîìíÿéòå çà òîâà! Âèäÿõòå ëè ñåãà, ñåêíàõòå ìè ìèñúëòà. Äîêúäå áÿõ ñòèãíàë? Íîá, êîíþøíèòå... À! Åòî êàêâî áåøå. Ïàçÿ âè íåùî. Ñïîìíÿòå ëè ñè Áèë Ïàïðàòàê è ïîíèòî, äåòî ãî êóïèõòå îò íåãî ñëåä êðàæáàòà íà êîíåòå? Å, òî å òóê. Ñàìè÷êî ñå âúðíà, ïðåäñòàâåòå ñè. Íî êúäå å áèëî, ñèãóðíî çíàåòå ïî-äîáðå îò ìåí. Áåøå äðúãëèâî êàòî ñòàðî ïñå è ìúðøàâî êàòî çàêà÷àëêà, íî æèâî. Íîá ñå ïîãðèæè çà íåãî.
- Êàêâî? Ìîÿò Áèë? - âèêíà Ñàì. - Å, ñ êúñìåò ñúì ñå ðîäèë, êàêâîòî è äà ðàçïðàâÿ ìîÿò Ñòàðèê. Îùå åäíî æåëàíèå ìè ñå ñáúäâà! Êúäå å?
È òîé íå ñè ëåãíà, äîêàòî íå ïîñåòè Áèë â êîíþøíèòå.
Ïúòíèöèòå ïðåñòîÿõà â Áðåå îùå åäèí äåí è ïîíå ñëåäâàùàòà âå÷åð ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé íå ìîæåøå äà ñå îïëà÷å îò òúðãîâèÿòà. Ëþáîïèòñòâîòî íàääåëÿ íàä ñòðàõîâåòå è ñòðàííîïðèåìíèöàòà ñå ïðåïúëíè. Îò ó÷òèâîñò ïðèâå÷åð õîáèòèòå ìèíàõà çà ìàëêî â Îáùàòà çàëà è îòãîâîðèõà íà áåçáðîé âúïðîñè. Â Áðåå íèùî íå ñå çàáðàâÿøå è ãîñòèòå íåâåäíúæ ïèòàõà Ôðîäî äàëè å íàïèñàë êíèãàòà.
- Îùå íå - îòãîâàðÿøå òîé. - Îòèâàì ñè ó äîìà äà ïîäðåäÿ çàïèñêèòå.
Òîé îáåùà äà çàñåãíå èçóìèòåëíèòå ñúáèòèÿ â Áðåå è ïî òîçè íà÷èí äà âìúêíå íåùè÷êî èíòåðåñíî â êíèãàòà, êîÿòî î÷åâèäíî ùåøå äà îïèñâà äàëå÷íè è íå ÷àê òîëêîâà âàæíè ñúáèòèÿ, ñòàíàëè „íÿêúäå íà þã".
Ïîñëå íÿêàêúâ õëàïàê ïîäâèêíà äà èçïåÿò íåùî. Íî ïðè òèÿ äóìè âñè÷êè çàòèõíàõà, èçãëåäàõà ãî íà÷óìåðåíî è òîé âå÷å íå ïîñìÿ äà ñå îáàäè. ßâíî íèêîé íå æåëàåøå îòíîâî äà ïðèñúñòâóâà íà çàãàäú÷íè ñúáèòèÿ â Îáùàòà çàëà.
Äîêàòî ïúòíèöèòå ñòîÿõà â Áðåå, íèùî íå ñìóòè ïîêîÿ èì, íî íà ñëåäâàùîòî óòðî òå ñòàíàõà ðàíî - âðåìåòî îùå áåøå äúæäîâíî è èñêàõà äî ìðúêíàëî äà ñòèãíàò â Ãðàôñòâîòî, à ïúòÿò áå äúëúã. Öÿëî Áðåå áå íàèçëÿçëî äà ãè âèäè êàê ùå îòïúòóâàò è íàðîäúò áå ïî-âåñåë, îòêîëêîòî ïðåç öÿëàòà èçìèíàëà ãîäèíà, à îíèÿ, êîèòî íå áÿõà âèæäàëè ñòðàííèöèòå â ïúëíî áîéíî ñíàðÿæåíèå, ñåãà ãè çÿïàõà ñëèñàíè: èçóìèòåëåí áåøå Ãàíäàëô ñ áÿëàòà ñè áðàäà è èñêðÿùàòà íàîêîëî ñâåòëèíà, ñÿêàø ñèíèÿò ìó ïëàù áåøå îáëàê, çàêðèë ñëúíöåòî, íåâåðîÿòíè áÿõà ÷åòèðèìàòà õîáèòè - ñúùèíñêè ðèöàðè îò ïîëóçàáðàâåíèòå ïðèêàçêè, ïîåëè íà äúëúã ïúò. Äîðè è îíèÿ, êîèòî ñå ïðèñìèâàõà íà ðàçêàçèòå çà êðàëÿ, âçåõà äà ñè ìèñëÿò, ÷å ìîæå è äà èìà íåùî âÿðíî â öÿëàòà ðàáîòà.
- Å, íà äîáúð ÷àñ è ùàñòëèâî çàâðúùàíå ó äîìà! - êàçà ãîñïîäèí Ìàæèðåïåé. - Òðÿáâàøå äà âè ïðåäóïðåäÿ, ÷å è â Ãðàôñòâîòî íå âñè÷êî å íàðåä, àêî ñà âåðíè ñëóõîâåòå, äåòî èäâàò íàñàì. ×óäíîâàòè ðàáîòè ñòàâàëè òàì, òúé ñå ãîâîðè. Íî îò äóìà íà äóìà è âçåõ, ÷å çàáðàâèõ, ïúê è òîëêîâà ãðèæè ñè èìàì. Àëà àêî ìè ïðîñòèòå äúðçîñòòà, âðúùàòå ñå îò ïúòåøåñòâèåòî òâúðäå èçìåíåíè è ìè ïðèëè÷àòå íà õîðà, ñïîñîáíè ÷åâðúñòî äà ñå ñïðàâÿò ñ ïðåìåæäèÿòà. Íå ñå ñúìíÿâàì, ÷å çàâ÷àñ ùå îïðàâèòå âñè÷êî. Íà äîáúð ÷àñ! È íàìèíàâàéòå äà ñå âèäèì, ìíîãî ùå ñå ðàäâàì.
Ïîæåëàõà ìó âñè÷êî õóáàâî, ïðåïóñíàõà íàïðåä è êàòî ìèíàõà ïðåç Çàïàäíàòà ïîðòà, èçëÿçîõà íà ïúòÿ çà Ãðàôñòâîòî. Ïîíèòî Áèë îòíîâî áåøå ñ òÿõ, íàòîâàðåíî ñ áàãàæ êàêòî è ïðåäè, íî èçãëåæäàøå ñúâñåì äîâîëíî äà ïðèïêà äî Ñàì.
- ×óäÿ ñå çà êàêâî ëè íàìåêâàøå ñòàðèÿò Ïèâîëåé - êàçà Ôðîäî.
- Àç ìàëêî ñå äîñåùàì - ìðà÷íî êàçà Ñàì. - Îíîâà, äåòî ãî âèäÿõ â Îãëåäàëîòî: îòñå÷åíè äúðâåòà è ïðî÷èå, è áåäíèÿò ìè Ñòàðèê ïðîãîíåí îò „Òîðáàëàíñêà". Ïî-ðàíî òðÿáâàøå äà ñå ïðèáåðà.
- À ÿâíî íåùî íå å íàðåä è ñ Þæíàòà îêîëèÿ - äîáàâè Ìåðè. - Íèêúäå íÿìà ïóøèëèñò.
- Êàêâîòî è äà å - îáàäè ñå Ïèïèí, - îò Ëîòî ùå äà å òðúãíàëî - ïîìíåòå ìè äóìàòà.
- Ïî÷òè ïîçíà, íî íå ñúâñåì - êàçà Ãàíäàëô. - Çàáðàâÿø Ñàðóìàí. Òîé âçå äà ñå èíòåðåñóâà îò Ãðàôñòâîòî îùå ïðåäè Ìîðäîð äà íè îòêðèå.
- Å, íàëè òè ñè ñ íàñ - êàçà Ìåðè, - òúé ÷å áúðçè÷êî ùå îïðàâèì âñè÷êî.
- Çàñåãà ñúì ñ âàñ - îòâúðíà Ãàíäàëô, - íî ñêîðî íÿìà äà ìå èìà. Íÿìà äà äîéäà â Ãðàôñòâîòî. Ñàìè òðÿáâà äà ñå îïðàâÿòå, íàëè íà òîâà âè ó÷èõìå. Îùå ëè íå ðàçáèðàòå? Ìîåòî âðåìå ñâúðøè - âå÷å íå ìè å ðàáîòà äà ïîïðàâÿì çëèíèòå, íèòî äîðè äà ïîìàãàì íà õîðàòà äà ñå ñïðàâÿò ñ òÿõ. Êîëêîòî äî âàñ, ñêúïè ìè ïðèÿòåëè, ùå ìèíåòå è áåç ïîìîù. Âå÷å ñòå ïîðàñíàëè. Äà, ïîðàñíàëè ñòå íàèñòèíà; ñåãà ñòå ñðåä âåëèêèòå è íå ñå áîÿ çà íèêîãî îò âàñ. À àêî èñêàòå äà çíàåòå, ñêîðî ùå êðèâíà íàñòðàíè. Îòèâàì äà ñè ïîãîâîðÿ íàäúëãî è øèðîêî ñ Òîì Áîìáàäèë - äà ñè ïîãîâîðÿ òúé, êàêòî íå ìè ñå å ñëó÷âàëî äîñåãà. Òîé å äîìîøàð, à àç ñúì êàòî øèëî, äåòî â òîðáà íå ñòîè. Íî äíèòå íà ñêèòàë÷åñòâî ñâúðøâàò è ñåãà èìàìå êàêâî äà ñè êàæåì.
Ñêîðî ñòèãíàõà äî îíîâà ìÿñòî íà Èçòî÷íèÿ ïúò, êúäåòî ñå áÿõà ðàçäåëèëè ñ Áîìáàäèë; ñ íàäåæäà î÷àêâàõà äà ãî âèäÿò êàê èì ìàõà ñ ðúêà, èçïðàâåí òàì. Íî îò íåãî íÿìàøå è ñëåäà; íà þã òåæêà ìúãëà îáâèâàøå Ìîãèëíèòå ðèäîâå è çàáóëâàøå â äàëå÷èíàòà Ñòàðàòà ãîðà.
Ñïðÿõà è Ôðîäî ñ êîïíåæ ñå çàãëåäà íà þã.
- Îò âñå ñúðöå áèõ èñêàë äà âèäÿ îòíîâî ñòàðèÿ þíàê - êàçà òîé. - Ïèòàì ñå, êàê ëè ÿ êàðà?
- Äîáðå êàêòî âèíàãè, ìîæåø äà áúäåø ñèãóðåí - êàçà Ãàíäàëô. - Áåç òðåâîãà, à ïðåäïîëàãàì, è áåç îñîáåí èíòåðåñ êúì âñè÷êî, êîåòî ñìå âèäåëè, îñâåí ìîæå áè ïîñåùåíèåòî íè ïðè åíòèòå. Íàâÿðíî ïî-êúñíî ùå èìàø âðåìå äà ãî âèäèø. Íî íà òâîå ìÿñòî áèõ ïîáúðçàë êúì äîìà, èíàê íÿìà äà ñå äîáåðà äî Ìîñòà íà Áðåíäèâèí, ïðåäè äà çàòâîðÿò ïîðòèòå.
- Àìà òàì íÿìà íèêàêâè ïîðòè - îáàäè ñå Ìåðè. - Ïîíå íà ïúòÿ íÿìà è òè ãî çíàåø ìíîãî äîáðå. Åñòåñòâåíî, òàì å ïîðòàòà íà Ôóêîâ êðàé, îáà÷å ïðåç íåÿ ìå ïóñêàò ïî âñÿêî âðåìå. 
- Èñêàø äà êàæåø, ÷å ïî-ðàíî íå å èìàëî - îòâúðíà Ãàíäàëô. - Ìèñëÿ, ÷å ñåãà ùå íàìåðèòå íÿêîÿ è äðóãà ïîðòà. È äîðè ïðåä âðàòèòå íà Ôóêîâ êðàé ìîæå äà èìàòå ïîâå÷å íåïðèÿòíîñòè, îòêîëêîòî î÷àêâàòå. Íî ùå ñå ñïðàâèòå. Äîâèæäàíå, ñêúïè ïðèÿòåëè! Íå ñå ñáîãóâàì, íå îùå. Äîâèæäàíå!
Òîé îòêëîíè Ñåíêîãðèâ îò ïúòÿ è åäðèÿò êîí ïðåñêî÷è çåëåíèÿ íàñèï; ïîñëå Ãàíäàëô ïîäâèêíà è æðåáåöúò ïîëåòÿ êàòî ñåâåðåí âÿòúð êúì Ìîãèëíèòå ðèäîâå.
- Åòî ÷å îñòàíàõìå ñàìî ÷åòèðèìà, êàêòî áÿõìå ïîòåãëèëè - êàçà Ìåðè. - Åäèí ïî åäèí âñè÷êè èçîñòàíàõà îò ïúòÿ. Ñÿêàø ñúì ñúíóâàë è ñåãà âñè÷êî áàâíî èçáëåäíÿâà.
- À íà ìåí ìè ñå ñòðóâà, ÷å îòíîâî çàñïèâàì - êàçà Ôðîäî.


Ãëàâà 8

ÏÐÎ×ÈÑÒÂÀÍÅÒÎ ÍÀ ÃÐÀÔÑÒÂÎÒÎ

Ïî ìðúêíàëî, ìîêðè è óìîðåíè, ïúòíèöèòå íàé-ïîñëå ñòèãíàõà äî Áðåíäèâèí è îòêðèõà, ÷å ïúòÿò å çàòâîðåí. Îò äâåòå ñòðàíè íà Ìîñòà èìàøå âèñîêè îãðàäè ñ îñòðè øèïîâå íà âúðõà, îòòàòúê ðåêàòà ñå âèæäàõà íÿêîëêî íîâîïîñòðîåíè êúùè - äâóåòàæíè, ñ òåñíè ïðàâîúãúëíè ïðîçîðöè áåç çàâåñêè, çàä êîèòî åäâà ïðîáëÿñâàõà ìúæäèâè ñâåòëèíêè. Ìðà÷íè è êðàéíî íåïîäõîäÿùè çà Ãðàôñòâîòî ïîñòðîéêè.
Äðóæíî âèêíàõà è çàäóìêàõà ïî âúíøíàòà îãðàäà, íî îòíà÷àëî íèêîé íå ñå îáàäè, ïîñëå çà òÿõíà èçíåíàäà íÿêîé çàñâèðè ñ ðîã è ñâåòëèíêèòå â ïðîçîðöèòå èçãàñíàõà. Îò ìðàêà äîëåòÿ âèê:
- Êîé å? Ìàõàé ñå! Íå ìîæåø äà âëåçåø. Íå âèæäàø ëè íàäïèñà: Îò çàëåç äî èçãðåâ âõîä çàáðàíåí!
- Ðàçáèðà ñå, ÷å íå ìîãà äà âèäÿ íàäïèñà â òúìíîòî - ïðîâèêíà ñå â îòãîâîð Ñàì. - È àêî òîâà çíà÷è, ÷å õîáèòè îò Ãðàôñòâîòî òðÿáâà äà ñòîÿò ïîä äúæäà â òàêàâà íîù, ùå íàïðàâÿ òîÿ íàäïèñ íà ïàð÷åòà, ñàìî äà ãî íàìåðÿ.
Ïðè òèÿ äóìè èçòðåùÿ ïðîçîðåö è îò ëÿâàòà êúùà ñå èçñèïà öÿëà òúëïà õîáèòè ñ ôåíåðè. Òå îòâîðèõà îòâúäíàòà ïîðòà è íåêîëöèíà ìèíàõà ïî ìîñòà. Âèäúò íà ïúòåøåñòâåíèöèòå ñÿêàø ãè èçïëàøè.
- ß åëà íàñàì! - êàçà Ìåðè, êîéòî áå ïîçíàë åäèí îò õîáèòèòå. - Çàñðàìè ñå, Õîá Ïúäàðñúí, íå ìå ëè ïîìíèø? Àç ñúì Ìåðè Áðåíäèôóê è áèõ èñêàë äà çíàì êàêâè ñà òèÿ ðàáîòè è êàêâî òúðñè òóê ôóêîâ÷àíèí êàòî òåá? Íàëè ïàçåøå íèâèòå?
- Áîæè÷êî! Àìà òîâà áèë ãîñïîäèí Ìåðè, è ñàìî êàê ñå å âúîðúæèë äî çúáè! - âúçêëèêíà ñòàðèÿò Õîá. - Ðàçïðàâÿõà, ÷å ñòå óìðåëè! Âñè÷êè êàçâàò, ÷å ñòå ñå èçãóáèëè â Ñòàðàòà ãîðà. Ðàäâàì ñå äà âè âèäÿ æèâ ïîäèð òîëêîâà ïðåìåæäèÿ!
- Ùîì å òúé, íå ìå çÿïàé ïðåç ðåøåòêèòå, à îòâàðÿé ïîðòàòà!
- Ñúæàëÿâàì, ãîñïîäèí Ìåðè, íî òúé íè å íàðåäåíî.
- Êîé âè å íàðåäèë?
- Íà÷àëíèêà îò Òîðáîäúí.
- Íà÷àëíèê? Çà ãîñïîäèí Ëîòî ëè ãîâîðèø? - çàïèòà Ôðîäî.
- Ñèãóðíî, ãîñïîäèí Òîðáèíñ, íî ñåãà òðÿáâà äà êàçâàìå ñàìî Íà÷àëíèêà.
- Âàøà ñè ðàáîòà! - ðå÷å Ôðîäî. - Å, ïîíå ñå ðàäâàì, ÷å å ïðåñòàíàë äà ñå íàðè÷à Òîðáèíñ. Íî ÿâíî å êðàéíî âðåìå íàøèÿò ðîä äà ñå çàåìå ñ íåãî è äà ãî òóðè íà ìÿñòî.
Õîáèòèòå çàä ïîðòàòà ïðèòèõíàõà.
- Íå å õóáàâî äà ãîâîðèòå òúé - îáàäè ñå åäèí îò òÿõ. - Íÿêîé ùå âçåìå äà ìó îáàäè. À àêî âäèãàòå òàêúâ øóì, ìîæå äà ñúáóäèòå Ãîëåìèÿ ÷îâåê íà Íà÷àëíèêà.
- Ùå ãî ñúáóäèì, è òî òúé, ÷å èìà äà ñå ÷óäè - çàÿâè Ìåðè. - Àêî èñêàòå äà êàæåòå, ÷å ëþáèìèÿò âè Íà÷àëíèê íàåìà ðàçáîéíèöè îò ïóùèíàêà, çíà÷è ïî-ðàíî å òðÿáâàëî äà ñå âúðíåì.
Òîé ñêî÷è îò ïîíèòî, çàáåëÿçà íàäïèñà â ñâåòëèíàòà íà ôåíåðèòå, ñìúêíà ãî è ãî ìåòíà ïðåç îãðàäàòà. Õîáèòèòå îòñòúïèõà áåç íèêàêâî íàìåðåíèå äà îòâîðÿò.
- Õàéäå, Ïèïèí! - êàçà Ìåðè. - Äâàìà ùå ñå ñïðàâèì. Ìåðè è Ïèïèí ïðåñêî÷èõà ïîðòàòà è õîáèòèòå òúðòèõà íà áÿã. Îòíîâî çàñâèðè ðîã. Âðàòàòà íà ãîëÿìàòà êúùà îòäÿñíî ñå î÷åðòà êàòî ñâåòúë ïðàâîúãúëíèê è íà íåÿ èçíèêíà åäðà ôèãóðà.
- Êàêâè ñà òèÿ ðàáîòè? - èçñóìòÿ ÷îâåêúò è ñå ïðèáëèæè. - Íåçàêîííî âëèçàíå, à? Èç÷åçâàéòå äà íå âè ñòðîøà ãàäíèòå âðàòëåòà! Ïîñëå òîé ìëúêíà, çàùîòî áå çúðíàë áëÿñúêà íà ìå÷îâå.
- Áèë Ïàïðàòàê - çàÿâè Ìåðè, - àêî äî äåñåò ñåêóíäè íå îòâîðèø òàÿ ïîðòà, ùå ñúæàëÿâàø. Íå ñå ëè ïîä÷èíèø, ùå âäèãíà æåëÿçîòî ñðåùó òåá. À êàòî îòâîðèø ïîðòàòà, ùå ìèíåø ïðåç íåÿ è âå÷å íèêîãà íÿìà äà ñå âðúùàø. Òè ñè îáåñíèê è ïëàäíåøêè ðàçáîéíèê.
Ðàçòðåïåðàíèÿò Áèë Ïàïðàòàê ñå äîâëå÷å äî ïîðòàòà è ÿ îòêëþ÷è.
- Äàé ìè êëþ÷à! - êàçà Ìåðè.
Íî íåãîäíèêúò çàïîêèòè êëþ÷à ïî ãëàâàòà ìó è õóêíà êúì ìðàêà. Òúêìî ìèíàâàøå êðàé ïîíèòàòà, åäíî îò òÿõ ìåòíà êîïèòà è ãî óëó÷è â äâèæåíèå. Ñêèìòåéêè, òîé èç÷åçíà â íîùòà è ïîâå÷å íå ÷óõà çà íåãî.
- ×èñòà ðàáîòà, Áèë - îáàäè ñå Ñàì. Èìàøå ïðåäâèä ïîíèòî.
- Äîòóê ñ âàøèÿ Ãîëÿì ÷îâåê - êàçà Ìåðè. - Çà Íà÷àëíèêà ùå ñå ïîãðèæèì ïî-êúñíî. Ìåæäóâðåìåííî òðÿáâà íÿêúäå äà ïðåíîùóâàìå è òúé êàòî èçãëåæäà, ÷å ñòå ñúáîðèëè Ìîñòîâèÿ õàí, çà äà ïîñòðîèòå íà íåãîâî ìÿñòî òèÿ íåâçðà÷íè êúùóðêè, ùå òðÿáâà äà íè ïðèþòèòå.
- Ñúæàëÿâàì, ãîñïîäèí Ìåðè - êàçà Õîá, - íî íå å ðàçðåøåíî.
- Êîå íå å ðàçðåøåíî?
- Äà ñå ïðèåìàò âúíøíè ëèöà, äà ñå ðàçõèùàâà õðàíà è ïðî÷èå.
- Àìà êàêâî ñòàâà òóêà? - âúçêëèêíà Ìåðè. - Ðåêîëòàòà ëè å áèëà ëîøà èëè ùî? Ìèñëåõ, ÷å òîâà ëÿòî ñòå èìàëè äîáðà æúòâà.
- Å, íå, ðåêîëòàòà ñè ÿ áèâàøå - êàçà Õîá. - Äîáðå ñå çàïàñèõìå ñ õðàíà, íî íå ñìå íàÿñíî êàêâî ñòàâà ñ íåÿ. ×èíè ìè ñå, ÷å âñè÷êî èäâà îò òèÿ „ñúáèðà÷è" è „èçðàâíèòåëè", äåòî îáèêàëÿò, áðîÿò, ìåðÿò è ïðèáèðàò âñè÷êî â îáùèòå ñêëàäîâå. Ñúáèðàíåòî êîìàé å ïîâå÷å îò èçðàâíÿâàíåòî è êàêâîòî âçåìàò, ðÿäêî ñå ïîÿâÿâà ïàê.
- Î, çàðåæè ãè òèÿ! - ðå÷å Ïèïèí è ñå ïðîçèíà. - Òàÿ âå÷åð ñúì óìîðåí è íå ìè ñå ñëóøàò ãëóïîñòè. Èìàìå çàïàñè â ðàíèöèòå. Ñàìî íè äàéòå ñòàÿ äà ñè ëåãíåì. È íà ïî-ëîøè ìåñòà ñúì áèë.
Õîáèòèòå êðàé ïîðòàòà âñå îùå èçãëåæäàõà ñìóòåíè - ÿâíî áÿõà íàðóøåíè íÿêàêâè ïðàâèëà, íî íå ñìååõà äà âúçðàçÿâàò íà ÷åòèðèìà îïèòíè ïúòåøåñòâåíèöè, âúîðúæåíè äî çúáè, ïðè òîâà äâàìà îò òÿõ èçãëåæäàõà íåîáè÷àéíî åäðè è ñèëíè. Ôðîäî íàðåäè îòíîâî äà çàêëþ÷àò ïîðòàòà. Èìàøå èçâåñòåí ñìèñúë äà ïàçÿò ìîñòà, ùîì íàîêîëî îùå ñå íàâúðòàõà çëîñòîðíèöè. Ïîñëå ÷åòèðèìàòà äðóãàðè âëÿçîõà â õîáèòîâàòà êàðàóëêà è ñå íàñòàíèõà êàêòî ìîæåõà. Êúùàòà áåøå ãîëà è ãðîçíà, ñ ìèçåðíà êàìèíêà, â êîÿòî íå ìîæåøå äà ñå ðàçïàëè õóáàâ îãúí. Â ãîðíèòå ñòàè èìàøå êîðàâè íàðîâå, à ïî ñòåíèòå âèñÿõà çàïîâåäè è ñïèñúöè íà Ïðàâèëàòà. Ïèïèí ãè íàêúñà íà ïàð÷åòà. Íÿìàøå áèðà è õðàíàòà áåøå ñúâñåì íåäîñòàòú÷íà, íî ùåäðî ðàçäåëåíèòå çàïàñè íà ïúòåøåñòâåíèöèòå îñèãóðèõà õóáàâà âå÷åðÿ çà âñè÷êè, à Ïèïèí íàðóøè è Ïðàâèëî 4, êàòî õâúðëè â êàìèíàòà ïî÷òè öÿëàòà äíåâíà íîðìà îò äúðâà.
- Å, ñåãà êàêâî ùå ðå÷åòå: äà çàïàëèì ïî åäíà ëóëà, äîêàòî íè ðàçêàçâàòå êàêâî ñå å ñëó÷èëî â Ãðàôñòâîòî? - ðå÷å òîé.
- Âå÷å íÿìà ïóøèëèñò - êàçà Õîá. - Ñàìî õîðàòà íà Íà÷àëíèêà ñè íàìèðàò îòíÿêúäå. Èçãëåæäà, âñè÷êè çàïàñè ñà èç÷åçíàëè. Ðàçïðàâÿò, ÷å öåëè êàðóöè çàìèíàâàëè ïî ñòàðèÿ ïúò îò Þæíàòà îêîëèÿ ïðåç Ñàðíîâ áðîä. Òîâà áåøå â êðàÿ íà ìèíàëàòà ãîäèíà, ñëåä êàòî íè íàïóñíàõòå. Íî è ïðåäè òîâà ñà èçìúêâàëè áèëêàòà òèõîìúëêîì, ïî ìúíè÷êî. Òîÿ Ëîòî...
- ß ñè çàòâàðÿé óñòàòà, Õîá Ïúäàðñúí! - âèêíàõà íåêîëöèíà ïðèñúñòâóâàùè. - Çíàåø, ÷å òàêèâà ïðèêàçêè ñà çàáðàíåíè. Íà÷àëíèêà ùå ÷óå è âñè÷êè ùå ñè èçïàòèì.
- Íèùî íÿìà äà ÷óå, àêî ñðåä âàñ íÿìàøå äîíîñíèöè - ÿäîñàíî îòâúðíà Õîá.
- Äîáðå äå, äîáðå! - ïðåêúñíà ãî Ñàì. - Ñòèãà ìè òîëêîç. Ïîâå÷å íå èñêàì äà ÷óÿ. Íÿìà „äîáðå äîøëè", íÿìà áèðà, íÿìà ïóøåíå, à â çàìÿíà - êóï ïðàâèëà è îðêñêè ïðèêàçêè. Õàéäå äà ñïèì è äà çàáðàâèì äî óòðå òèÿ ãëóïîñòè!
Íîâèÿò Íà÷àëíèê î÷åâèäíî ñè èìàøå îñâåäîìèòåëè. Îò Ìîñòà äî Òîðáîäúí áÿõà öåëè ÷åòèðèäåñåò ìèëè, íî íÿêîé áå ïîáúðçàë äà ãè ìèíå. Ôðîäî è ïðèÿòåëèòå ìó ñêîðî ðàçáðàõà òîâà.
Îùå íÿìàõà îêîí÷àòåëíè ïëàíîâå, íî ñìúòíî ñè ìèñëåõà ïúðâî äà èäàò çàåäíî â Ùóð÷îâ äîë è äà ñè îòïî÷èíàò. Àëà ñëåä êàòî âèäÿõà êàê ñòîÿò íåùàòà, ðåøèõà äà ñå çàïúòÿò ïðàâî êúì Õîáèòîâî. È òúé, íà ñëåäâàùèÿ äåí, áåç äà ñå áàâÿò, ïîåõà ïî ïúòÿ íàïðåä. Âÿòúðúò áåøå ïîñòèõíàë, íî íåáåòî ñè îñòàâàøå íàâúñåíî. Çåìèòå íàîêîëî èçãëåæäàõà ïå÷àëíè è çàïóñòåëè, àëà â êðàÿ íà êðàèùàòà âå÷å áå ïúðâè íîåìâðè, êðàÿò íà åñåíòà. È âñå ïàê èì ñå ñòîðè, ÷å òîÿ äåí íàðîäúò å íàêëàë ñóìà îãíüîâå - íà ìíîãî ìåñòà èç îêîëíîñòèòå ñå âäèãàøå äèì. Â äàëå÷èíàòà, íÿêúäå êúì Ãîðñêè êðàé, ñå ÷åðíååøå îãðîìåí îáëàê ïóøåê.
Ïðèâå÷åð íàáëèæèõà Æàáîìîð, åäíî ñåëöå âäÿñíî îò ïúòÿ, íà îêîëî äâàäåñåò è äâå ìèëè îò Ìîñòà. Òóê âúçíàìåðÿâàõà äà ïðåíîùóâàò.
„Ïëàâàùèÿò äúíåð" â Æàáîìîð áåøå äîáúð õàí. Íî â èçòî÷íèÿ êðàé íà ñåëîòî çàâàðèõà áàðèåðà ñ ãîëÿìà òàáåëà ÂÕÎÄ ÇÀÁÐÀÍÅÍ, à çàä íåÿ ñòîåøå òúëïà øèðèôè ñúñ ñîïè â ðúöå è ïåðà íà øàïêèòå; èçãëåæäàõà åäíîâðåìåííî ñàìîäîâîëíè è óïëàøåíè.
- Êàêâè ñà òèÿ ðàáîòè? - ðå÷å Ôðîäî, åäâà óäúðæàéêè ñìåõà ñè.
- Òàêèâà, êàêâèòî ãè âèæäàòå, ãîñïîäèí Òîðáèíñ - çàÿâè ïðåäâîäèòåëÿò íà øèðèôèòå, åäèí õîáèò ñ äâå ïåðà. - Àðåñòóâàí ñòå çà Íåçàêîííî âëèçàíå, Ðàçêúñâàíå íà Ïðàâèëàòà, Íàïàäåíèå íà ñòðàæàòà, Ïðåñïèâàíå â ñëóæåáíà ñãðàäà áåç ðàçðåøåíèå è Ïîäêóï íà ñòðàæàòà ñ õðàíà.
- Íåùî äðóãî? - çàïèòà Ôðîäî.
- Çà íà÷àëî è òîâà ñòèãà - êàçà âîäà÷úò íà øèðèôèòå.
- Àêî èñêàòå, ìîãà äà ïðèáàâÿ òóé-îíóé - îáàäè ñå Ñàì. - Íåïðèëè÷íè ïðèêàçêè çà Íà÷àëíèêà, Æåëàíèå äà ãî íàïåðäàøà ïî ïúï÷èâàòà ìóòðà è Óáåæäåíèå, ÷å âèå, øèðèôèòå, ñòå ñúùèíñêè òèêâåíèöè.
- Ñòèãà, ãîñïîäèíå, äîñòàòú÷íî. Íà÷àëíèêà íàðåäè äà íè ïîñëåäâàòå áåç ñúïðîòèâà. Ùå âè îòâåäåì â Êðàéðå÷êèíî è ùå âè ïðåäàäåì íà íåãîâèòå õîðà; ïî âðåìå íà ñúäåáíèÿ ïðîöåñ ìîæå è äà âè äàäàò äóìàòà. Íî íà âàøå ìÿñòî áèõ ñè çàòâàðÿë óñòàòà. Îñâåí àêî èñêàòå äà îñòàíåòå â Òúìíèòå äóïêè ïîâå÷å, îòêîëêîòî âè ñå ïîëàãà.
Çà ñìóò íà øèðèôèòå Ôðîäî è ñïúòíèöèòå ìó ñå çàêèñêàõà.
- Íå ñòàâàéòå ãëóïàâè! - êàçà Ôðîäî. - Ùå õîäÿ êúäåòî ñè èñêàì è êîãàòî ñè èñêàì. Ïî åäíà ñëó÷àéíîñò èìàì ðàáîòà â Òîðáîäúí, íî àêî íàñòîÿâàòå è âèå äà äîéäåòå, òîâà ñè å âàøà ðàáîòà.
- Ìíîãî äîáðå, ãîñïîäèí Òîðáèíñ - ðå÷å ïðåäâîäèòåëÿò è èçáóòà áàðèåðàòà íàñòðàíè. - Ñàìî íå çàáðàâÿéòå, ÷å ñúì âè àðåñòóâàë.
- Íÿìà äà çàáðàâÿ - ñúãëàñè ñå Ôðîäî. - Íî ìîæå è äà òè ïðîñòÿ. Äíåñ îáà÷å íÿìàì íàìåðåíèå äà ïðîäúëæàâàì, òúé ÷å ùå âè áúäà çàäúëæåí, àêî ëþáåçíî ìå èçïðîâîäèòå äî „Ïëàâàùèÿò äúíåð".
- Íåâúçìîæíî, ãîñïîäèí Òîðáèíñ. Õàíúò å çàòâîðåí. Â äðóãèÿ êðàé íà ñåëîòî èìà øèðèôñêè äîì. Òàì ùå âè íàñòàíÿ.
- Äîáðå äå - êàçà Ôðîäî. - Âîäè, íèå ñìå ñëåä òåá.
Îãëåæäàéêè øèðèôèòå, Ñàì áå çàáåëÿçàë åäèí ïîçíàò.
- Õåé, Ðîáèí Ìàëîêîï, ÿ åëà íàñàì! - ïîäâèêíà òîé. - Èñêàì äà ñè ïîïðèêàçâàì ñ òåá.
Õâúðëÿéêè îâ÷åäóøåí ïîãëåä êúì íà÷àëíèêà ñè, êîéòî èçãëåæäàøå ÿäîñàí, íî íå ïîñìÿ äà ñå íàìåñè, øèðèôúò Ìàëîêîï ïîèçîñòàíà è çàêðà÷è êðàé Ñàì, êîéòî áå ñëÿçúë îò ïîíèòî.
- Âèæ êàêâî, ìîé ÷îâåê! - ðå÷å Ñàì. - Òè ïîíå ñè îò Õîáèòîâî è òðÿáâà äà èìàø ìàëêî çäðàâ ðàçóì, à íå äà ïðè÷àêâàø ãîñïîäèí Ôðîäî è ïðî÷èå. È îòêúäå-íàêúäå ñà çàòâîðèëè õàíà?
- Âñè÷êè ñà çàòâîðåíè - êàçà Ðîáèí. - Íà÷àëíèêà íå ñè ïàäà ïî áèðàòà. Ïîíå òàêà ñå çàïî÷íà. Íî ñåãà ñè ìèñëÿ, ÷å ïðîñòî íåãîâèòå õîðà ÿ èçïèõà äî êàïêà. À íå ñè ïàäà è ïî ïúòåøåñòâåíèöèòå, òúé ÷å ñåãà íà êîãîòî ìó ñå íàëîæè äà ïúòóâà, òðÿáâà äà èäå â øèðèôñêèÿ äîì è äà îáÿñíè ïî êàêâà ðàáîòà å òðúãíàë.
- Íå òå ëè å ñðàì äà ñå áúðêàø â òàêèâà ãëóïîñòè? - çàïèòà Ñàì. - Íàâðåìåòî è òè ïðåäïî÷èòàøå äà ãëåäàø õàíîâåòå îòâúòðå, à íå îòâúí. Ñëóæáà èëè íå, âñå òàì êèñíåøå.
- È ùÿõ äà ïðîäúëæàâàì, Ñàì, àêî ìîæåõ. Àìà íå ñè èçêàðâàé ÿäà âúðõó ìåí. Êàêâî ìîãà äà ñòîðÿ? Çíàåø êàê ñòàíàõ øèðèô ïðåäè ñåäåì ãîäèíè, îùå ïðåäè âñè÷êè òèÿ èñòîðèè. Òàêà ìîæåõ äà îáèêàëÿì öÿëàòà îêîëèÿ, äà ñå âèæäàì ñ õîðàòà, äà ñëóøàì íîâèíè è äà çíàì êúäå å íàé-äîáðàòà áèðà. Íî ñåãà íå å òúé.
- Ùîì øèðèôñòâîòî âå÷å íå å ïî÷òåíà ïðîôåñèÿ, ìîæåø äà ñå îòêàæåø îò íåãî - êàçà Ñàì.
- Íå å ðàçðåøåíî - âúçäúõíà Ðîáèí.
- Àêî ÷óÿ îùå íÿêîëêî ïúòè „íå å ðàçðåøåíî" - ðå÷å Ñàì, - ùå âçåìà äà ñå ÿäîñàì.
- Íå âÿðâàì òîâà äà ìå îãîð÷è - ïðîøåïíà Ðîáèí. - Àêî ñå ÿäîñàìå âñè÷êè çàåäíî, ìîæå è äà íàïðàâèì íåùî. Íî öÿëàòà ðàáîòà å â ÷îâåöèòå, Ñàì, â õîðàòà íà Íà÷àëíèêà. Òîé ãè ïðàùà íàâñÿêúäå äà îáèêàëÿò è àêî íÿêîé îò íàñ, äðåáíèòå, ñè îòñòîÿâà ïðàâàòà, îòìúêâàò ãî â Òúìíèòå äóïêè. Íàé-íàïðåä ïðèáðàõà Ïîíè÷êàòà, èñêàì äà êàæà ñòàðèÿ Óèë Áåëîíîã, êìåòà, à ïîñëå è ìíîçèíà äðóãè. Íàïîñëåäúê ñòàíà ñúâñåì çëå. Ñåãà ÷åñòî ãè áèÿò.
- Òîãàâà çàùî ðàáîòèòå çà òÿõ? - ãíåâíî çàïèòà Ñàì. - Êîé âè ïðàòè â Æàáîìîð?
- Íèêîé. Íàñòàíåíè ñìå òóê, â ãîëåìèÿ øèðèôñêè äîì. Ñåãà ñìå ïúðâà ðîòà íà Èçòî÷íàòà îêîëèÿ. Èìà ñòîòèöè øèðèôè, à îíèÿ èñêàò îùå è îùå ñ âñè÷êè òèÿ ïðàâèëà. Ïîâå÷åòî ó÷àñòâóâàò ïðîòèâ âîëÿòà ñè, íî íå âñè÷êè. Äàæå è â Ãðàôñòâîòî èìà òàêèâà, äåòî ñå áúðêàò â ÷óæäèòå ðàáîòè è ñè âèðÿò íîñà. ×å è ïî-ëîøî - íÿêîè äîíîñíè÷àò íà Íà÷àëíèêà è íåãîâèòå õîðà.
- À! Çíà÷è òúé ñòå óçíàëè çà íàñ?
- Èìåííî. Ñåãà íå å ðàçðåøåíî äà ïðàùàìå ïèñìà, íî òå èçïîëçóâàò ñòàðàòà ïîùåíñêà ñëóæáà è èìàò ñïåöèàëíè áúðçîõîäöè íà ðàçíè ìåñòà. Ñíîùè åäèí ïðèñòèãíà îò Áåëè óãàðè ñ „òàéíî èçâåñòèå", à äðóã ãî ïîå è ïðîäúëæè. Äíåñ ñëåäîáåä ïîëó÷èõìå íàðåæäàíå äà áúäåòå àðåñòóâàíè è äîñòàâåíè íå â Òúìíèòå äóïêè, à â Êðàéðå÷êèíî. ßâíî Íà÷àëíèêà èñêà äà âè âèäè íåçàáàâíî.
- Êàòî ãî ïîîòóïà ãîñïîäèí Ôðîäî, íÿìà äà áúðçà - êàçà Ñàì.
Øèðèôñêèÿò äîì â Æàáîìîð íå áåøå ïî-äîáúð îò îíçè ïðè Ìîñòà. Íÿìàøå âòîðè åòàæ, íî ïðîçîðöèòå áÿõà âñå òúé òåñíè, à ñòåíèòå áÿõà èçãðàäåíè îò çëå íàìåñòåíè ãðîçíè ñèâêàâè òóõëè. Âúòðå áåøå âëàæíî è óíèëî, à âå÷åðÿòà ñå ïîäíåñå íà äúëãà ãîëà ìàñà, íåìèòà îò ñåäìèöè. Ïúê è õðàíàòà íå çàñëóæàâàøå ïî-äîáðî ñåðâèðàíå. Ïúòíèöèòå ñ ðàäîñò íàïóñíàõà òîâà íåóþòíî ìÿñòî. Äî Êðàéðå÷êèíî îñòàâàõà îêîëî îñåìíàäåñåò ìèëè. Ïîòåãëèõà â äåñåò ÷àñà ñóòðèíòà, Áèõà òðúãíàëè è ïî-ðàíî, àêî íå èì äîñòàâÿøå óäîâîëñòâèå î÷åâèäíàòà òðåâîãà íà øèðèôñêèÿ âîäà÷ îò çàáàâÿíåòî. Ñåâåðíèÿò âÿòúð áå èçìåñòèë çàïàäíèÿ è ñòàâàøå âñå ïî-ñòóäåíî, íî âå÷å íå âàëåøå.
Òâúðäå êîìè÷íî áå øåñòâèåòî, êîåòî íàïóñíà ñåëîòî, ìàêàð ÷å ìàëöèíàòà ëþáîïèòíè, èçëåçëè äà âèäÿò „àðåñòóâàíåòî" íà ïúòíèöèòå, íå áÿõà ñúâñåì ñèãóðíè äàëè ñìåõúò å ðàçðåøåí. Äóçèíà øèðèôè áÿõà ïðàòåíè äà îõðàíÿâàò „ïëåííèöèòå", íî Ìåðè ãè íàêàðà äà âúðâÿò îòïðåä, à Ôðîäî è äðóãàðèòå ìó ÿçäåõà ñëåä òÿõ. Íàñòàíåíè óäîáíî â ñåäëàòà, Ìåðè, Ïèïèí è Ñàì ñå ñìååõà, áúáðåõà è ïååõà, äîêàòî øèðèôèòå ñå òúòðåõà ïî ïúòÿ è ñå ìú÷åõà äà èçãëåæäàò ñòðîãè è âàæíè. Ôðîäî îáà÷å ìúë÷åøå è ëèöåòî ìó áåøå ïå÷àëíî è çàìèñëåíî.
Ïîñëåäíèÿò, êîãîòî ñðåùíàõà, áåøå ïîáåëÿë ñòàðèê, ïîäïðÿí íà åäíà îãðàäà.
- Çäðàñòè, çäðàñòè! - ïîäñìèõíà ñå òîé. - ß êàæåòå êîé êîãî å àðåñòóâàë?
Äâàìà øèðèôè íåçàáàâíî íàïóñíàõà êîëîíàòà è ñå çàïúòèõà êúì íåãî.
- Õåé, ïðåäâîäèòåë! - ïîäâèêíà Ìåðè. - Çàïîâÿäàé íà ìîì÷åòàòà ñè âåäíàãà äà ñå âðúùàò íà ìÿñòî, àêî íå èñêàø äà ñè èìàò ðàáîòà ñ ìåí!
Ïðåäâîäèòåëÿò êðåñíà íà äâàìàòà õîáèòè è òå ñå âúðíàõà íà ïúòÿ.
- Ñåãà äà âúðâèì! - êàçà Ìåðè.
Ñëåä òîçè ñëó÷àé ïúòåøåñòâåíèöèòå ïðèøïîðèõà ïîíèòàòà è ïîäêàðàõà øèðèôèòå òè÷åøêîì. Ñëúíöåòî èçãðÿ è âúïðåêè ëåäåíèÿ âåòðåö îõðàíàòà ïóõòåøå è ñå îáëèâàøå â ïîò.
Êðàé Êàìúêà íà òðèòå îêîëèè øèðèôèòå ñå ïðåäàäîõà. Áÿõà ìèíàëè ïî÷òè ÷åòèðèíàäåñåò ìèëè ñàìî ñ åäíà ïî÷èâêà ïî ïëàäíå. Ñåãà áåøå òðè ÷àñúò ñëåäîáåä. Áÿõà ãëàäíè, ñ ïîäáèòè êðàêà è íå ìîæåõà äà èçäúðæàò íà òåìïîòî.
- Å, ïðîäúëæàâàéòå, áåç äà áúðçàòå! - êàçà Ìåðè. - Íèå ùå ñè âúðâèì.
- Äîâèæäàíå, Ðîáèí÷î! - ïîäõâúðëè Ñàì. - Ùå òå ÷àêàì ïðåä „Çåëåíèÿò äðàêîí", àêî íå ñè çàáðàâèë êúäå å. Íå ñå òóòêàé ïî ïúòÿ!
- Òîâà, äåòî ãî âúðøèòå, ñå êàçâà áÿãñòâî èçïîä ñòðàæà - ïå÷àëíî çàÿâè âîäà÷úò - è íå îòãîâàðÿì çà ïîñëåäñòâèÿòà.
- Îùå ìíîãî ðàáîòè ùå èçâúðøèì, íî íÿìà äà òè òúðñèì îòãîâîðíîñò - ðå÷å Ïèïèí. - Ìíîãî òè çäðàâå!
Ïúòíèöèòå ïðîäúëæèõà â òðúñ è êîãàòî íà çàïàäíèÿ õîðèçîíò Ñëúíöåòî âçå äà ñå ñïóñêà êúì Áåëèòå ðèäîâå, òå ñòèãíàõà äî øèðîêîòî åçåðî, êðàé êîåòî ñå ðàçïîëàãàøå Êðàéðå÷êèíî; òóê ãè ÷àêàøå ïúðâàòà íàèñòèíà áîëåçíåíà èçíåíàäà. Òîâà áåøå ðîäíèÿò êðàé íà Ôðîäî è Ñàì è ñåãà òå îòêðèâàõà, ÷å ãî îáè÷àò ïîâå÷å îò êîåòî è äà áèëî êúò÷å íà ñâåòà. Ìíîãî îò ïîçíàòèòå èì êúùè áÿõà èç÷åçíàëè. Çàïóñòÿëà áå ïðèÿòíàòà ðåäèöà õîáèòîâè äóïêè ïî ñêëîíà ñåâåðíî îò Åçåðîòî, à ãðàäèíêèòå èì, êîèòî íÿêîãà ðàçñòèëàõà öâÿò äî öâÿò ÷àê äî áðåãà, ñåãà áÿõà îáðàñëè ñ èçáóÿëè ïëåâåëè. È äîðè ïî-çëå: òàì, êúäåòî õîáèòîâñêèÿò ïúò ìèíàâàøå êðàé, áðåãà, áÿõà ñå ïîäðåäèëè ìíîæåñòâî ãðîçíè íîâè êúùè. Íÿêîãà òàì èìàøå àëåÿ ñ âèñîêè äúðâåòà. Ñåãà âñè÷êè áÿõà èç÷åçíàëè. À êàòî âäèãíàõà îò÷àÿíè ïîãëåäè íàãîðå ïî ïúòÿ êúì Òîðáîäúí, õîáèòèòå ñúçðÿõà â äàëå÷èíàòà âèñîê òóõëåí êîìèí. Âúðõúò ìó áúëâàøå ÷åðåí äèì â ÷èñòèÿ âå÷åðåí âúçäóõ. Ñàì íå ñå ïîáèðàøå â êîæàòà ñè.
- Îòèâàì ïðàâî òàì, ãîñïîäèí Ôðîäî! - âèêíà òîé. - Îòèâàì äà âèäÿ êàêâî ñà íàìèñëèëè. Èñêàì äà ñè íàìåðÿ ñòàðèêà.
- Ïúðâî òðÿáâà äà ðàçáåðåì êàêâî íè ÷àêà, Ñàì - êàçà Ìåðè. - Ïðåäïîëàãàì, ÷å Íà÷àëíèêà ðàçïîëàãà ñ áàíäà ãëàâîðåçè. Íàé-äîáðå äà ïîòúðñèì íÿêîé äà íè ðàçêàæå êàê ñòîÿò íåùàòà òúäÿâà.
Íî â Êðàéðå÷êèíî âñè÷êè êúùè è äóïêè áÿõà çàëîñòåíè è íèêîé íå ãè ïîñðåùíà. Òîâà ãè ó÷óäè, íî ñêîðî îòêðèõà ïðè÷èíàòà. Êîãàòî ñòèãíàõà äî „Çåëåíèÿò äðàêîí", ïîñëåäíèÿ äîì ïî ïîñîêà íà Õîáèòîâî - ñåãà áåçæèçíåí è ñ èçïî÷óïåíè ïðîçîðöè, - âèäÿõà ïåò-øåñò ãðîçíîâàòè ÷îâåöè, îáëåãíàòè íà ñòåíàòà íà õàíà; âñè÷êè áÿõà êðèâîãëåäè è ïîæúëòåëè.
- Äîñóù êàòî ïðèÿòåëÿ íà Áèë Ïàïðàòàê â Áðåå - êàçà Ñàì.
- Äîñóù êàòî ïîâå÷åòî, êîèòî âèäÿõ â Èñåíãàðä - ðå÷å Ìåðè.
Âñåêè íåãîäíèê èìàøå ñîïà â ðúêà è ðîã íà ïîÿñà, íî äðóãè îðúæèÿ íå ñå çàáåëÿçâàõà. Êîãàòî ïúòíèöèòå íàáëèæèõà, òå ñå îòäåëèõà îò ñòåíàòà è çàñòàíàõà íà øîñåòî, ïðåãðàæäàéêè ïúòÿ èì.
- Íàêúäå ñè ìèñëèòå, ÷å îòèâàòå? - çàïèòà íàé-åäðèÿò è íàé-ãðîçåí îò âñè÷êè. - Çà âàñ ïúò íàñàì íÿìà. È êúäå ñà ïðåõâàëåíèòå øèðèôè?
- Çàäàâàò ñå êðîòè÷êî - îòâúðíà Ìåðè. - Èçãëåæäà, ÷å ãè ïîíàáîëÿâàò ïåòèòå. Îáåùàõìå äà ãè ÷àêàìå òóê.
- Êàêâî âè êàçâàõ? - ðå÷å îáåñíèêúò íà ïðèÿòåëèòå ñè. - È íà Øàðêè ìó ðåêîõ, ÷å íå áèâà äà âÿðâà íà òèÿ ñèòíè ãëóïàöè. Òðÿáâàøå äà ïðàòèì íåêîëöèíà îò íàøèòå ìîìöè.
- È êàêâà ùåøå äà å ðàçëèêàòà, ìîëÿ? - çàïèòà Ìåðè. - Ïî òèÿ ìåñòà íå ñìå ñâèêíàëè ñ ðàçáîéíèöè, íî ìîæåì äà ñå ñïðàâÿìå ñ òÿõ.
- Ðàçáîéíèöè, à? - ðå÷å ÷îâåêúò. - Çíà÷è ñ òàêúâ òîí ùå íè ãîâîðèø? ß ãî ñìåíÿé, äà íå òè ãî ñìåíèì íèå. Ìíîãî íàõàëíè âçåõòå äà ñòàâàòå, äðåáîñúöè òàêèâà. Íå ñå íàäÿâàéòå íà ìåêîñúðäå÷èåòî íà Øåôà. Ñåãà Øàðêè å òóê è íåãîâàòà âîëÿ ùå ñå ñëóøà.
- Òîçè ïúê êîé å? - ñïîêîéíî çàïèòà Ôðîäî.
- Òàÿ ñòðàíà òðÿáâà äà ñå ïîðàçòúðñè è äà ñå âêàðà â ïðàâèÿ ïúò - çàÿâè íåãîäíèêúò, - è Øàðêè ñå êàíè äà ãî íàïðàâè; òåæêî âè, àêî ìó ïðå÷èòå. Òðÿáâà âè ïî-ãîëÿì Øåô. È ùå ñè ãî ïîëó÷èòå äî êðàÿ íà ãîäèíàòà, àêî ïðîäúëæàâàòå äà íè ñúçäàâàòå ãëàâîáîëèÿ. Òîãàâà ùå âèäèòå êúäå çèìóâàò ðàöèòå, ìèøîöè æàëêè.
- Òàêà çíà÷è. Ïðèÿòíî ìè áåøå äà ÷óÿ ïëàíîâåòå âè - êàçà Ôðîäî. - Îòèâàì äà ñå îáàäÿ íà ãîñïîäèí Ëîòî è òîé íàâÿðíî ñúùî ùå ãè èçñëóøà ñ èíòåðåñ.
Ðàçáîéíèêúò ñå ðàçñìÿ.
- Ëîòî! Òîé çíàå âñè÷êî. Íå ñå òðåâîæè. Òîé ïðàâè êàêâîòî ìó êàæå Øàðêè. Çàùîòî àêî Øåôúò íè ïðå÷è, ìîæåì äà ãî ñìåíèì. Ðàçáðà ëè? À àêî íåæåëàíè äðåáîñúöè îïèòàò äà ñè ïúõàò íîñà êúäåòî íå òðÿáâà, ìîæåì äà ãè ïðèáåðåì íà òîïëî. Ðàçáðà ëè?
- Äà, ðàçáðàõ - êàçà Ôðîäî. - È íàé-âå÷å ðàçáðàõ, ÷å òóê ñòå èçîñòàíàëè îò åïîõàòà è íîâèíèòå. Îòêàêòî ñòå íàïóñíàëè Þãà, ñòàíàõà ìíîãî íåùà. Âðåìåòî âè ñâúðøè, êàêòî è âðåìåòî íà âñè÷êè äðóãè ãëàâîðåçè. ×åðíàòà êóëà ðóõíà è â Ãîíäîð îòíîâî èìà êðàë. Èñåíãàðä áå óíèùîæåí è áåçöåííèÿò âè ãîñïîäàð áðîäè êàòî ïðîñÿê èç ïóùèíàêà. Çàäìèíàõ ãî ïî ïúòÿ. Ïî Çåëåíèÿ ïúò âå÷å ùå ïðåïóñêàò êðàëñêè âåñòîíîñöè, à íå íàåìíèöè íà Èñåíãàðä.
×îâåêúò ãî îãëåäà è ñå óõèëè.
- Ïðîñÿê èç ïóùèíàêà! - ïîäèãðàâàòåëíî ïîâòîðè òîé. - Î, àìà íàèñòèíà ëè? Íàäóâàé ñå, íàäóâàé ñå, ôóêëüî äðåáåí. Ñàìî ÷å òîâà íå ùå íè ïîïðå÷è äà æèâååì â òàçè òëúñòè÷êà ñòðàíà, äåòî ñå èçëåæàâàòå îò âåêîâå. À ïúê êðàëñêèòå âåñòîíîñöè! - Òîé ùðàêíà ñ ïðúñòè ïðåä ëèöåòî íà Ôðîäî. - Åé òîëêîâà ìå èíòåðåñóâàò! Êàòî âèäÿ íÿêîé, ìîæå è äà ìó îáúðíà âíèìàíèå.
Òóê âå÷å Ïèïèí íå èçäúðæà. Áåøå ñå çàìèñëèë çà ïîëåòî íà Êîðìàëåí, à òóê íÿêàêúâ êðèâîãëåä ìîøåíèê íàðè÷àøå Íîñèòåëÿ íà Ïðúñòåíà „ôóêëüî". Îòìåòíà ïëàùà ñè, ìúëíèåíîñíî èçòåãëè ìå÷à è ïðåïóñíà íàïðåä, çàáëåñòÿë â ñðåáðèñòî-÷åðíèòå îäåæäè íà Ãîíäîð.
- Àç ñúì âåñòîíîñåö íà êðàëÿ - âèêíà òîé. - Ãîâîðèø ñ êðàëñêè ïðèÿòåë, åäèí îò íàé-ñëàâíèòå ãåðîè íà âñè÷êè çàïàäíè çåìè. Òè ñè îáåñíèê è ãëóïåö. Íà êîëåíå, èíàê ùå òå ïîñåêà ñ ìîÿ òðîëîóáèåö!
Ìå÷úò çàñèÿ â ëú÷èòå íà çàëÿçâàùîòî ñëúíöå. Ìåðè è Ñàì ñúùî èçòåãëèõà ìå÷îâåòå è ïðåïóñíàõà äà ïîäêðåïÿò Ïèïèí, íî Ôðîäî íå ïîìðúäíà. Ðàçáîéíèöèòå îòñòúïèõà. Äîñåãà ðàáîòàòà èì áåøå äà ïëàøàò ñåëÿíèòå îêîëî Áðåå è äà òîðìîçÿò ñëèñàíè õîáèòè. Òâúðäå ãîëÿìà èçíåíàäà ñå îêàçâàõà áåçñòðàøíèòå õîáèòè ñ ëúñêàâè ìå÷îâå è ñâèðåïè ëèöà. À è â ãëàñîâåòå íà òèÿ ïðèøúëöè çâó÷åøå íîòêà, êàêâàòî íå áÿõà ÷óâàëè ïðåäè. Íåãîäíèöèòå çàìðúçíàõà îò ñòðàõ.
- Ìàõàéòå ñå! - êàçà Ìåðè. - Ïðîäúëæèòå ëè äà òðåâîæèòå òîâà ñåëî, ùå ñúæàëÿâàòå.
Ðàçáîéíèöèòå îáúðíàõà ãðúá íà èäâàùèòå õîáèòè è òúðòèõà íà áÿã ïî ïúòÿ çà Õîáèòîâî, íî â äâèæåíèå óñïÿõà äà íàäóÿò ðîãîâåòå.
- Å, êðàéíî âðåìå å áèëî äà ñè äîéäåì - êàçà Ìåðè.
- Ïîâå÷å îò êðàéíî. Ìîæå è äà å ìíîãî êúñíî, ïîíå çà äà ñïàñèì Ëîòî - îòâúðíà Ôðîäî. - Îêàÿí ãëóïåö áåøå, íî ìè å æàë çà íåãî.
- Äà ñïàñèì Ëîòî ëè? Êàêâî èñêàø äà êàæåø? - îáàäè ñå Ïèïèí. - Àç áèõ ðåêúë äà ãî ïðåáèåì.
- Ìèñëÿ, ÷å íå ðàçáèðàø ñúâñåì, Ïèïèí - êàçà Ôðîäî. - Ëîòî íå å âúçíàìåðÿâàë äà íàâëå÷å òàêàâà ñúñèïèÿ. Òîé áåøå æàëúê ãëóïàê, íî ñåãà å â êëîïêà. Ðàçáîéíèöèòå ñà ïîåëè âëàñòòà, îáèðàò, ãðàáÿò, òîðìîçÿò è óïðàâëÿâàò îò íåãîâî èìå êàêòî ñè èñêàò. À ñêîðî ùå çàõâúðëÿò è èìåòî ìó. Ïîäîçèðàì, ÷å å çàòâîðåí â Òîðáîäúí è óìèðà îò ñòðàõ. Áè òðÿáâàëî äà ñå ïîìú÷èì äà ãî ñïàñèì.
- Å, òè ìå øàøàðäèñà! - ðå÷å Ïèïèí. - Âñÿêàêúâ êðàé ìîæåõ äà ñè ïðåäñòàâÿ çà òîâà ïúòåøåñòâèå, ñàìî íå è òîÿ: äà ñå áèåì ñ ïîëóîðêè è ãëàâîðåçè... çà äà ñïàñèì Ëîòî Ïúï÷èâèÿ!
- Äà ñå áèåì ëè? - ïîâòîðè Ôðîäî. - Å, ìîæå è äîòàì äà ñòèãíåì. Íî ïîìíè: íå áèâà äà çàãèâàò õîáèòè, äîðè äà ñà ìèíàëè íà ñòðàíàòà íà âðàãà. Äà íå ãîâîðèì ïúê çà îíèÿ, äåòî ñàìî îò ñòðàõ èçïúëíÿâàò çàïîâåäèòå íà øàéêàòà. Íå ñå å ñëó÷âàëî â Ãðàôñòâîòî õîáèò óìèøëåíî äà óáèå áëèæíèÿ ñè è íå ìó å âðåìåòî ñåãà äà çàïî÷âàìå. È èçîáùî äà ñå óáèâà ñàìî â êðàåí ñëó÷àé. Óäúðæàéòå ãíåâà è ðúöåòå ñè äî ïîñëåäíî!
- Íî àêî òèÿ ãëàâîðåçè ñà ïîâå÷å, íåïðåìåííî ùå ñå ñòèãíå äî áèòêà - êàçà Ìåðè. - Ñ òàÿ ïå÷àëíî èçíåíàäàíà ôèçèîíîìèÿ íÿìà äà ñïàñèø íèòî Ëîòî, íèòî Ãðàôñòâîòî, ñêúïè Ôðîäî.
- Íå - ðå÷å Ïèïèí. - Âòîðè ïúò íÿìà äà ãè ñïëàøèì òúé ëåñíî. Ñåãà ãè èçíåíàäàõìå. ×óõòå ëè ðîãîâåòå? ßâíî íàáëèçî èìà îùå ðàçáîéíèöè. Êàòî ñå ñúáåðàò ïîâå÷êî, ùå èì äîéäå êóðàæúò. Òðÿáâà äà ïîìèñëèì êúäå ùå ñå ïðèþòèì ïðåç íîùòà. Â êðàÿ íà êðàèùàòà íèå ñìå ñàìî ÷åòèðèìà, ìàêàð è âúîðúæåíè.
- Èìàì èäåÿ - êàçà Ñàì. - Äà èäåì íà Þæíèÿ ïúò ïðè ñòàðèÿ Òîì Ïàìóêñúí! Òîé âèíàãè å áèë þíà÷àãà. Íàâðåìåòî áÿõ ïðèÿòåë ñ ìíîçèíà îò ñèíîâåòå ìó.
- Íå! - âúçðàçè Ìåðè. - Íèêàêâî „ïðèþòÿâàíå". Äîñåãà íàðîäúò ñàìî òîâà å ïðàâèë, à ïúê íà ðàçáîéíèöèòå òàêà èì å íàé-óäîáíî. Ïðîñòî ùå íè íàïàäíàò ñ îáåäèíåíè ñèëè, ùå íè çàêëåùÿò è ùå íè èçêàðàò íàâúí èëè ùå íè ïîäïàëÿò. Íå, òðÿáâà äà ñòîðèì íåùî äðóãî.
- Êàêâî? - çàïèòà Ïèïèí.
- Äà âäèãíåì Ãðàôñòâîòî íà áóíò! - êàçà Ìåðè. - Ñåãà! Äà ñúáóäèì âñè÷êè! Íàëè âèæäàòå, ÷å òå íåíàâèæäàò òîÿ ðåä - íåíàâèæäàò ãî âñè÷êè îñâåí åäèí-äâàìà íåãîäíèöè è íåêîëöèíà ãëóïàöè, êîèòî èñêàò äà ñå ïðàâÿò íà âàæíè, íî èçîáùî íå ðàçáèðàò êàêâî ñòàâà âñúùíîñò. Àëà íàðîäúò íà Ãðàôñòâîòî òúé äúëãî å æèâÿë íà ñïîêîéñòâèå, ÷å íå çíàå êàêâî äà ïðàâè. Íóæíà èì å ñàìî èñêðà è âñè÷êè ùå ïëàìíàò. Õîðàòà íà Íà÷àëíèêà òðÿáâà äà çíàÿò òîâà. Ùå ñå îïèòàò äà íè ñòúï÷àò, íåçàáàâíî äà íè èçãàñÿò. Îñòàíàëî íè å ñúâñåì ìàëêî âðåìå. Ñàì, òè áÿãàé äî ÷èôëèêà íà Ïàìóêñúí, àêî èñêàø. Ïî òèÿ ìåñòà òîé å íàé-èçâåñòåí è íàé-õðàáúð. Àç ùå íàäóÿ Ðîõàíñêèÿ ðîã è ùå èì ïîñâèðÿ ìàëêî ìóçèêà, êàêâàòî íå ñà ÷óâàëè äî äíåñ.
Âúðíàõà ñå êúì ñåëñêèÿ ïëîùàä. Òóê Ñàì ñâúðíà íàñòðàíè è ïðåïóñíà íàäîëó ïî þæíèÿ ïúò êúì ÷èôëèêà íà Ïàìóêñúí. Ïðåäè äà ñå îòäàëå÷è ìíîãî, êúì íåáåòî èçâåäíúæ ñå íàäèãíà çâúíëèâ è ÿñåí çîâ íà ðîã. Òîé îòåêíà íàäàëå÷ èç õúëìîâå è ïîëÿ, òúé âëàñòåí áå òîçè çîâ, ÷å Ñàì åäâà íå ïîëåòÿ îáðàòíî. Ïîíèòî ìó ñå èçïðàâè íà çàäíè êðàêà è èçöâèëè.
- Íàïðåä, ìîåòî ìîì÷å! Íàïðåä! - âèêíà Ñàì. - Ñêîðî ùå ñå âúðíåì.
Ïîñëå ÷ó êàê Ìåðè ïðîìåíè ìåëîäèÿòà è áîéíèÿò ñèãíàë íà Ôóêîâ êðàé ðàçòðåñå âúçäóõà:
Íà êðàê! Íà êðàê! Ñòðàõ, îãúí, âðàã! Íà êðàê!
Îãúí, âðàã! Íà êðàê!
Ñàì äî÷ó êàê íåéäå íàçàä ñå íàäèãíà ãúë÷àâà è çàòðåùÿõà ðàçòâîðåíè âðàòè. Îòïðåä èç ìðàêà ëóìíàõà ñâåòëèíêè, êó÷åòà çàëàÿõà, çàòðîïîëèõà íîçå. Íå ñëåä äúëãî òîé ñòèãíà äî êðàÿ íà ïúòÿ è òàì âå÷å áåøå Ïàìóêñúí, à òðèìà îò ñèíîâåòå ìó, Òîì ìëàäøè, Âåñåëàí è Íèê, áúðçàõà äà ãî äîãîíÿò. Ñ áðàäâè â ðúöåòå òå ïðåãðàäèõà ïúòÿ.
- Íå! Íå å îò îíèÿ íåõðàíèìàéêîâöè - ÷ó Ñàì ãëàñà íà ÷èôëèê÷èÿòà. - Ïî ðúñò èçãëåæäà õîáèò, íî å îáëå÷åí íÿêàê ÷óäíîâàòî. Õåé! - ïîäâèêíà òîé. - Êîé ñè è êàêâà å òàÿ âðÿâà?
- Ñàì ñå êàçâàì, Ñàì Ìàéòàïåð. Âúðíàõ ñå. 
×èôëèê÷èÿòà Ïàìóêñúí ñå ïðèáëèæè è ãî îãëåäà â çäðà÷à.
- Äîáðå! - âúçêëèêíà òîé. - Ãëàñúò å ñúùèÿò è ëèöåòî òè íå ñå å ïðîìåíèëî. Ñàì. Íî ñ òèÿ äðåõè íå áèõ òå ïîçíàë íà óëèöàòà. ßâíî ñè áèë ïî ÷óæäè çåìè. Ñòðàõóâàõìå ñå, ÷å ñè óìðÿë.
- Íå ñúì! - îòâúðíà Ñàì. - Íèòî ïúê ãîñïîäèí Ôðîäî. Òîé å òóê ñ ïðèÿòåëèòå ñè. Îòòàì è âðÿâàòà. Âäèãàò Ãðàôñòâîòî íà áóíò. Ñìÿòàìå äà ïðîïúäèì òèÿ ðàçáîéíèöè è Íà÷àëíèêà èì. Çàïî÷âàìå âåäíàãà.
- Äîáðå, äîáðå! - ïðîâèêíà ñå Ïàìóêñúí. - Çíà÷è çàõâàíà ñå íàé-ñåòíå! Öÿëà ãîäèíà ÷àêàì äà ïî÷íàò ðàçìèðèöèòå, íî íàðîäúò ñè òðàå. À ïúê àç òðÿáâà äà ìèñëÿ çà æåíàòà è çà Ðîçè. Òèÿ îáåñíèöè ñà ñïîñîáíè íà âñè÷êî. Å, äà âúðâèì, ìîì÷åòà! Êðàéðå÷êèíî å íà êðàê! Òðÿáâà äà ñå âêëþ÷èì!
- Àìè ãîñïîæà Ïàìóêñúí è Ðîçè? - çàïèòà Ñàì. - Âñå îùå å îïàñíî äà ãè îñòàâÿòå ñàìè.
- Ãèçäàí å ïðè òÿõ. Íî àêî èìàø æåëàíèå, ìîæåø äà èäåø äà ìó ïîìàãàø - óõèëè ñå Ïàìóêñúí. Ïîñëå òîé è ñèíîâåòå ìó õóêíàõà êúì ñåëîòî.
Ñàì ïîáúðçà êúì êúùàòà. Êðàé ãîëÿìàòà êðúãëà âðàòà ñòîÿõà ãîñïîæà Ïàìóêñúí è Ðîçè, à ïðåä òÿõ Ãèçäàí çàïëàøèòåëíî ñòèñêàøå äúëãà âèëà.
- Àç ñúì! - âèêíà Ñàì, ïðåïóñêàéêè íàïðåä. - Ñàì Ìàéòàïåð! Òúé ÷å íå ñå ìú÷è äà ìå íàìóøêàø, Ãèçäàíå. Ïúê è íÿìà äà óñïååø, ñ ðèçíèöà ñúì.
Òîé ñêî÷è îò ïîíèòî è ñå èçêàòåðè ïî ñòúïàëàòà, âîäåùè îò äâîðà êúì âðàòàòà. Òðèìàòà ãî ãëåäàõà ìúë÷àëèâî.
- Äîáúð âå÷åð, ãîñïîæî Ïàìóêñúí! - êàçà òîé. - Çäðàñòè, Ðîçè!
- Çäðàñòè, Ñàì! - îòâúðíà Ðîçè. - Êúäå áåøå? Ðàçïðàâÿõà, ÷å ñè óìðÿë, íî àç òå ÷àêàì îò ïðîëåòòà. Íå ñè áúðçàë äà ñå âúðíåø, íàëè?
- Ìîæå áè - ñêîíôóçè ñå Ñàì. - Íî ñåãà áúðçàì. Òðúãâàìå íà áîé ñ ïîòèñíèöèòå è òðÿáâà äà ñå âðúùàì ïðè ãîñïîäèí Ôðîäî. Àìà ñè ïîìèñëèõ, ÷å ùå å äîáðå äà âèäÿ êàê å ãîñïîæà Ïàìóêñúí, ïúê è òåá äà âèäÿ, Ðîçè.
- Äîáðå ñìå, áëàãîäàðÿ - êàçà ãîñïîæà Ïàìóêñúí. - Èëè ùÿõìå äà ñìå äîáðå, àêî íå áÿõà òèÿ êðàäëèâè ðàçáîéíèöè.
- Äîáðå äå, õàéäå èç÷åçâàé! - ðå÷å Ðîçè. - Ùîì ïðåç öÿëîòî âðåìå ñè ñå ãðèæèë çà ãîñïîäèí Ôðîäî, êàê òúé òè õðóìíà äà ãî èçîñòàâèø â íàé-îïàñíèÿ ìîìåíò?
Òîâà áå ïðåêàëåíî çà Ñàì. Òðÿáâàøå èëè äà îòãîâàðÿ öÿëà ñåäìèöà, èëè äà ñè ïðåìúë÷è. Òîé ñå îáúðíà è ÿõíà ïîíèòî. Íî äîêàòî ïîòåãëÿøå, Ðîçè èçòè÷à ïî ñòúïàëàòà.
- Ìèñëÿ, ÷å èçãëåæäàø ÷óäåñíî, Ñàì - êàçà òÿ. - Áÿãàé ñåãà! Íî ñå ïàçè è ùîì ïðîãîíèòå ðàçáîéíèöèòå, èäâàé ïðàâî òóê!
Êîãàòî ñå âúðíà, Ñàì çàâàðè öÿëîòî ñåëî íà êðàê. Áåç äà ñå áðîÿò ðàçâúëíóâàíèòå õëàïàöè, íà ïëîùàäà âå÷å ñå áÿõà ñúáðàëè ñòîòèíà ÿêè õîáèòè ñ áðàäâè, òåæêè ÷óêîâå, äúëãè íîæîâå è äåáåëè ñîïè, íåêîëöèíà íîñåõà ëîâäæèéñêè ëúêîâå. Îò ïî-äàëå÷íèòå ôåðìè ïðîäúëæàâàøå äà ñå ñòè÷à íàðîä!
Íÿêîé îò ñåëÿíèòå áåøå íàêëàë áóåí îãúí - çà äà îæèâè ñöåíàòà è çà äà íàðóøè åäíà îò çàáðàíèòå íà Íà÷àëíèêà. Ïëàìúêúò ãðååøå ÿðêî â ïðèèæäàùàòà íîù. Ïîä ðúêîâîäñòâîòî íà Ìåðè íÿêîëêî õîáèòè ïðåãðàæäàõà ïúòÿ â äâàòà êðàÿ íà ñåëîòî. Êîãàòî øèðèôèòå ñòèãíàõà äî äîëíàòà áàðèåðà, èçãóáèõà è óìà, è äóìà, íî ùîì ðàçáðàõà êàê ñòîÿò íåùàòà, ïîâå÷åòî ñìúêíàõà ïåðàòà îò øàïêèòå ñè è ñå âêëþ÷èõà â áóíòà. Îñòàíàëèòå ñå èçíèçàõà â òúìíèíàòà.
Êðàé îãúíÿ Ñàì çàâàðè Ôðîäî è ïðèÿòåëèòå ìó äà ðàçãîâàðÿò ñúñ ñòàðèÿ Òîì Ïàìóêñúí, îáêðúæåíè îò âúçõèòåíàòà òúëïà.
- Å, êàêúâ å ñëåäâàùèÿò õîä? - çàïèòà ÷èôëèê÷èÿòà.
- Íå ìîãà äà êàæà, ïðåäè äà óçíàÿ íåùî ïîâå÷å - îòãîâîðè Ôðîäî. - Êîëêî ñà òèÿ íåãîäíèöè?
- Òðóäíî å äà ñå êàæå - ðå÷å Ïàìóêñúí. - Íåïðåêúñíàòî ñå äâèæàò, ùúêàò íàñàì-íàòàì. Ãîðå, â êàçàðìèòå êðàé ïúòÿ çà Õîáèòîâî, ïîíÿêîãà ñå ñúáèðàò êúì ïåòäåñåò, íî òå ðÿäêî ñòîÿò íà åäíî ìÿñòî, âñå îáèêàëÿò è ãðàáÿò - íàðè÷àò ãî „ñúáèðàíå". Âúâ âñåêè ñëó÷àé, íèêîãà íå ñà ïî-ìàëêî îò äâàäåñåò îêîëî ñâîÿ Íà÷àëíèê. Òîé å â Òîðáîäúí, èëè ïîíå íàâðåìåòî áåøå òàì, îáà÷å íàïîñëåäúê íå ñå ïîêàçâà íàâúí. Âñúùíîñò íèêîé íå ãî å âèæäàë îò åäíà-äâå ñåäìèöè, ïúê è ÷îâåöèòå íå ïóñêàò äà ïðèïàðèì íàòàòúê.
- Òå íå ñà ñàìî â Õîáèòîâî, íàëè? - îáàäè ñå Ïèïèí.
- Íå, çà ñúæàëåíèå - êàçà Ïàìóêñúí. - ×óâàë ñúì, ÷å èìàëî äîñòà îò òÿõ â Äúëãîäîë è êðàé Ñàðíîâ áðîä, äðóãè âúðëóâàëè èç Ãîðñêè êðàé èìàëî êàçàðìè è â Ñáåðèïúò. Äà íå çàáðàâÿ è Òúìíèòå äóïêè, êàêòî ãè íàðè÷àò - ñòàðèòå ïîäçåìíè ñêëàäîâå â Ãîëÿì Äúëáàëíèê. Ñåãà ñà ãè ïðåâúðíàëè â çàòâîðè çà îíèÿ, êîèòî ñå âúçïðîòèâÿò. Âñè÷êî íà âñè÷êî ìèñëÿ, ÷å íå ñà ïîâå÷å îò òðèñòà â öÿëîòî Ãðàôñòâî, à ìîæå è äà ñà ïî-ìàëêî. Ùå ñå ñïðàâèì, àêî ñìå åäèííè.
- Èìàò ëè îðúæèå? - çàïèòà Ìåðè.
- Êàìøèöè, íîæîâå è òîÿãè, êîëêîòî å íóæíî çà ÷åðíèòå èì äåëà - äðóãî çàñåãà íå ñà ïîêàçâàëè. Íî ïðåäïîëàãàì, ÷å àêî ñå ñòèãíå äî ñðàæåíèå, ìîãàò äà èçìúêíàò è îðúæèå. Íÿêîè èìàò ëúêîâå. Âå÷å çàñòðåëÿõà åäèí-äâàìà îò íàøèòå.
- Òîâà å òî, Ôðîäî! - êàçà Ìåðè. - Çíàåõ, ÷å ùå òðÿáâà äà ñå áèåì. Å, òå ïúðâè ñà ïî÷íàëè óáèéñòâàòà.
- Íå å ñúâñåì òàêà - îáàäè ñå Ïàìóêñúí. - Ïîíå ùî ñå îòíàñÿ äî ñòðåëáàòà. Òóêîâöè çàïî÷íàõà ïúðâè. Íàëè ðàçáèðàòå, ãîñïîäèí Ïåðåãðèí, òàòêî âè îùå îò ñàìîòî íà÷àëî íå ñå ñïîãàæäàøå ñ Ëîòî. Êàçâàøå, ÷å àêî íÿêîé òðÿáâà äà ñå ïðàâè íà íà÷àëíèê â òèÿ âðåìåíà, òîâà å çàêîííèÿò Òàí íà Ãðàôñòâîòî, à íå íÿêàêúâ ñè êåëåø. Ëîòî ïðàòè õîðàòà ñè, íî è òå íå ìîæàõà äà ãî óñìèðÿò. Òóêîâöè ñà êúñìåòëèè, íàëè èìàò îíèÿ äúëáîêè äóïêè, Ãîëåìèòå ñìÿëîâå ãîðå â Çåëåíèòå õúëìîâå è ïðî÷èå, òà ðàçáîéíèöèòå íå óñïÿõà äà ãè äîêîïàò. À è òå íå äàâàò íà áàíäàòà äà ïðèïàðè íà òÿõíà çåìÿ. Ñàìî äà ñå ìåðíå íÿêîé, Òóêîâöè ãî ïîäãîíâàò. Âå÷å òðèìà ñà çàñòðåëÿëè çà ãðàáåæè è íàïàäåíèÿ. Îòòîãàâà òèÿ ãëàâîðåçè ñòàíàõà îùå ïî-ãàäíè. È äúðæàò ïîä îêî Òóêîâ êðàé. Âå÷å íèêîé íå ìîæå äà èäå íàòàòúê, íèòî äà èçëåçå îòòàì.
- Áðàâî íà Òóêîâöè! - âèêíà Ïèïèí. - Íî ñåãà íÿêîé ùå èäå íàòàòúê. Çàìèíàâàì çà Ñìÿëîâåòå. Èäâà ëè íÿêîé äî Ñêúòàíà ïàëàíêà? Ñëåä ìàëêî Ïèïèí ïîòåãëè ñ ïåòèìà ìëàäåæè, ÿõíàëè ïîíèòà.
- Ñêîðî ùå ñå âèäèì! - èçâèêà òîé. - Ïðåç ïîëåòî äîòàì ñà ñàìî ÷åòèðèíàäåñåò ìèëè. Ïðèçîðè ùå âè äîâåäà öÿëà àðìèÿ Òóêîâöè.
Äîêàòî ïðåïóñêàõà â ïðèòúìíÿâàùàòà âå÷åð, Ìåðè ãè èçïðîâîäè ñ ïåñíèòå íà ðîãà ñè. Íàîêîëî ñå ðàçäàäîõà ðàäîñòíè âúçãëàñè.
- Êàêâîòî è äà ñòàâà - ðå÷å Ôðîäî íà çàñòàíàëèòå íàáëèçî õîáèòè, - íå èñêàì óáèéñòâà; äîðè è ðàçáîéíèöè íå áèâà äà çàãèâàò, îñâåí àêî ñå íàëàãà, çà äà ñïàñèì îò òÿõ æèâîòà íà õîáèòè.
- Äîáðå! - îòâúðíà Ìåðè. - Íî ìèñëÿ, ÷å âå÷å âñåêè ìîìåíò ìîæåì äà î÷àêâàìå ïîñåùåíèå íà áàíäàòà îò Õîáèòîâî. Åäâà ëè ùå äîéäàò ñàìî çà äà ïîîáñúäèì íåùàòà. Ùå ñå ïîìú÷èì äà ïîñòúïèì ïî÷òåíî, àëà òðÿáâà äà ñìå ãîòîâè çà íàé-ëîøîòî. Èìàì åäèí ïëàí.
- Ìíîãî äîáðå - ñúãëàñè ñå Ôðîäî. - Ïîäãîòâè êàêâîòî òðÿáâà. Òî÷íî òîãàâà äîòúð÷àõà íåêîëöèíà õîáèòè, êîèòî áÿõà ïðàòåíè äà âèäÿò êàêâî ñòàâà îêîëî Õîáèòîâî.
- Èäàò! - èçâåñòèõà òå. - Äâàäåñåòèíà ñà, à ìîæå áè è ïîâå÷å. Íî äâàìèíà ïîåõà íà çàïàä ïðåç ïîëåòî.
- Êúì Ñáåðèïúò ùå äà ñà òðúãíàëè - êàçà Ïàìóêñúí, - äà äîâåäàò îùå áàíäèòè. Å, äîòàì ñà ïåòíàäåñåò ìèëè è îùå òîëêîâà íà âðúùàíå. Çàñåãà ìîæåì äà íå ñå òðåâîæèì.
Ìåðè õóêíà äà ðàçïðåäåëè çàäà÷èòå. ×èôëèê÷èÿòà Ïàìóêñúí ðàç÷èñòè óëèöàòà è íàêàðà âñè÷êè äà ñå ïðèáåðàò, îñâåí íåêîëöèíà ïî-ñòàðè õîáèòè, âúîðúæåíè êîé ñ êàêâîòî áå íàìåðèë. Íå ñå íàëîæè äà ÷àêàò äúëãî. Ñêîðî äî÷óõà ãðúìêè ãëàñîâå è òðîïîò íà òåæêè íîçå. Ïî ïúòÿ ñå çàäàäå öÿë îòðÿä ðàçáîéíèöè. Òå âèäÿõà ïðåãðàäàòà è ñå ðàçñìÿõà. Íå ìîæåõà äà ñè ïðåäñòàâÿò, ÷å â òàÿ ìàëêà ñòðàíà íåùî ìîæå äà óñòîè ïðåä îáåäèíåíàòà èì ñèëà.
Õîáèòèòå âäèãíàõà áàðèåðàòà è çàñòàíàõà îòñòðàíè.
- Áëàãîäàðèì! - íàäñìÿõà èì ñå ÷îâåöèòå. - Áÿãàéòå ñåãà äà ñïèòå, ïðåäè äà ñòå îïèòàëè êàìøèêà. Ñåòíå çàêðà÷èõà ïî óëèöàòà ñ êðÿñúöè:
- Èçãàñåòå ñâåòëèíèòå! Ïðèáèðàéòå ñå è íå ñå ïîêàçâàéòå íàâúí! Èíàê ùå ïðèáåðåì â Òúìíèòå äóïêè ïåòäåñåòèíà îò âàñ çà öÿëà ãîäèíà. Ïðèáèðàéòå ñå! Øåôúò ïî÷âà äà ñå ÿäîñâà.
Íèêîé íå îáðúùàøå âíèìàíèå íà çàïîâåäèòå èì, íî ñëåä êàòî ðàçáîéíèöèòå îòìèíåõà, íàðîäúò òèõè÷êî ñå ñúáèðàøå îòçàä è òðúãâàøå ïîäèð òÿõ. Êîãàòî õîðàòà ñòèãíàõà äî îãúíÿ, çàâàðèõà òàì ñàìî ÷èôëèê÷èÿòà Ïàìóêñúí, ïðîòåãíàë ðúöå äà ñå ïîñòîïëè.
- Êîé ñè è êàêâî ìèñëèø, ÷å ïðàâèø? - çàïèòà âîäà÷úò íà íåãîäíèöèòå.
Ïàìóêñúí áàâíî âäèãíà î÷è êúì íåãî.
- Òúêìî ñå êàíåõ äà âè çàäàì ñúùèÿ âúïðîñ. Òîâà íå å âàøà ñòðàíà è íèêîé íå âè å êàíèë.
- Å, íèå ïúê òå êàíèì - ðå÷å âîäà÷úò. - Òðÿáâàø íè. Äðúæòå ãî, ìîì÷åòà! Îòêàðàéòå ãî â Òúìíèòå äóïêè è ãî ïîóêðîòåòå ìàëêî!
Õîðàòà íàïðàâèõà êðà÷êà íàïðåä è èçâåäíúæ ñïðÿõà. Îòâñÿêúäå ñå íàäèãíà ãíåâåí ðîïîò è òå âíåçàïíî ðàçáðàõà, ÷å ÷èôëèê÷èÿòà Ïàìóêñúí ñúâñåì íå å ñàì. Áÿõà îáêðúæåíè. Â ìðàêà ïîêðàé îãúíÿ åäâà ñå ðàçëè÷àâàøå ïðúñòåí îò õîáèòè, êîèòî ñå áÿõà ïðîìúêíàëè èç ñåíêèòå. Áÿõà ïî÷òè äâåñòà íà áðîé è âñåêè ñòèñêàøå íÿêàêâî îðúæèå.
Ìåðè ïðèñòúïè íàïðåä.
- Âå÷å ñå ñðåùíàõìå âåäíúæ - êàçà òîé íà âîäà÷à, - è òå ïðåäóïðåäèõ äà íå ñå âðúùàø íàñàì. Ïàê òå ïðåäóïðåæäàâàì: âñè÷êè ñòîèòå íà ñâåòëî è ñòå ïîä ïðèöåëà íà íàøèòå ñòðåëöè. Àêî ïèïíåòå ñ ïðúñò òîçè ÷èôëèê÷èÿ èëè êîéòî è äà áèëî äðóã, ùå áúäåòå çàñòðåëÿíè íåçàáàâíî. Ïðåäàéòå îðúæèÿòà ñè!
Âîäà÷úò ñå îãëåäà. Áåøå â êàïàí. Íî íå ñå áîåøå, ùîì èìàøå ïîäêðåïàòà íà ñâîèòå äâàäåñåò þíà÷àãè. Ïðåêàëåíî çëå ïîçíàâàøå õîáèòèòå, çà äà îñúçíàå êàêâà îïàñíîñò ãî äåáíå. Áåçðàçñúäíî ðåøè äà ñå áèå. Ñòðóâàøå ìó ñå ëåñíî äà ñå èçìúêíå îò îáðú÷à.
- Äðúæòå ãè, ìîì÷åòà! - âèêíà òîé. - Äàéòå èì äà ñå ðàçáåðàò! Ñ äúëúã íîæ â ëÿâàòà ðúêà è ñîïà â äÿñíàòà, òîé ñå õâúðëè êúì îáðú÷à â îò÷àÿí îïèò äà ñå èçòðúãíå êúì Õîáèòîâî. Áÿñíî çàìàõíà êúì Ìåðè, êîéòî ïðåãðàæäàøå ïúòÿ ìó. È ïàäíà ìúðòúâ, ïðîíèçàí îò ÷åòèðè ñòðåëè.
Òîâà áå äîñòàòú÷íî çà äðóãèòå. Òå ñå ïðåäàäîõà. Õîáèòèòå âçåõà îðúæèÿòà èì, âúðçàõà ãè åäèí çà äðóã è ãè îòâåäîõà äî åäíà ïðàçíà áàðàêà. Òàì ãè îñòàâèõà ïîä ñòðàæà ñ âúðçàíè ðúöå è êðàêà. Òÿëîòî íà ìúðòâèÿ ãëàâàòàð áå îòìúêíàòî íàñòðàíè è ïîãðåáàíî.
- Íàêðàÿ êîìàé ñå îêàçà ïðåêàëåíî ëåñíî, íàëè?- îáàäè ñå Ïàìóêñúí. - Êàçâàõ, ÷å ìîæåì äà ãè íàäâèåì. Íî òðÿáâàøå íÿêîé äà íè ïîâåäå. Òúêìî íàâðåìå ñå ïðèáðàõòå, ãîñïîäèí Ìåðè.
- Îùå ðàáîòà íè ÷àêà - êàçà Ìåðè. - Àêî ñìåòêèòå òè ñà âåðíè, íå ñìå ñå ñïðàâèëè è ñ åäíà äåñåòà îò òÿõ. Íî âå÷å å òúìíî. Ìèñëÿ, ÷å ñëåäâàùèÿò óäàð òðÿáâà äà ïî÷àêà äî ñóòðèíòà. Òîãàâà ùå ñå çàåìåì ñ Íà÷àëíèêà.
- Çàùî íå ñåãà? - çàïèòà Ñàì. - Òðÿáâà äà å êúì øåñò âå÷åðòà. È îñâåí òîâà èñêàì äà âèäÿ ñòàðèêà. Çíàåòå ëè íåùî çà íåãî?
- Ïðåæèâÿâà êðèâî-ëÿâî, Ñàì - îòâúðíà ÷èôëèê÷èÿòà. - Îíèÿ ðàçêîïàõà óëèöà „Òîðáàëàíñêà" è òîâà áå òåæúê óäàð çà íåãî. Ñåãà æèâåå â åäíà îò íîâèòå êúùè, äåòî õîðàòà íà Íà÷àëíèêà ãè ïîñòðîèõà, äîêàòî âñå îùå âúðøåõà íÿêàêâà ðàáîòà îñâåí ïàëåæèòå è êðàæáèòå. Òîâà å íà îêîëî ìèëÿ ñëåä Êðàéðå÷êèíî. Íî êîãàòî ìó ñå óäàäå ñëó÷àé, èäâà äà ìå âèäè è ãëåäàì äà ãî ïîíàõðàíÿ, òà äà íå çàïàäíå êàòî äðóãèòå ñèðîìàñè. Íàðóøàâàì Ïðàâèëàòà, åñòåñòâåíî. Áèõ ãî âçåë ïðè ìåí, íî íå ìè ðàçðåøàâàõà.
- Áëàãîäàðÿ îò ñúðöå, ãîñïîäèí Ïàìóêñúí, íÿìà äà çàáðàâÿ äîáðèíàòà - êàçà Ñàì.- Íî èñêàì äà ãî âèäÿ. Øåôúò è îíçè Øàðêè, äåòî ãî ñïîìåíàõà, ìîæå äà ñòîðÿò íÿêîÿ áåëÿ äî ñóòðèíòà.
- Äîáðå, Ñàì - êèìíà Ïàìóêñúí. - Âçåìè åäíî-äâå ìîì÷åòà è èäè äà ãî äîâåäåø ó íàñ. Íÿìà íóæäà äà ìèíàâàø êðàé Ðåêè÷êàòà êúì Õîáèòîâî. Ìîÿò Âåñåëàí ùå òè ïîêàæå ïúòÿ.
Ñàì ïîòåãëè. Ìåðè ðàçïðåäåëè ïîñòîâåòå îêîëî ñåëîòî è íà áàðèåðàòà çà ïðåç íîùòà. Ïîñëå äâàìàòà ñ Ôðîäî îòèäîõà íà ãîñòè ó Ïàìóêñúí. Ñåäíàõà ñúñ ñåìåéñòâîòî â òîïëàòà êóõíÿ è Ïàìóêñúíîâè çàäàäîõà íÿêîé è äðóã ëþáåçåí âúïðîñ çà ñòðàíñòâóâàíèÿòà èì, íî ïî÷òè íå ñëóøàõà îòãîâîðèòå - äàëå÷ ïîâå÷å ãè âúëíóâàõà ñúáèòèÿòà â Ãðàôñòâîòî.
- Âñè÷êî çàïî÷íà îò Ïúï÷èâåöà, êàêòî ãî íàðè÷àìå - êàçà Ïàìóêñúí, - è òî îùå ñëåä êàòî ñè çàìèíàõòå, ãîñïîäèí Ôðîäî. Âçåõà äà ìó õðóìâàò ðàçíè ÷óäàòè èäåè. Êàòî ÷å èñêàøå âñè÷êî äà çàãðàáè è äà èçãîíè õîðàòà îò äîìîâåòå èì. Ñêîðî ñòàíà ÿñíî, ÷å âå÷å ïðèòåæàâà ìíîãî ïîâå÷å, îòêîëêîòî ìó ñå ïîëàãà, âñå ãðàáåøå è ãðàáåøå, ìàêàð äà ñè îñòàâà çàãàäêà îòêúäå âçèìàøå ïàðè äà êóïóâà ìåëíèöè è ïèâîâàðíè, õàíîâå, ÷èôëèöè è íèâè ñ ïóøèëèñò. Èçãëåæäà, ÷å îùå ïðåäè äà ñå íàñòàíè â Òîðáîäúí å áèë êóïèë ìåëíèöàòà íà Ïÿñú÷êèí. Ðàçáèðà ñå, òîé ïîíà÷àëî èìàøå äîñòà çåìè â Þæíàòà îêîëèÿ, íàñëåäñòâî îò áàùà ìó, à âåðîÿòíî îò åäíà-äâå ãîäèíè ïîòàéíî å ïðîäàâàë â ÷óæáèíà îãðîìíè êîëè÷åñòâà îò íàé-äîáðèÿ ëèñò. Íî êúì êðàÿ íà ìèíàëàòà ãîäèíà âçå äà èçïðàùà íàâúí öåëè êàðóöè ñòîêà - è òî íå ñàìî ëèñò. Ïàçàðúò ñå îïðàçíè, à çèìàòà íàáëèæàâàøå. Íàðîäúò ñå ÿäîñà, íî Ïúï÷èâåöà áåøå ïðåäâèäèë òîâà. Ñ ãîëåìè êàðóöè ïðèñòèãíàõà òúëïè îò õîðà, ãëàâíî ðàçáîéíèöè. Íÿêîè îò òÿõ îòêàðâàõà ñòîêàòà íà þã, äðóãè îñòàâàõà. Ïî-êúñíî äîéäîõà îùå. È ïðåäè äà ðàçáåðåì êàêâî íè å ñïîëåòÿëî, òå âå÷å ñå áÿõà íàñòàíèëè òóê-òàì èç öÿëîòî Ãðàôñòâî, ñå÷àõà äúðâåòà, êîïàåõà, ãðàäÿõà ñè áàðàêè è êúùè ïî ñâîé âêóñ. Îòíà÷àëî Ïúï÷èâåöà ïëàùàøå ùåòèòå, íî ñêîðî ïðèøúëöèòå âçåõà äà ñå äúðæàò êàòî ãîñïîäàðè è äà âçåìàò êàêâîòî èì õàðåñà. Èìàøå ðàçìèðèöè, íî ñëàáè. Ñòàðèÿò Óèë, êìåòúò, òðúãíà çà Òîðáîäúí äà ïðîòåñòèðà, íî íå ñå äîáðà äîòàì. Ðàçáîéíèöèòå ãî ñïèïàõà, çàòâîðèõà ãî â åäíà äóïêà â Ãîëÿì Äúëáàëíèê è äî äåí-äíåøåí íå å èçëÿçúë. Ìàëêî ïîäèð Íîâà ãîäèíà âå÷å íÿìàõìå êìåò. Ïúï÷èâåöà ñå îáÿâè çà Íà÷àëíèê íà øèðèôèòå èëè ïðîñòî Íà÷àëíèê è âçå äà ïðàâè êàêâîòî ñè èñêà, à àêî íÿêîé ñòàíåøå „íàõàëåí", ÷àêàøå ãî ó÷àñòòà íà Óèë. Òúé òðúãíàõà íåùàòà - îò çëå ïî-çëå. Ïóøèëèñòúò èç÷åçíà, èìàøå ãî ñàìî çà ÷îâåöèòå, áèðàòà ñúùî áåøå ñàìî çà ÷îâåöèòå è Íà÷àëíèêà çàòâîðè âñè÷êè õàí÷åòà; â èçîáèëèå îñòàíàõà ñàìî Ïðàâèëàòà, âñè÷êî äðóãî ÷åçíåøå è ÷åçíåøå. Åäèíñòâåíîòî ñïàñåíèå áåøå äà óêðèåø íåùè÷êî îò èìîòà ñè, êîãàòî íåãîäíèöèòå äîéäàò äà ñúáèðàò „çà ñïðàâåäëèâî ïðåðàçïðåäåëåíèå" - ñèðå÷ âñè÷êî çà òÿõ, à çà íàñ ñàìî îãðèçêèòå, êîèòî ìîæåõìå äà ïîëó÷èì â øèðèôñêèòå äîìîâå, ñòèãà äà íè èçäúðæàò ñòîìàñèòå íà òàêèâà áîêëóöè. Ìíîãî çëå áåøå. Íî îòêàêòî ïðèñòèãíà Øàðêè, ñòàíà èñòèíñêà ñúñèïèÿ.
- Êîé å òîÿ Øàðêè? - îáàäè ñå Ìåðè. - ×óõ åäèí îò íåãîäíèöèòå äà ãîâîðè çà íåãî.
- Èçãëåæäà, ÷å å íàé-ãîëåìèÿò íåãîäíèê îò âñè÷êè - îòâúðíà Ïàìóêñúí. - Çà ïðúâ ïúò ãî ÷óõìå êúì êðàÿ íà æúòâàòà, íÿêúäå ïðåç ñåïòåìâðè. Íèêîãà íå ñìå ãî âèæäàëè, íî çíàåì, ÷å å ãîðå, â Òîðáîäúí è ìèñëÿ, ÷å òîâà å èñòèíñêèÿò Íà÷àëíèê. Âñè÷êè ðàçáîéíèöè ïðàâÿò, êàêâîòî òîé íàðåäè: áèÿò, ïàëÿò, ðóøàò, à âå÷å ñå ñòèãíà è äî óáèéñòâà. Â äåëàòà èì âå÷å íÿìà äîðè è ïðåñòúïåí ñìèñúë. Ñåêàò äúðâåòà è ãè îñòàâÿò äà ãíèÿò, èçãàðÿò êúùè è íèùî íå ñòðîÿò. Âèæòå íàïðèìåð ìåëíèöàòà íà Ïÿñú÷êèí; Ïúï÷èâåöà ÿ ñðóòè âåäíàãà ñëåä êàòî ñå íàñòàíè â Òîðáîäúí. Ïîñëå äîâåäå òúëïà íå÷èñòîïëúòíè õîðà äà ïîñòðîÿò íîâà, ïî-ãîëÿìà, ïúëíà ñ êîëåëà è ÷óæäîçåìíè ìàøèíàðèè. Ñàìî îíçè ãëóïàê, Òåä, õàðåñà òîâà è ñåãà ðàáîòè òàì çà ÷îâåöèòå, ñìåíÿ ðàçíè êîëåëà â ìåëíèöàòà, êúäåòî áàùà ìó áåøå Ìåëíè÷àð è ãîñïîäàð íà âñè÷êî. Ïúï÷èâåöà èìàøå èäåÿòà äà ìåëè ïîâå÷å è ïî-áúðçî, ïîíå òàêà ðàçïðàâÿøå. Ïîñòðîè è äðóãè ìåëíèöè êàòî òàÿ. Íî çà äà ìåëèø, òðÿáâà äà íàìåðèø ìëèâî, à çà íîâàòà ìåëíèöà áå îñòàíàëî ïî-ìàëêî îò îíîâà, êîåòî ïîåìàøå ñòàðàòà. Íî îòêàêòî ïðèñòèãíà Øàðêè, íå ñà ñìëåëè è çðúíöå. Ñàìî ÷óêàò-òðàêàò, áúëâàò ïóøåöè è ñìðàä, òà â Õîáèòîâî íÿìà ïîêîé íè äåíåì, íè íîùåì. È íàðî÷íî èçëèâàò ìðúñîòèÿ; èçïîöàïàõà äîëíîòî òå÷åíèå íà Ðåêè÷êàòà, à òÿ ñå âëèâà â Áðåíäèâèí. Ãðåøêà íÿìàò, àêî ñà ðåøèëè äà ïðåâúðíàò Ãðàôñòâîòî â ïóñòèíÿ. Íå âÿðâàì îíçè ãëóïàê, Ïúï÷èâåöà, äà ñòîè çàä âñè÷êî òîâà. Øàðêè ãî íàïðàâè, êàçâàì âè.
- Ïðàâèëíî! - âìåòíà Òîì ìëàäøè. - Àìè ÷å òå ïðèáðàõà äàæå Ëîáåëèÿ, ñòàðàòà ìàé÷èöà íà Ïúï÷èâåöà, à òîé ñè ÿ îáè÷àøå, çà ðàçëèêà îò âñè÷êè îñòàíàëè. Íÿêîè õîáèòîâ÷àíè ñà âèäåëè êàê å ñòàíàëî. Èäâà òÿ ïî ïúòåêàòà ñúñ ñòàðèÿ ñè ÷àäúð. Íÿêîëêî ðàçáîéíèöè ñå èçêà÷âàò íàãîðå ñ ãîëÿìà êàðóöà. „Íàêúäå ñòå ñå çàïúòèëè?" - ïèòà òÿ. „Êúì Òîðáîäúí" - îòâðúùàò òå. „Çà êàêâî?" - ïàê ïèòà òÿ. „Äà ñòðîèì áàðàêè çà Øàðêè" - êàçâàò òå. „Êîé âè ðàçðåøè?" - ïèòà òÿ. „Øàðêè - îòãîâàðÿò òå. - Òúé ÷å ñå ìàõàé îò ïúòÿ, äúðòà âåùèöå!" - „Ùå âè äàì àç åäèí Øàðêè, ìðúñíè êðàäëèâè íåãîäíèöè!" - âèêâà òÿ, âäèãà ÷àäúðà è ñå íàõâúðëÿ âúðõó ãëàâàòàðÿ èì, à òîé áèë ïî÷òè äâà ïúòè ïî-åäúð îò íåÿ. È òúé ÿ ïðèáðàëè. Îòìúêíàëè ÿ â Òúìíèòå äóïêè, ïðåäñòàâÿòå ëè ñè, íà íåéíàòà âúçðàñò. Çà íÿêîè äðóãè çàòâîðíèöè íè å ïî-ìú÷íî, íî íå ùå è äóìà, ÷å òÿ ïðîÿâè ïîâå÷å êóðàæ îò ìíîçèíñòâîòî õîáèòîâ÷àíè.
Íàñðåä òîçè ðàçãîâîð â êúùàòà íàõúëòà Ñàì çàåäíî ñúñ ñâîÿ ñòàðèê. Ìàéòàïåð ñòàðøè íå èçãëåæäàøå îñîáåíî ñúñòàðåí, ñàìî äåòî áåøå ïîîãëóøàë.
- Äîáúð âå÷åð, ãîñïîäèí Òîðáèíñ! - êàçà òîé. - Îò ñúðöå ñå ðàäâàì äà âè âèäÿ æèâ è çäðàâ. Íî èìàì äà âè äúðïàì óøèòå, ïðîùàâàéòå çà äúðçîñòòà. Âèíàãè ñúì êàçâàë, ÷å íå áèâàøå äà ïðîäàâàòå Òîðáîäúí. Îòòàì çàïî÷íàõà áåäèòå. Äîêàòî ñòå ñå øëÿëè ïî ÷óæäè çåìè äà ãîíèòå èç ïëàíèíèòå ðàçíè ÷åðíè õîðà, êàêòî ðàçïðàâÿ ìîÿò Ñàì, ìàêàð ÷å íå ìè îáÿñíè çàùî å òðÿáâàëî äà ãî ïðàâèòå, òå òóê ðàçêîïàõà „Òîðáàëàíñêà" è ìè ñúñèïàõà êàðòîôèòå.
- Ìíîãî ñúæàëÿâàì, ãîñïîäèí Ìàéòàïåð - êàçà Ôðîäî. - Íî ñåãà ñå âúðíàõ è ùå ñòîðÿ êàêâîòî å ïî ñèëèòå ìè, çà äà ïîïðàâÿ çëîòî.
- Å, äîáðå ãî êàçàõòå - âúçêëèêíà ñòàðèêúò. - Ãîñïîäèí Ôðîäî Òîðáèíñ å èñòèíñêè áëàãîðîäåí õîáèò, âèíàãè ñúì ãî ïîâòàðÿë, êàêâîòî è äà ñè ìèñëèì çà íÿêîè äðóãè ñúñ ñúùîòî èìå, äà ìå ïðîùàâàòå. À, íàäÿâàì ñå, è ìîÿò Ñàì ñå å ïðåäñòàâèë çàäîâîëèòåëíî?
- ×óäåñíî ñå äúðæà, ãîñïîäèí Ìàéòàïåð - îòâúðíà Ôðîäî. - Âÿðâàéòå, àêî ùåòå, íî ñåãà òîé å åäíà îò íàé-ïðî÷óòèòå ëè÷íîñòè ïî âñè÷êè çåìè. Îòòóê, òà îòâúä Âåëèêàòà ðåêà è ÷àê äî Ìîðåòî ñå ïåÿò ïåñíè çà ïîäâèçèòå ìó.
Ñàì ñå èç÷åðâè, íî îòïðàâè êúì Ôðîäî áëàãîäàðñòâåí ïîãëåä, çàùîòî Ðîçè ìó ñå óñìèõâàøå ñ áëåñíàëè î÷è.
- Ìàëêî ìè å òðóäíè÷êî äà ãî ïîâÿðâàì - ðå÷å ñòàðèêúò, - ìàêàð äà âèæäàì, ÷å ñå å ìåøàë â ÷óäíîâàòè êîìïàíèè. Êúäå ìó å æèëåòêàòà? Íå ìè õàðåñâàò òèÿ æåëåçà ïî íåãî, íèùî, ÷å ìó ñòîÿò äîáðå.
Íà ñëåäâàùàòà ñóòðèí äîìî÷àäèåòî íà Ïàìóêñúí è ãîñòèòå ìó áÿõà íà êðàê â ðàííè çîðè. Ïðåç íîùòà íå ñå áå ÷óëî íèùî, íî áåç ñúìíåíèå ùÿõà äà èìàò íîâè íåïðèÿòíîñòè îùå ïðåäè äà íàïðåäíå äåíÿò.
- Èçãëåæäà, ÷å íèòî åäèí îò ðàçáîéíèöèòå íå å îñòàíàë ãîðå â Òîðáîäúí - êàçà Ïàìóêñúí, - íî âñåêè ìîìåíò ìîæå äà ñå ïîÿâè áàíäàòà îò Ñáåðèïúò.
Ñëåä çàêóñêà äîòúð÷à ïðàòåíèê îò Òóêîâ êðàé. Áåøå âúîäóøåâåí.
- Òàíúò âäèãíà íà êðàê öÿëàòà îáëàñò - êàçà òîé - è íîâèíàòà ëåòè íàâñÿêúäå êàòî ãîðñêè ïîæàð. Ðàçáîéíèöèòå, êîèòî äåáíåõà îêîëî íàøèÿ êðàé, èçáÿãàõà íà þã - òîåñò èçáÿãàõà îíèÿ, êîèòî îñòàíàõà æèâè. Òàíúò ïîòåãëè ïîäèð òÿõ äà ïðåãðàäè ïúòÿ íà ãîëÿìàòà áàíäà, íî ïðàòè íàñàì êîëêîòî áîéöè ìîæåøå äà îòäåëè, íà÷åëî ñ ãîñïîäèí Ïåðåãðèí.
Ñëåäâàùàòà âåñò íå áå òîëêîâà äîáðà. Êúì äåñåò ÷àñà ïðèñòèãíà Ìåðè, êîéòî áå îòñúñòâóâàë öÿëà íîù.
- Íà ÷åòèðè ìèëè îòòóê èìà ãîëÿìà áàíäà - êàçà òîé. - Èäâàò ïî øîñåòî îò Ñáåðèïúò è êúì òÿõ ñà ñå ïðèñúåäèíèëè ìíîçèíà îò ðàçïðúñíàòèòå ãëàâîðåçè. Òðÿáâà äà ñà îêîëî ñòîòèíà, îïîæàðÿâàò âñè÷êî ïî ïúòÿ ñè. Ïðîêëåòè äà ñà!
- À! Òàÿ ñãàí íÿìà äà ñå çàäîâîëè ñ ïðèêàçêè. Ùå óáèâàò, ñàìî äà èì ñå óäàäå ñëó÷àé - êàçà Ïàìóêñúí. - Àêî Òóêîâöè íå ïðèñòèãíàò â íàé-ñêîðî âðåìå, ùå òðÿáâà äà ñå óêðåïèì è äà ñòðåëÿìå áåç ïèòàíå. Äîñòà áîé ùå ïàäíå, äîäåòî îïðàâèì íåùàòà, ãîñïîäèí Ôðîäî.
Òóêîâöè ïðèñòèãíàõà ïî-ðàíî, îòêîëêîòî ãè î÷àêâàõà. Íå ñëåä äúëãî â ñåëîòî íàâëÿçîõà ñòî áîéöè îò Ñêúòàíà ïàëàíêà è Çåëåíèòå õúëìîâå, ïðåäâîæäàíè îò Ïèïèí. Ñåãà Ìåðè ðàçïîëàãàøå ñ íóæíîòî õðàáðî îïúë÷åíèå, çà äà ñå ñïðàâè ñ ðàçáîéíèöèòå. Ñúãëåäâà÷èòå èçâåñòèõà, ÷å âðàãúò íàáëèæàâà. Íåãîäíèöèòå çíàåõà, ÷å ñòðàíàòà ñå å ðàçáóíòóâàëà ñðåùó òÿõ, è ÿâíî âúçíàìåðÿâàõà áåçìèëîñòíî äà ïîòóøàò áóíòà òàì, êúäåòî áå çàïî÷íàë - â Êðàéðå÷êèíî. Íî êîëêîòî è äà áÿõà ñâèðåïè, èçãëåæäà, íÿìàõà âîäà÷ ñ âîåííè ïîçíàíèÿ. Íàáëèæàâàõà áåç íèêàêâè ïðåäïàçíè ìåðêè. Ìåðè áúðçî îðãàíèçèðà îòáðàíàòà.
Ñ òåæêà êðà÷êà ðàçáîéíèöèòå ñå çàäàäîõà ïî Èçòî÷íîòî øîñå è áåç äà ñïèðàò, çàâèõà ïî Êðàéðå÷íèÿ ïúò, êîéòî òóê ñå èçêà÷âàøå íàãîðå ìåæäó âèñîêè íàñèïè, çàâúðøâàùè ñ æèâè ïëåòîâå. Çàä åäèí çàâîé, íà îêîëî ôóðëîíã îò ãëàâíèÿ ïúò, ãè ÷àêàøå íåïðîõîäèìà ïðåãðàäà îò îáúðíàòè êàðóöè. Òå ñïðÿõà. Â ñúùèÿ ìèã îòêðèõà, ÷å òî÷íî íàä ãëàâèòå èì æèâèòå ïëåòîâå îò äâåòå ñòðàíè ãúìæàò îò õîáèòè. Äðóãè õîáèòè èçáóòàõà îòçàä îùå íÿêîëêî êàðóöè, êîèòî áÿõà ñêðèëè â åäíà íèâà, è òúé ïðåãðàäèõà ïúòÿ çà îòñòúïëåíèå. Îòãîðå ñå çà÷ó ãëàñ.
- Å, ñåãà âëÿçîõòå â êàïàíà - âèêíà Ìåðè. - Ñúùîòî ñòîðèõà è ïðèÿòåëèòå âè îò Õîáèòîâî. Åäèí îò òÿõ å ìúðòúâ, äðóãèòå ñà ïëåíåíè. Õâúðëåòå îðúæèåòî! Ïîñëå ñå âúðíåòå äâàäåñåò êðà÷êè íàçàä è ñåäíåòå. Êîéòî ñå îïèòà äà áÿãà, ùå áúäà çàñòðåëÿí.
Íî ðàçáîéíèöèòå íå ñå ñïëàøâàõà òîëêîâà ëåñíî. Íåêîëöèíà ñå ïîä÷èíèõà, àëà äðóãàðèòå èì ãè òëàñíàõà íàïðåä. Äâàäåñåòèíà ñå çàâúðòÿõà è àòàêóâàõà çàäíèòå âàãîíè. Øåñòèìà áÿõà çàñòðåëÿíè, íî îñòàíàëèòå ñå èçòðúãíàõà îò îáðú÷à, óáèâàéêè äâàìà õîáèòè, ïîñëå ñå ðàçïèëÿõà èç ïîëåòî êúì Ãîðñêè êðàé. Äîêàòî áÿãàõà, ïàäíàõà îùå äâàìà. Ìåðè ãðúìêî èçñâèðè ñ ðîãà ñè è îò äàëå÷èíàòà ìó îòâúðíàõà äðóãè ðîãîâå.
- Íÿìà äà ñòèãíàò äàëå÷å - êàçà Ïèïèí. - Öÿëàòà îáëàñò ãúìæè îò íàøè ëîâöè.
Â êàïàíà íà ïúòÿ áÿõà îñòàíàëè îêîëî ñåäåìäåñåò ÷îâåöè. Òå îïèòàõà äà ñå èçêàòåðÿò ïî áàðèêàäàòà è íàñèïèòå è õîáèòèòå áÿõà ïðèíóäåíè äà ïîãóáÿò ìíîçèíà ñúñ ñòðåëè è ñåêèðè. Íî íàé-ñèëíèòå è îò÷àÿíè íåãîäíèöè ñå èçìúêíàõà îò çàïàäíàòà ñòðàíà è ñâèðåïî ñå íàõâúðëèõà ñðåùó ïðîòèâíèêà, ìèñëåéêè âå÷å íå çà áÿãñòâî, à çà êëàíå. Çàãèíàõà íåêîëöèíà õîáèòè, îñòàíàëèòå ñå ðàçêîëåáàõà, íî â òîçè ìîìåíò Ìåðè è Ïèïèí äîòè÷àõà îò èçòî÷íèÿ êðàé è àòàêóâàõà ðàçáîéíèöèòå. Ìåðè ñàì ïîñå÷å ãëàâàòàðÿ, åäúð êðèâîãëåä íåãîäÿé, íàïîìíÿù ãðàìàäåí îðê. Ïîñëå íàðåäè íà õîáèòèòå äà îòñòúïÿò è îáêðúæè ïîñëåäíèòå õîðà â øèðîê îáðú÷ îò ñòðåëöè.
Íàé-ñåòíå âñè÷êî ñâúðøè. Ïî÷òè ñåäåìäåñåò îò ãëàâîðåçèòå ëåæàõà ìúðòâè ñðåä ïîëåòî, à åäíà äóçèíà áÿõà ïëåíåíè. Äåâåòíàäåñåò õîáèòè áÿõà óáèòè è îêîëî òðèäåñåò - ðàíåíè. Íàòîâàðèõà íà êàðóöè ìúðòâèòå ðàçáîéíèöè, îòêàðàõà ãè â åäíà èçîñòàâåíà ïÿñú÷íà êàðèåðà è òàì ãè ïîãðåáàõà. Ïî-êúñíî ÿ íàðåêîõà Áîéíàòà êàðèåðà. Çàãèíàëèòå õîáèòè ïîëîæèõà â áðàòñêà ìîãèëà íà ñêëîíà íà õúëìà, à ñëåä âðåìå âäèãíàõà òàì êàìåíåí ïàìåòíèê è çàñàäèõà ãðàäèíêà íàîêîëî. Òúé ñâúðøè Êðàéðå÷êèíñêîòî ñðàæåíèå îò 1419 ãîäèíà, ïîñëåäíîòî ñðàæåíèå íà òåðèòîðèÿòà íà Ãðàôñòâîòî è åäèíñòâåíî ñëåä áèòêàòà íà Çåëåíèòå ïîëÿ â Ñåâåðíàòà îêîëèÿ ïðåç 1147 ãîäèíà. Âïîñëåäñòâèå, ìàêàð çà ùàñòèå äà áå ìèíàëî ñ ìíîãî ìàëêî æåðòâè, òî çàå öÿëà ãëàâà â ×åðâåíàòà êíèãà, à èìåíàòà íà ó÷àñòíèöèòå áÿõà ñúáðàíè â Ñâèòúê, èçó÷àâàí íàèçóñò îò èñòîðèöèòå íà Ãðàôñòâîòî. Îò òîâà âðåìå äàòèðà è çíà÷èòåëíèÿò âúçõîä íà ñëàâàòà è ñúñòîÿíèåòî íà Ïàìóêñúíîâèÿ ðîä, àëà íà÷åëî íà Ñâèòúêà âèíàãè ñà ñòîÿëè èìåíàòà íà ïúëêîâîäöèòå Ìåðèàäîê è Ïåðåãðèí.
Ôðîäî âçå ó÷àñòèå â áèòêàòà, íî òàêà è íå èçòåãëè ìå÷à ñè. Ãëàâíàòà ìó ðîëÿ áåøå äà íå ïîçâîëè íà ðàçãíåâåíèòå õîáèòè äà ïîãóáÿò îíèÿ âðàãîâå, êîèòî õâúðëèõà îðúæèåòî. Êîãàòî áèòêàòà ñâúðøè è æåðòâèòå áÿõà ïîãðåáàíè, Ìåðè, Ïèïèí è Ñàì ãî íàìåðèõà è âñè÷êè çàåäíî ñå ïðèáðàõà ó Ïàìóêñúíîâè. Îáÿäâàõà ìàëêî êúñíè÷êî, ïîñëå Ôðîäî ðå÷å ñ âúçäèøêà:
- Å, ïðåäïîëàãàì, ÷å å âðåìå äà ñå çàåìåì ñ Íà÷àëíèêà.
- Ïðàâ ñè, êîëêîòî ïî-ðàíî, òîëêîâà ïî-äîáðå - êàçà Ìåðè. - È íÿìà êàêâî äà ìó öåïèø áàñìà! Òîé îòãîâàðÿ çà èäâàíåòî íà òèÿ ãëàâîðåçè è çà âñè÷êèòå èì çëèíè.
×èôëèê÷èÿòà Ïàìóêñúí ñúáðà îõðàíà îò äâå äóçèíè õðàáðè õîáèòè.
- Ìîæåì ñàìî äà ïðåäïîëàãàìå, ÷å â Òîðáîäúí íå ñà îñòàíàëè ðàçáîéíèöè - êàçà òîé. - Íå çíàåì ñúñ ñèãóðíîñò.
Ïîåõà íàòàòúê ïåøà. Íàé-îòïðåä âúðâÿõà Ôðîäî, Ñàì, Ìåðè è Ïèïèí.
Òîâà áå åäèí îò íàé-ïå÷àëíèòå ÷àñîâå â æèâîòà èì. Îòñðåùà ñå èçäèãàøå îãðîìíèÿò êîìèí; íàáëèæàâàéêè ñòàðîòî ñåëî ïðåç Ðåêè÷êàòà, ìåæäó êðàéïúòíèòå ðåäèöè îò íåóãëåäíè íîâè êúùè, òå âèäÿõà íîâàòà ìåëíèöà â öÿëàòà é íàâúñåíà è ìðúñíà ãðîçîòà - ãðàìàäíà òóõëåíà ñãðàäà, íàäâèñíàëà íàä ïîòîêà, çà äà ãî îñêâåðíè ñ äèìëèâè, âîíÿùè èçâåðæåíèÿ. Äúðâåòàòà îêîëî Êðàéðå÷êèíñêèÿ ïúò áÿõà èçñå÷åíè äî åäíî.
Êîãàòî ìèíàõà ïî ìîñòà è ïîãëåäíàõà íàãîðå êúì Õúëìà, òå àõíàõà îò èçóìëåíèå. Äîðè âèäåíèåòî íà Ñàì â Îãëåäàëîòî íå ãî áå ïîäãîòâèëî çà îíîâà, êîåòî çúðíàõà. Ñòàðàòà æèòíèöà íà çàïàäíèÿ ñêëîí áåøå ñúáîðåíà è íà íåéíî ìÿñòî ñòúð÷àõà ðåäèöè íåñêîïîñíî ïîñòðîåíè áàðàêè. Âñè÷êè êåñòåíè áÿõà èç÷åçíàëè. Ðàçêîïàíè áÿõà íàñèïèòå è æèâèòå ïëåòîâå. Â íÿêîãàøíèòå ëèâàäè íå áå îñòàíàëà è òðåâè÷êà. Ñðåä òÿõ áåçðåäíî ñòîÿõà îãðîìíè êàðóöè. Óëèöà „Òîðáàëàíñêà" áåøå îñåÿíà ñúñ çåéíàëè ÿìè è êóïèùà ïÿñúê è ÷àêúë. Òîðáîäúí íå ñå âèæäàøå, çàêðèò îò ãîëåìè áàðàêè.
- Îòñåêëè ñà ãî! - âèêíà Ñàì. - Îòñåêëè ñà Ïðàçíè÷íîòî äúðâî! Òîé ïîñî÷è íÿêîãàøíîòî ìÿñòî íà äúðâîòî, ïîä êîåòî Áèëáî áå èçðåêúë Ïðîùàëíàòà ñè ðå÷. Ñåãà ìúðòâèÿò îêàñòðåí äúíåð ëåæåøå ñðåä ïîëåòî. Ñàì èçáóõíà â ðèäàíèÿ, ñÿêàø òîâà áå ïîñëåäíàòà êàïêà. Íå÷èé ñìÿõ ãî íàêàðà äà ìëúêíå. Ïðåç íèñêàòà ñòåíà íà ìåëíè÷íèÿ äâîð íàäíè÷àøå íà÷óìåðåí õîáèò. Ëèöåòî ìó áåøå íå÷èñòî, ðúöåòå èçïîöàïàíè ñ ÷åðíèëêà.
- Íå òè ëè õàðåñâà, Ñàì? - ïðèñìÿ ñå òîé. - Àìà òè âèíàãè ñè áèë ìåêóøàâ. Ìèñëåõ, ÷å ñè çàìèíàë ñ íÿêîé îò îíèÿ êîðàáè, äåòî âñå áðúùîëåâåøå çà òÿõ êàê ïëàâàò, ïëàâàò. Çàùî òè å äà ñå âðúùàø? Ñåãà èìàìå ìíîãî ðàáîòà â Ãðàôñòâîòî.
- Âèæäàì - êàçà Ñàì. - Íÿìàø âðåìå çà ìèåíå, íî íàìèðàø ïî íÿêîÿ ìèíóòêà äà íàäíè÷àø ïðåç ñòåíàòà. Âèæ êàêâî, ãîñïîäèí Ïÿñú÷êèí, èìàì ñìåòêè çà ðàç÷èñòâàíå â òîâà ñåëî, òúé ÷å íå ìè ñå õèëè íàñðåùà, äà íå ïëà÷åø, êàòî äîéäå è òâîÿò ðåä.
Òåä Ïÿñú÷êèí ïëþ ïðåç ñòåíàòà.
- Õà! - ðå÷å òîé. - Ñ ïðúñò íå ìîæåø äà ìå ïèïíåø. Àç ñúì ïðèÿòåë ñ Íà÷àëíèêà. Äà âèäèø îáà÷å òîé êàê ùå òå ïèïíå, àêî íå ñè çàòâàðÿø óñòàòà.
- Íå ñè õàáè äóìèòå çà òîçè ãëóïàê, Ñàì! - êàçà Ôðîäî. - Äàíî è äðóãè õîáèòè íå ñà ñòàíàëè êàòî íåãî. Òîâà áè áèëî ïî-ñòðàøíà áåäà îò âñè÷êè äðóãè ïàêîñòè íà õîðàòà.
- Òè ñè ìðúñíèê è íàõàëíèê, Ïÿñú÷êèí - çàÿâè Ìåðè. - È ñè ïðàâèø ñìåòêèòå áåç êðú÷ìàðÿ. Òúêìî îòèâàìå íàãîðå ïî Õúëìà äà ïðîãîíèì áåçöåííèÿ òè Øåô. Ñ õîðàòà ìó âå÷å ñå ñïðàâèõìå.
Òåä îñòàíà ñúñ çÿïíàëà óñòà, çàùîòî åäâà ñåãà çàáåëÿçà îõðàíàòà, êîÿòî ïî ñèãíàë íà Ìåðè ñå çàäàâàøå ïî ìîñòà. Âòóðíà ñå êúì ìåëíèöàòà, èçñêî÷è îáðàòíî ñ ãîëÿì ðîã è ãî íàäó ñ âñå ñèëà.
- Ñïåñòè ñè äúõà! - èçñìÿ ñå Ìåðè. - Èìàì íåùî ïî-äîáðî. Òîé âäèãíà ñðåáúðíèÿ ñè ðîã, çàñâèðè è ÿñíèÿò ìó çîâ îòåêíà íàä Õúëìà; ïî öÿëî Õîáèòîâî, èç äóïêè, áàðàêè è ñèðîìàøêè êúùè, õîáèòèòå îòâúðíàõà íà òàÿ ïåñåí, èçñèïàõà ñå íàâúí è ñ ðàäîñòíè âúçãëàñè ïîñëåäâàõà îòðÿäà ïî ïúòÿ êúì Òîðáîäúí.
Íà âúðõà òúëïàòà ñïðÿ, ïðîäúëæèõà ñàìî Ôðîäî è ïðèÿòåëèòå ìó; íàé-ñåòíå ñòèãíàõà äî îáè÷àíîòî íÿêîãà ìÿñòî. Ãðàäèíàòà áåøå çàäðúñòåíà ñ êîëèáè è áàðàêè, íÿêîè ñå èçäèãàõà òîëêîâà áëèçî äî ñòàðèòå çàïàäíè ïðîçîðöè, ÷å çàêðèâàõà ñëúí÷åâèòå ëú÷è. Íàâñÿêúäå ñå âàëÿõà êóïèùà îòïàäúöè. Âðàòàòà áåøå èçïîäðàñêàíà; âåðèæêàòà íà çâúíåöà âèñåøå õëàáàâî è êîëêîòî è äà ÿ äúðïàõà, íå ñå ÷ó çâúí. Íà ÷óêàíåòî íå îòâúðíà íèêîé. Íàêðàÿ áóòíàõà âðàòàòà è òÿ çåéíà. Âëÿçîõà âúòðå. Àïàðòàìåíòúò âîíåøå, èçïúëâàõà ãî áîêëóöè è ðàçõâúðëÿíè ìåáåëè, èçãëåæäà, òóê îòäàâíà íå æèâååøå íèêîé.
- Êúäå ñå êðèå òîçè íåãîäíèê Ëîòî? - ðå÷å Ìåðè. Áÿõà ïðåòúðñèëè âñè÷êè ñòàè, áåç äà îòêðèÿò æèâà äóøà îñâåí ìèøêè è ïëúõîâå. - Äà ïðàòèì ëè äà ïðåòúðñÿò áàðàêèòå?
- Òîâà å ïî-çëå îò Ìîðäîð! - âúçêëèêíà Ñàì. - Ìíîãî ïî-çëå. Â ñúðöåòî òå óäðÿ, äåòî ñå âèêà, çàùîòî òóê å ðîäíèÿò äîì è ãî ïîìíèø êàêúâ å áèë ïðåäè ðàçðóõàòà.
- Äà, òîâà å Ìîðäîð - êàçà Ôðîäî. - Ïðîñòî îùå åäíî îò ÷åðíèòå ìó äåëà. Ñàðóìàí å ðàáîòèë çà Ìîðäîð íåïðåñòàííî, äîðè êîãàòî ìèñëåøå, ÷å ãî ïðàâè çà ñåáå ñè. Ñúùîòî å è ñ èçìàìåíèòå îò Ñàðóìàí ãëóïàöè êàòî Ëîòî.
Ìåðè ñå îãëåäà ñ îò÷àÿíèå è ïîãíóñà.
- Äà èçëèçàìå! Àêî çíàåõ êîëêî áåëè å ñòîðèë Ñàðóìàí, ùÿõ äà ìó íàòúï÷à â ãúðëîòî îíàÿ êåñèÿ.
- Íåñúìíåíî, íåñúìíåíî! Íî íå ãî ñòîðè, òúé ÷å ìîãà äà âè ïðèâåòñòâóâàì ó äîìà.
Íà ïðàãà ñòîåøå ñàìèÿò Ñàðóìàí, ïîîõðàíåí è äîâîëåí íà âèä, â î÷èòå ìó áëåñòåøå âåñåëî ëóêàâñòâî.
Âíåçàïíî Ôðîäî ðàçáðà âñè÷êî.
- Øàðêè! - âèêíà òîé. Ñàðóìàí ñå ðàçñìÿ.
- Çíà÷è òúé ñòå ÷óëè èìåòî ìè, à? Äà, àêî íå ñå ëúæà, ñ íåãî ìå íàðè÷àõà âñè÷êè â Èñåíãàðä. Ìîæå áè â çíàê íà îáè÷*. Íî ÿâíî íå ñòå î÷àêâàëè äà ìå ñðåùíåòå òóê.

//////////////----------------------------------------------------------------------
Èìåòî âåðîÿòíî å îò îðêñêè ïðîèçõîä: øàðêó - ñòàðåö. - Á. à.
////////////------------------------------------------------------------------------

- Íå î÷àêâàõ - êàçà Ôðîäî. - Íî áèõ ìîãúë äà ñå äîñåòÿ. Äðåáíà è çëîáíà ïàêîñò - Ãàíäàëô ìå ïðåäóïðåæäàâàøå, ÷å îùå ñè ñïîñîáåí íà òîâà.
- Òâúðäå ñïîñîáåí - çàÿâè Ñàðóìàí, - è ïàêîñòòà íå å ÷àê äîòàì äðåáíà. Ðàçñìèâàòå ìå âèå, õîáèòîâè áëàãîðîäíèöè. Êàê ñàìî ïðåïóñêàòå ñðåä ãîëåìèòå õîðà è ñå ÷óâñòâóâàòå â áåçîïàñíîñò, ñàìîäîâîëíè â æàëêèòå ñè äóøèöè. Ìèñëåõòå, ÷å ñòå ñå ñïðàâèëè ìíîãî äîáðå è ñåãà ìîæåòå ïðîñòî äà ñè ñå ïðèáåðåòå è äà çàæèâååòå ìèðíî è òèõî â Ãðàôñòâîòî. Íåêà Ñàðóìàíîâèÿò äîì äà å ñúñèïàí, íåêà òîé äà ñå ñêèòà íåìèë-íåäðàã, íî íèêîé äà íå ïèïà âàøèÿ. Î, íå! Ãàíäàëô ùå âè îïàçè. - Ñàðóìàí îòíîâî ñå ðàçñìÿ. - Íå ìó ñå íàäÿâàéòå! Êîãàòî èíñòðóìåíòèòå ìó èçïúëíÿò çàäà÷àòà, òîé ãè çàõâúðëÿ. Íî íàëè òðÿáâàøå äà ñå âëà÷èòå ïîäèð íåãî, äà ñå øëÿåòå è äà áðúùîëåâèòå, äà ìèíåòå äâîéíî ïî-äúëúã ïúò, îòêîëêîòî ñå íàëàãà. „Å - ïîìèñëèõ ñè àç, - ùîì ñà òàêèâà ãëóïöè, ùå ãè èçïðåâàðÿ äà èì äàì äîáúð óðîê. Êàêâîòî ïîâèêàëî, òàêîâà ñå îáàäèëî." Ìíîãî ïî-ñóðîâ ùåøå äà áúäå óðîêúò, ñàìî äà èìàõ ìàëêî ïîâå÷å âðåìå è õîðà. È âñå ïàê ñòîðèõ äîñòà, òðóäíè÷êî ùå ãî çàëè÷èòå è ïîïðàâèòå, äîäåòî ñòå æèâè. Ñ óäîâîëñòâèå ùå ñè ìèñëÿ çà òîâà è òúé ùå ñëàãàì ìåõëåì íà ðàíèòå ñè.
- Å, æàë ìè å çà òåá, àêî â òîâà íàìèðàø óäîâîëñòâèå - êàçà Ôðîäî. - Áîÿ ñå, ÷å ùå ñè îñòàíåø ñàìî ñúñ ñïîìåíà. Ìàõàé ñå âåäíàãà è ïîâå÷å íå ñå âðúùàé!
Õîáèòèòå îò îêîëíèòå ñåëà áÿõà âèäåëè Ñàðóìàí äà èçëèçà îò åäíà áàðàêà è íåçàáàâíî ñå áÿõà ñòúëïèëè ïðåä âðàòàòà íà Òîðáîäúí. Êîãàòî ÷óõà çàïîâåäòà íà Ôðîäî, ìåæäó òÿõ ñå íàäèãíà ãíåâåí øåïîò:
- Íå ãî ïóñêàéòå! Óáèéòå ãî! Òîé å íåãîäíèê è óáèåö. Óáèéòå ãî! Ñàðóìàí ñ óñìèâêà îãëåäà âðàæäåáíèòå èì ëèöà.
- Óáèéòå ãî! - ïðèñìÿ ñå òîé. - Óáèéòå ãî, àêî ìèñëèòå, ÷å ñòå ñå ñúáðàëè äîñòàòú÷íî, õðàáðè ìîè õîáèòè! - Òîé èçïðàâè ïëåùè è ìðà÷íî ãè îãëåäà ñ òúìíèòå ñè î÷è. - Íî íå ìèñëåòå, ÷å çàåäíî ñ èìîòà ñúì èçãóáèë è öÿëàòà ñè ñèëà! Êîéòî âäèãíå ðúêà ñðåùó ìåí, ùå áúäå ïðîêëåò. À àêî êðúâòà ìè îïåòíè Ãðàôñòâîòî, çåìèòå âè ùå ïîñúðíàò è íèùî íå ùå ãè èçöåëè.
Õîáèòèòå ñå îòäðúïíàõà. Íî Ôðîäî êàçà:
- Íå ìó âÿðâàéòå! Èçãóáèë å âñÿêàêâà âúëøåáíà ñèëà îñâåí ãëàñà ñè, êîéòî âñå îùå ìîæå äà âè ñòðåñíå è ïîäìàìè, àêî ñå ïîä÷èíèòå. Àëà íå èñêàì äà ãî ïîãóáâàìå. Áåçïîëåçíî å äà îòâðúùàìå íà ìúñòòà ñ ìúñò - òîâà íå ùå íè ïîìîãíå. Áÿãàé, Ñàðóìàí, âúðâè ñè ÷àñ ïî-ñêîðî!
- Çìèé÷å! Çìèé÷å! - ïðîâèêíà ñå Ñàðóìàí è Çìèéñêèÿ åçèê èçïúëçÿ êàòî êó÷å îò åäíà ñúñåäíà êîëèáà. - Õàéäå ïàê íà ïúò, Çìèé÷å! Òèÿ ïðåêðàñíè ìîìöè è áëàãîðîäíèöè îòíîâî íè ïðîïúäèõà. Èäâàé!
Ñàðóìàí îáúðíà ãðúá íà õîáèòèòå è Çìèéñêèÿ åçèê ñå çàòúòðè ïîäèð íåãî. Íî â ìèãà, êîãàòî Ñàðóìàí ñå ðàçìèíàâàøå ñ Ôðîäî, â ðúêàòà ìó áëåñíà êèíæàë. Óäàðúò áå ìúëíèåíîñåí. Îñòðèåòî îòñêî÷è îò ñêðèòàòà ðèçíèöà è ñå ñòðîøè. Äåñåòèíà õîáèòè íà÷åëî ñúñ Ñàì èçêðåùÿõà, õâúðëèõà ñå íàïðåä è ïîâàëèõà íåãîäíèêà íà çàìÿòà. Ñàì èçòåãëè ìå÷à ñè.
- Íå, Ñàì! - âúçðàçè Ôðîäî. - Íå ãî óáèâàé äîðè è ñåãà. Òîé íå ìè ïðè÷èíè çëî. Êàêâîòî è äà å ñòîðèë, íå ìó æåëàÿ ïîäîáíà ëþòà ñìúðò. Íÿêîãà å áèë âåëèê ñðåä íàé-áëàãîðîäíèòå, ïðîòèâ êîèòî íå áè òðÿáâàëî äà âäèãàìå ðúöå. Ñåãà å ðóõíàë è íå å ïî ñèëèòå íè äà ãî èçöåëèì, íî âñå ïàê ùå ìó ïîùàäÿ æèâîòà ñ íàäåæäàòà íÿêîé äðóã äà óñïåå.
Ñàðóìàí ñå èçïðàâè è âïè ïîãëåä âúâ Ôðîäî. Â î÷èòå ìó ñå ÷åòåøå ñòðàííà ñìåñèöà îò èçóìëåíèå, ïî÷èò è îìðàçà.
- Ïîðàñíàë ñè, ïîëóðúñòå - êàçà òîé. - Äà, ìíîãî ñè ïîðàñíàë. Ñòàíàë ñè ìúäúð è æåñòîê. Îòíå ìè íàñëàäàòà íà îòìúùåíèåòî è ñåãà ùå òðÿáâà äà áðîäÿ ñ ãîð÷èëêà â äóøàòà è äúëã êúì òâîåòî ìèëîñúðäèå. Ìðàçÿ ãî, ìðàçÿ è òåá! Å, îòèâàì ñè è âå÷å íå ùå òå áåçïîêîÿ. Íî íå ÷àêàé äà òè ïîæåëàÿ çäðàâå è äúëúã æèâîò. Íå ùå èìàø íè åäíîòî, íè äðóãîòî. Àëà òîâà íå å ìîå äåëî. Ïðîñòî ãî ïðåäðè÷àì.
Òîé ñè òðúãíà è õîáèòèòå ñå îòäðúïíàõà îò ïúòÿ ìó, íî êîêàë÷åòàòà íà ïðúñòèòå èì áÿõà ïîáåëåëè âúðõó äðúæêèòå íà ìå÷îâåòå. Çìèéñêèÿ åçèê ñå ïîêîëåáà, ñåòíå ïîñëåäâà ãîñïîäàðÿ ñè.
- Çìèéñêè åçèê! - ïîâèêà ãî Ôðîäî. - Íå å íóæíî äà ãî ñëåäâàø. Äîêîëêîòî çíàì, íå ñè ìè ñòîðèë íèêàêâî çëî. Òóê èìà çà òåá è õðàíà, è îòäèõ, äîêàòî ñúáåðåø ñèëè äà òðúãíåø ïî ñâîé ïúò.
Çìèéñêèÿ åçèê ñïðÿ è ñå îçúðíà êúì õîáèòèòå, ïî÷òè ãîòîâ äà îñòàíå. Ñàðóìàí ñå îáúðíà.
- Íå áèë ñòîðèë çëî? - èçêèñêà ñå òîé. - Î, íå! Äîðè êîãàòî ïîòàéíî ñå èçìúêâà íîùåì, òî å ñàìî äà ñå ëþáóâà íà çâåçäèòå. Íî êîìàé ÷óõ íÿêîé äà ïèòà êúäå ñå êðèå Ëîòî? Òè çíàåø, íàëè, Çìèé÷å? Ùå èì êàæåø ëè?
Çìèéñêèÿ åçèê ñå çàõëóïè ïî î÷è è çàõëåí÷è:
- Íå, íå!
- Òîãàâà àç ùå èì êàæà. Çìèé÷åòî óáè ãîðêèÿ âè Íà÷àëíèê, ìèëèÿ âè äðåáåí Øåô. Íàëè, Çìèé÷å? Íàìóøêàë ñè ãî â ëåãëîòî, ïðåäïîëàãàì. Äàíî äà ãî å ïîãðåáàë, ìàêàð ÷å òðÿáâà äà âè êàæà, ÷å íàïîñëåäúê Çìèé÷åòî áåøå ïîîãëàäíÿëî. Íå, íå å ìèë êàòî âàñ. Ïî-äîáðå ãî îñòàâåòå ñ ìåí.
Â ÷åðâåíèòå î÷è íà Çìèéñêèÿ åçèê áëåñíà äèâà îìðàçà.
- Òè ìè êàçà, òè ìå íàêàðà - èçñúñêà òîé. Ñàðóìàí ñå ðàçñìÿ.
- Òè âèíàãè âúðøèø êàêâîòî òè êàæå Øàðêè, íàëè, Çìèé÷å? Å, ñåãà Øàðêè êàçâà: ñëåä ìåí!
Òîé ðèòíà ïî ëèöåòî ñãúð÷åíèÿ Çìèéñêè åçèê, îáúðíà ñå è çàêðà÷è ïî ïúòÿ. Íî â òîçè ìèã ñÿêàø íåùî ñå ñêúñà. Âíåçàïíî Çìèéñêèÿ åçèê ñå íàäèãíà, èçìúêíà ñêðèò íîæ, ïîñëå èçðúìæà êàòî êó÷å è ñå ìåòíà íà ãúðáà íà Ñàðóìàí, äðúïíà ãî çà êîñàòà, ïðåðÿçà ãúðëîòî ìó è ñ ïèñúê õóêíà íàäîëó èç ïîëåòî. Ïðåäè Ôðîäî äà íàìåðè äàð-ñëîâî, çâúííàõà òðè õîáèòîâè ëúêà è Çìèéñêèÿ åçèê ðóõíà ìúðòúâ.
Çà ñëèñâàíå íà îêîëíèòå, êðàé òÿëîòî íà Ñàðóìàí ñå ñãúñòè ñèâà ìúãëà, áàâíî ñå èçäèãíà íàâèñîêî êàòî äèì îò îãúí è íàäâèñíà íàä Õúëìà, î÷åðòàâàéêè áëåäà çàáóëåíà ôèãóðà. Çà ìîìåíò ñå ïîêîëåáà, çàãëåäàíà êúì Çàïàäà, àëà îò Çàïàäà äîëåòÿ õëàäåí âÿòúð, ñèëóåòúò ñå ïðåãúðáè è ñ âúçäèøêà ñå ðàçñèïà â ïóñòîòàòà.
Ôðîäî ãëåäàøå òðóïà ñ æàë è óæàñ. Ïðåä î÷èòå ìó ñÿêàø ñå èçíèçàõà äúëãè ãîäèíè ïîäèð ñìúðòòà, òÿëîòî ñå ñìàëè è ñúñóõðåíîòî ëèöå ñå ïðåâúðíà â ïàðöàë÷åòà êîæà, ïîëåïíàëè ïî ãðîçíèÿ ÷åðåï. Ôðîäî âäèãíà çàõâúðëåíèÿ íàáëèçî ìðúñåí ïëàù, ïðèêðè ìúðòâåöà è èçâúðíà ëèöå.
- È òîâà å êðàÿò - êàçà Ñàì. - Ãíóñåí êðàé, ùå ìè ñå äà íå ãî áÿõ âèæäàë, íî âàæíîòî å, ÷å ñå îòúðâàõìå.
- À ñ íåãî, íàäÿâàì ñå, çàâèíàãè ñâúðøè è âîéíàòà - äîáàâè Ìåðè.
- Äàíî - âúçäúõíà Ôðîäî. - Ïîñëåäíèÿò óäàð. Ìîæåõ ëè äà ïîìèñëÿ, ÷å ùå áúäå íàíåñåí òóê, ïðåä ïðàãà íà Òîðáîäúí! Ñðåä âñè÷êè íàäåæäè è ñòðàõîâå íàé-ìàëêî ñúì î÷àêâàë òîâà.
- Çà ìåí íå å ñâúðøèëî, äîêàòî íå ðàç÷èñòèì öÿëàòà áúðêîòèÿ - ìðà÷íî çàÿâè Ñàì. - À òîâà ùå íè ãëúòíå äîñòà âðåìå è òðóä.


Ãëàâà 9

ÑÈÂÈÒÅ ÇÀËÈÂÈ

Íå ùå è äóìà, ðàç÷èñòâàíåòî ïîãúëíà äîñòà òðóä, íî ñòàíà ïî-áúðçî, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàøå Ñàì. Íà ñëåäâàùèÿ äåí ïîäèð áèòêàòà Ôðîäî ïðåïóñíà äî Ãîëÿì Äúëáàëíèê è îñâîáîäè çàòâîðíèöèòå îò Òúìíèòå äóïêè. Ñðåä ïúðâèòå ñðåùíàòè òàì áåøå ãîðêèÿò Ôðåäåãàð Áîëãåð, êîéòî âå÷å íå çàñëóæàâàøå ïðÿêîðà Øèøêî. Ðàçáîéíèöèòå ãî áÿõà ïëåíèëè çàåäíî ñ ïðåäâîæäàíèÿ îò íåãî îòðÿä áóíòîâíèöè, îïóøâàéêè ñêðèâàëèùàòà èì â ßçîâè äóïêè, áëèçî äî Áåëÿçàíà ðúòëèíà.
- Îáùî âçåòî, ìàé ùåøå äà ñòîðèø ïî-äîáðå, àêî áå äîøúë ñ íàñ, áåäíè ìè Ôðåäåãàð! - êàçà Ïèïèí è ãî èçíåñå, çàùîòî íÿìàøå ñèëè äà âúðâè.
Ôðåäåãàð îòâîðè åäíîòî ñè îêî è íàïðàâè óñèëèå äà ñå óñìèõíå ëþáåçíî.
- Êîé å òîÿ ìëàä âåëèêàí ñ ãðúìîâåí ãëàñ? - ïîïèòà òàé. - Äà íå å ìàëêèÿò Ïèïèí? Êîé íîìåð øàïêà íîñèø ñåãà?
Ïîñëå äîéäå ðåä íà Ëîáåëèÿ. Ãîðêàòà èçãëåæäàøå ïðåñòàðÿëà è ìúðøàâà, êîãàòî ÿ íàìåðèõà â òÿñíà, ìðà÷íà êèëèÿ. Íàñòîÿ äà èçêóöóêà íàâúí íà ñîáñòâåíèòå ñè íîçå; êîãàòî èçëåçå, ïîäïðÿíà íà ðúêàòà íà Ôðîäî, íî áåç äà èçïóñêà ÷àäúðà, òÿ áå ïîñðåùíàòà ñ òàêèâà îâàöèè, ÷å ñè òðúãíà ïðîñúëçåíà. Íèêîãà ïðåç æèâîòà ñè íå áå ñðåùàëà îáè÷. Íî âåñòòà çà óáèéñòâîòî íà Ëîòî ÿ ñúêðóøè è òÿ îòêàçà äà ñå âúðíå â Òîðáîäúí. Ïîäàðè èìîòà íà Ôðîäî è ñå íàñòàíè ïðè ðîäíèíè - Âúðæèêîëàíîâöè îò ßêà ñòîìíà.
Êîãàòî êëåòíèöàòà ïî÷èíà ïðåç ñëåäâàùàòà ïðîëåò - â êðàÿ íà êðàèùàòà áåøå íàäõâúðëèëà ñòîòå, - Ôðîäî ñ èçíåíàäà è çàòðîãâàíå óçíà, ÷å ìó å çàâåùàëà öÿëîòî ñè áîãàòñòâî è èìîòà íà Ëîòî, çà äà ïîìàãà íà õîáèòèòå, îñòàíàëè áåç ïîêðèâ ñëåä ðàçìèðèöèòå. Òúé ñâúðøè ñåìåéíàòà âðàæäà.
Ñòàðèÿò Óèë Áåëîíîã áå ïðåñòîÿë íàé-äúëãî â Òúìíèòå äóïêè è ìàêàð äà íå ñå áÿõà îòíàñÿëè ñ íåãî òúé ãðóáî, êàêòî ñ íÿêîè äðóãè, íàëîæè ñå äúëãî äà ãî îõðàíâàò, òà äà çàïðèëè÷à îòíîâî íà êìåò. Äîêàòî ñè âúçâúðíå ñòàðàòà ôîðìà, Ôðîäî ñå ñúãëàñè äà ïîåìå çàäúëæåíèÿòà íà íåãîâ çàìåñòíèê. Åäèíñòâåíîòî, êîåòî èçâúðøè êàòî çàìåñòíèê-êìåò, áå äà îãðàíè÷è øèðèôèòå äî íåîáõîäèìèÿ áðîé è ïðåäèøíèòå ôóíêöèè. Çàäà÷àòà ïî ïðåñëåäâàíåòî íà ïîñëåäíèòå ðàçáîéíèöè áå ïîâåðåíà íà Ìåðè è Ïèïèí, êîèòî ñêîðî ñå ñïðàâèõà ñ íåÿ.
Ñëåä âåñòòà çà Êðàéðå÷êèíñêàòà áèòêà þæíèòå øàéêè èçáÿãàõà îò ñòðàíàòà ïî÷òè áåç äà îêàæàò ñúïðîòèâà íà Òàíà. Äî êðàÿ íà ãîäèíàòà ïîñëåäíèòå îò òÿõ áÿõà îáêðúæåíè â ãîðèòå è îíåçè, êîèòî ñå ïðåäàäîõà, áÿõà îòâåäåíè ïîä êîíâîé äî ãðàíèöàòà.
Ìåæäóâðåìåííî âúçñòàíîâèòåëíèòå ðàáîòè âúðâÿõà ñ ïúëåí õîä è Ñàì áåøå èçâúíðåäíî çàåò. Ïðè íóæäà õîáèòèòå ìîãàò äà ñå òðóäÿò êàòî ï÷åëè, ñòèãà äà èìàò íàñòðîåíèå. ßâèõà ñå õèëÿäè äîáðîâîëöè îò âñè÷êè âúçðàñòè è ðàáîòàòà çàêèïÿ ïîä ðúöåòå èì - îò ìàëêèòå, íî ÷åâðúñòè äëàíè íà õîáèò÷åòàòà äî ìîðíèòå ìàçîëåñòè ðúöå íà ïðåñòàðåëèòå äÿäîâöè è áàáè÷êè. Ïî Êîëåäà âå÷å íå áå îñòàíàë è êàìúê âúðõó êàìúê îò íîâèòå øèðèôñêè äîìîâå è îñòàíàëèòå ñãðàäè íà „õîðàòà íà Øàðêè"; òóõëèòå îáà÷å îòèäîõà çà ðåìîíò íà ìíîãî îò ñòàðèòå äóïêè, òà äà ñòàíàò ïî-óþòíè è ñóõè. Áÿõà íàìåðåíè îãðîìíè çàïàñè îò ñòîêè, õðàíà è áèðà, óêðèòè îò ðàçáîéíèöèòå â áàðàêè, õàìáàðè, çàïóñòåëè äóïêè è îñîáåíî èç òóíåëèòå íà ãîëÿì Äúëáàëíèê è ñòàðèòå Êàìåíîëîìíè ïî Áåëÿçàíà ðúòëèíà, òúé ÷å âñè÷êè îòïðàçíóâàõà Êîëåäà ìíîãî ïî-âåñåëî, îòêîëêîòî áÿõà î÷àêâàëè.
Åäíà îò ïúðâèòå çàäà÷è íà õîáèòîâ÷àíè, îùå ïðåäè äà ñúáîðÿò íîâàòà ìåëíèöà, áå ðàç÷èñòâàíåòî íà Õúëìà è Òîðáîäúí è âúçñòàíîâÿâàíåòî íà óëèöà „Òîðáàëàíñêà". Ñðóòèõà îò åäèíèÿ êðàé íîâàòà ïÿñú÷íà êàðèåðà è ÿ ïðåâúðíàõà â øèðîêà çàêúòàíà ãðàäèíà, à ïî þæíèÿ ñêëîí èçäúëáàõà â õúëìà íîâè äóïêè, îáëèöîâàíè ñ òóõëè. Ñòàðèêà îòíîâî áå íàñòàíåí â íîìåð òðè è ÷åñòè÷êî ïîâòàðÿøå, áåç äà ñå èíòåðåñóâà äàëè íÿêîé ãî ñëóøà:
- Ëîø å âÿòúðúò, ùîì íèêîìó íå íîñè ïîëçà, âèíàãè ñúì ãî êàçâàë. Íî âñè÷êî å äîáðî, ùîì ñâúðøâà äîáðå.
Èìàøå èçâåñòíè ñïîðîâå êàê äà íàðåêàò íîâàòà óëèöà. Íÿêîè ïðåäëàãàõà „Áîéíèòå ãðàäèíè", äðóãè - „Ðàçõóáàâåíèòå ñìÿëîâå". Íî íå ñëåä äúëãî, ñ òèïè÷íî õîáèòîâî áëàãîðàçóìèå, ÿ íàðåêîõà ïðîñòî „Íîâàòà óëèöà". Ñàìî çåâçåöèòå îò Êðàéðå÷êèíî ñåãèç-òîãèç ÿ íàðè÷àõà „Øàðêèåâ êðàé".
Íàé-òåæêàòà çàãóáà áÿõà äúðâåòàòà. Ïî çàïîâåä íà Øàðêè áÿõà ãè èçñåêëè íàäëúæ è øèð èç öÿëîòî Ãðàôñòâî, çà òÿõ Ñàì ñêúðáåøå íàé-ìíîãî. Áàâíî ùåøå äà çàçäðàâåå òàçè ðàíà è òîé ñè ìèñëåøå, ÷å åäâà ïðàâíóöèòå ìó ùå âèäÿò Ãðàôñòâîòî òàêîâà, êàêâîòî òðÿáâà äà áúäå.
Ñåäìèöè íàðåä òîé áå ïðåêàëåíî çàåò, çà äà ìèñëè çà ïðèêëþ÷åíèÿòà ñè, íî åäèí äåí âíåçàïíî ñè ïðèïîìíè ïîäàðúêà íà Ãàëàäðèåë. Èçâàäè êóòèéêàòà, ïîêàçà ÿ íà îñòàíàëèòå Ïúòåøåñòâåíèöè (âå÷å âñè÷êè ãè íàðè÷àõà òàêà) è ïîìîëè çà ñúâåò.
- ×óäåõ ñå êîãà ëè ùå ñå ñåòèø - êàçà Ôðîäî. - Îòâîðè ÿ! 
Âúòðå èìàøå ìåê è ôèí ñèâ ïðàõ, ñðåä êîéòî ëåæåøå ñåìå, íàïîìíÿùî ëåøíè÷å ñúñ ñðåáúðíà ÷åðóïêà.
- Êàêâî äà ïðàâÿ ñ òîâà? - çàïèòà Ñàì.
- Õâúðëè ãî âúâ âúçäóõà ïðåç íÿêîé âåòðîâèò äåí è ÷àêàé äà ïîäåéñòâóâà! - ïîñúâåòâà ãî Ïèïèí.
- Êúäå? - ïàê çàïèòà Ñàì.
- Èçáåðè íÿêîå ìåñòåíöå çà îïèòíî ïîëå è âèæ êàêâî ùå ñòàíå ñ ðàñòåíèÿòà - êàçà Ìåðè.
- Ñèãóðåí ñúì, ÷å Âëàäåòåëêàòà íå áè èñêàëà äà ãî ñòèñêàì ñàìî çà ìîÿòà ãðàäèíà, êîãàòî å ïîñòðàäàë òîëêîâà íàðîä - âúçðàçè Ñàì.
- Èìàø ñè è óì, è çíàíèÿ, Ñàì - êàçà Ôðîäî. - Äîâåðè ñå íà òÿõ, à ïîäàðúêà èçïîëçóâàé, çà äà òè ïîìîãíå â òðóäà è äà ãî îáîãàòè. Áúäè ïåñòåëèâ. Íÿìàø ãîëÿì çàïàñ, à ïîäîçèðàì, ÷å âñÿêà ïðàøèíêà å áåçöåííà.
È òúé, Ñàì çàñàäè ôèäàíêè íàâñÿêúäå, êúäåòî áÿõà îòñå÷åíè îñîáåíî êðàñèâè èëè îáè÷àíè äúðâåòà. Â çåìÿòà êðàé êîðåíèòå íà âñÿêà ñëîæè ïî åäíà áåçöåííà ïðàøèíêà. Çàåò ñ òîçè òðóä, ïðåêîñè Ãðàôñòâîòî îò êðàé äî êðàé, íî îñîáåíè ãðèæè ïîëîæè çà Õîáèòîâî è Êðàéðå÷êèíî è íèêîé íå ãî îñúäè çà òîâà. Íàêðàÿ îòêðè, ÷å âñå îùå ìó å îñòàíàëî ìúíè÷êî îò ïðàõà; òîãàâà îòèäå äî Êàìúêà íà òðèòå îêîëèè, ðàçïîëîæåí ïî÷òè â öåíòúðà íà Ãðàôñòâîòî, è ñ áëàãîñëîâèÿ õâúðëè îñòàòúêà íàãîðå. Ñðåáúðíîòî ëåøíè÷å çàñàäè íà Ïðàçíè÷íàòà ëèâàäà, êúäåòî íÿêîãà áå ðàñëî ãîëÿìîòî äúðâî; ïèòàøå ñå êàêâî ëè ùå èçíèêíå îò íåãî. Äîêàòî òðàåøå çèìàòà, òîé ïðèçîâà íà ïîìîù öÿëîòî ñè òúðïåíèå è ñ ãîëÿìà ìúêà ñå óäúðæàøå äà íå îáèêàëÿ íåïðåñòàííî íàòàòúê.
Ïðîëåòòà íàäìèíà è íàé-áåçóìíèòå ìó ìå÷òè. Äúðâåòàòà íàïúïâàõà è ðàñòÿõà òúé, ñÿêàø âðåìåòî áå õóêíàëî äà ñâúðøè â åäíà ãîäèíà ðàáîòàòà çà öåëè äâàäåñåò. Ñðåä Ïðàçíè÷íàòà ëèâàäà èçíèêíà ïðåêðàñíà ìëàäà ôèäàíêà ñúñ ñðåáúðíà êîðà è äúëãè ëèñòà, à ïðåç àïðèë ÿ îáñèïà çëàòåí öâÿò. Òîâà áå èñòèíñêè ìàëîðí, çà ÷óäî íà öÿëàòà îêîëíîñò. Ïðåç ñëåäâàùèòå ãîäèíè òîé ñòàâàøå âñå ïî-êðàñèâ è èçÿùåí, ïðî÷ó ñå íàäëúæ è øèð è ìíîçèíà òðúãâàõà íà äúëúã ïúò ñàìî è ñàìî äà ãî âèäÿò - åäèíñòâåíèÿò ìàëîðí çàïàäíî îò Ïëàíèíèòå è èçòî÷íî îò Ìîðåòî, ïðè òîâà åäèí îò íàé-êðàñèâèòå â ñâåòà.
Çà öÿëîòî Ãðàôñòâî 1420 ãîäèíà áå âåëèêîëåïíà. Íå ñàìî ÷å áå áîãàòà íà ÷óäåñíî ñëúíöå è áëàãîäàòåí äúæä - òî÷íî êîãàòî è êîëêîòî òðÿáâà, - íî ñÿêàø èìàøå è îùå íåùî: íÿêàêúâ äúõ íà èçîáèëèå è ðàñòåæ, íÿêàêâà ëú÷åçàðíà êðàñîòà, íåäîñòúïíà çà äðóãèòå ëåòà, êîèòî ïðèìèãâàò è îòìèíàâàò íàä ïðîñòîñìúðòíèòå â Ñðåäíàòà çåìÿ. Âñè÷êè äåöà, ðîäåíè èëè çà÷åíàòè ïðåç òàçè ãîäèíà (à òå íå áÿõà ìàëêî), ñå îòëè÷àâàõà ñ êðàñîòà, ñèëà è ìíîãî îò òÿõ áÿõà íàäàðåíè ñ ðÿäêî ñðåùàíà ñðåä õîáèòèòå ÿðêîçëàòèñòà êîñà. Íàñòàíà òàêîâà ïëîäîðîäèå, ÷å õîáèò÷åòàòà áóêâàëíî ñå êúïåõà â ÿãîäè ñúñ ñìåòàíà; ïðåç ïî-êúñíèòå ìåñåöè ñåäÿõà â ëèâàäèòå ïîä ñëèâîâèòå äðúâ÷åòà è ñå òúï÷åõà, äîêàòî íàòðóïàò ïèðàìèäè îò êîñòèëêè. Íèêîé íå áîëåäóâàøå è âñè÷êè áÿõà äîâîëíè îñâåí îíèÿ, íà êîèòî ñå íàëàãàøå äà êîñÿò òðåâàòà.
Â Þæíàòà îêîëèÿ ëîçèòå ñå ïðåâèâàõà îò ïëîä, à óðîæàÿò îò ïóøèëèñò áå èçóìèòåëåí, íàâñÿêúäå èìàøå òîëêîâà ïøåíèöà, ÷å ïî æúòâà õàìáàðèòå ñå íàòúïêàõà äî ïðúñâàíå. À â Ñåâåðíàòà îêîëèÿ ÷óäåñíèÿò å÷åìèê ïîðîäè íåçàáðàâèìàòà áèðà îò 1420 ãîäèíà, êîÿòî çà äúëãî îñòàíà â ïîñëîâèöèòå. Äîðè öÿëî ïîêîëåíèå ñëåä òîâà â õàí÷åòàòà îùå ìîæåøå äà ñå ÷óå êàê íÿêîé ñòàðèê, ñëåä êàòî ïðåñóøè äîñòîéíî çàñëóæåíàòà ïèíòà áèðà, âúçäèøà, îñòàâÿéêè õàëáàòà:
- Àõ! Òîâà å òî, ñúùèíñêà äâàäåñåòèöà!
Îòíà÷àëî Ñàì îñòàíà çàåäíî ñ Ôðîäî ó Ïàìóêñúíîâè, íî ñëåä ïîñòðîÿâàíåòî íà Íîâàòà óëèöà ñå çàñåëè ïðè Ñòàðèêà. Ïîêðàé âñè÷êè äðóãè ðàáîòè òðÿáâàøå äà ðúêîâîäè è ðàç÷èñòâàíåòî è âúçñòàíîâÿâàíåòî íà Òîðáîäúí. Àëà ÷åñòî îáèêàëÿøå äà çàëåñÿâà èç Ãðàôñòâîòî. Òàêà ñòàíà è â íà÷àëîòî íà ìàðò - íå áåøå ó äîìà è íå ðàçáðà, ÷å ãîñïîäàðÿò ìó å çàáîëÿë. Íà òðèíàäåñåòè òîçè ìåñåö ÷èôëèê÷èÿòà Ïàìóêñúí çàâàðè Ôðîäî â ëåãëîòî, èçãëåæäàøå óíåñåí â ïîëóäðÿìêà è ñòèñêàøå áÿëà ïåðëà, çàêà÷åíà íà âåðèæêà îêîëî âðàòà ìó.
- Èç÷åçíà çàâèíàãè - èçðå÷å òîé - è ñåãà âñè÷êî å ìðà÷íî è ïóñòî.
Íî ïðèñòúïúò îòìèíà. Êîãàòî Ñàì ñå âúðíà íà äâàäåñåò è ïåòè, Ôðîäî áå îçäðàâÿë è íå ñïîìåíà íèùî. Ìåæäóâðåìåííî ðàáîòàòà â Òîðáîäúí áå ïðèêëþ÷èëà. Ìåðè è Ïèïèí ïðèñòèãíàõà îò Ùóð÷îâ äîë ñ âñè÷êè ñòàðè ìåáåëè è âåùè è äóïêàòà ñêîðî èçãëåæäàøå òî÷íî êàêòî ïðåäè.
Êîãàòî íàé-ñåòíå âñè÷êî áå ãîòîâî, Ôðîäî êàçà:
- Êîãà ùå ñå ïðåñåëèø ïðè ìåí, Ñàì? Ñàì ñå ïîñìóòè.
- Çàñåãà íÿìà íóæäà äà áúðçàø - äîáàâè Ôðîäî. - Íî íàëè çíàåø, Ñòàðèêà å íàáëèçî, ïúê è âäîâèöàòà Ìúðìîðêèñ ùå ãî íàãëåæäà íàé-ñòàðàòåëíî.
- Íå å òàì ðàáîòàòà, ãîñïîäèí Ôðîäî - ðå÷å Ñàì è ñå èç÷åðâè êàòî äîìàò.
- Äîáðå äå, êàêâî èìà?
- Àìè... Ðîçè, Ðîçè Ïàìóêñúí - îáÿñíè Ñàì. - Íà ãîðêîòî ìîìè÷å, èçãëåæäà, íèêàê íå ìó å õàðåñàëî, äåòî çàìèíàõ çà ÷óæáèíà, íî íàëè íå áÿõìå ãîâîðèëè, òà íå å ìîãëà äà ìè ãî êàæå. À ïúê àç íå ñïîìåíàâàõ íèùî, çàùîòî ïúðâî òðÿáâàøå äà ñè ñâúðøà ðàáîòàòà. Íî ñåãà ïîäìåòíàõ òóé-îíóé, à òÿ ðå÷å: „Å, öÿëà ãîäèíà ñúñèïà, äàé äà íå ÷àêàìå ïîâå÷å." - „Ñúñèïàë ëè ñúì ÿ? - âèêàì àç. - Íå áèõ ãî ðåêúë." Íî ìè å ÿñíî êàêâî èñêàøå äà êàæå. È ñåãà, äåòî ñå âèêà, ñúðöåòî ìè ñå êúñà íà äâå.
- Ðàçáèðàì - êàçà Ôðîäî. - Èñêàø äà ñå îæåíèø, íî èñêàø è äà æèâååø ñ ìåíå â Òîðáîäúí. Äðàãè ìè Ñàì, êàêâî ïî-ëåñíî îò òîâà! Îæåíè ñå ÷àñ ïî-ñêîðî è ñå çàñåëâàé òóê ñ Ðîçè. Êîëêîòî è ÷åëÿä äà íàðîäèòå, â Òîðáîäúí ïàê ùå èìà ìÿñòî.
È òúé, âñè÷êî ñå óðåäè. Ñàì ñå îæåíè çà Ðîçè Ïàìóêñúí ïðåç ïðîëåòòà íà 1420 ãîäèíà (ïðîñëàâåíà è ïî áðîÿ íà ñâàòáèòå) è äâàìàòà ñå çàñåëèõà â Òîðáîäúí. È àêî Ñàì ñå ñìÿòàøå çà ùàñòëèâ, Ôðîäî áå òâúðäî óáåäåí, ÷å íåìó å îòðåäåíî îùå ïî-ãîëÿìî ùàñòèå, íèòî åäèí õîáèò â Ãðàôñòâîòî íå áå îáêðúæåí ñ òúé íåæíè ãðèæè. Ñëåä êàòî ïðèêëþ÷è ïëàíèðàíåòî è çàïî÷íàõà âúçñòàíîâèòåëíèòå ðàáîòè, òîé ñå îòòåãëè íà ñïîêîéñòâèå äà ïèøå è äà ïðåãëåæäà çàïèñêèòå ñè. Íà Ñâîáîäíèÿ ïàíàèð â ñðåäàòà íà ëÿòîòî òîé ñå îòêàçà è îò çàäúëæåíèÿòà íà çàìåñòíèê-êìåò è ìèëèÿò ñòàð Óèë Áåëîíîã ñè îñèãóðè çà îùå ñåäåì ãîäèíè ïî÷åòíîòî ìÿñòî íà áàíêåòèòå.
Èçâåñòíî âðåìå Ìåðè è Ïèïèí æèâÿõà çàåäíî â Ùóð÷îâ äîë è íåïðåñòàííî øåòàõà îò Ôóêîâ êðàé äî Òîðáîäúí. Äâàìàòà ìëàäè Ïúòåøåñòâåíèöè ñå ïðîñëàâèõà èç öÿëîòî Ãðàôñòâî êàêòî ñ ïåñíèòå è ðàçêàçèòå ñè, òàêà è ñ èçÿùíèòå ñè îáíîñêè è ÷óäåñíèòå ïðàçíåíñòâà, êîèòî óñòðîéâàõà. Íàðîäúò äîáðîäóøíî ãè íàðè÷àøå „ãîëåìöè"; âñÿêî ñúðöå ñå ñãðÿâàøå, ùîì òå ïðåïóñêàõà íàîêîëî ñ ëúñêàâè ðèçíèöè è âåëèêîëåïíè ùèòîâå, ñ âåñåë ñìÿõ è ïåñíè îò äàëå÷íè Êðàèùà; ìàêàð ñåãà äà áÿõà åäðè è âåëè÷åñòâåíè, ïî äóøà ñè îñòàâàõà íåïðîìåíåíè, ñàìî äåòî áÿõà ïî-ñëàäêîäóìíè, ñúðäå÷íè è âåñåëè îò êîãàòî è äà áèëî.
Ôðîäî è Ñàì îáà÷å ñå âúðíàõà êúì ïðèâè÷íîòî åæåäíåâèå, àêî íå ñå áðîè òîâà, ÷å êîãàòî çàõëàäíååøå, íàìÿòàõà äúëãè ñèâè ïëàùîâå îò ôèí ïëàò, çàêîï÷àíè íà øèÿòà ñ êðàñèâè áðîøêè; Ôðîäî ÷åñòî ïîïèïâàøå ñâîÿòà áÿëà ïåðëà íà òúíêà âåðèæêà.
Âå÷å âñè÷êî âúðâåøå äîáðå, ñ íàäåæäà çà îùå ïî-õóáàâè äíè, Ñàì íåïðåñòàííî òúð÷åøå ïî ðàáîòà è áåøå íåîáè÷àéíî ðàäîñòåí. Ïðåç öÿëàòà ãîäèíà íèùî íå ïîìðà÷è ùàñòèåòî ìó îñâåí íÿêàêâà íåÿñíà òðåâîãà çà ãîñïîäàðÿ. Ôðîäî ñïîêîéíî ñå áå îòòåãëèë îò äåëàòà íà Ãðàôñòâîòî è Ñàì ñ áîëêà îòáåëÿçâàøå êîëêî ìàëêî ïî÷åñòè ìó îêàçâà ðîäíèÿò êðàé. Ìàëöèíà çíàåõà çà ïîäâèçèòå è ïðåìåæäèÿòà ìó, ìàëöèíà ñå èíòåðåñóâàõà îò òÿõ, öÿëàòà ïî÷èò è âúçõèòà íà íàðîäà áå îòïðàâåíà êúì ãîñïîäèí Ìåðèàäîê, ãîñïîäèí Ïåðåãðèí è (áåç Ñàì äà çíàå) êúì ñàìèÿ íåãî. À íàåñåí îòíîâî ñå ìÿðíà ñÿíêàòà íà ïðåæíèòå òðåâîãè.
Åäíà âå÷åð Ñàì âëåçå â êàáèíåòà è îòêðè, ÷å ãîñïîäàðÿò ìó èçãëåæäà òâúðäå ñòðàííî. Áåøå ïðåáëåäíÿë êàòî ïëàòíî è ñÿêàø ñëåäåøå ñ ïîãëåä íåùî â äàëå÷èíàòà.
- Êàêâî èìà, ãîñïîäèí Ôðîäî? - çàïèòà Ñàì.
- Ðàíåí ñúì, ðàíåí - îòâúðíà òîé, - è íèêîãà íå ùå ñå èçöåëÿ. Íî ïîñëå ñòàíà è ñÿêàø âñè÷êî îòìèíà, à íà ñëåäâàùèÿ äåí èçãëåæäàøå ñúâñåì êàòî ïðåäè. Åäâà ñëåä âðåìå Ñàì ñè ïðèïîìíè äàòàòà - øåñòè îêòîìâðè. Ìðàê áå òåãíàë íà òîçè äåí ïðåäè äâå ãîäèíè â äîë÷èíêàòà ïîä Áóðíèÿ âðúõ.
Âðåìåòî ìèíàâàøå è íàñòúïè 1421 ãîäèíà. Ïðåç ìàðò Ôðîäî îòíîâî çàáîëÿ, íî ñ ãîëåìè óñèëèÿ óñïÿ äà óêðèå òîâà, çàùîòî Ñàì ñè èìàøå äðóãè ãðèæè. Ïúðâàòà ðîæáà íà Ñàì è Ðîçè ñå ðîäè íà äâàäåñåò è ïåòè ìàðò.
- Å, ãîñïîäèí Ôðîäî - êàçà Ñàì, - ìàëêî ñúì íà çîð. Ñ Ðîçà áÿõìå ðåøèëè äà ãî íàðå÷åì Ôðîäî, àêî íå âúçðàçÿâàòå, îáà÷å ñå ñëó÷è ìîìè÷åíöå. Õóáàâèöà, äà é ñå íå íàäÿâàø, äîáðå, ÷å ñå å ìåòíàëà íà ìàéêà ñè. Òà ñåãà íå çíàåì êàêâî äà ïðàâèì.
- Å, Ñàì - ðå÷å Ôðîäî, - êàêâî ëîøî èìà â ñòàðèòå îáè÷àè? Èçáåðè èìå íà öâåòå, äà ñè ïðèëè÷à ñ Ðîçà. Ïîëîâèíàòà äåâîé÷åòà â Ãðàôñòâîòî èìàò òàêèâà èìåíà, êàêâî ïî-äîáðî?
- Ñèãóðíî ñòå ïðàâ, ãîñïîäèí Ôðîäî - îòâúðíà Ñàì. - Ìíîãî êðàñèâè èìåíà ñúì ÷óâàë ïî ÷óæáèíàòà, íî ìè ñå ñòðóâàò ïîïðåêàëåíè çà åæåäíåâíà óïîòðåáà, äåòî ñå âèêà. Ñòàðèêà êàçâà: „Òóðè íåùî êúñî, òà äà íå ãî ðåæåø çà ïî-óäîáíî." Íî àêî ùå å èìå íà öâåòå, íÿìà äà ìèñëÿ çà äúëæèíàòà: òðÿáâà äà å êðàñèâî öâåòå, ðàçáèðàòå ëè, çàùîòî çà ìåí òÿ å íàé-õóáàâàòà è òåïúðâà îùå ùå ñå ðàçõóáàâÿâà.
Ôðîäî ïîìèñëè ìàëêî.
- Äîáðå äå, Ñàì, êàêâî ùå ðå÷åø çà åëàíîð, ñëúí÷åâàòà çâåçäà, íàëè ñè ñïîìíÿø ñèòíîòî çëàòíî öâåòå â ëèâàäèòå íà Ëîòëîðèåí?
- Ïàê ñòå ïðàâ, ãîñïîäèí Ôðîäî! - âúçêëèêíà âúçõèòåíèÿò Ñàì. - Òî÷íî òîâà ìè òðÿáâàøå.
Ìàëêàòà Åëàíîð êàðàøå øåñòèÿ ìåñåö è íàñòúïâàøå åñåíòà íà 1421 ãîäèíà, êîãàòî Ôðîäî ïîâèêà Ñàì â êàáèíåòà.
- Â ÷åòâúðòúê å ðîæäåíèÿò äåí íà Áèëáî, Ñàì - êàçà òîé. - Ñåãà ùå íàäìèíå Ñòàðèÿ Òóê. Íàâúðøâà ñòî òðèäåñåò è åäíà ãîäèíè!
- Âÿðíî áå! - ðå÷å Ñàì. - ×óäåñåí å.
- Å, Ñàì - êàçà Ôðîäî, - èñêàì äà ïèòàø Ðîçà äàëè ùå òå ïóñíå äà ñå ïîðàçõîäèì çàåäíî. Òî ñå çíàå, âå÷å íå ìîæåø äà ñå îòäåëÿø çà äúëãî - äîáàâè òîé ñ ëåêà òúãà.
- Íÿìà êàê, ãîñïîäèí Ôðîäî.
- Ðàçáèðà ñå. Íî íå ñå âúëíóâàé. Ìîæåø äà ìå ïîèçïðàòèø. Êàæè íà Ðîçà, ÷å íÿìà äà å çà ïîâå÷å îò äâå ñåäìèöè; ùå ñå âúðíåø æèâ è çäðàâ.
- Åõ, àêî ìîæåõ äà äîéäà ñ âàñ ÷àê äî Ëîìèäîë, ãîñïîäèí Ôðîäî, òà äà âèäÿ ãîñïîäèí Áèëáî - âúçäúõíà Ñàì. - È âñå ïàê ñàìî åäíî ìÿñòî ìå âëå÷å è òî å òóê. Ñúðöåòî ìè ñå êúñà íà äâå.
- Ãîðêèÿò Ñàì! Áîÿ ñå, ÷å ùå å òúêìî òàêà - êàçà Ôðîäî. - Íî ñúðöåòî çàçäðàâÿâà. Íà òåá òè ïðèëÿãà äà áúäåø çäðàâ è öÿë. È òàêúâ ùå áúäåø.
Ïðåç ñëåäâàùèòå åäèí-äâà äíè Ôðîäî ñ ïîìîùòà íà Ñàì ïðåãëåäà äîêóìåíòèòå è çàïèñêèòå ñè. Ñðåä âñè÷êî òîâà èìàøå ãîëÿìà êíèãà ñ ÷èñòà êîðèöà îò ÷åðâåíà êîæà, äúëãèòå é ñòðàíèöè âå÷å áÿõà çàïúëíåíè ïî÷òè äîêðàé. Â íà÷àëîòî ìíîãî ëèñòîâå áÿõà èçïèñàíè îò òúíêàòà, òðåïåðëèâà ðúêà íà Áèëáî, íî ïî-ãîëÿìàòà ÷àñò áå èçïúëíåíà ñ òâúðäèÿ, ñòðåìèòåëåí ïî÷åðê íà Ôðîäî. Òåêñòúò áå ðàçäåëåí íà ãëàâè, íî ãëàâà 80 îñòàâàøå íåçàâúðøåíà, à ïîäèð íåÿ èìàøå íÿêîëêî ïðàçíè ëèñòà. Òèòóëíàòà ñòðàíèöà áå èçïúñòðåíà ñ ìíîæåñòâî çàãëàâèÿ, çà÷åðêíàòè åäíî ñëåä äðóãî:
Ìîÿò äíåâíèê. Íåî÷àêâàíîòî ìè ïúòåøåñòâèå. Äîòàì è îáðàòíî. È êàêâî ñå ñëó÷è ïîäèð òîâà.
Ïðèêëþ÷åíèÿòà íà ïåòèìà õîáèòè. Ðàçêàç çà Âåëèêèÿ Ïðúñòåí, ñúñòàâåí îò Áèëáî Òîðáèíñ ïî íåãîâè ñîáñòâåíè íàáëþäåíèÿ è ðàçêàçè íà ïðèÿòåëèòå ìó. Êàêâî ñòîðèõìå ïî âðåìå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà.
Òóê Áèëáîâèÿò ïî÷åðê ñâúðøâàøå è Ôðîäî áå íàïèñàë:
ÏÀÄÅÍÈÅÒÎ
ÍÀ
ÂËÀÑÒÅËÈÍÀ ÍÀ ÏÐÚÑÒÅÍÈÒÅ
È
ÇÀÂÐÚÙÀÍÅÒÎ ÍÀ ÊÐÀËß
(ïðåç ïîãëåäà íà Ìàëêèÿ íàðîä; ìåìîàðè íà Áèëáî è Ôðîäî îò Ãðàôñòâîòî, äîïúëíåíè ñ ðàçêàçè íà òåõíè ïðèÿòåëè è ïîó÷åíèÿ íà Ìúäðåöèòå)
Ïðèëîæåíèå: îòêúñè îò Ïðåìúäðèòå êíèãè, ïðåâåäåíè îò Áèëáî â Ëîìèäîë
- Àìà âèå ïî÷òè ñòå ÿ çàâúðøèëè, ãîñïîäèí Ôðîäî! - âúçêëèêíà Ñàì. - Çäðàâàòà ñòå ïîðàáîòèëè, òðÿáâà äà ïðèçíàÿ.
- Ñâúðøèõ îêîí÷àòåëíî, Ñàì - êàçà Ôðîäî. - Ïîñëåäíèòå ñòðàíèöè ñà çà òåá.
Íà äâàäåñåò è ïúðâè ñåïòåìâðè ïîòåãëèõà çàåäíî - Ôðîäî íà ïîíèòî, êîåòî ãî áå íîñèëî ïî öåëèÿ ïúò îò Ìèíàñ Òèðèò äî Ãðàôñòâîòî è êîåòî áå íàðåêúë Áúðçîõîä, Ñàì ÿçäåøå ëþáèìèÿ ñè Áèë. Áåøå ÷óäåñíî çëàòíî óòðî è Ñàì íå ïèòàøå íàêúäå îòèâàò - ìèñëåøå, ÷å çíàå.
Ïîåõà ïðåç õúëìîâåòå íà Ñòúáëèíñêèÿ ïúò êúì Ãîðñêè êðàé. Îñòàâèõà ïîíèòàòà äà êðà÷àò ñïîêîéíî. Ïðåíîùóâàõà íà Çåëåíèòå õúëìîâå è íà äâàäåñåò è âòîðè ñåïòåìâðè ïîäèð ïëàäíå ñïîêîéíî ñëÿçîõà êúì ïúðâèòå äúðâåòà.
- Îáçàëàãàì ñå, ÷å òúêìî çàä òîâà äúðâî ñå ïðèêðèõòå, êîãàòî çà ïðúâ ïúò âèäÿõìå ×åðíèÿ êîííèê, ãîñïîäèí Ôðîäî! - ïîñî÷è íàëÿâî Ñàì. - Ñÿêàø å áèëî ñúí.
Ñâå÷åðÿâàøå ñå è çâåçäèòå òðåïêàõà ïî èçòî÷íèÿ íåáîñêëîí, êîãàòî äâàìàòà ìèíàõà ñóõèÿ äúá è çàâèõà ïî íàäîëíèùåòî ìåæäó ëåùàöèòå. Ñàì ìúë÷åøå, óíåñåí â ñïîìåíè. Èçâåäíúæ äîëîâè, ÷å Ôðîäî òèõî ñè òàíàíèêà ñòàðàòà ïúòíà ïåñåí, àëà äóìèòå íå áÿõà ñúâñåì ñúùèòå.

Ïðèêðèë å îíçè áëèçúê ðúò
âðàòè÷êà òàéíà, äúëúã ïúò.
Ìèíàâàõ ÷åñòî íàñòðàíè,
àëà ùå òðúãíà, çàïîìíè,
ïî ïúò ïðèêðèò è ñúêðîâåí
íà çàïàä - â íîù, íà èçòîê - â äåí.

È ñÿêàø â îòãîâîð îò äàëå÷íàòà äîëèíà ïî ïúòÿ äîëåòÿ ïåñåíòà íà çâúíêè ãëàñîâå:

À! Åëáåðåò Ãèëòîíèåë!
Ñèëèâðåí ïåííà ìèðèåë
î ìåíåë àãëàð åëåíàò,
Ãèëòîíèåë! À, Åëáåðåò!
È òóê, ñðåä ãîðñêèÿ ïðåäåë
ùå ïîìíèì òâîÿ çâåçäåí ïëàì
íà çàïàä, íàä Ìîðåòî òàì.

Ôðîäî è Ñàì ñïðÿõà è áåçìúëâíî çà÷àêàõà â áëåäàòà ñÿíêà, äîêàòî çúðíàõà ñèÿíèåòî íàä èäâàùèòå ïúòíèöè.
Êúì òÿõ íàáëèæàâàøå Ãèëäîð è îùå ìíîçèíà îò ïðåêðàñíèÿ åëôè÷åñêè íàðîä; çà ñìàéâàíå íà Ñàì ñðåä òÿõ ÿçäåõà Åëðîíä è Ãàëàäðèåë. Åëðîíä áå çàìåòíàò ñúñ ñèâà ìàíòèÿ, íà ÷åëîòî ìó áëåñòåøå çâåçäà, â ðúêà äúðæåøå ñðåáúðíà àðôà, à íà ïðúñòà ñè èìàøå çëàòåí ïðúñòåí ñ ãîëÿì ñèí êàìúê - Âèëÿ, íàé-ìîãúùèÿò îò Òðèòå. Ãàëàäðèåë ÿçäåøå áÿë æðåáåö è öÿëàòà áå â èñêðÿùî áÿëî êàòî Ëóíàòà ñðåä îáëàöè; ñàìàòà òÿ ñÿêàø ïðúñêàøå íàîêîëî ìåêî ñèÿíèå. Íà íåéíèÿ ïðúñò áå Íåíèÿ, ïðúñòåíúò îò ìèòðèë, óêðàñåí ñ áÿë êàìúê, êîéòî ïðîñâåòâàøå êàòî çàñêðåæåíà çâåçäà. Ïîäèð íåÿ, ÿõíàë äðåáíî ñèâî ïîíè è êàòî ÷å êëþìíàë â äðÿìêà, ñå çàäàâàøå ñàìèÿò Áèëáî.
Åëðîíä ãè ïîçäðàâè òúðæåñòâåíî è ëþáåçíî, à Ãàëàäðèåë èì ñå óñìèõíà.
- Å, äðàãè Ñàìîçíàé - êàçà òÿ, - è ÷óâàì, è âèæäàì, ÷å äîáðå ñè óïîòðåáèë ìîÿ äàð. Çàíàïðåä Ãðàôñòâîòî ùå å ïî-áëàãîñëîâåíî è îáè÷àíî îò êîãàòî è äà áèëî.
Ñàì ñå ïîêëîíè, íî íå íàìåðè ñëîâà çà îòãîâîð. Áåøå çàáðàâèë êîëêî ïðåêðàñíà å Âëàäåòåëêàòà.
Â òîçè ìîìåíò Áèëáî ñå ñúáóäè è îòâîðè î÷è.
- Çäðàñòè, Ôðîäî! - ðå÷å òîé. - Ãîòîâî, äíåñ íàäìèíàõ Ñòàðèÿ Òóê! Ñâúðøè ñå è òîâà. À ñåãà ìèñëÿ, ÷å ñúì íàïúëíî ãîòîâ äà ïîòåãëÿ íà íîâî ïúòåøåñòâèå. Èäâàø ëè?
- Äà, èäâàì - îòâúðíà Ôðîäî. - Íîñèòåëèòå íà Ïðúñòåíà òðÿáâà äà ïúòóâàò çàåäíî.
- Êúäå îòèâàòå, ãîñïîäàðþ? - ïðîâèêíà ñå Ñàì, ìàêàð ÷å íàé-ñåòíå áå ðàçáðàë êàêâî ñòàâà.
- Êúì Çàëèâèòå, Ñàì - êàçà Ôðîäî.
- À àç íå ìîãà äà äîéäà.
- Íå, Ñàì. Çàñåãà ïîíå ïúòÿò òè ñâúðøâà äî Çàëèâèòå. Ìàêàð ÷å è òè áåøå Íîñèòåë çà ìàëêî. Ìîæå äà äîéäå è òâîÿò ÷àñ. Íå òúãóâàé, Ñàì. Íå ìîæåø âå÷íî äà ñå ðàçêúñâàø íà äâå. Îùå äúëãè ãîäèíè ùå òðÿáâà äà áúäåø òâúðä è öÿë. Òîëêîâà ìíîãî íåùà òå ÷àêàò - ðàäîñòè, äåëà, ïîñòèæåíèÿ.
- Íî àç - ïðîìúëâè Ñàì ñ ïðîñúëçåíè î÷è, - àç ìèñëåõ, ÷å îùå äúëãè ãîäèíè ùå ñå ðàäâàòå íà Ãðàôñòâîòî ñëåä âñè÷êî, êîåòî èçâúðøèõòå.
- È àç òúé ìèñëåõ íÿêîãà. Íî ðàíàòà å ïðåêàëåíî äúëáîêà, Ñàì. Îïèòàõ ñå äà ñïàñÿ Ãðàôñòâîòî è åòî ÷å å ñïàñåíî, íî íå çà ìåí. ×åñòî ñå íàëàãà äà áúäå òúé, Ñàì, êîãàòî íàä ùàñòèåòî íàòåãíå çàïëàõà - íÿêîé òðÿáâà äà ñå îòêàæå îò íåãî, äà ãî çàãóáè, çà äà ãî çàïàçÿò îñòàíàëèòå. Íî òè ñè ìîé íàñëåäíèê, íà òåá îñòàâÿì âñè÷êî, êîåòî ñúì èìàë èëè áèõ ìîãúë äà èìàì. Ïúê è íàëè ñè èìàø Ðîçà è Åëàíîð, ïîñëå ùå ñå íàðîäÿò Ôðîäî ìëàäøè, Ðîçà ìëàäøà, Ìåðè, Çëàòîêîñêà, Ïèïèí, à ìîæå è äðóãè äà èìà, íå âèæäàì ÷àê äîêðàé. Íàâñÿêúäå ùå òúðñÿò òâîÿòà ðàçñúäëèâîñò è çëàòíèòå òè ðúöå. Ùå áúäåø êìåò, ðàçáèðà ñå, äîêàòî òè îìðúçíå, ùå áúäåø è íàé-ïðî÷óòèÿò ãðàäèíàð â öÿëàòà èñòîðèÿ, ùå ÷åòåø íà ãëàñ îòêúñè îò ×åðâåíàòà êíèãà è ùå ïàçèø æèâè ñïîìåíèòå çà îòìèíàëàòà åïîõà, òà õîðàòà äà ñè ñïîìíÿò Âåëèêàòà çàïëàõà è îùå ïîâå÷å äà îáè÷àò ðîäíèÿ êðàé. Âñè÷êî òîâà ùå òå äàðÿâà ñ èçîáèëèå, è ñ ãðèæè, è ñ ðàäîñòè, äîêàòî ñâúðøè òâîÿò äÿë îò Ïðèêàçêàòà. Åëà, ñåãà ùå ÿçäèø äî ìåí!
Òîãàâà Åëðîíä è Ãàëàäðèåë ïîåõà íàïðåä, çàùîòî áå îòìèíàëà Òðåòàòà åïîõà, ñâúðøâàõà Äíèòå íà Ïðúñòåíèòå è èäâàøå êðàé íà ïðèêàçêèòå è ïåñíèòå çà îíèÿ âðåìåíà. Ñ òÿõ ïîòåãëèõà è ìíîçèíà îò Âúðõîâíèòå åëôè, êîèòî âå÷å íå æåëàåõà äà îñòàíàò â Ñðåäíàòà çåìÿ è ñðåä òÿõ, èçïúëíåíè ñ áëàãîñëîâåíà, ñëàäêà ïå÷àë, ÿçäåõà Ñàì, Ôðîäî è Áèëáî, à åëôèòå ñ óäîâîëñòâèå èì îêàçâàõà íàé-âèñîêè ïî÷åñòè.
Öÿëà âå÷åð è öÿëà íîù ÿçäèõà ïîñðåä Ãðàôñòâîòî, àëà íèêîé îñâåí ãîðñêèòå òâàðè íå âèäÿ ïîõîäà èì; òóê-òàì îêúñíåëè áðîäíèöè èç ìðàêà çúðâàõà ìèìîëåòíè ïðîáëÿñúöè ïîä ãîðñêèÿ ñâîä èëè ñåíêè, ëèòíàëè ïî òðåâàòà, äîêàòî Ëóíàòà êëîíåøå íà çàïàä. À êîãàòî íàïóñíàõà Ãðàôñòâîòî êðàé þæíèòå ñêëîíîâå íà Áåëèòå ðèäîâå, òå ñå èçêà÷èõà íà Äàëå÷íèòå ðèäîâå è îò Êóëèòå çúðíàõà Ìîðåòî; è òúé, íàé-ñåòíå ñëÿçîõà äî Ìèòëîíä - Ñèâèòå çàëèâè êðàé äúëãîòî óñòèå íà Ëóííàòà ðåêà.
Êîãàòî íàáëèæèõà ïîðòèòå, Êèðäàí Êîðàáîñòðîèòåëÿ èçëåçå äà ãè ïîñðåùíå. Âèñîê áå òîé, äúëãîáðàä, ïîáåëÿë è ñòàð, ñàìî î÷èòå ìó ãðååõà êàòî çâåçäè; èçãëåäà ãè, ïîêëîíè ñå è ðå÷å:
- Âå÷å âñè÷êî å ãîòîâî.
Ñåòíå Êèðäàí ãè ïîâåäå êúì Çàëèâèòå è òàì áå çàêîòâåí áÿë êîðàá, à íà êåÿ, äî ñíàæåí ñèâ êîí, ãè ÷àêàøå âèñîêà ôèãóðà â áåëè îäåæäè. Êîãàòî ñå îáúðíà è òðúãíà êúì òÿõ, Ôðîäî âèäÿ, ÷å ñåãà Ãàíäàëô îòêðèòî íîñè íà ðúêàòà ñè Òðåòèÿ ïðúñòåí, Âåëèêèÿ Íàðèÿ, è êàìúêúò âúðõó íåãî áå îãíåíî÷åðâåí. È òèÿ, êîèòî òðÿáâàøå äà çàìèíàò, ñå âúçðàäâàõà, çàùîòî ðàçáðàõà, ÷å è Ãàíäàëô ùå îòïëàâà ñ òÿõ.
Àëà ñêðúá ïðåëèâàøå â ñúðöåòî íà Ñàì è ìó ñå ñòðóâàøå, ÷å êîëêîòî è äà å ìú÷èòåëíà ðàçäÿëàòà, äâàæ ïî-ïå÷àëíà ùå å ñàìîòàòà ïî äúëãèÿ ïúò êúì äîìà. Ñòîÿõà íà êåÿ, à åëôèòå âå÷å ñå êà÷âàõà íà êîðàáà è âñè÷êî áå ãîòîâî çà îòïëàâàíå, íî èçâåäíúæ êúì çàëèâà äîëåòÿõà â ãàëîï Ìåðè è Ïèïèí. È Ïèïèí ñå ðàçñìÿ ïðåç ñúëçè.
- Âåäíúæ âå÷å îïèòà äà íè ñå èçïëúçíåø, Ôðîäî, è íå óñïÿ - êàçà òðé. - Òîçè ïúò áåç ìàëêî äà óñïååø, íî ïàê íå òè ñå óäàäå. Îáà÷å ñåãà òå èçäàäå íå Ñàì, à ëè÷íî Ãàíäàëô!
- Äà - êàçà Ãàíäàëô, - çàùîòî îáðàòíèÿò ïúò ùå å ïî-ëåê çà òðèìà, îòêîëêîòî çà åäèí. Å, ñêúïè ïðèÿòåëè, òóê, íà ìîðñêèÿ áðÿã, ñâúðøâà íàé-ñåòíå íàøàòà çàäðóãà. Âúðâåòå ñè â ìèð! Íå ùå âè êàæà: íå ïëà÷åòå - èìà è áëàãîäàòíè ñúëçè.
Ñåòíå Ôðîäî öåëóíà Ìåðè è Ïèïèí, íàêðàÿ öåëóíà Ñàì è ñå êà÷è íà áîðäà, ïëàòíàòà ñå âäèãíàõà, âÿòúðúò ïîâÿ è êîðàáúò áàâíî ñå ïëúçíà ïî äúëãèÿ ñèâ çàëèâ; â ðúöåòå íà Ôðîäî ñòúêëåíèöàòà íà Ãàëàäðèåë ïðîñâåòíà è ñå çàãóáè èç ìðàêà. À êîðàáúò èçëåçå â îòêðèòî Ìîðå è ïîå êúì Çàïàäà, äîêàòî íàé-ñåòíå â åäíà äúæäîâíà íîù Ôðîäî óñåòè èç âúçäóõà ñëàäúê àðîìàò è ÷ó ïåñíè, äîëåòåëè íàä âîäèòå. À ïîñëå ìó ñå ñòîðè, ÷å êàêòî â îòäàâíàøíèÿ ñúí â äîìà íà Áîìáàäèë, ñèâàòà äúæäîâíà çàâåñà ñå ïðåâðúùà â ñðåáúðíî ñòúêëî, îòñòúïâà è òîé ñúçèðà áåëè áðåãîâå, à îòâúä òÿõ ïðåêðàñíà, çåëåíà ñòðàíà ïîä ëú÷èòå íà áúðçî èçãðÿâàùîòî ñëúíöå.
Àëà çà Ñàì âå÷åðòà ñå ñãúñòè è ïðåìèíà â ìðàê, äîêàòî òîé ñòîåøå â Çàëèâà, âçèðàøå ñå â ñìóòíîòî ìîðå, íî ñúçðÿ ñàìî ñÿíêà íàä âîäèòå, êîÿòî ñêîðî ñå èçãóáè íà Çàïàä. Äî êúñíà íîù ñòîÿ òàì, ÷óâàéêè ñàìî âúçäèøêèòå è øåïîòà íà âúëíèòå ïî áðåãîâåòå íà Ñðåäíàòà çåìÿ è òîçè çâóê ñå âðÿçà äúëáîêî â ñúðöåòî ìó. Êðàé íåãî áåçìúëâíî ñòîÿõà Ìåðè è Ïèïèí.
Íàêðàÿ òðèìàòà äðóãàðè ñå îáúðíàõà è áåç äà ïîãëåæäàò íàçàä, áàâíî ïîåõà êúì äîìà; íå ñè êàçàõà íèòî äóìà ÷àê äî ãðàíèöèòå íà Ãðàôñòâîòî, àëà ïî äúëãèÿ ñèâ ïúò âñåêè îò òÿõ íàìèðàøå äúëáîêà óòåõà â áëèçîñòòà íà ïðèÿòåëèòå.
Íàé-ñåòíå ñëÿçîõà îò ðèäîâåòå, ïîåõà ïî Èçòî÷íèÿ ïúò è òàì Ìåðè è Ïèïèí ñå îòêëîíèõà êúì Ôóêîâ êðàé, ñêîðî èç ïîëÿòà ñå ðàçíåñå ïåñåíòà èì. À Ñàì ñâúðíà êúì Êðàéðå÷êèíî è òúé ñå âúðíà íà Õúëìà, êîãàòî îòíîâî ñå ñâå÷åðÿâàøå. Ïðîäúëæè íàïðåä è ó äîìà ãî ïîñðåùíà æúëòà ñâåòëèíà è îãúí â êàìèíàòà, âå÷åðÿòà áåøå ãîòîâà, ÷àêàõà ãî. È Ðîçà ãî âúâåäå â ñòàÿòà, íàñòàíè ãî íà ñòîëà è ñëîæè ìàëêàòà Åëàíîð â ñêóòà ìó.
Òîé äúëáîêî âúçäúõíà è ðå÷å:
- Å, âúðíàõ ñå.


ÏÐÈËÎÆÅÍÈÅ

×àñò îò Ëåãåíäàòà çà Àðàãîðí è Àðâåí
èç Àíàëè íà êðàëå è âëàäåòåëè

Àðàäîð ñå íàðè÷àë äÿäîòî íà êðàëÿ. Ñèíúò ìó Àðàòîðí ïîèñêàë ðúêàòà íà Ãèëðàåí Ïðåêðàñíà, äúùåðÿ íà Äèðõàåë, êîéòî ïúê áèë ïîòîìúê íà Àðàíàðò. Äèðõàåë ñå ïðîòèâîïîñòàâèë íà òîçè áðàê, çàùîòî ìëàäàòà Ãèëðàåí îùå íå áèëà íàâúðøèëà îáè÷àéíàòà ñâàòáåíà âúçðàñò çà æåíèòå íà Äóíåäàíöèòå.
- Èìà è äðóãî - êàçàë òîé. - Àðàòîðí å õðàáúð çðÿë ìúæ è ùå ñòàíå âîæä ïî-ñêîðî, îòêîëêîòî ïðåäïîëàãàìå, àëà ñúðöåòî ìè âåùàå, ÷å íå ùå æèâåå äúëãî.
Íî ñúïðóãàòà ìó Èâîðåí, êîÿòî ñúùî èìàëà ïðîðî÷åñêà äàðáà, îòâúðíàëà:
- Òúêìî çàòîâà òðÿáâà äà áúðçàìå! Ìðà÷íåÿò äíèòå íè ïðåä ñòðàøíà áóðÿ, çàäàâàò ñå âåëèêè äåëà. Àêî ãè âåí÷àåì ñåãà, ìîæå áè ùå èì ñå ðîäè íåäåæäà çà íàðîäà íè, çàáàâÿò ëè ñå, âèæäàì ñàìî îò÷àÿíèå äî êðàÿ íà åïîõàòà.
È òúé ñå ñëó÷èëî, ÷å Àðàòîðí è Ãèëðàåí áèëè æåíåíè ñàìî îò åäíà ãîäèíà, êîãàòî ïëàíèíñêè òðîëîâå ïîãóáèëè Àðàäîð èç Õëàäíèòå áúðäà ñåâåðíî îò Ëîìèäîë è Àðàòîðí ñòàíàë âîæä íà Äóíåäàíöèòå. Ñëåä îùå åäíà ãîäèíà Ãèëðàåí ìó ðîäèëà ñèí è ãî íàðåêëè Àðàãîðí. Íî Àðàãîðí åäâà áèë íàâúðøèë äâå ãîäèíè, êîãàòî Àðàòîðí ïîåë çàåäíî ñúñ ñèíîâåòå íà Åëðîíä íà ïîõîä ñðåùó îðêèòå è òàì çàãèíàë îò îðêñêà ñòðåëà, êîÿòî ïðîíèçàëà îêîòî ìó; êðàòúê áèë íàèñòèíà æèâîòúò ìó çà ìúæ îò òîçè ðîä - ãèáåëòà ãî íàñòèãíàëà ïðåäè äà íàâúðøè øåñòäåñåò ãîäèíè.
Òîãàâà ìàéêàòà îòíåñëà Àðàãîðí, íîâèÿ íàñëåäíèê íà Èñèëäóð, â äîìà íà Åëðîíä. Åëðîíä ìó ñòàíàë êàòî áàùà è ãî îáèêíàë êàòî ñâîé ñîáñòâåí ñèí. Àëà ãî íàðè÷àëè Åñòåë, êîåòî çíà÷è Íàäåæäà, è ïî çàïîâåä íà Åëðîíä ïàçåëè â òàéíà èñòèíñêîòî ìó èìå è ðîäîñëîâèå, çàùîòî Ìúäðåöèòå çíàåëè, ÷å Âðàãúò ñå ìú÷è äà îòêðèå äàëè å îñòàíàë íà òîçè ñâÿò íàñëåäíèê íà Èñèëäóð.
Íî åäâà Åñòåë íàâúðøèë äâàäåñåò ãîäèíè, ñòàíàëî òúé, ÷å ñå çàâúðíàë â Ëîìèäîë ñëåä âåëèêè ïîäâèçè çàåäíî ñúñ ñèíîâåòå íà Åëðîíä, ïîãëåäíàë ãî Åëðîíä è ñå âúçðàäâàë, çàùîòî ãî âèæäàë êðàñèâ, áëàãîðîäåí è ðàíî âúçìúæàë, ìàêàð ÷å òåïúðâà ùÿëî äà ðàñòå âåëè÷èåòî ìó è òåëîì, è äóõîì. Â òîçè äåí Åëðîíä ãî íàðåêúë ñ èñòèíñêîòî ìó èìå è ìó ðàçêðèë ÷èé ñèí å, âðú÷èë ìó è ðîäîâîòî íàñëåäñòâî.
- Åòî òè Ïðúñòåíà íà Áàðàõèð - êàçàë òîé, - çíàê çà íàøåòî äàëå÷íî ðîäñòâî, åòî è îòëîìêèòå íà Íàðñèë. Ñ òÿõ ùå ìîæåø äà èçâúðøèø âåëèêè ïîäâèçè; ïðåäðè÷àì, ÷å ùå æèâååø äàëå÷ íàä ñðîêà, îòðåäåí íà ïðîñòîñìúðòíèòå, ñòèãà äà íå òå ñïîëåòè çëî è äà ñå ïðîâàëèø. Ñêèïòúðà íà Àíóìèíàñ ùå çàäúðæà ïðè ñåáå ñè, çàùîòî òåïúðâà ïðåäñòîè äà ãî çàñëóæèø.
Íà äðóãèÿ äåí ïî çàëåç ñëúíöå Àðàãîðí ñå ðàçõîæäàë ñàì èç ãîðàòà è â ñúðöåòî ìó áëèêàëà ðàäîñò; çàïÿë òîé, çàùîòî ãî èçïúëâàëà íàäåæäà è ñâåòúò áèë ïðåêðàñåí. È êàêòî ïååë, èçâåäíúæ çúðíàë åäíà äåâîéêà äà ñå ðàçõîæäà ïî òðåâàòà ñðåä áåëèòå ñòúáëà íà áðåçèòå; ñïðÿë çàìàÿí è ïîìèñëèë, ÷å ñå å óíåñúë â äðÿìêà èëè å îòêðèë â äóøàòà ñè äàðáàòà íà åëôè÷åñêèòå ìåíåñòðåëè, ùî ìîãàò äà ïîðàæäàò ïðåä î÷èòå íà ñëóøàòåëèòå îíóé, çà êîåòî ïåÿò.
Çàùîòî Àðàãîðí ïååë îòêúñ îò Áàëàäàòà çà Ëóòèåí, â êîéòî ñå ðàçêàçâàëî çà ñðåùàòà íà Ëóòèåí è Áåðåí â ãîðàòà Íåëäîðåò. È ãëåäàé òè! Ïðåä î÷èòå ìó Ëóòèåí ñå ðàçõîæäàëà èç Ëîìèäîë, çàãúðíàòà â ñèíüî-ñðåáðèñòà ìàíòèÿ, ïðåêðàñíà êàòî çäðà÷à íà Åëôîäîì. Âíåçàïåí ïîðèâ íà âÿòúðà ðàçïèëÿë äúëãèòå é êîñè è ðàçêðèë ÷åëîòî, íàêè÷åíî ñ åëìàçè êàòî çâåçäè.
Àðàãîðí äúëãî ãëåäàë ìúë÷àëèâî, íî îò ñòðàõ äà íå îòìèíå è äà èç÷åçíå çàâèíàãè îò âçîðà ìó, òîé ÿ ïîçîâàë ñ âèê: Òèíóâèåë, Òèíóâèåë, êàêòî áèë ñòîðèë Áåðåí â îòäàâíà îòìèíàëèòå Äðåâíè âðåìåíà.
Òîãàâà äåâîéêàòà ñà îáúðíàëà êúì íåãî, óñìèõíàëà ñå è ðåêëà:
- Êîé ñè òè? È çàùî ìå íàðè÷àø ñ òîâà èìå?
- Çàùîòî íàèñòèíà âÿðâàõ, ÷å ñè Ëóòèåí Òèíóâèåë, çà êîÿòî ïååõ. Íî àêî íå ñè, òîãàâà äîñóù ïðèëè÷àø íà íåÿ.
- Ìíîçèíà ãî êàçâàò - çàìèñëåíî îòâúðíàëà òÿ. - Àëà íåéíîòî èìå íå å ìîå. Ìàêàð ÷å ìîæå ñúäáàòà ìè äà ïðèëè÷à íà íåéíàòà. Íî êîé ñè òè?
- Åñòåë ìå íàðè÷àõà - êàçàë òîé, - àëà ñúì Àðàãîðí, ñèí íà Àðàòîðí, íàñëåäíèê íà Èñèëäóð è âëàäåòåë íà Äóíåäàíöèòå.
Àëà îùå ïðåäè äà èçðå÷å äîêðàé, òîé óñåòèë, ÷å ïðåñëàâíîòî ðîäîñëîâèå, êîåòî ñãðÿâàëî ñúðöåòî ìó, ñåãà å íåçíà÷èòåëíî - ïî÷òè íèùîæíî â ñðàâíåíèå ñ íåéíàòà õóáîñò è äîñòîéíñòâà.
Íî òÿ âåñåëî ñå ðàçñìÿëà è ðåêëà:
- Çíà÷è ñìå äàëå÷íè ðîäíèíè. Àç ñúì Àðâåí, äúùåðÿ íà Åëðîíä, à ìå íàðè÷àò è Óíäîìèåë.
- ×åñòî ñå ñëó÷âà - êàçàë Àðàãîðí - â òåæêè äíè õîðàòà äà êðèÿò íàé-ñêúïèòå ñè ñúêðîâèùà. È âñå ïàê ñå äèâÿ íà Åëðîíä è áðàòÿòà òè; îò äåòñòâî æèâåÿ â òîçè äîì, àëà íå ñúì ÷óë íè äóìè÷êà çà òåá. Êàê íå ñìå ñå ñðåùàëè ïðåäè? Íàâÿðíî òâîÿò áàùà òå å äúðæàë ïîä êëþ÷ â ñúêðîâèùíèöàòà?
- Íå - êàçàëà òÿ è ïîãëåäíàëà êúì Ïëàíèíèòå, ùî ñå èçâèñÿâàëè íà èçòîê. - Äúëãî æèâÿõ â ñòðàíàòà íà ìàé÷èíèÿ ñè ðîä, â äàëå÷íèÿ Ëîòëîðèåí. Åäâà íàñêîðî ñå âúðíàõ äà âèäÿ îòíîâî áàùà ñè. Îò ìíîãî ãîäèíè íå áÿõ ñòúïâàëà â Èìëàäðèñ.
Àðàãîðí ñå èçóìèë, çàùîòî íà âèä òÿ íå èçãëåæäàëà ïî-âúçðàñòíà îò íåãî, êîéòî áèë æèâÿë åäâà äâàäåñåòèíà ãîäèíè â Ñðåäíàòà çåìÿ. Íî Àðâåí ñå âçðÿëà â î÷èòå ìó è ðåêëà:
- Íå ñå ó÷óäâàé! Äåöàòà íà Åëðîíä ñà íàäàðåíè ñ äúëãîëåòèåòî íà Åëäàðèòå.
Ñìóòèë ñå òîãàâà Àðàãîðí, çàùîòî ñúçðÿë â î÷èòå é åëôè÷åñêèÿ ïëàì è ìúäðîñòòà íà äúëãèòå ãîäèíè, àëà îò òîçè ÷àñ îáèêíàë Àðâåí Óíäîìèåë, äúùåðÿ íà Åëðîíä.
Ïðåç ñëåäâàùèòå äíè Àðàãîðí ñòàíàë ìúë÷àëèâ è ìàéêà ìó óñåòèëà, ÷å ãî å ñïîëåòÿëî íåùî ñòðàííî; íàêðàÿ òîé íå óñòîÿë íà âúïðîñèòå é è ðàçêàçàë çà ñðåùàòà ñðåä ãîðñêèÿ çäðà÷.
- Ñèíå ìîé - ðåêëà Ãèëðàåí, - íàâèñîêî ïîñÿãàø, ìàêàð è äà ñè ïîòîìúê íà âåëèêè êðàëå. Íÿìà äíåñ ïî-áëàãîðîäíà è ïðåêðàñíà îò òàçè äåâîéêà. È íå ïîäõîæäà íà ïðîñòîñìúðòíèòå äà ñå ñðîäÿâàò ñ ÷åäàòà íà åëôèòå.
- Àëà è íèå èìàìå äÿë â åëôè÷åñêîòî ðîäñòâî, àêî ñà âåðíè ëåãåíäèòå çà ïðàäåäèòå ìè - îòâúðíàë Àðàãîðí.
- Âÿðíî - ðåêëà Ãèëðàåí, - íî òî å áèëî îòäàâíà, â äðóãà åïîõà íà òîçè ñâÿò, ïðåäè äà çàïàäíå ðîäúò íè. Çàòóé ñå áîÿ, àêî íå å äîáðàòà âîëÿ íà Âëàäåòåëÿ Åëðîíä, ñêîðî ùå ñå ïðåêúñíå ðîäîñëîâèåòî íà Èñèëäóðîâèòå ïîòîìöè. À íå âÿðâàì äà ïðåêëîíèø âîëÿòà íà Åëðîíä ïî òîçè âúïðîñ.
- ×åðíè ùå áúäàò äíèòå ìè òîãàâà è ùå áðîäÿ ñàìîòåí èç ïóùèíàêà - êàçà Àðàãîðí.
- È íàèñòèíà å òàêàâà ñúäáàòà òè - ðåêëà Ãèëðàåí, íî ìàêàð äîíÿêúäå äà áèëà íàäàðåíà ñ ïðîðî÷åñêà ñèëà êàêòî öåëèÿ ñè ðîä, òÿ íå ìó êàçàëà íèùî ïîâå÷å çà ïðåäñêàçàíèÿòà ñè, íèòî ñïîìåíàëà íÿêîìó ùî å óçíàëà îò ñèíà ñè.
Àëà Åëðîíä âèæäàë ìíîãî íåùà è óìååë äà ÷åòå â ñúðöàòà. È òúé, åäèí äåí ïðåäè êðàÿ íà ãîäèíàòà òîé ïîâèêàë Àðàãîðí â ïîêîèòå ñè è ðåêúë:
- Àðàãîðí, ñèíå Àðàòîðíîâ, âëàäåòåëþ íà Äóíåäàíöèòå, ÷óé ìå! Âåëèêà ñúäáà òå ÷àêà - èëè äà ñå âúçâèñèø äàëå÷ íàä âñè÷êèòå ñè ïðàäåäè îò âðåìåòî íà Åëåíäèë, èëè äà ðóõíåø â ìðàêà çàåäíî ñ îöåëåëèòå îò ðîäà ñè. Ïðåäñòîÿò òè äúëãè ãîäèíè íà èçïèòàíèÿ. Íå ùå èìàø ñúïðóãà, íå ùå òè ñå îáðå÷å æåíà, äîäåòî íå äîéäå âðåìåòî äà ãî çàñëóæèø.
Îáçåò îò ñìóò, Àðàãîðí çàïèòàë:
- Äà íå áè ìàéêà ìè äà å ãîâîðèëà çà òîâà?
- Î, íå - îòâúðíàë Åëðîíä. - Ñîáñòâåíèòå òè î÷è òå èçäàäîõà. Íî àç íå ãîâîðÿ ñàìî çà äúùåðÿ ñè. Çàñåãà íå ùå ñå îáâúðæåø ñ íèêîÿ îò ïðîñòîñìúðòíèòå. Êîëêîòî äî Àðâåí Ïðåêðàñíà, Âëàäåòåëêà íà Èìëàäðèñ è Ëîðèåí, Âå÷åðíèöà íà íàðîäà íè, òî íåéíèÿò ðîä å äàëå÷ ïî-âåëèê îò òâîÿ. Æèâÿëà å íà òîçè ñâÿò òúé äúëãî, ÷å çà íåÿ ñè êàòî ïðîëåòåí ôèëèç êðàé ìíîãîëåòíà áðåçè÷êà. Ïðåâèñîêà å òÿ çà òåáå. È òúé, ñòðóâà ìè ñå, ùå å è ïðåç íåéíèòå î÷è. Íî äîðè äà íå å òàêà, äîðè ñúðöåòî é äà ñêëîíè êúì òåá, ïàê ùå ñêúðáÿ çàðàäè ñúäáàòà, ùî íè ÷àêà.
- Êàêâà å òàçè ñúäáà? - çàïèòàë Àðàãîðí.
- Äîêàòî àç ñúì â òîçè äîì, òÿ ùå ñúõðàíè ìëàäîñòòà íà Åëäàðèòå - îòâúðíàë Åëðîíä, - à òðúãíà ëè ñè, ùå òðÿáâà äà ðåøè äàëè äà äîéäå ñ ìåí.
- Âèæäàì - êàçàë Àðàãîðí, - ÷å ñúì íàñî÷èë âçîð êúì ñúêðîâèùå ñúùî òúé áåçöåííî, êàêòî îíîâà, ùî ïîæåëàë íÿêîãà Áåðåí îò Òèíãîë. Òàêà ìè áèëî ïèñàíî. - Â òîçè ìèã âíåçàïíî ãî ñïîõîäèëî ïðèñúùîòî çà ðîäà ìó ÿñíîâèäñòâî è òîé äîáàâèë: - Íî âèæ, áëàãîðîäíè Åëðîíäå! Åòî ÷å íàáëèæàâà êðàÿò íà ãîäèíèòå òè è òâîÿòà ÷åëÿä ñêîðî ùå ñå èçïðàâè ïðåä èçáîðà ñ êîãî äà ñå ðàçäåëè: ñ òåáå èëè ñúñ Ñðåäíàòà çåìÿ.
- Âÿðíî - êàçàë Åëðîíä. - Ñêîðî ïî íàøà ìÿðêà, ìàêàð ÷å ùå ìèíàò îùå äúëãè ÷îâåøêè ãîäèíè. Íî íå ùå òðÿáâà äà èçáèðà ëþáèìàòà ìè ùåðêà Àðâåí, îñâåí àêî òè, Àðàãîðí, ñèí Àðàòîðíîâ, çàñòàíåø ïîìåæäó íè, òà äà íàïúëíèø çà åäèí îò íàñ - çà ìåíå èëè çà ñåáå ñè - ãîð÷èâàòà ÷àøà íà ðàçäÿëàòà îòâúä ïðåäåëèòå íà ñâåòà. Òè îùå íå ðàçáèðàø êàêâî èñêàø îò ìåí. - Òîé âúçäúõíàë, à ñëåä ìàëêî ïðîäúëæèë, ãëåäàéêè çàìèñëåíî ìëàäåæà: - Ãîäèíèòå ùå äîíåñàò êàêâîòî íè å ïèñàíî. Íåêà îòìèíàò, ÷àê òîãàâà ùå ãîâîðèì ïàê. Äíèòå ïðèòúìíÿâàò è ìíîãî çëèíè íè ÷àêàò.
Òîãàâà Àðàãîðí ñå ñáîãóâàë ñ îáè÷íèÿ ñè Åëðîíä; íà äðóãèÿ äåí ñå ïðîñòèë ñ ìàéêà ñè, ñ äîìà íà Åëðîíä è ñ Àðâåí è ïîåë èç ïóùèíàêà. Ïî÷òè öåëè òðèäåñåò ãîäèíè ñå áîðèë ïðîòèâ Ñàóðîí è ñòàíàë ïðèÿòåë ñ Ãàíäàëô Âúëøåáíèêà, îò êîãîòî ïðèäîáèë äúëáîêà ìúäðîñò. Äâàìàòà ïðåäïðèåëè ðåäèöà îïàñíè ïúòåøåñòâèÿ, íî êîëêîòî ïîâå÷å ãîäèíè ìèíàâàëè, òîëêîâà ïî-÷åñòî áðîäåë ñàì. Òåæêè è äúëãè áèëè ïúòèùàòà ìó, íà âèä ñòàíàë ñóðîâ, êîãàòî íå ñå óñìèõâàë; è âñå ïàê â î÷èòå íà õîðàòà áèë äîñòîåí çà ïðåêëîíåíèå êàòî êðàë-èçãíàíèê, êîãàòî íå êðèåë èñòèíñêèÿ ñè îáëèê. Çàùîòî áðîäåë â íàé-ðàçëè÷íè îäåæäè è ñå ïðîñëàâèë ñ ðàçíè èìåíà. Ïðåïóñêàë ñ âîéñêàòà íà Ðîõèðèìèòå è ñå ñðàæàâàë çà Âëàäåòåëÿ íà Ãîíäîð ïî ñóøà è ìîðå, à â ÷àñà íà ïîáåäàòà èç÷åçâàë îò âçîðà íà õîðàòà îò Çàïàäà è ñå îòïðàâÿë ñàìîòåí êúì äàëå÷íèÿ Èçòîê èëè êðàéíèÿ Þã, äà îïîçíàå ñúðöàòà íà äîáðè è çëè ëþäå, äà ðàçêðèâà êîçíèòå è ëóêàâñòâàòà íà ñëóãèòå íà Ñàóðîí.
È òúé íàêðàÿ ñòàíàë íàé-õðàáúð ñðåä ïðîñòîñìúðòíèòå, ïðåóñïÿë â òåõíèòå èçêóñòâà è ïðåìúäðîñòè, àëà áèë è íåùî ïîâå÷å îò òÿõ, áèë íàäàðåí ñ åëôè÷åñêà ìúäðîñò, à ëóìíåë ëè ïëàìúêúò â î÷èòå ìó, ìàëöèíà óñòîÿâàëè ïðåä íåãî. Ëèöåòî ìó áèëî ïå÷àëíî è ñóðîâî çàðàäè ñúäáàòà, ùî ãî ÷àêàëà, è âñå ïàê â äúíîòî íà äóøàòà ìó ñå òàÿëà íàäåæäà è îò íåÿ ïîíÿêîãà ñå ðàæäàëî âåñåëèå, êàêòî èçâîð áëèêâà îò ñêàëàòà.
Òúé ñå ñëó÷èëî, ÷å êîãàòî íàâúðøèë ÷àòèðèäåñåò è äåâåò ãîäèíè, Àðàãîðí ñå çàâúðíàë îò ïàãóáíèòå ñòðàíñòâóâàíèÿ ïî ìðà÷íèòå ïîêðàéíèíè íà Ìîðäîð, êúäåòî îòíîâî æèâååë Ñàóðîí, çàåò ñúñ çëè äåëà. Ìîðåí áèë è èñêàë äà ñå ïðèáåðå çà êðàòúê îòäèõ â Ëîìèäîë, ïðåäè äà ïîòåãëè êúì äàëå÷íè êðàèùà; ïî ïúòÿ ñè ñòèãíàë äî ãðàíèöèòå íà Ëîðèåí è Âëàäåòåëêàòà Ãàëàäðèåë ãî ïðèåëà â ïîòàéíàòà ñòðàíà.
Òîé íå çíàåë, àëà è Àðâåí Óíäîìèåë áèëà äîøëà äà ïîæèâåå çà ìàëêî ñ ìàé÷èíèÿ ñè ðîä. Òÿ ïî÷òè íå ñå áèëà ïðîìåíèëà, çàùîòî ãîäèíèòå íà ïðîñòîñìúðòíèòå çåìè îòìèíàâàëè ïîêðàé íåÿ, àëà ñåãà ëèöåòî é áèëî ïî-ñåðèîçíî è ðÿäêî çâúíÿë ñìåõúò é. Íî Àðàãîðí áèë èçáóÿë è òåëîì, è äóõîì. Ãàëàäðèåë ìó çàðú÷àëà äà çàõâúðëè èçíîñåíèòå ñè ïúòíè îäåæäè, îáëÿêëà ãî â ñðåáðèñòî è áÿëî, çàìåòíàëà ãî ñúñ ñèâ åëôè÷åñêè ïëàù è ñëîæèëà ñêúïîöåíåí êàìúê íà ÷åëîòî ìó. Â òàÿ ïðåìÿíà òîé ñÿêàø ñå èçäèãíàë íàä ÷îâåøêèÿ ðîä è çàïðèëè÷àë íà åëôè÷åñêè âëàäåòåë îò Çàïàäíèòå îñòðîâè. È òúé ãî âèäÿëà Àðâåí çà ïðúâ ïúò ñëåä äúëãàòà ðàçëúêà è ùîì çàêðà÷èë êúì íåÿ ïîä ðàçöúôòåëèòå â çëàòî äúðâåòà íà Êàðàñ Ãàëàäîí, òÿ ñòîðèëà ñâîÿ èçáîð è ñúäáàòà é áèëà ðåøåíà.
Öÿëà ïðîëåò áðîäèëè äâàìàòà ïî ïîëÿíèòå íà Ëîòëîðèåí, äîêàòî íàñòàíàëî âðåìå çà ïúò. Ïðåç âå÷åðòà íà Ñðåäëåòíèÿ äåí Àðàãîðí, ñèí Àðàòîðíîâ, è Àðâåí, äúùåðÿ íà Åëðîíä, èçêà÷èëè ïðåêðàñíèÿ õúëì Ñåðèí Àìðîò íàñðåä ïîòàéíèòå çåìè è òðúãíàëè áîñè ïî áåçñìúðòíàòà òðåâà, à öâåò÷åòàòà íà åëàíîð è íèôðåäèë ãàëåëè íîçåòå èì. È òàì ïîãëåäíàëè íà èçòîê, êúì Ñÿíêàòà, ñåòíå íà çàïàä, êúì Çäðà÷à, äàëè îáåò çà âÿðíîñò è áèëè ùàñòëèâè. È ðåêëà Àðâåí:
- ×åðíà å Ñÿíêàòà, àëà ñúðöåòî ìè ëèêóâà, çàùîòî òè, Åñòåë, ùå ñè ñðåä âåëèêèòå ìúæå, ÷èÿòî õðàáðîñò ùå ÿ ïîãóáè. Íî Àðàãîðí îòâúðíàë:
- Óâè! Íå ìîãà äà âèäÿ òîâà, ñêðèòî å òî çà âçîðà ìè. Àëà òâîÿòà íàäåæäà ùå áúäå è ìîÿ. Ñÿíêàòà ùå îòáëúñêâàì äîêðàé. Àëà è Çäðà÷úò, î, áëàãîðîäíà, íå å çà ìåí; ïðîñòîñìúðòåí ñúì è îáâúðæåø ëè ñå ñ ìåí, Âå÷åðíèöå, ùå òðÿáâà äà ñå îòðå÷åø îò Çäðà÷à.
À òÿ ñå âúçïðàâèëà íåïîäâèæíà êàòî áÿëî äúðâî, äúëãî ãëåäàëà êúì Çàïàäà è íàêðàÿ èçðåêëà:
- Âÿðíà ùå òè áúäà, Äóíàäàí, è ùå ñå îòðåêà îò Çäðà÷à. Àëà òàì å çåìÿòà íà ìîÿ íàðîä è âå÷íèÿò äîì íà ðîäà ìè. Òÿ áåçêðàéíî îáè÷àëà áàùà ñè.
Êîãàòî óçíàë çà èçáîðà íà äúùåðÿ ñè, Åëðîíä ïîòúíàë â ìúë÷àíèå, ìàêàð ñúðöåòî ìó äà ñêúðáÿëî è íå ãî îáëåê÷èëî òîâà, ÷å îòäàâíà î÷àêâàë òåæêàòà ó÷àñò. Íî ùîì Àðàãîðí ñå âúðíàë â Ëîìèäîë, òîé ãî ïðèçîâàë è ðåêúë:
- Ñèíå ìîé, èäàò ãîäèíè, êîãàòî íàäåæäàòà ùå èçáëåäíåå, à îòâúä òÿõ âñè÷êî å ñìúòíî çà ìåí. À ñåãà è ñÿíêà òåãíå ïîìåæäó íè. Ìîæå òúé äà å áèëî ïèñàíî, ñ ìîÿòà çàãóáà äà ñå âúçðîäÿò êðàëåòå ÷îâåøêè. Çàòóé òè êàçâàì, ìàêàð äà òå îáè÷àì: Àðâåí Óíäîìèåë íå ùå ñå ëèøè îò âå÷íèÿ æèâîò çà íÿêàêâà äðåáîëèÿ. Òÿ íÿìà äà ñòàíå ñúïðóãà íà êîéòî è äà áèëî äðóã îñâåí íà êðàë, ïîêîðèë åäíîâðåìåííî è Ãîíäîð, è Àðíîð. Çà ìåí äîðè è ïîáåäàòà íå ùå äîíåñå äðóãî îñâåí ñêðúá è ðàçäÿëà... àëà òåáå çà ìàëêî ùå äàðè ñ íàäåæäà è ðàäîñò. Óâè, ñèíå ìîé! Áîÿ ñå, ÷å êîãàòî äîéäå êðàÿò, Àðâåí ùå âèäè êîëêî å ñóðîâà ó÷àñòòà ÷îâåøêà.
Ñ òîâà ñå ðåøèëî âñè÷êî ìåæäó Åëðîíä è Àðàãîðí è òå ïîâå÷å íå ãîâîðèëè ïî òîçè âúïðîñ; Àðàãîðí ïîåë êúì îïàñíîñòè è òåæúê òðóä. È äîêàòî ñâåòúò ïðèòúìíÿâàë è ñòðàõ îáãðúùàë Ñðåäíàòà çåìÿ, äîêàòî êðåïíåëà ìîùòà íà Ñàóðîí è Áàðàä-äóð ñå èçäèãàë âñå ïî-âèñîê è êðåïúê, Àðâåí îñòàâàëà â Ëîìèäîë, à êîãàòî Àðàãîðí áðîäåë ïî ñâåòà, òÿ ãî ñëåäÿëà îòäàëå÷ â ìèñëèòå ñè, èçïúëíåíà ñ íàäåæäà, óøèëà çà íåãî âåëè÷åñòâåíî êðàëñêî çíàìå, êàêâîòî ìîæåë äà ðàçâåå ñàìî îíçè, ùî ïðîòåãíå äåñíèöà êúì âëàñòòà íà Íóìåíîðöèòå è íàñëåäñòâîòî íà Åëåíäèë.
Íÿêîëêî ãîäèíè ïî-êúñíî Ãèëðàåí ñå ñáîãóâàëà ñ Åëðîíä, çàâúðíàëà ñå ïðè ñâîÿ íàðîä â Åðèàäîð è çàæèâÿëà òàì ñàìîòíî; âå÷å ðÿäêî âèæäàëà ñèíà ñè, çàùîòî òîé ïðåêàðàë äúëãè ãîäèíè â äàëå÷íè êðàèùà. Íî âåäíúæ, êîãàòî ñå áèë çàâúðíàë êúì Ñåâåðà, Àðàãîðí äîøúë ïðè íåÿ è ïðåäè ïàê äà ñè çàìèíå, òÿ ìó ðåêëà:
- Åñòåë, ñèíå ìîé, òîâà å ïîñëåäíàòà íè ðàçäÿëà. Ãðèæèòå ìå ñúñòàðèõà êàòî íÿêîé îò ïðîñòîñìúðòíèòå, ìðà÷íî âðåìå ñå ñáèðà íàä Ñðåäíàòà çåìÿ è íå ùå èìàì ñèëè äà ñå èçïðàâÿ ñðåùó íåãî. Ñêîðî ùå âè íàïóñíà.
Àðàãîðí ñå îïèòàë äà ÿ óòåøè ñ äóìèòå:
- Àëà îòâúä ìðàêà ìîæå äà íè ÷àêà ñâåòëèíà è àêî å òúé, áèõ æåëàë äà ÿ âèäèø è äà ñå çàðàäâàø.
Íî òÿ îòâúðíàëà ñàìî ñ òîçè ëèíîä:
Îíåí è-Åñòåë Åäàèí, ó-÷åáèí åñòåë àíèì.*

/////////////----------------------------------------------------------------------------------
* Íàäåæäà äàäîõ íà Äóíåäàíöèòå, íå çàïàçèõ íàäåæäà çà ñåáå ñè. - Á. à.
///////////-------------------------------------------------------------------------------------

Ñ ãîðåñò â ñúðöåòî ñè òðúãíàë Àðàãîðí. À Ãèëðàåí íå äî÷àêàëà èäíàòà ïðîëåò.
Òúé íàáëèæèëè ãîäèíèòå íà Âîéíàòà çà Ïðúñòåíà; äðóãàäå å ðàçêàçàíî ïîâå÷å çà íåÿ: êàê ñå ðàçêðèëè íåïðåäâèäåíè ïúòèùà çà íèçâåðæåíèå íà Ñàóðîí è êàê íàäåæäàòà ñå ñáúäíàëà òàì, êúäåòî âå÷å íèêîé íå ñå íàäÿâàë. Òúé ñå ñëó÷èëî, ÷å â ÷àñà íà ïîðàæåíèåòî Àðàãîðí ïðèñòèãíàë îò Ìîðåòî è ðàçâÿë çíàìåòî íà Àðâåí â áèòêàòà ñðåä Ïåëåíîðñêèòå ïîëÿ. Òîãàâà çà ïðúâ ïúò ãî ÷åñòâóâàëè êàòî êðàë. È íàêðàÿ, êîãàòî âñè÷êî ñâúðøèëî, òîé ïîåë íàñëåäñòâîòî íà ïðàäåäèòå ñè è ïîëó÷èë êîðîíàòà íà Ãîíäîð è ñêèïòúðà íà Àðíîð; â ñðåäàòà íà ëÿòîòî ïðåç ãîäèíàòà íà Ñàóðîíîâîòî ïàäåíèå òîé ïîëó÷èë ðúêàòà íà Àðâåí Óíäîìèåë è äâàìàòà ñå âåí÷àëè â Ãðàäà íà êðàëåòå.
Òúé Òðåòàòà åïîõà ñâúðøèëà ñ ïîáåäà è íàäåæäà, àëà íàé-ïå÷àëíà ñðåä ñêúðáèòå íà òàÿ åïîõà áèëà ðàçäÿëàòà íà Åëðîíä è Àðâåí - ðàçëú÷âàëî ãè Ìîðåòî è ñúäáàòà îòâúä ïðåäåëèòå íà ñâåòà. Êîãàòî èç÷åçíàë Âåëèêèÿò Ïðúñòåí è Òðèòå ñå ëèøèëè îò ñèëàòà ñè, Åëðîíä íàé-ñåòíå ñå óìîðèë, íàïóñíàë Ñðåäíàòà çåìÿ è âå÷å íèêîãà íå ñå çàâúðíàë. À Àðâåí ñå ïðåâúðíàëà â ïðîñòîñìúðòíà æåíà è âñå ïàê íå é áèëî ïèñàíî äà óìðå, äîêàòî íå çàãóáè âñè÷êî, ùî áèëà ñïå÷åëèëà.
Êàòî êðàëèöà íà åëôèòå è õîðàòà òÿ æèâÿëà ñ Àðàãîðí ñòî è äâàäåñåò ãîäèíè â ïðåâåëèêà ñëàâà è áëàæåíñòâî, àëà íàêðàÿ òîé óñåòèë ïðèáëèæàâàíåòî íà ñòàðîñòòà è ðàçáðàë, ÷å ìàêàð è äúëãè, äíèòå ìó îòèâàò êúì ñâîÿ êðàé. Òîãàâà Àðàãîðí êàçàë íà Àðâåí:
- Ëåéäè Âå÷åðíèöà, íàé-ïðåêðàñíà è íàé-îáè÷àíà â òîçè ñâÿò, íàé-ñåòíå æèâîòúò ìè ãàñíå. Âèæ! Ñúáèðàõìå, õàð÷èõìå, à ñåãà íàáëèæàâà âðåìå çà ïëàùàíå.
Àðâåí îòäàâíà ïðåä÷óâñòâóâàëà òîçè ìèã è äîáðå çíàåëà êàêâî å íàìèñëèë è âúïðåêè òîâà ñêðúáòà áèëà íåóäúðæèìà.
- Íèìà ùå íàïóñíåø ïðåæäåâðåìåííî íàðîäà ñè è áåëèÿ ñâÿò, ãîñïîäàðþ? - çàïèòàëà òÿ.
- Íå ïðåæäåâðåìåííî - îòâúðíàë. - Íå òðúãíà ëè ñåãà, ñêîðî ùå òðÿáâà äà òðúãíà íàñèëà. À ñèíúò íè Åëäàðèîí å çðÿë ìúæ, ãîòîâ çà ïðåñòîëà.
Ñåòíå Àðàãîðí îòèøúë â Äîìà íà êðàëåòå íà Áåçìúëâíàòà óëèöà è ñå îòïóñíàë íà äúëãîòî ëîæå, ïðèãîòâåíî çà íåãî. Òàì ñå ñáîãóâàë ñ Åëäàðèîí è ïðåäàë â ðúöåòå ìó êðèëàòàòà êîðîíà íà Ãîíäîð è ñêèïòúðà íà Àðíîð, ñåòíå ãî íàïóñíàëè âñè÷êè îñâåí Àðâåí, êîÿòî îñòàíàëà ñàìà êðàé ëîæåòî. È âúïðåêè öÿëîòî ñè âåëè÷èå è ìúäðîñò òÿ íå ñìîãíàëà äà ñå óäúðæè è ãî çàìîëèëà äà ïî÷àêà ïîíå çà ìàëêî. Îùå íå ñå áèëà óìîðèëà îò äíèòå ñè, à åòî ÷å âêóñâàëà ãîð÷èëêàòà íà ïðîñòîñìúðòíàòà ó÷àñò, êîÿòî áèëà ïðèåëà.
- Ëåéäè Óíäîìèåë - êàçàë Àðàãîðí, - ÷àñúò íàèñòèíà å òåæúê, íî òîé ñå ðîäè îùå â îíçè äåí, êîãàòî ñå ñðåùíàõìå ïîä áåëèòå áðåçè â ãðàäèíàòà íà Åëðîíä, êúäåòî âå÷å íèêîé íå áðîäè. Ïðèåõìå òàÿ ñúäáà íà õúëìà Ñåðèí Àìðîò, êîãàòî ñå îòðåêîõìå è îò Ñÿíêàòà, è îò Çäðà÷à. Ïîñúâåòâàé ñå ñ äóøàòà ñè, ëþáèìà, è çàïèòàé íàèñòèíà ëè æåëàåø äà ÷àêàì, äîäåòî ñå ñúñóõðÿ è ïàäíà îò òðîíà ñè, îãëóïÿë è íåìîùåí. Íå, ëåéäè! Àç ñúì ïîñëåäåí îò Íóìåíîðöèòå è ñåòåí êðàë íà Äðåâíèòå äíè, íå ñàìî áÿõ íàäàðåí ñ òðîéíî ïî-äúëúã æèâîò îò õîðàòà â Ñðåäíàòà çåìÿ, íî èìàõ è ùàñòèåòî äà ïîñòèãíà êàêâîòî æåëàåõ è äà ñå îòïëàòÿ çà òîçè äàð. À ñåãà ùå çàñïÿ. Íå ùå òå óòåøàâàì - â êðúãîâåòå íà òîÿ ñâÿò íÿìà óòåõà çà ïîäîáíà ñêðúá. Ïðåä òåá å ñåòíèÿò èçáîð: äà ñå ðàçêàåø, äà èäåø êúì Çàëèâèòå è äà îòíåñåø êúì Çàïàäà ñïîìåíà çà íàøèòå îáùè äíè, êîéòî òàì ùå îñòàíå âå÷íî çåëåí, íî íèêîãà íå ùå å äðóãî, îñâåí ñïîìåí, èëè äà èçòúðïèø äîêðàé ó÷àñòòà ÷îâåøêà.
- Íå, ñêúïè ãîñïîäàðþ - ðåêëà òÿ, - òîçè èçáîð îòäàâíà îòìèíà. Âå÷å íå å îñòàíàë êîðàá äà ìå îòíåñå íàòàì, òúé ÷å âîëþ-íåâîëþ íàèñòèíà òðÿáâà äà èçòúðïÿ ó÷àñòòà ÷îâåøêà -çàãóáà è áåçìúëâèå. Íî åäíî òè êàçâàì, êðàëþ íà Íóìåíîðöèòå, åäâà ñåãà ðàçáèðàì ëåãåíäàòà çà âúçõîäà è ïàäåíèåòî íà òâîÿ íàðîä. Ïðèñìèâàõ èì ñå, ìèñëåõ ãè çà êëåòè áåçóìöè, àëà íàêðàé ãè ñúæàëÿâàì. Àêî ñà âåðíè ñëîâàòà íà Åëäàðèòå, ÷å òàêúâ äàð å ïîäíåñúë Åäèíñòâåíèÿò íà õîðàòà, òî ãîð÷èâ å òîçè äàð.
- Òàêà èçãëåæäà - îòâúðíàë òîé. - Íî íèå íÿêîãà îòõâúðëèõìå Ñÿíêàòà è Ïðúñòåíà, íåêà íå ñå ïîääàâàìå íà ñåòíîòî èçïèòàíèå. Â ñêðúá òðÿáâà äà ñå ðàçäåëèì, íî íå è â îò÷àÿíèå. Ãëåäàé! Íå ñìå ïðèêîâàíè íàâåêè êúì êðúãîâåòå íà òîÿ ñâÿò, à îòâúä òÿõ èìà íåùî ïîâå÷å îò ñïîìåíà. Ñáîãîì!
- Åñòåë, Åñòåë! - èçâèêàëà òÿ.
Ïðè òèÿ ñëîâà òîé ïîåë ðúêàòà é, öåëóíàë ÿ è çàñïàë. Âåëèêà õóáîñò ñå ðàçêðèëà â ëèêà ìó è âñè÷êè, ùî èäâàëè äà ñå ïðåêëîíÿò, ãëåäàëè èçóìåíè - ïðåä òÿõ ñå ñëèâàëè â åäíî èçÿùåñòâîòî íà ìëàäîñòòà, õðàáðîñòòà íà çðåëèÿ ìúæ è ìúäðîñòòà è äîñòîëåïèåòî íà ñòàðîñòòà. È äúëãî ëåæàë òîé òàì, âúïëúòèë áëÿñúêà íà êðàëåòå ÷îâåøêè ñ íåïîìðúêíàëà ñëàâà ÷àê äî êðàÿ íà ñâåòà.
Àëà Àðâåí íàïóñíàëà Äîìà, ñâåòëèíàòà â î÷èòå é ïîãàñíàëà è íà õîðàòà èì ñå ñòðóâàëî, ÷å òÿ å ñòàíàëà õëàäíà è ñèâà êàòî áåççâåçäåí çèìåí çäðà÷. Ïîñëå ñå ñáîãóâàëà ñ Åëäàðèîí, ñ äúùåðèòå ñè è âñè÷êè, êîèòî îáè÷àëà, íàïóñíàëà Ìèíàñ Òèðèò, çàìèíàëà â Ëîðèåí è ñàìîòíî çàæèâÿëà òàì ïîä ïîñúðíàëèòå äúðâåòà, äîêàòî íàñòàíàëà çèìà. Íÿìàëî ÿ Ãàëàäðèåë, èç÷åçíàë áèë è Êåëåáîðí è áåçìúëâèå òåãíåëî íàä çåìèòå.
È òàì íàêðàÿ, êîãàòî ñå ðîíåëè ëèñòàòà íà ìàëîðíèòå, àëà îùå íå áèëà äîøëà ïðîëåòòà, òÿ ëåãíàëà äà ïî÷èâà íàâðúõ Ñåðèí Àìðîò è òàì ùå å çåëåíèÿò é ãðîá, äîäåòî ñâåòúò ñå ïðîìåíè, äîäåòî ðîäåíèòå ñåòíå çàáðàâÿò ïîñëåäíàòà äóìèöà çà íåéíèÿ æèâîò è âå÷å íèêîãà íå ðàçöúôíàò åëàíîð è íèôðåäèë íà èçòîê îò Ìîðåòî.
Òóê ñâúðøâà òîçè ðàçêàç, êàêòî å ñòèãíàë äî íàñ îò Þãà è ïîäèð çàëåçà íà Âå÷åðíèöàòà íå å ïèñàíî íèùî äðóãî â òàçè êíèãà çà äðåâíè âðåìåíà.